Haribhaktivilāsa 1-11 · Chapter 5
|iti|
iti śrī-gopāla-bhaṭṭa-vilikhite śrī-bhagavad-bhakti-vilāse
śrī-vaiṣṇavālaṅkāro nāma
caturtho vilāsaḥ
5. Adhisthanika-Vilasa
pañcama-vilāsaḥ
ādhiṣṭhānikaḥ
śrī-caitanya-prabhuṃ vande bālo 'pi yad-anugrahāt |
taren nānā-mata-grāha-vyāptaṃ pūjā-kramārṇavam
sanātanaḥ: śrī-caitanyāya namaḥ | bālo 'jñaḥ | pakṣe śiśuḥ | nānā-vidha-matāny eva grāhas tair vyāptam | pūjāyāḥ kramo vidhiḥ | vidhy-anukramo vā sa evārṇavas tam ** HbhvC_5.1 **
śrīmad-gopāla-devasyāṣṭādaśākṣara-yantrataḥ |
likhyate'rcā-vidhir gūḍhaḥ krama-dīpikayekṣitaḥ
sanātanaḥ: aṣṭādaśākṣara-mantreṇa yo 'rcā-vidhiḥ pūjā-prakāraḥ sa likhyate | yadyapi daśākṣarādināpi pūjā-vidhau bhedo nāsti, tathāpi nyāsādi-bhedāpekṣayā, tathā likhitam | gūḍho 'pi krama-dīpikayā śrī-keśavācārya-viracitayā īkṣitaḥ darśitaḥ san | ataḥ krama-dīpikoktānusāreṇa lekhya iti bhāvaḥ ** HbhvC_5.2 **
āgamoktena mārgeṇa bhagavān brāhmaṇair api |
sadaiva pūjyo 'to lekhyaḥ prāya āgamiko vidhiḥ
tathā ca viṣṇu-yāmale-
kṛte śruty-ukta-mārgaḥ syāt tretāyāṃ smṛti-bhāvitaḥ |
dvāpare tu purāṇoktaḥ kalāv āgama-sambhavaḥ
aśuddhāḥ śūdrākalpā hi brāhmaṇāḥ kali-sambhavāḥ |
teṣām āgama-mārgeṇa śuddhir na śrauta-vartmanā
sanātanaḥ: teṣām āgama-mārgeṇa śrauta-vartmanety anena tair api āgamika-vidhinaiva pūjā kāryeti bhāvaḥ | tathā caikādaśa-skandhe [BhP 11.5.61] nānā-tantra-vidhānena kalāv api tathā śṛṇu iti | tatra śrīdhara-svāmi-pādāḥ-nānā-tantra-vidhāneneti kalau tantra-mārgasya prādhānyaṃ darśayati iti ** HbhvC_5.3-5 **
atha dvāra-pūjā
śrī-kṛṣṇa-dvāra-devebhyo dattvā pādyādikaṃ tataḥ |
gandha-puṣpair arcayet tān yathā-sthānaṃ yathā-kramam
sanātanaḥ: tān śrī-kṛṣṇa-dvāra-devān, praṇavādi-caturthy-antaṃ deva-nāma namo 'ntakam ity agre lekhyatvād atraivaṃ prayogaḥ-śrī-kṛṣṇa-dvāra-devatābhyo namaḥ | anena mantreṇa pādyārdhyādikaṃ dattvā gandhādibhiḥ punar viśeṣeṇa pūjayed ity arthaḥ | evam agre'pi sa-parivārebhyaḥ śrī-kṛṣṇa-pārṣadebhyo namaḥ ity ādi prayogo draṣṭavyaḥ ** HbhvC_5.6 **
dvārāgre sa-parīvārān bhū-pīṭhe kṛṣṇa-pārṣadān |
tad-agre garuḍaṃ dvārasyordhve dvāra-śriyaṃ yajet
prāg-dvārobhaya-pārśve tu yajec caṇḍa-pracaṇḍakau |
dvāre ca dakṣiṇe dhātṛ-vidhātārau ca paścime
jayaṃ ca vijayaṃ caiva balaṃ prabalam uttare |
dvandva-śastv evam abhyarcya dehalyāṃ vāstu-puruṣam
sanātanaḥ: evaṃ sāmānyena sarveṣām eva pūjā-vidhir likhitaḥ | idānīṃ yathā-sthānaṃ yathā-kramam iti yal likhitaṃ, tad eva vivicya likhati-dvārāgra iti dvārābhyām | tatrāpy ādau dvārasyāgre yat bhū-rūpaṃ pīṭhaṃ, tatra samasta-parivārānvitān śrī-kṛṣṇa-pārṣadān yajet pūjayet | anantaraṃ tasya dvārasyāgre garuḍaṃ | yadyapi dvāra-śriyo 'rcanaṃ prabalārcanānantaram eva krama-dīpikāyām uktam, tathāpi iṣṭveti kṭvā-pratyayena caṇḍādi-pūjātaḥ pūrva-kāla eveti bodhitam | tathaivaa sad-ācārāt | kiṃ ca, dvandva ity agre likhanāt, caṇḍa-pracaṇḍābhyāṃ namaḥ ity evaṃ yugmatvena prayogo jñeyaḥ ** HbhvC_5.7-9 **
dvārāntaḥ-pārśvayor gaṅgāṃ yamunāṃ ca tato 'rcayet |
tat-pārśvayoḥ śaṅkha-nidhiṃ tathā padma-nidhiṃ yajet
sanātanaḥ: dvārasyāntaḥ abhyantare tat-pārśva-dvaye tayor gaṅgā-yamunayoḥ pārśva-dvaye ** HbhvC_5.10 **
gaṇeśaṃ mandirasyāgni-koṇe durgāṃ ca nairṛte |
vāṇīṃ vāyavya aiśāne kṣetrapālaṃ tathārcayet
sanātanaḥ: āgneye koṇe gaṇeśam arcayet | tathā coktaṃ krama-dīpikāyām [7.103-106]-
parivārārāḥ kṛtāḥ sarve punaḥ śrī-viṣṇu-pārṣadāḥ |
dvārāgrābali-pīṭhe'rcyāḥ pakṣīndraś ca tad-agrataḥ ||
caṇḍa-pracaṇḍau prāg dhātṛ-vidhātārau ca dakṣiṇe |
jayaḥ sa-vijayaḥ paścād balaḥ prabala uttare ||
ūrdhve dvāra-śriyaṃ ceṣṭvā dvāry etān yugmaśo 'rcayet |
pūjyo vāstu-pumāṃs tatra tatra dvāḥ-pītha-madhyataḥ ||
dvārāntaḥ-pārśvayor arcyā gaṅgā ca yamunā nadī |
koṇeṣu vighnaṃ durgāṃ ca vāṇīṃ kṣetre samarcayet ||
| iti |
dvāḥ-śākhām āśrayan vāmāṃ saṅkocyāṅgāni dehalīm |
aspṛṣṭvā praviśed veśma nyasyan prāg dakṣiṇaṃ padam
sanātanaḥ: vāmāṃ sva-vāma-bhāga-vartinīṃ dvāra-śākhāṃ āśrayan īṣat spṛṣad nijāṅgāni saṃkocya dehalīm aspṛṣṭvā na laṅghayitvety arthaḥ | dakṣiṇaṃ padaṃ prāk ādau nyasyan | dakṣiṇa-pāda-nyāsa-krameṇety arthaḥ | veśma śrī-bhagavan-mandiraṃ harer gehaṃ pravekṣyann iti pūrva-likhanāt | praviśet tan-madhyaṃ śanaiḥ pūjako gacchet ** HbhvC_5.12 **
tathā ca sāradā-tilake-
kiṃcit spṛśan vāma-śākhāṃ dehalīṃ laṅghayan guruḥ |
aṅgaṃ saṅkocayann antaḥ praviśed dakṣiṇāṅghriṇā
sanātanaḥ: gurur iti dīkṣā-vidhānoktaḥ ** HbhvC_5.13 **
atha gṛha-praveśa-māhātmyam
tan-māhātmyaṃ ca hari-bhakti-sudhodaye-
praviśann ālayaṃ viṣṇor arcanārthaṃ subhaktimān |
na bhūyaḥ praviśan mātuḥ kukṣi-kārā-gṛhaṃ sudhīḥ
atha gṛhāntaḥ-pūjā
nairṛte vāstu-puruṣaṃ brahmāṇam api pūjayet |
āsanastho yajet tāṃs tān anyatra bhagavad-gṛhāt
tat-pūjāmantraś coktaḥ-
praṇavādi-caturthy-antaṃ deva-nāma namo 'ntakam |
pūjā-mantram idaṃ proktaṃ sarvatrārcana-karmaṇi
| iti |
atha kṛṣṇāgratas tiṣṭhan kṛtvā dig-bandhanaṃ kṣipet |
puṣpākṣatān samastāsu dikṣu tatrokta-mantrataḥ
atha pūjārthāsanam
tataś cāsana-mantreṇābhimantryābhyarcya cāsanam |
tasminn upaviśet padmāsanena svastikena vā
tatra kṛṣṇārcakaḥ prāyo divase prāṅ-mukho bhavet |
udaṅmukho rajanyāṃ tu sthira-mūrtiś ca sammukhaḥ
tatra ca ekādaśa-skandhe [BhP 11.27.19]-
āsīnaḥ prāg udag-vārcet sthirāyāntv atha sammukhaḥ
athāsana-mantraḥ
āsana-mantrasya meru-pṛṣṭha ṛṣiḥ sutalaṃ chandaḥ |
kūrmo devatā āsanābhimantreṇa viniyogaḥ
pṛthvi tvayā dhṛtā lokā devi tvaṃ viṣṇunā dhṛtā |
tvaṃ ca dhāraya māṃ nityaṃ pavitraṃ kuru cāsanam
athāsana-vidhiḥ
nārada-pañcarātre-
vaṃśāśma-dāru-dharaṇī-tṛṇa-pallava-nirmitam | varjayed āsanaṃ vidvān dāridrya-vyādhi-duḥkhadam |
kṛṣṇājinaṃ kambalaṃ vā nānyad āsanam iṣyate
anyatra ca-
kṛṣṇājinaṃ vyāghra-carma kauṣeyaṃ vetra-nirmitam |
vastrājinaṃ kambalaṃ vā kalpayed āsanaṃ mṛdu
atha viśeṣata āsana-doṣa-vidhiḥ
nārada-pañcarātre-
vaṃśād āhur daridratvaṃ pāṣāṇe vyādhi-sambhavam |
dharaṇyāṃ duḥkha-sambhūtiṃ daurbhāgyaṃ dāravāsane
tṛṇāsane yaśo-hāniṃ pallave citta-vibhramam |
darbhāsane vyādhi-nāśaṃ kambalaṃ duḥkha-mocanam
kiṃ ca, śrī-bhagavad-gītāsu [ṅītā 6.11]-
śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ |
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājina-kuśottaram
| iti |
yathokatam upaviśyātha sampradāyānusārataḥ |
śaṅkhādi-pūjā-sambhārān nyaset tat-tat-padeṣu tān
atha pātrāsādanam
svasya vāmāgrataḥ śaṅkhaṃ sādhāraṃ sthāpayed budhaḥ |
tatraivārdhyādi-pātrāṇi nyasyec ca dvāri bhāgaśaḥ
tulasī-gandha-puṣpādi-bhājanāni ca dakṣiṇe |
vāme ca sthāpayet pārśve kalasaṃ pūrṇam ambhasā
dakṣiṇe ghṛta-dīpaṃ ca taila-dīpaṃ ca vāmataḥ |
sambhārānaparān nyaset sva-dṛṣṭi-viṣaye pade |
kara-prakṣālanārthaṃ ca pātram ekaṃ sva-pṛṣṭhataḥ
atha pātrāṇi tan-māhātmyaṃ ca
devī-purāṇe-
nānā-vicitra-rūpāṇi puṇḍarīkākṛtīni ca |
śaṅkha-nīlotpalābhāni pātrāṇi parikalpayet
ratnādi-racitāny eva kāñcī-mūla-yutāni ca |
yathā-śobhaṃ yathā-lābhaṃ tathā pātrāṇi kārayet
kiṃ ca-
haṃsa-pātreṇa sarvāṇi cepsitāni labhen mune |
arghyaṃ dattvā tathā raupyeṇāyu-rājyaṃ śubhaṃ bhavet |
tāmra-pātreṇa saubhāgyaṃ dharmaṃ mṛṇ-maya-sambhavam
vārāhe-
sauvarṇaṃ rājataṃ kāṃsyaṃ yena dīyate bhājanam |
tān sarvān samparityajya tāmraṃ tu mama rocate
pavitrāṇāṃ pavitraṃ yo maṅgalānāṃ ca maṅgalam |
viśuddhānāṃ śuciṃ caiva tāmraṃ saṃsāra-mokṣaṇam
dīkṣitānāṃ viśuddhānāṃ mama karma-parāyaṇaḥ |
sadā tāmreṇa kartavyam evaṃ bhūmi mama priyam
| iti |
kecic ca tāmra-pātreṣu gavyāder yoga-doṣataḥ |
tāmrātiriktam icchanti madhuparkasya bhājanam
tathaiva śaṅkham evārdhya-pātram icchanti kecana |
śaṅkhe kṛtvā tu pānīyaṃ sa-puṣpaṃ salilākṣatam |
arghyaṃ dadāti devasyety evaṃ skānde'bhidhānataḥ
atha maṅgala-ghaṭa-sthāpanam
maṅgalārthaṃ ca kalasaṃ sajalaṃ karakānvitam |
phalādi-sahitaṃ divyaṃ nyased bhagavato 'grataḥ
tathā ca skānde-
kumbhaṃ sa-karakaṃ divyaṃ phala-karpūra-saṃyutam |
nyased arcana-kāle tu kṛṣṇasyātīva vallabham
| iti |
kiṃ ca-
sanīraṃ ca sa-karpūraṃ kumbhaṃ kṛṣṇāya yo nyaset |
kalpaṃ tasya na pāpekṣāṃ kurvanti prapitāmahāḥ
athārghyādi-pātrāṇi
prakṣiped arghya-pātre tu gandha-puṣpākṣatān yavān |
kuśāgra-tila-dūrvāś ca siddhārthān api sādhakaḥ |
kecic cātra jalādīni dravyāṇy aṣṭau vadanti hi
yata uktaṃ bhaviṣye-
āpaḥ kṣīraṃ kuśāgrāṇi dadhy-akṣata-tilas tathā |
yavāḥ siddhārthakāś caivam arghyo 'ṣṭāṅgaḥ prakīrtitaḥ
pādya-pātre ca kamalaṃ dūrvā śyāmākam eva ca |
nikṣiped viṣṇu-patrīṃ cety evaṃ dravya-catuṣṭayam
tathaivācamanīyārthaṃ pātre dravya-trayaṃ budhaḥ |
jātī-phalaṃ lavaṅgaṃ ca kakkolam api nikṣipet
madhuparkīya-pātre ca gavyaṃ dadhi payo ghṛtam |
madhu-khaṇḍam apīty evaṃ nikṣiped dravya-pañcakam
kecit trīṇy eva pātre'smin dravyāṇīcchanti sādhavaḥ
yata uktaṃ śrī-viṣṇu-dharme-
ghṛtaṃ dadhi tathā kṣaudraṃ madhuparko vidhīyate
ādi-vārāhe ca-
dadhi-sarpir madhu-samaṃ pātre auḍumbare mama |
madhunas tu alābhe tu guḍena saha miśrayet
ghṛtasyālābhe suśroṇi lājaiś ca saha miśrayet |
tathā dadhno 'py alābhe tu kṣīreṇa saha miśrayet
teṣām abhāve puṣpādi tat-tad-bhāvanayā kṣipet |
nāradas tv āha vimalenodakenaiva pūryate
mūlena pātreṇaikena maṣṭakṛtvo 'bhimantrayet |
kuryāc ca teṣāṃ pātrāṇāṃ rakṣaṇaṃ cakra-mudrayā
pūjām ārabhamāṇo hi yathoktāsanam āsthitaḥ |
paṭhen maṅgala-śāntiṃ tāṃ yārcane sammatā satām
atha maṅgala-śāntiḥ
oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā
bhadraṃ paśyemākṣabhir yajatrā |
sthirair aṅgais tuṣṭuvāṃsas tanubhir
vyaśema deva-hitaṃ yad āyuḥ
svasti na indro vṛddhaśravāḥ | svasti naḥ pūṣā viśvadevāḥ |
svasti nas tārkṣo 'riṣṭanemiḥ | svasti no bṛhaspatir dadhātu
| iti |
paṭhan, oṃ śāntiḥ śrī-kṛṣṇa-pāda-padmārādhaneṣu śāntir bhavatu ||
| iti |
atha vighna-nivāraṇam
apasarpantu te bhūtā ye bhūtā bhuvi saṃsthitāḥ |
ye bhūtā vighna-kartāras te naśyantu śivājñayā
ity udīryāstra-mantreṇa vāma-pādasya pārṣṇinā |
ghātais tribhir budho vighnān bhaumān sarvān nivārayet
āntarīkṣāṃś ca tenaivordhvordhva-tāla-trayeṇa hi |
nirasyotsārayed divyān māntriko divya-dṛṣṭitaḥ
śrī-gurv-ādi-natiḥ
tataḥ kṛtāñjalir vāme śrī-guruṃ paramaṃ gurum |
parameṣṭhi-guruṃ ceti named guru-paramparām
gaṇeśaṃ dakṣiṇe bhāge durgām agre'tha pṛṣṭhataḥ |
kṣetrapālaṃ named bhaktyā madhye cātmeṣṭa-daivatam
tataś cāstreṇa saṃśodhya karau kurvīta tena hi |
tāla-trayaṃ diśāṃ bandham agni-prākāram eva ca
atha bhūta-śuddhiḥ
śarīrākāra-bhūtānāṃ bhūtānāṃ yad viśodhanam |
avyaya-brahma-samparkād bhūta-śuddhir iyaṃ matā
bhūta-śuddhiṃ vinā kartur japa-homādikāḥ kriyāḥ |
bhavanti niṣphalāḥ sarvā yathā-vidhy apy aniṣṭhitāḥ
tat-prakāraś ca
kara-kacchapikāṃ kṛtvātmānaṃ buddhyā hṛd-abjataḥ |
śiraḥ-sahasra-patrābje paramātmani yojayet |
pṛthivyādīni tattvāni tasmin līnāni bhāvayet
vāma-hastaṃ tathottānam adho dakṣiṇa-bandhitam |
kara-kacchapikā mudrā bhūta-śuddhau prakīrtitā
dehaṃ saṃśoṣya dagdhvedam āplāvyāmṛta-varṣataḥ |
utpādya draḍhayitvāsu-pratiṣṭhāṃ vidhinācaret
ātmānam evaṃ saṃśodhya nītvā kṛṣṇārcanārhatām |
vātsalyād dhṛd-gataṃ kṛṣṇaṃ yaṣṭuṃ hṛt punar ānayet
tathā ca trailokya-saṃmohana-tantre-
nābhistha-vāyunā dehaṃ sa-pāpaṃ śodhayed budhaḥ |
vahninā hṛdaya-sthena dahet tac ca kalevaram
sahasrāre mahāpadme lalāṭa-sthe sthitaṃ vidhum |
sampūrṇa-maṇḍalaṃ śuddhaṃ cintayed amṛtātmakam
tasmād galita-dhārābhiḥ plāvayed bhasmasād budhaḥ |
ābhir varṇamayībhiś ca pañca-bhūtātmakaṃ vapuḥ |
pūrvavad bhāvayed devīm
| ity ādi |
kiṃ cāgre-
tatas tasmāt samākṛṣya praṇavena tu mantravit |
tat tejo hṛdaye nyasya cintayed viṣṇum avyayam
kiṃ vā cintana-mātreṇa bhūta-śuddhiṃ vidhāya tām |
prāṇāyāmāṃś tataḥ kuryāt sampradāyānusarataḥ
atha prāṇāyāmaḥ
recaḥ ṣoḍaśa-mātrābhiḥ pūro dvātriṃśatā bhavet |
catuḥṣaṣṭhyā bhavet kumbha evaṃ syāt prāṇa-saṃyamaḥ
virecya pavanaṃ pūrvaṃ saṃkocya guda-maṇḍalam |
pūrayitvā vidhānena sva-śaktyā kumbhake sthitaḥ
tatra praṇavam abhyasyan bījaṃ vā mantram ūrdhvagam |
ṛṣy-ādi-smaraṇaṃ kṛtvā kuryād dhyānam atandritaḥ
tad dhyānaṃ coktam-
viṣṇuṃ bhāsvat-kirīṭāṅgada-valaya-kalā-kalpa-hārodarāṅghri-
śroṇībhūṣaṃ savakṣo-maṇi-makara-mahā-kuṇḍalāmṛṣṭa-gaṇḍam |
hastodyac-chaṅkha-cakrāmbuja-gadam amalaṃ pīta-kauśeya-vāsaṃ
vidyotad-bhāsam udyad-dina-kara-sadṛśaṃ padma-saṃsthaṃ namāmi
kvacic ca-
rudras tu recake brahmā pūrake dhyeya-devatā |
śrī-viṣṇuḥ kumbhake jñeyo dhyāna-sthānaṃ guror mukhāt
tathā hi-
nābhi-sthāne pūrakeṇa cintayet kamalāsanam |
brahmāṇaṃ rakta-gaurāṅgaṃ caturvaktraṃ pitāmaham
nīlotpala-dala-śyāmaṃ hṛdi madhye pratiṣṭhitam |
caturbhujaṃ mahātmānaṃ kumbhakena tu cintayet
recekanaiśvaraṃ dhyānaṃ lalāṭe sarva-pāpaham |
śuddha-sphaṭika-saṅkāśaṃ kuryād vai nirmalaṃ budhaḥ
| iti |
ekāntibhiś ca bhagavān sarva-deva-mayaḥ prabhuḥ |
kṛṣṇaḥ priya-janopetaś cintanīyo hi sarvataḥ
atha prāṇāyāma-māhātmyam
pādme [3.31.79-83] devahūti-vikuṇḍala-saṃvāde-
yama-lokaṃ na paśyanti prāṇāyāma-parāyaṇāḥ |
api duṣkṛta-karmāṇas tair eva hata-kilbiṣāḥ
divase divase vaiśya prāṇāyāmās tu ṣoḍaśa |
api brahma-haṇaṃ sākṣāt punanty ahar-ahaḥ kṛtāḥ
tapāṃsi yāni tapyante vratāni niyamāś ca ye |
go-sahasra-pradānaṃ ca prāṇāyāmas tu tat-samaḥ
ambu-binduṃ yaḥ kuśāgreṇa māse māse naraḥ pibet |
saṃvatsara-śataṃ sāgraṃ prāṇāyāmas tu tat-samaḥ
pātakaṃ tu mahad yac ca tathā kṣudropapātakam |
prāṇāyāmaiḥ kṣaṇāt sarvaṃ bhasmasāt kurute naraḥ
| iti |
nyāsān vinā japaṃ prāhur āsuraṃ viphalaṃ budhāḥ |
ato yathā-sampradāyaṃ nyāsān kuryād yathā-vidhi
tatrādau mātṛkā-nyāsaḥ
ṛṣi-cchando-devatādi smṛtvādau mātṛkā-manoḥ |
śiro-vaktra-hṛd-ādau ca nyasya tad-dhyānam ācaret
tac coktam-
pañcāśal-lipibhir vibhakta-mukha-doḥ-pan-madhya-vakṣaḥ-sthalīṃ
bhāvan-mauli-nibaddha-candra-śakalām āpīna-tuṅga-stanīm |
mudrām akṣa-guṇaṃ sudhāḍhya-kalasaṃ vidyāṃ ca hastāmbujair
bibhrāṇāṃ viśada-prabhāṃ tri-nayanāṃ vāg-devatām āśraye
akārādīn kṣa-kārāntān varṇānādau tu kevalān |
lalāṭādiṣu cāṅgeṣu nyased vidvān yathā-kramam
tac ca vivicyoktam-
lalāṭa-mukha-bimbākṣi-śruti-ghrāṇeṣu gaṇḍayoḥ |
oṣṭha-dantottamāṅgāsye doḥ-pat-sandhyagrakeṣu ca
pārśvayoḥ pṛṣṭhato nābhau jaṭhare hṛdaye'ṃsake |
kakudyase ca hṛt-pūrvaṃ pāṇi-pāda-yuge tataḥ |
jaṭharānanayor nyasen mātṛkārṇān yathā-kramam
| iti |
sānusvārān visargāḍhyān sānusvāra-visargakān |
nyased bhūyo 'pi tān vidvān evaṃ vāra-catuṣṭayam
atha mātṛkā-nyāsaḥ
kaṇṭha-hṛn-nābhi-guhyeṣu pāyu-bhrū-mahdyayos tathā |
sthite ṣoḍaśa-patrābje krameṇa dvādaśa-cchade
daśa-patre ca ṣaṭ-patre catuṣpatre dvipatrake |
nyased ekaika-patrānte sa-bindv-ekaikam akṣaram
atha keśavādi-nyāsaḥ
smṛtvā ṛṣy-ādikāṃ varṇān mūrtibhiḥ keśavādibhiḥ |
kīrtyādibhiḥ śaktibhiś ca nyaset tān pūrvavat kramāt
nyasec caturthīn atyantā mūrtīḥ śaktīś ca yādibhiḥ |
sapta-dhātūn prāṇa-jīvau krodham apy ātmane'ntakān
tatra dhyānam
udyat-pradyotana-śata-ruciṃ tapta-hemāvadānaṃ
pārśva-dvandve jaladhi-sutayā viśva-dhātryā ca juṣṭam |
nānā-ratnollasita-vividhākalpam āpīta-vastraṃ
viṣṇuṃ vande dara-kamala-kaumodakī-cakra-pāṇim
atha śrī-mūrtayaḥ
prathamaṃ keśavo nārāyaṇaḥ paścāc ca mādhavaḥ |
govindaś ca tathā viṣṇur madhusūdana eva ca
trivikramo vāmano 'tha śrīdharaś ca tataḥ param |
ṛṣīkeśaḥ padmanābhas tato dāmodaras tathā
vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumno 'thāniruddhakaḥ |
cakrī gadī tathā śārṅgī khaḍgī śaṅkhī halī tathā
muṣalī ca tathā śūlī pāśī caivāṅkuśī tathā |
mukundo nandajaś caiva tathā nandī naras tathā
narakajid dhariḥ kṛṣṇaḥ satyaḥ sātvata eva ca |
tataḥ śauris tathā śūras tataḥ paścāj janārdanaḥ
bhūdharo viśvamūrtiś ca vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ |
balo balānujo bālo vṛṣaghno vṛṣa eva ca
haṃso varāho vimalo nṛsiṃhaś ceti mūrtayaḥ
atha śaktayaḥ
kīrtiḥ kāntis tuṣṭi-puṣṭī dhṛtiḥ śāntiḥ kriyā dayā |
medhā harṣā tathā śraddhā lajjā lakṣmīḥ sarasvatī
prītī ratir jayā durgā prabhā satyā ca caṇḍikā |
vāṇī vilāsinī caiva vijayā virajā tathā
viśvā ca vinadā caiva sunandā ca smṛtis tathā |
ṛddhiḥ samṛddhiḥ śuddhiś ca buddhir mūrtir natiḥ kṣamā
ramomā kledinī klinnā vasudā vasudhā parā |
parāyaṇā ca sūkṣmā ca sandhyā prajñā prabhā niśā
amoghā vidyutety eka-pañcāśat śaktayo matāḥ |
dadāty ayaṃ keśavādi-nyāso 'trākhila-sampadam
amutrācyuta-sārūpyaṃ nayati nyāsa-mātrataḥ
tad uktaṃ-
dhyātvaivaṃ parama-pumāṃsam akṣarair yo
vinyased dinam anu keśavādi-yuktaiḥ |
medhāyuḥ-smṛti-dhṛti-kīrti-kānti-lakṣmī-
saubhāgyaiś ciram upabṛṃhito bhavet saḥ
anyatra ca-
keśavādir ayaṃ nyāso nyāsa-mātreṇa dehinaḥ |
acyutatvaṃ dadāty eva satyaṃ satyaṃna saṃśayaḥ
| iti |
yaś ca kuryād imaṃ nyāsaṃ lakṣmī-bīja-puraḥsaram |
bhaktiṃ muktiṃ ca bhuktiṃ ca kṛṣṇaṃ ca labhate'cirāt
tathā coktam-
amum eva ramā-puraḥ-saraṃ
prabhajed yo manujo vidhiṃ budhaḥ |
samupetya ramāṃ prathīyasīṃ
punar ante haritāṃ vrajaty asau
atha tattva-nyāsaḥ
ma-kārādi-ka-kārānta-varṇair yuktaṃ sa-bindukaiḥ |
namaḥ parāyeti pūrvam ātmane nama ity anu
nāma jīvādi-tattvānāṃ nyaset tat-tat-pade kramāt |
nyāsenānena loko hi bhavet pūjādhikāravān
tatrādau sakale nyasej jīva-prāṇau kalevare |
hṛdaye maty ahaṅkāra-manāṃsīti trayaṃ tataḥ
śabdaṃ sparśaṃ tato rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ ca mastake |
mukhe hṛdi ca guhye ca pādayoś ca yathā-kramam
śrotraṃ tvacaṃ dṛśaṃ jihvāṃ ghrāṇaṃ sva-sva-pade tataḥ |
vāk-pāṇi-pāyūpasthāni sva-sva-pade tathā
ākāśa-vāyu-tejāṃsi jalaṃ pṛthvīṃ ca mūrdhani |
vadane hṛdaye liṅge pādayoś ca yathā-kramam
hṛdi hṛt-puṇḍarīkaṃ ca dviṣaṭ-dvyaṣṭadaśādikam |
kalā-vyāpteti pūrvaṃ ca sūrya-candrāgni-maṇḍalam |
varṇaiḥ saha sarephaiś ca kramān nyaset sa-bindukaiḥ
vāsudevaṃ ṣa-kāreṇa parameṣṭhi-yutaṃ ca ke |
ya-kāreṇa mukhe saṅkarṣaṇaṃ nyaset pumanvitam
hṛdi nyasel la-kāreṇa pradyumnaṃ viśva-saṃyutam |
aniruddhaṃ nivṛtty-āḍhyaṃ va-kāreṇa ca guhyake |
nārāyaṇaṃ ca sarvāḍhyaṃ la-kāreṇaiva pādayoḥ
nṛsiṃhaṃ kopa-saṃyuktaṃ tad-bījenākhilātmani |
tattva-nyāso 'yam acirāt kṛṣṇa-sānnidhya-kārakaḥ
tathā coktam-
atattva-vyāptya-rūpasya tat-prāpter hetunā punaḥ |
tattva-nyāsam iti prāhur nyāsa-tattva-vido budhāḥ
yaḥ kuryāt tattva-vinyāsaṃ sa pūto bhavati dhruvam |
tad-ātmanānupraviśya bhagavān iha tiṣṭhati |
yataḥ sa eva tattvāni sarvaṃ tasmin pratiṣṭhitam
atha punaḥ prāṇāyāṃa-viśeṣaḥ
prāṇāyāmāṃs tataḥ kuryān mūla-mantraṃ japan kramāt |
vārau dvau caturaḥ ṣaṭ ca reca-pūraka-kumbhakaḥ
athavā recakādīṃs tān kuryād vārāṃs tu ṣoḍaśa |
dvātriṃśac ca catuḥṣaṣṭhiṃ kāma-bījaṃ japan kramāt
--o)0(o--
tathā ca krama-dīpikāyām [1.39]-
recayen mārutaṃ dakṣayā dakṣiṇaḥ
pūrayed vāmayā madhya-nāḍyā punaḥ |
dhārayed īritaṃ recakādi-trayaṃ syāt
kalādanta-vidyākhya-mātrācyukam
sanātanaḥ: tad eva krama-dīpikoktyā saṃvādayan tatraiva kiṃcid viśeṣaṃ ca darśayati-recayed iti | dakṣayā dakṣiṇa-nāḍyā, dakṣiṇaḥ vidvān janaḥ | madhya-nāḍyā suṣumṇayā dhārayet | evaṃ recaka-pūraka-kumbhakākhyaṃ trayaṃ syāt | recakādiṣu triṣu krameṇāvadhikālam āha-kalāḥ ṣoḍaśa | dantā dvātriṃśat | vidyāś catuḥṣaṣṭhis tat-tat-saṅkhyaka-mātrātmakam ity arthaḥ | mātrā ca-vāmāṅguṣṭhena vāma-kaniṣṭhādy-aṅgulīnāṃ pratyekaṃ parva-traya-samparka-kālaḥ | vāma-hastena vāma-jānu-maṇḍalasya prādakṣiṇyena sparśa-kālo vā | tatrāpy aṅguli-niyamo 'py uktaḥ-
kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhair yan nāsā-puṭa-dhāraṇam |
prāṇāyāmaḥ sa vijñeyas tarjanī-madhyame vinā ||
| iti |
tatra teṣu prāṇāyāmeṣu purvaṃ recakādiṣu saṅkhyoktā | atra ca prāṇāyāmeṣv iti bhedaḥ ** HbhvC_5.131 **
tatra kālaḥ saṅkhyādikaṃ ca
tatraiva [1.36]-
purato japasya parato 'pi
vihitam atha tat-trayaṃ budhaiḥ |
ṣoḍaśa ya iha samācared dineśaḥ
paripūyate sa khalu māsato 'ṃ haṃsaḥ
sanātanaḥ: japasya purata ādau parataḥ ante ca iti prāṇāyāmeṣu kālaḥ | tat trayaṃ prāṇāyāma-trayam iti saṅkhyā | yo jano dinaśaḥ pratyahaṃ ṣoḍaśa-prāṇāyāmān ācaret, sa māsataḥ māsenaikena aṃhasaḥ pāpāt paripūyate śuddho bhavatīti sāmānyataḥ phalam | paraṃ ca sarvaṃ purvaṃ likhitam eva ** HbhvC_5.132 **
atha pīṭha-nyāsaḥ
tato nija-tanūm eva pūjā-pīṭhaṃ prakalpayet |
pīṭhasyādhāra-śaktyādīn nyaset svāṅgeṣu tāravat
ādhāra-śaktiṃ prakṛtiṃ kūrmānantau ca tatra tu |
pṛthivīṃ kṣīra-sindhuṃ ca śvetadvīpaṃ ca bhāsvaram
śrī-ratna-maṇḍapaṃ caiva kalpa-vṛkṣaṃ tathā hṛdi |
nyaset pradakṣiṇatvena dharma-jñāne tato 'ṃsayoḥ
ūrvor vairāgyam aiśvaryaṃ tathaivādharmam ānane |
trike'jñānam avairāgyam anaiśvaryaṃ ca pārśvayoḥ
hṛd-abje'nanta-padmaṃ ca sūryendu-śikhinān tathā |
maṇḍalāni kramād varṇaiḥ praṇavāṃśaiḥ sa-bindukaiḥ
sattva rajas tamaś cātmāntarātmānau ca tatra hi |
paramātmānam apy ātmādy-ādya-varṇaiḥ sa-bindukaiḥ
jñānātmānaṃ ca bhuvaneśvarī-bījena saṃyutam |
tasyāṣṭa-dikṣu madhye'pi nava-śaktīś ca dik-kramāt
tāś coktāḥ-
vimalotkarṣiṇī jñānā kriyā yogeti śaktayaḥ |
prahvī satyā tatheśānānugrahā navam smṛtā
| iti |
nyaset tad-upariṣṭhāc ca pīṭha-mantraṃ yathoditam |
ṛṣy-ādikaṃ smared asyāṣṭādaśārṇa-manos tataḥ
jñeyāś caikāntibhiḥ kṣīra-samudrādi-catuṣṭayam |
kramāc chrī-mathurā-vṛndāvanaṃ tat-kuñja-nīpakāḥ
tato pīṭha-nyāsaḥ
tathā ca brahma-saṃhitāyām ādi-puruṣa-rahasya-stotre [5.56]-
sa yatra kṣīrābdhiḥ sravati surabhībhyaś ca sumahān
nimeṣārdhākhyo vā vrajati na hi yatrāpi samayaḥ |
bhaje śvetadvīpaṃ tam aham iha golokam iti yaṃ
vidantas te santaḥ kṣitiviralacārāḥ katipaye
krama-dīpikāyāṃ [1.44-45]-
evaṃ hṛdayaṃ bhagavān viṣṇuḥ sarvānvitaś ca bhūtātmā |
ṅe'ntāḥ sa-vāsudevāḥ sarvātma-yutaṃ ca saṃyogaṃ
yogāvadhaś ca padmaṃ pīṭhāt ṅe-yuto natiś cānte |
pīṭha-mahā-manur vyaktaḥ paryāpto 'yaṃ saparyāsu
sanātanaḥ: tāraḥ praṇavaḥ | tato hṛdayaṃ nama iti padam | tataś ca bhagavān iti viṣṇur iti ca | sarvānvitaḥ sarva-śabda-yukto bhūtātmā sarva-bhūtātmeti | ete trayaḥ sa-vāsudevā vāsudeva-sahitāḥ pratyekaṃ ṅe'ntāś caturthy-antāḥ | tataś ca sarvātmanā yutaṃ saṃyogaṃ sarvātma-saṃyogam iti napuṃsakatvam ārṣam | tataś ca yogasyāvadhau ante padmaṃ yoga-padmam iti | tad-ante ṅe-yuktaś caturthy-antaḥ pīṭhātmā | tad-ante ca natiḥ namaḥ-śabdaḥ | evaṃ oṃ namo bhagavate viṣṇave sarva-bhūtātmane vāsudevāya sarvātma-saṃyoga-yoga-padma-pīṭhātmane nama iti siddham | tathā ca śāradā-tilake-
namo bhagavate brūyād viṣṇave ca padaṃ vadet |
sarva-bhūtātmane vāsudevāyeti vadet tataḥ ||
sarvātma-saṃyoga-padād yoga-padma-padaṃ punaḥ |
pīṭhātmane hṛd-anto 'yaṃ mantras tārādir īritaḥ ||
| iti |
sanat-kumāra-kalpe ca-
oṃ namaḥ padam ābhāṣya tathā bhagavate-padam |
vāsudevāya ity uktvā sarvātmeti padaṃ tathā ||
saṃyoga-yogety uktvā ca tathā pīṭhātmane padam |
vahni-patnī-samāyuktaḥ pīṭha-mantra itīritaḥ ||
| iti |
|144-5||
atha ṛṣy-ādi-smaraṇam
oṃ aṣṭādaśākṣara-mantrasya śrī-nārada ṛṣir gāyatrī-cchandaḥ, sakala-loka-maṅgalo nanda-tanayo devatā, hrīṃ bījaṃ, svāhā śaktiḥ, kṛṣṇaḥ prakṛtir, durgādhiṣṭhātrī devatā, abhimatārthe viniyogaḥ
tathā ca saṃmohana-tantre śivomā-saṃvāde-
ṛṣir nārada ity ukto gāyatrī-cchanda ucyate |
gopa-veśa-dharaḥ kṛṣṇo devatā parikīrtitaḥ
bījaṃ manmatha-saṃjñaṃ tu priyā śaktir havir bhujaḥ |
tvam eva parameśāni asyādhiṣṭhātṛ-devatā |
caturvarga-phalāvāptyai viniyogaḥ prakīrtitaḥ
athāṅga-nyāsaḥ
catuś caturbhir varṇaiś ca catvāry aṅgāni kalpayet |
dvābhyām astrākhyam aṅgaṃ ca tasyety aṅgāni pañca vai
nyasyec ca vyāpakatvena tāny aṅgāni kara-dvaye |
tāny aṅgulīṣu pañcātha kecid varṇān svarān api
te coktāḥ-
drāvaṇa-kṣobhaṇākarṣa-vaśīkṛt-srāvaṇās tathā |
śoṣaṇo mohanaḥ sandīpanas tāpana-mādanau
| iti |
kiṃ ca-
namo 'ntaṃ hṛdayaṃ cāṅgaiḥ śiraḥ svāhānvitaṃ śikhām |
vaṣaḍ-yutaṃ ca kavacaṃ huṃ-yug-astraṃ ca phaḍ-yutam
nyasyanti punar aṅguṣṭhau tarjanyau madhyame tathā |
anāmike kaniṣṭhe ca kramād aṅgaiś ca pañcabhiḥ
punaś ca hṛdayādīni tathāṅguṣṭhādikāni ca |
nyasyanti yugapat sarvāṇy aṅgais taiḥ pañcabhiḥ kramāt
nyasyanti ca ṣaḍ-aṅgāni hṛdayādīni tan-manoḥ |
hṛdayādiṣu caiteṣāṃ pañcaikaṃ dikṣu ca kramāt
ṣaḍ-aṅgāni coktāni sammohana-tantre sanat-kumāra-kalpe-
varrṇenaikena hṛdayaṃ tirbhir eva śiro matam |
caturbhiś ca śikhā proktā tathaiva kavacaṃ matam |
netraṃ tathā caturvarṇair astraṃ dvābhyāṃ tathā matam
| iti |
tataś cāpādam ākeśān nyased dorbhyām imaṃ manum |
vārāṃs trīn vyāpakatvena nyasec ca praṇavaṃ sakṛt
athākṣara-nyāsaḥ
tato 'ṣṭādaśa-varṇāṃś ca mantrasyāsya yathā-kramam |
dante lalāṭe bhrū-madhye karṇayor netrayor dvayoḥ
nāsayor vadane kaṇṭhe hṛdi nābhau kaṭi-dvaye |
guhye jānu-dvaye caikaṃ nyased ekaṃ ca pādayoḥ
santo nyasyanti tārādi-namo 'nantāṃs tān sa-bindukān |
śrī-śakti-kāma-bījaiś ca sṛṣṭy-ādi-kramato 'pare
atha pada-nyāsaḥ
tāraṃ śirasi vinyasya pañca mantra-padāni ca |
nyasen netra-dvaye vaktre hṛd-guhyāṅghriṣu ca kramāt
dehe ca vyāpakatvena nyaset tāny akhile punaḥ |
kecit tāni namo 'ntāni nyasyanty ādyākṣaraiḥ saha
svāhāntāni tathā trīṇi saṃmiśrāṇy uttarottaraiḥ |
guhyād galān mastakāc ca vyāpayya caraṇāvadhi
nyāso 'tra jñāna-niṣṭhānāṃ guhyādi-viṣayas tu yaḥ |
sva-sva-varṇa-tanoḥ kāryas tat-tad-varṇeṣu vaiṣṇavaiḥ
atha ṛṣy-ādi-nyāsaḥ
ṛṣy-ādīn sapta-bhāgāṃś ca nyased asya manoḥ kramāt |
mūrdhāsya-hṛtsu kucayoḥ punar hṛdi punar hṛdi
atha mudrā-pañcakam
veṇv-ākhyāṃ vana-mālākhyāṃ mudrāṃ sandarśayet tataḥ |
śrī-vatsākhyāṃ kaustubhākhyāṃ blivākhyāṃ ca manoramām
itthaṃ naysta-śarīraḥ san kṛtvā dig-bandhanaṃ punaḥ |
kara-kacchapikāṃ kṛtvā dhāyec chrī-nanda-nandanam
atha śrī-nandandana-bhagavad-dhyāna-vidhiḥ
[Krama-dīpikā 3.1-36]
atha prakaṭa-saurabhodgalita-mādhvikotphulla-sat-
prasūna-nava-pallava-prakara-namra-śākhair drumaiḥ |
praphulla-nava-mañjarī-lalita-vallarī-veṣṭitaiḥ
smarec chiśiritaṃ śivaṃ sita-matis tu vṛndāvanam
athānantaraṃ sita-matiḥ śuddha-manāḥ san vṛndāvanaṃ cintayet | kīdṛśaṃ ? drumaiḥ śiśiritaṃ śītalī-kṛtam | kīdṛśaiḥ ? prakaṭam udbhaṭaṃ saurabhaṃ yasya tac ca | tad udgalita-mādhvīkaṃ ca pracyuta-madhu | utphullaṃ ca vikasitaṃ | sac ca uttamaṃ yat prasūnaṃ puṣpaṃ nava-pallavaṃ ca | tayoḥ prakaraḥ samūhaḥ | tena namrāḥ śākhā yeṣāṃ taiḥ | mādhviketi-hrasvatvaṃ mahā-kavi-nibaddhatvāt soḍhavyam | prakaṭa-saurabhākulita-matta-bhṛṅgollasad iti pāṭhas tu sugama eva | punaḥ kīdṛśaiḥ ? praphullābhir nava-mañjarībhir lalitā manoharā yā vallaryaḥ agra-śākhā latā vā, tabhir veṣṭitaiḥ | śivaṃ maṅgala-rūpaṃ, nirbādhatvāt parama-kalyāṇa-karatvāc ca ** HbhvC_5.168 **
vikāsi-sumanorasāsvādana-mañjulaiḥ sañcarac-
chilīmukha-mukhodgatair mukharitāntaraṃ jhaṅkṛtaiḥ |
kapota-śuka-śārikā-parabhṛtādibhiḥ patribhir
virāṇitam itas tato bhujaga-śatru-nṛtyākulam
kalinda-duhituś calal-lahari-vipruṣāṃ vāhibhir
vinidra-sarasī-ruhodara-rajaś-cayoddhūsaraiḥ |
pradīpita-manobhava-vraja-vilāsinī-vāsasāṃ
vilolana-vihāribhiḥ satata-sevitaṃ mārutaiḥ
pravāla-nava-pallavaṃ marakata-cchadaṃ vajra-mauktika-
prakara-korakaṃ kamala-rāga-nānā-phalam | sthaviṣṭham akhila-rtubhiḥ satata-sevitaṃ kāmadaṃ
tad-antar api kalpakāṅghripam udañcitaṃ cintayet
suhema-śikharāvaler udita-bhānuvad bhāsvaram
adho 'sya kanaka-sthalīm amṛta-śīkarāsāriṇaḥ |
pradīpta-maṇi-kuṭṭimāṃ kusuma-reṇu-puñjojjvalāṃ
smaret punar atandrito vigata-ṣaṭ-taraṅgāṃ budhaḥ
tad-ratna-kuṭṭima-niviṣṭa-mahiṣṭha-yoga-
pīṭhe'ṣṭa-patram araṇaṃ kamalaṃ vicintya |
udyad-virocana-sarocir amuṣya madhye
sañcintayet ssukha-niviṣṭam atho mukundam
sūtrāmaratna-dalitāñjana-megha-puñja-
pratyagra-nīla-jalajanma-samāna-bhāsam |
susnigdha-nīla-ghana-kuñcita-keśa-jālaṃ
rājan-manojña-śiti-kaṇṭha-śikhaṇḍa-cūḍam
rolamba-lālita-sura-druma-sūna-kalpi-
tottaṃsam utkaca-navotpala-karṇa-pūram |
lolālaka-sphurita-bhāla-tala-pradīpta-
gorocanā-tilakam uccala-cilli-mālam
āpūrṇa-śārada-gatāṅka-śaśāṅka-bimba-
kāntānanaṃ kamala-patra-viśāla-netram |
ratna-sphuran-makara-kuṇḍala-raśmi-dīpta-
gaṇḍa-sthalī-mukuram unnata-cāru-nāsam
sindūra-sundaratarādharam indu-kunda-
mandāra-manda-hasita-dyuti-dīpitāṅgam |
vanya-pravāla-kusuma-pracayāvakpta-
graiveyakojjvala-manohara-kambu-kaṣṭham
matta-bhramad-bhramara-juṣṭa-vilambamāna-
santānaka-prasava-dāma-pariṣkṛtāṃsam |
hārāvalī-bhagaṇa-rājita-pīvaroro-
vyoma-sthalī-lalita-kaustubha-bhānumantam
śrīvatsa-lakṣaṇa-sulakṣitam unnatāṃsa-
ājānu-pīna-parivṛtta-sujāta-bāhum |
ābandhurodaram udāra-gabhīra-nābhiṃ
bhṛṅgāṅganānikara-vañjula-roma-rājim
nānā-maṇi-praghaṭitāṅgada-kaṅkaṇormi-
graiveya-sāra-sana-nūpura-tunda-bandham |
divyāṅga-rāga-paripiñjaritāṅga-yaṣṭi-
māpīta-vastra-parivīta-nitamba-bimbam
cārūrujānu-manuvṛtta-manojña-jaṅghaṃ
kāntonnata-prapada-nindita-kūrma-kāntim |
māṇikya-darāṇa-lasan-nakharājirāja-
dratnāṅguli-cchadana-sundara-pāda-padmam
matsyāṅkuśāradara-ketu-yavābja-vajra-
saṃlakṣitāruṇa-karāṅghri-talābhirāmam |
lāvaṇya-sāra-samudāya-vinirmitāṅga-
saundarya-nirjita-manobhava-deha-kāntim
āsyāravinda-paripūrita-veṇu-randhra-
lolat-karāṅguli-samīrita-divya-rāgaiḥ |
śaśvad-ddravīkṛta-vikṛṣṭa-samasta-jantu-
santāna-santatim ananta-sukhāmbu-rāśim
gobhir mukhāmbuja-vilīna-vilocanābhi-
rūdhobhara-skhalita-manthara-mandagābhiḥ |
dantāgra-daṣṭa-pariśiṣṭa-tṛṇāṅkurābhi-
rālamb-vāladhi-latābhivītam
saprasravastana-vicūṣaṇa-pūrṇa-niśca-
lāsyāvaṭakṣarita-phenila-dugdha-mugdhaiḥ |
veṇu-pravartita-manohara-mandragīta-
dattocca-karṇa-yugalair api tarṇakaiś ca
pratyagra-śṛṅga-mṛdu-mastaka-samprahāra-
saṃrambha-valgana-vilola-khurāgra-pātaiḥ |
āmedurair bahula-sāsna-galair udagra-
pucchaiś ca vatsatara-vatsatarī-nikāyaiḥ
hambā-rava-kṣubhita-dig-valayair mahadbhi-
rapy ukṣabhiḥ pṛthu-kakudbhara-bhāra-khinnaiḥ |
uttambhita-śruti-puṭī-parivīta-vaṃśa-
dhvānāmṛtoddhata-vikāśi-viśāla-ghoṇaiḥ
gopaiḥ samāna-guṇa-śīla-vayo-vilāsa-
veśaiś ca mūrcchita-kala-svana-veṇu-vīṇaiḥ |
mandroccatāra-paṭa-gāna-parair vilola-
dor-vallarī-lalita-lāsya-vidhāna-dakṣaiḥ
jaṅghānta-pīvara-kaṭīra-taṭī-nibaddha-
vyālola-kiṅkiṇi-ghaṭāraṭitair aṭadbhiḥ |
mugdhais tarakṣu-nakha-kalpita-kaṇṭha-bhūṣai-
ravyakta-mañju-vacanaiḥ pṛthukaiḥ parītam
atha sulalita-gopa-sundarīṇāṃ
pṛthu-nivivīṣa-nitamba-mantharāṇām |
guru-kuca-bhara-bhaṅgurāvalagna-
trivali-vijṛmbhita-roma-rāji-bhājām
tad-atimadhura-cāru-veṇu-vādyā-
mṛta-rasa-pallavitāṅgajāṅghripāṇām |
mukula-visara-ramya-rūḍha-romo-
dgama-samalaṅkṛta-gāna-vallarīṇām
tad-atirucira-manda-hāsa-candrā-
tapa-parijṛmbhita-rāga-vāri-rāśeḥ |
taralatara-taraṅga-bhaṅga-vipruṭ-
prakara-sama-śrama-bindu-santatānām
tad-atilalita-manda-cilli-cāpa-
cyuta-niśitekṣaṇa-māra-bāṇa-vṛṣṭyā |
dalita-sakala-marma-vihvalāṅga-
pravisṛta-duḥsaha-vepathu-vyathānām
tad-atisubhaga-kamra-rūpa-śobhā-
mṛta-rasa-pāna-vidhāna-lālasābhyām |
praṇaya-salila-pūra-vāhinīnā-
malasa-vilola-vilocanāmbujābhyām
visraṃsat-kavarī-kalāpa-vigalat-phulla-prasūna-srava-
n-mādhvī-lampaṭa-cañcarīka-ghaṭayā saṃsevitānāṃ muhuḥ |
māronmāda-mada-skhalan-mṛdu-girām ālola-kāñcy-ucchvasa-
nnīvī-viślatha-māna-cīna-hicayāntāvir-nitamba-tviṣām
skhalita-lalita-pādāmbhoja-mandābhidhāna-
kvaṇita-maṇi-tulākoṭy-ākulāśāmukhānām |
calad-adhara-dalānāṃ kuṭ-nala-pakṣmalākṣi-
dvaya-sarasiruhāṇām ullasat-kuṇḍalānām
skhalitasya skhalana-yuktasya lalitasya ca pādāmbhojasya mandābhighātena īṣad bhū-bhāgaa-prahāreṇa kvaṇitaḥ kṛta-śabdo maṇi-mayo yas tulākoṭir nūpuraṃ, tenākulaṃ śabda-vyāptam āśānāṃ diśāṃ mukhaṃ yābhyas tāsām | kuḍmalat mukulāyamānaṃ pakṣmalaṃ ca utkṛṣṭa-pakṣma-yuktam akṣi-dvaya-sarasi-ruhaṃ yāsām ** HbhvC_5.196 **
drāghiṣṭha-śvasana-samīraṇābhitāpa-
pramlānībhavad-aruṇoṣṭha-pallavānām |
nānopāyana-vilasat-karāmbujānā-
mālībhiḥ satata-niṣevitaṃ samantāt
drāghiṣṭho 'tidīrghaḥ śvāsana-samīraṇaḥ śvāsa-vāyus tena abhitāpaḥ santāpas tena pramlānī-bhavan aruṇoṣṭha-pallavo yāsām ** HbhvC_5.197 **
tāsām āyata-lola-nīla-nayana-vyākoṣa-nīlāmbuja-
sragbhiḥ samparipūjitākhila-tanuṃ nānā-vinodāspadam |
tan-mugdhānana-paṅkaja-pravigalan-mādhvī-rasāsvādinīṃ
vibhrāṇaṃ praṇayonmadākṣi-madhu-kṛn-mālāṃ manohāriṇīm
vyākośaṃ vikasitaṃ, praṇayād unmade udgata-made akṣiṇī eva madhu-kṛn-mālā bhramara-paṅktiḥ | tāṃ bibhrāṇam prakaṭayantam | śrī-locanayor itas tato bahudhā nipatanena sarvato darśanān mālety uktam | kīdṛśīm ? tāsāṃ yan mugdhaṃ manoharam ānana-paṅkajaṃ | tasmāt pravigalito mādhvī-rasasya makarandasya āsvādana- śīlām | ata eva manohāriṇīṃ ** HbhvC_5.198 **
gopa-gopī-paśūnāṃ bahiḥ smared
agrato 'sya gīrvāṇa-ghaṭām |
vittārthinīṃ viriñci-trinayana-
śatamanyu-pūrvikāṃ stotra-parām
idānīṃ krameṇa vitta-dharma-mokṣa-kāmākhya-puruṣārthacatuṣṭayasya tathā sarvataḥ śreṣṭhasya pañcama-puruṣārtha-rūpāyā bhakteś ca vāñchāyāḥ pradānāṃ devādīnāṃ dhyānam āha-gopeti pañcabhiḥ | asya kṛṣṇasya agrataḥ sammukhe ** HbhvC_5.199 **
tad-dakṣiṇato muni-nikaraṃ
dṛḍha-dharma-vāñcham ānāya-param |
yogīndrān atha pṛṣṭhe mumukṣa-
māṇān samādhinā sanakādyān
dakṣiṇe cāsya muni-nikaraṃ smaret | dṛḍhā dharme vāñchā yasya tam ** HbhvC_5.200 **
savye sakāntān atha yakṣa-siddha-
gandharva-vidyādhara-cāraṇāṃś ca |
sa-kinnarān apsarasaś ca mukhyāḥ
kāmārthino nartana-gīta-vādyaiḥ
sa-kāntān patnī-sahitān yakṣādīṃś ca smaret | katham-bhūtān ? nartanādyaiḥ kāmārthino nija-nijābhīṣṭa-prārthakān | mukhyāḥ śreṣṭhāḥ urvaśy-ādyā apsarasaś ca smaret ** HbhvC_5.201 **
śaṅkhendu-kunda-dhavalaṃ sakalāgama-jñaṃ
saudāmanī-tati-piṅga-jaṭā-kalāpam |
tat-pāda-paṅkaja-gatām acalāṃ ca bhaktiṃ
vāñchantam ujjhitatarānya-samasta-saṅgam
tasya śrī-kṛṣṇasya pāda-paṅka-jagatāṃ tad-viṣayiṇīm ity arthaḥ | ujjhitataro nitarāṃ parityakto 'nyasmin bhakti-vyatirikte samaste saṅga āsaktir yena tam ** HbhvC_5.202 **
nānā-vidha-śruti-gaṇānvita-sapta-rāga-
grāma-trayī-gata-manohara-mūrchanābhiḥ |
samprīṇayantam uditābhir amuṃ mahatyā
sañcintayen nabhasi dhātṛ-sutaṃ munīndram
ata eva amuṃ śrī-kṛṣṇaṃ mahatyākhyayā kacchapikayā svakīya-vīṇayā prīṇayantam | kābhiḥ ? nānā-vidhaḥ ṣaṭ-triṃśad-bhedātmako yaḥ śruti-gaṇo nāda-samūhas tenānvitā ye sapta rāgāḥ niṣādādi-svarā meghanāda-vasantādi-rāgā vā, teṣu vā grāma-trayī tatra grāmāṇāṃ trayāṇāṃ samāhāras tasyāṃ gatāḥ prāptā yā manoharā mūrchanās tābhiḥ | kimbhūtābhiḥ ? uditābhiḥ svayam eva prākaṭyaṃ prāptābhiḥ | mahatyoditābhir iti vā sambandhaḥ | ata eva munīndraṃ muni-gaṇa-śreṣṭhaṃ dhātṛ-sutaṃ śrī-nāradaṃ nabhasi samyak cintayet ** HbhvC_5.203 **
śrī-gautamīya-tantre-
atha dhyānaṃ pravakṣyāmi sarva-pāpa-praṇāśanam |
pītāmbara-dharaṃ kṛṣṇaṃ puṇḍarīka-nibhekṣaṇam
rakta-netrādharaṃ rakta-pāṇa-pāda-nakhaṃ śubham |
kaustubhodbhāsitoraskaṃ nānā-ratna-vibhūṣitam
tad-dhāma-vilasan-muktā-baddha-hāropaśobhitam |
nānā-ratna-prabhodbhāsi-mukuṭaṃ divya-tejasam
hara-keyūra-kaṭaka-kuṇḍalaiḥ parimaṇḍitam |
śrīvatsa-vakṣasaṃ cāru-nūpurādy-upaśobhitam
nānā-ratna-vicitraiś ca kaṭi-sūtrāṅgulīyakaiḥ |
barhi-patra-kṛtāpīḍaṃ vanya-puṣpair alaṅkṛtam
kadamba-kusumodbaddha-vana-mālā-vibhūṣitam |
sa-candra-tārakānandi-vimalāmbara-sannibham
veṇuṃ gṛhītvā hastābhyāṃ mukhe saṃyojya saṃsthitam |
gāyantaṃ divya-gānaiś ca goṣṭha-madhya-gataṃ harim
svargād iva paribhraṣṭa-kanyakā-śata-veṣṭitam |
sarva-lakṣaṇa-sampannaṃ saundaryeṇābhiśobhitam
śubhaṃ jagan-maṅgala-rūpaṃ, tasya kaustubhasya dhāmnā tejasā vilasantībhir muktābhir ācchannena saṃveṣṭitena hāreṇa upaśobhitam | muktā-baddheti vā pāṭhaḥ | kaṭi-sūtreṇāṅgulīyakaiś cālaṅkṛtam | sa-candrābhis tārābhir ānandaṃ sukha-karaṃ yad vimalam ambaraṃ vyoma tat sadṛśam | atra candra-sthāne kaustubhaḥ | tārā-sthāne kadamba-mālā | ambara-sthāne śrīmad-vakṣaḥ-sthalam ūhyam | svargād iva paribhraṣṭānāṃ parama-sundarīṇām ity arthaḥ | tadṛśīnāṃ kanyānāṃ śrī-gopa-kumārīṇāṃ śatena veṣṭitam | śata-śabdo 'trāsaṅkhyatve ** HbhvC_5.204-211 **
mohanaṃ sarva-gopīnāṃ sarvāsāṃ ca gavām api |
lelihyamānaṃ vatsaiś ca dhenubhiś ca samantataḥ
siddha-gandharva-yakṣaiś ca apsarobhir vihaṅgamaiḥ |
surāsura-manuṣyaiś ca sthāvaraiḥ pannagair api
mṛgair vidyādharaiś caiva vīkṣyamāṇaṃ suvismitaiḥ |
nāradena vaśiṣṭhena viśvāmitreṇa dhīmatā
parāśareṇa vyāsena bhṛguṇāṅgirasā tathā |
dakṣeṇa śaunakātribhyāṃ siddhena kapilena ca
sanakādyir munīndraiś ca brahma-loka-gatair api |
anyair api ca saṃyuktaṃ kṛṣṇaṃ dhyāyed aharniśam
saṅkṣepeṇa śrī-sanat-kumāra-kalpe'pi-
avyān mīlat-kalāya-dyutir ahi-ripu-picchollasat keśa-jālo
gopī-netrotsavārādhita-lalita-vapur gopa-go-vṛnda-vītaḥ |
śrīmad-vaktrāravinda-pratisahit-śaśāṅkākṛtiḥ pīta-vāsā
devo 'sau veṇu-nāda-kṣapita-jana-dhṛtir devakī-nandano naḥ
| iti |
asau anirvacanīya-māhātmyaḥ śrī-devakī-nandano devo naḥ asmān avyāt rakṣatu | kalāyasya tat-puṣpasyeva dyutiḥ śyāmā kāntir yasya saḥ ** HbhvC_5.217 **
athāntar-yāgaḥ
dhyātvaivaṃ bhagavantaṃ taṃ samprārthya ca yathā-sukham |
ādau sampūjayet sarvair upacāraiś ca mānasaiḥ
lekhyā ye bahir arcayām upacārā vibhāgaśaḥ |
te sarve'py antar-arcāyāṃ kalpanīyā yathā-ruci
atha prārthanā-vidhiḥ
śrī-nārada-pañcarātre-
svāgataṃ deva-deveśa sannidhau bhava keśava |
gṛhāṇa mānasīṃ pūjāṃ yathārtha-paribhāvinām
| iti |
athopacārair bāhyaiś ca svātmany eva sthitaṃ prabhum |
pūjayan sthāpayed ādau śaṅkhaṃ sat-sampradāyataḥ
atha śaṅkha-pratiṣṭhā
svasya vāmāgrato bhūmāv ullikhya try-asra-maṇḍalam |
tatāstra-kṣālitaṃ śaṅkhaṃ sādhāraṃ sthāpayed budhaḥ
śaṅkhe hṛdaya-mantreṇa gandha-puṣpākṣatān kṣipet |
vyutkrāntair mātṛkārṇais taṃ śiro 'ntaiḥ kena pūrayet
sa-bindunā ma-kāreṇa tad-ādhāre'gni-maṇḍalam |
sampūjayed a-kāreṇa śaṅkhe cāditya-maṇḍalam
u-kāreṇa jale soma-maṇḍalaṃ ca tathārcayet |
tīrtha-mantreṇa tīrthāny āvāhayec cārka-maṇḍalam
kṛṣṇaṃ cāvāhya hṛt-padmād gālinīṃ śikhayekṣayet |
netra-mantreṇa vīkṣyāntaḥ kavacenāvaguṇṭhaet
kuryān nyāsaṃ jale mūla-mantrāṅgānāṃ tato diśaḥ |
baddhvāstreṇāmṛtīkuṛyād atha tad-dhenu-mudrayā
tac cakra-mudrayā rakṣya salilaṃ matsya-mudrayā |
ācchādya saṃspṛśan śaṅkhaṃ japen mūlaṃ tato 'ṣṭaśaḥ
taj jalaṃ prokṣaṇī-pātre kiṃcit kṣiptvā trir ukṣayet |
tac-cheṣeṇārcana-dravya-jātāni sva-tanūm api
kaniṣṭhāṅguṣṭhakau saktau karayor itaretaram |
tarjanī-madhyamānāmāḥ saṃhatā bhugna-sajjitāḥ |
mudraiṣā gālinī proktā śaṅkhasyopari cālitā
tato 'pāsyāvaśiṣṭāntaḥ śaṅkhaṃ vardhanikāmbunā |
punar āpūrya kṛṣṇāgre nyased ācārataḥ satām
atha sva-dehe pīṭha-pūjā
gurūn mūrdhni gaṇeśaṃ ca mūlādhāre'bhipūjya tam |
pīṭha-nyāsānusāreṇa pīṭhaṃ cātmani pūjayet
atha devāṅgeṣu mantrāṅgādi-nyāsaḥ
tato japan kāma-bījaṃ tri-sthāna-sthaṃ paraṃ mahaḥ |
mūla-mantrātmakaṃ bījenaikībhūtaṃ vicintayet
tac ca pañcāṅga-nyāsena sākāraṃ sveṣṭa-daivatam |
vicintya pañcāṅgādīni nyasyet tasmin yathātmani
kuryur bhagavati prādurbhūte kṛṣṇe ca vaiṣṇavāḥ |
tat-tan-nyāsān abhedāya manor bhagavatā saha
kecin nyasyanti tattvādīnn avyaktāni yathoditam |
mantrārṇaiḥ svara-haṃsādyair bhūṣaṇeṣu prabhoḥ kramāt
atha bāhyopacārair antaḥ-pūjā
tasmin pīṭhe tam āsīnaṃ bhagavantaṃ vibhāvayan |
āsanādyais tu puṣpāntair yathā-vidhy arcayed budhaḥ
tato mukhe'rcayed veṇuṃ vanamālāṃ ca vakṣasi |
dakṣastanordhve śrīvatsaṃ savye tatraiva kaustubham
vaiṣṇavaś candanenāmum ālipyopaka-niṣṭhayā |
prāgvad dīpa-śikhākāra-tilakāni dviṣaḍ likhet
yathoktaṃ pañcabhiḥ puṣpāñjalibhiś cābhipūjya tam |
dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ mukha-vāsādi cārpayet
gītādibhiś ca santoṣya kṛṣṇam asmai tato 'khilam |
aśakto bahir arcāyām arpayej japam ācaret
athāntar-yāga-māhātmyam
vaiṣṇava-tantre-
aśvamedha-sahasrāṇi vājapeya-śatāni ca |
ekasya dhyāna-yogasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
bṛhan-nāradīye (1.11.12) śrī-vāmana-prādurbhāve-
yan-nāmoccāraṇād eva sarve naśyanty upadravāḥ |
stotrair vā arhaṇābhir vā kim u dhyānena kathyate
nārada-pañcarātre śrī-bhagavan-nārada-saṃvāde-
ayaṃ yo mānaso yāgo jarā-vyādhi-bhayāpahaḥ |
sarva-pāpaugha-śamano bhāvābhāva-karo dvija |
satatābhyāsa-yogena deha-bandhād vimocayet
yaś caivaṃ parayā bhaktyā sakṛt kuryān mahāmate |
kramoditena vidhinā tasya tuṣyāmy ahaṃ mune
smaraṇa-dhyānayoḥ pūrvaṃ māhātmyaṃ likhitaṃ ca yat |
jñeyaṃ tad-adhikaṃ cātrāntaryāgāṅgatayā tayoḥ
evaṃ yathā-sampradāyaṃ śaktyā yāvan-manaḥ-sukham |
antaḥ-pūjāṃ vidhāyādāv ārabheta bahis tataḥ
tathā coktaṃ nāradena-
dhyātvā ṣoḍaśa-saṅkhyātair upacāraiś ca mānasaiḥ |
samyag ārādhanaṃ kṛtvā bāhya-pūjāṃ samācaret
atha bahiḥ-pūjā
anujñāṃ dehi bhagavan bahir yoge mama prabho |
śrī-kṛṣṇam ity anujñāpya bahiḥ pūjāṃ samācaret
tatra tv anekaśaḥ santi pūjā-sthānāni tatra ca |
śrī-mūrtayo bahu-vidhāḥ śālagrāma-śilās tathā
atha pūjā-sthānāni
saṃmohana-tantre-
śālagrāme manau yantre sthaṇḍile pratimādiṣu |
hareḥ pūjā tu kartavyā kevale bhūtale na tu
ekādaśa-skandhe [BhP 11.11.42-46] śrīmad-uddhava-saṃvāde-
sūryo 'gnir brāhmaṇā gāvo vaiṣṇavaḥ khaṃ maruj jalam |
bhūr ātmā sarva-bhūtāni bhadra pūjā-padāni me
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |
ātithyena tu viprāgrye goṣv aṅga yavasādinā
vaiṣṇave bandhu-sat-kṛtyā hṛdi khe dhyāna-niṣṭhayā |
vāyau mukhya-dhiyā toye dravyais toya-puraḥ-saraiḥ
sthaṇḍile mantra-hṛdayair bhogair ātmānam ātmani |
kṣetra-jñaṃ sarva-bhūteṣu samatvena yajeta mām
dhiṣṇyeṣv ity eṣu mad-rūpaṃ śaṅkha-cakra-gadāmbujaiḥ |
yuktaṃ catur-bhujaṃ śāntaṃ dhyāyann arcet samāhitaḥ
atha śrī-mūrtayaḥ
tatraiva [BhP 11.27.12-14]-
śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |
manomayī maṇimayī pratimāṣṭa-vidhā matā
calācaleti dvi-vidhā pratiṣṭhā jīva-mandiram |
udvāsāvāhane na staḥ sthirāyām uddhavārcane
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhaved dvayam |
snapanaṃ tv avilepyāyām anyatra parimārjanam
gopāla-mantroddiṣṭatvāt tac-chrī-mūrtir apekṣitā |
tathāpi vaiṣṇava-prītyai lekhyāḥ śrī-mūrtayo 'khilāḥ
atha śrī-mūrti-lakṣaṇāni
śrī-hayaśīrṣa-pañcarātre śrī-bhagavat-śrī-hayaśīrṣa-brahma-saṃvāde-
ādi-mūrtir vāsudevaḥ saṅkarṣaṇam athāsṛjat |
caturmūrtiḥ paraṃ proktaṃ ekaiko bhidyate tridhā |
keśavādi-prabhedena mūrti-dvādaśakaṃ smṛtam
paṅkajaṃ dakṣiṇe dadyāt pāñcajanyaṃ tathopari |
vāmopari gadā yasya cakraṃ cādho vyavasthitam |
ādi-mūrtes tu bhedo 'yaṃ keśaveti parkīrtyate
adharottara-bhāvena kṛtam etat tu yatra vai |
nārāyaṇākhyā sā mūrtiḥ sthāpitā bhukti-muktidā
savyādhaḥ paṅkajaṃ yasya pāñcajanyaṃ tathopari |
dakṣiṇordhve gadā yasya cakraṃ cādho vyavasthitam |
ādimūrtes tu bhedo 'yaṃ mādhaveti prakīrtyate
dakṣiṇādhaḥ-sthitaṃ cakraṃ gadā yasyopari sthitā |
vāmordhva-saṃsthitaṃ padmaṃ śaṅkhaṃ cādho vyavasthitam |
saṅkarṣaṇasya bhedo 'yaṃ govindeti prakīrtyate
dakṣiṇopari padmaṃ tu gadā cādho vyavasthitā |
saṅkarṣaṇasya bhedo 'yaṃ viṣṇur ity abhiśabdyate
dakṣiṇopari śaṅkhaṃ ca cakraṃ cādhaḥ pradarśyate |
vāmopari tathā padmaṃ gadā cādhaḥ pradarśyate |
madhusūdana-nāmāyaṃ bhedaḥ saṅkarṣaṇasya ca
vāmordhva-saṃsthitaṃ cakram adhaḥ śaṅkhaṃ pradarśyate |
brahmāṇḍagaṃ vāma-pādaṃ dakṣiṇaṃ śeṣa-pṛṣṭhagam
dakṣiṇordhvaṃ sahasrāraṃ pāñcajanyam adhaḥ-sthitam |
sapta-tāla-pramāṇena vāmanaṃ kārayet sadā
ūrdhvaṃ dakṣiṇataś cakram adhaḥ padmaṃ vyavasthitam |
padmā padma-karā vāme pārśve yasya vyavasthitā
sthito vāpy upaviṣṭo vā sānurāgo vilāsavān |
pradyumnasya hi bhedo 'yaṃ śrīdhareti prakīrtyate
dakṣiṇordhvaṃ mahā-cakraṃ kaumudī tad-adhaḥ-sthitā |
vāmordhve nalinaṃ yasya adhaḥ śaṅkhaṃ virājate |
hṛṣīkeśeti vijñeyaḥ sthāpitaḥ sarva-kāmadaḥ
dakṣiṇordhve puṇḍarīkaṃ pāñcajanyam adhas tathā |
vāmordhve saṃsthitaṃ cakraṃ kaumudī tad-adhaḥ-sthitā |
padmanābheti sā mūrtiḥ sthāpitā mokṣa-dāyinī
dakṣiṇordhve pāñcajanyam adhastāt tu kuśeśayam |
savordhve kaumudī caiva heti-rājam adhaḥ-sthitam |
aniruddhasya bhedo 'yaṃ dāmodara iti smṛtaḥ
eteṣāṃ tu striyau kārye padma-vīṇādhare śubhe
iti krameṇa mārgādhimāsādhipāḥ keśavādayo dvādaśa |
atha caturviṃśati-mūrtayaḥ
siddhārtha-saṃhitāyām-
vāsudevo gadā-śaṅkha-cakra-padma-dharo mataḥ |
padmaṃ śaṅkhaṃ tathā cakraṃ gadāṃ vahati keśavaḥ
śaṅkhaṃ padmaṃ gadāṃ cakraṃ dhatte nārāyaṇaḥ sadā |
gadāṃ cakraṃ tathā śaṅkhaṃ padmaṃ vahati mādhavaḥ
cakraṃ padmaṃ tathā śaṅkhaṃ gadāṃ ca puruṣottamaḥ |
padmaṃ kaumodakīṃ śaṅkhaṃ cakraṃ dhatte'py adhokṣajaḥ
saṅkarṣaṇo gadā-śaṅkha-padma-cakra-dharaḥ smṛtaḥ |
cakraṃ gadāṃ padma-śaṅkhau govindo dharate bhujaiḥ
gadāṃ padmaṃ tathā śaṅkhaṃ cakraṃ viṣṇur bibharti yaḥ |
cakraṃ śaṅkhaṃ tathā padmaṃ gadāṃ ca madhusūdanaḥ
gadāṃ sarojaṃ cakraṃ ca śaṅkhaṃ dhatte'cyutaḥ sadā |
śaṅkhaṃ kaumodakīṃ cakram upendraḥ padmam udvahet
cakra-śaṅkha-gadā-padma-dharaḥ pradyumna ucyate |
padmaṃ kaumodakīṃ cakraṃ śaṅkhaṃ dhatte trivikramaḥ
śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ padmaṃ vāmano vahate sadā |
padmaṃ cakraṃ gadāṃ śaṅkhaṃ śrīdharo vahate bhujaiḥ
cakraṃ padmaṃ gadāṃ śaṅkhaṃ narasiṃho bibharti yaḥ |
padmaṃ sudarśanaṃ śaṅkhaṃ gadāṃ dhatte janārdanaḥ
aniruddhaś cakra-gadā-śaṅkha-padma-lasad-bhujaḥ |
hṛṣīkeśo gadāṃ cakraṃ padmaṃ śaṅkhaṃ ca dhārayet
padmanābho vahet śaṅkhaṃ padmaṃ cakraṃ gadāṃ tathā |
padmaṃ cakraṃ gadāṃ śaṅkhaṃ dhatte dāmodaraḥ sadā
śaṅkhaṃ cakraṃ sarojaṃ ca gadāṃ vahati yo hariḥ |
śaṅkhaṃ kaumodakīṃ padmaṃ cakraṃ viṣṇur bibharti yaḥ
etāś ca mūrtayo jñeyā dakṣiṇādhaḥ-kara-kramāt
matsya-purāṇe ca-
etad-uddeśataḥ proktaṃ pratimā-lakṣaṇaṃ tathā |
vistareṇa na śaknoti bṛhaspatir api dvijāḥ
| iti |
sevā-niṣṭhā hareḥ śrīmad-vaiṣṇavāḥ pāñcarātrikāḥ |
prākaṭyād akhilāṅgānāṃ śrī-mūrtiṃ bahu manyate
sevyā nija-nijair eva mantraiḥ sva-sveṣṭa-mūrtayaḥ |
śālagrāmātmake rūpe niyamo naiva vidyate
dvibhujā jalada-śyāmā tribhaṅgī madhurākṛtiḥ |
sevyā dhyānānurūpaiś ca mūrtiḥ kṛṣṇasya daivataiḥ
anyāś ca vividhā śrīmad-avatārādi-mūrtayaḥ |
prādurbhāva-vidhāv agre lekhyās tat-tad-viśeṣataḥ
nitya-karma-prasaṅge'tra mūrti-janma-pratiṣṭhayoḥ |
vidhir na likhituṃ yogyaḥ sa tu lekhiṣyate'grataḥ
atha śālagrāma-śilāḥ
gautamīya-tantre-
gaṇḍakyāś caiva deśe ca śālagrāma-sthalaṃ mahat |
pāṣāṇaṃ tad-bhavaṃ yat tat śālagrāmam iti smṛtam
skanda-purāṇe-
snigdhā kṛṣṇā pāṇḍarā vā pītā nīlā tathaiva ca |
vakrā rukṣā ca raktā ca mahā-sthūlā tv alāñchitā
kapilā dardurā bhagnā bahu-cakraika-cakrikā |
bṛhan-mukhī bṛhac-cakrā lagna-cakrāthavā punaḥ |
baddha-cakrāthavā kācid bhagna-cakrā tv adhomukhī
atha tāsāṃ varṇādi-bhedena guṇa-doṣau
tatraiva-
snigdhā siddhi-karī mantre kṛṣṇā kīrtiṃ dadāti ca |
pāṇḍarā pāpa-dahanī pītā putra-phala-pradā
nīlā sandiśate lakṣmīṃ raktā roga-pradāyikā |
rakṣā codvegadā nityaṃ vakrā dāridrya-dāyikā
sthūlā nihati caivāyur niṣphalā tu alāñchitā |
kapilā karburā bhagnā bahu-cakraika-cakrikā
bṛhan-mukhī bṛhac-cakrā lagna-cakrāthavā punaḥ
baddha-cakrāthavā yā syād bhagna-cakrā tv adho-mukhī |
pūjayed yaḥ pramādena duḥkham eva labheta saḥ
agni-purāṇe ca-
tathā vyāla-mukhī bhagnā viṣayā baddha-cakrikā |
vikārāvartanābhiś ca nārasiṃhī tathaiva ca
kapilā vibhramāvartā rekhāvartā ca yā śilā |
duḥkhadā sā tu vijñeyā sukhadā na kadācana
snigdhā śyāmā tathā muktāmāyā vā sama-cakrikā |
ghoṇi-mūrtir anantākhyā gambhīrā sampuṭā tathā
sūkṣma-mūrtir amūrtiś ca sammukhā siddhi-dāyikā |
dhātrī-phala-pramāṇā yā kareṇobhaya-sampuṭā |
pūjanīyā prayatnena śilā caitādṛśī śubhā
iṣṭā tu yasya yā mūrtiḥ sa tāṃ yatnena pūjayet |
pūjite phalam āpnoti iha-loke paratra ca
doṣāś caite sa-kāmārcana-viṣayāḥ
yata uktaṃ śrī-bhagavatā brāhme-
khaṇḍitaṃ sphuṭitaṃ bhagnaṃ pārśva-bhinnaṃ vibheditam |
śālagrāma-samudbhūtaṃ śailaṃ doṣāvahaṃ na hi
śrī-rudreṇa ca skānde-
khaṇḍitaṃ truṭitaṃ bhagnaṃ śālagrāme na doṣa-bhāk |
iṣṭā tu yasya yā mūrtiḥ sa tāṃ yatnena pūjayet
tathā-
cakraṃ vā kevalaṃ tatra padmena saha saṃyutam |
kevalā vanamālā vā harir lakṣmyā saha sthitaḥ
mukhyāḥ snighdādayas tatrāmukhyā raktādayo matāḥ |
mukhyābhāve tv amukhyā hi pūjyā ity ucyate paraiḥ
atha tāsām eva lakṣaṇa-viśeṣeṇa saṃjña-viśeṣaḥ
brāhme śrī-bhagavad-brahma-saṃvāde-
nivasāmi sadā brahman śālāgrāmākhya-veśmani |
tatraiva ratha-cakrāṅka-bheda-nāmāni me śṛṇu
dvāra-deśe same cakre dṛśyate nāntarīyake |
vāsudevaḥ sa vijñeyaḥ śuklābhaś cātiśobhanaḥ
dve cakre eka-lagne tu pūrva-bhāgas tu puṣkalaḥ |
saṅkarṣaṇākhyo vijñeyo raktābhiś cātiśobhanaḥ
pradyumnaḥ sūkṣma-cakras tu pīta-dīptis tathaiva ca |
śuṣiraṃ chidra-bahulaṃ dīrghākāraṃ tu tad bhavet
aniruddhas tu nīlābho vartulaś cātiśobhanaḥ |
rekhā-trayaṃ tu tad dvāri pṛṣṭhaṃ padmena lāñchitam
saubhāgyaṃ keśavo dadyāt catuṣkoṇo bhavet tu yaḥ |
śyāmaṃ nārāyaṇaṃ vidyān nābhi-cakraṃ tathonnatam
dīrgha-rekhā-samopetaṃ dakṣiṇe śuṣiraṃ pṛthu |
ūrdhvaṃ mukhaṃ vijānīyāt dvāre ca hari-rūpiṇam
kāmadaṃ mokṣadaṃ caiva arthadaṃ ca viśeṣataḥ |
parameṣṭhī lohitabhaḥ padma-cakra-samanvitaḥ
bilvākṛtis tathā pṛṣṭhe śuṣiraṃ cātipuṣkalam |
kṛṣṇa-varṇas tathā viṣṇuḥ sthūle cakre suśobhanaḥ |
bramacaryeṇa pūjyo 'sāv anyathā vighnado bhavet
kvacic ca-
kapilo narasiṃho 'tha pṛthu-cakre ca śobhane |
brahmacaryādhikārī syān nānyathā pūjanaṃ bhavet
narasiṃhas tribinduḥ syāt kapilaḥ pañca-bindukaḥ |
brahmacaryeṇa pūjyaḥ syād anyathā sarva-vighnadaḥ
sthūlaṃ cakra-dvayaṃ madhye guḍa-lākṣā-savarṇakam |
dvāropari tathā rekhā padmākārā suśobhanā
sphuṭitaṃ viṣamaṃ cakraṃ nārasiṃhaṃ tu kāpilam |
sampūjya muktim āpnoti saṃgrāme vijayī bhavet
pādme kārttika-māhātmye ca-
yasya dīrghaṃ mukhaṃ pūrva-kathitair lakṣaṇair yutam |
rekhāś ca keśarākārā nārasiṃho mato hi saḥ
brāhme [PadmaP 5.120.61]-
vārāhaṃ śakti-liṅge ca cakre ca viṣame smṛte |
indranīla-nibhaṃ sthūlaṃ tri-rekhā-lāñchitaṃ śubham
pādme ca tatraiva-
varāhākṛtir ābhugnaś cakra-rekhāsv alaṅkṛtaḥ |
vārāha iti sa prokto bhukti-mukti-phala-pradaḥ
brāhma eva-
dīrghā kāñcana-varṇā yā bindu-traya-vibhūṣitā |
matsyākhyā sā śilā jñeyā bhukti-mukti-phala-pradā
kvacic ca-
matsya-rūpaṃ tu deveśaṃ dīrghākāraṃ tu yad bhavet |
bindu-trayam āyuktaṃ kāsya-varṇaṃ viśobhanam
brāhma [PadmaP 5.120.63] eva-
kūrmas tathonnataḥ pṛṣṭhe vartulāvarta-pūritaḥ |
haritaṃ varṇam ādhatte kaustubhena ca cihnitaḥ
pādme ca tatraiva-
kūrmākārā ca cakrāṅkā śilā kūrmaḥ prakīrtitaḥ
brāhma [PadmaP 5.120.64] eva-
hayagrīvo 'ṅkuśākāro rekhā cakra-śamīpagāḥ |
bahu-cakra-samāyuktaṃ pṛṣṭhe nīrada-nīlakam
kvacic ca-
hayagrīvāṅkuśākāre rekhāḥ pañca bhavanti hi |
bahu-bindu-samākīrṇe dṛśyante nīla-rūpakāḥ
pādme ca tatraiva-
hāyagrīvā yathā lambā rekhāṅkā yā śilā bhavet |
tathāsau syād dhayagrīvaḥ pūjito jñānado bhavet
kiṃ ca-
aśvākṛti mukhaṃ yasya sākṣamālaṃ śiras tathā |
padmākṛtir bhaved vāpi hayaśīrṣas tv asau mataḥ
brāhme [PadmaP 5.120.65-67] eva-
vaikuṇṭham maṇi-varṇābhaṃ cakram ekaṃ tathā dhvajam |
dvāropari tathā rekhā padmākārā suśobhanā
śrīdharas tu tathā devaś cihnito vanamālayā |
kadamba-kusumākāro rekhā-pañcaka-bhūṣitaḥ
vartulaś cātihrasvaś ca vāmanaḥ parikīrtitaḥ |
atasī-kusuma-prakhyo bindunā pariśobhitaḥ
anyatra ca-
vāmanākhyo bhaved devo hrasvo yaḥ syān mahā-dyutiḥ |
ūrdhva-cakras tv adhaś cakraḥ so 'bhīṣṭārtha-prado 'rcitaḥ
brāhme [PadmaP 5.120.68] eva-
sudarśanas tathā devaḥ śyāma-varṇo mahā-dyutiḥ |
vāma-pārśve gadā-cakre rekhe caiva tu dakṣiṇe
pādme kārttika-māhātmye-
cakrākāreṇa paṅktiḥ sā yatra rekhā-mayī bhavet |
sa sudarśana ity evaṃ khyātaḥ pūjā-phala-pradaḥ
brāhme [PadmaP 5.120.69]-
dāmodaras tathā sthūlo madhye cakraṃ pratiṣṭhitam |
dūrvābhaṃ dvāra-saṅkīrṇaṃ pītā rekhā tathaiva ca
pādme ca tatraiva-
upary-adhaś ca cakre dve nātidīrghaṃ mukhe bilam |
cakre ca rekhā lambaikā sa ca dāmodaraḥ smṛtaḥ
anyatra ca-
sthūlo dāmodaro jñeyaḥ sūkṣma-randhro bhavet tu yaḥ |
cakre ca madhya-deśa-sthe pūjitaḥ sukhadaḥ sadā
nānā-varṇo hy anantākhyo nāga-bhogena cihnitaḥ |
anantaḥ sa tu vijñeyaḥ sarva-pūjā-phala-pradaḥ
pādme ca tatraiva-
ananta-cakro bahubhiś cihnair apy upalakṣitaḥ |
anantaḥ sa tu vijñeyaḥ sarva-pūjā-phala-pradaḥ
[PadmaP 5.120.72-74]
dṛśyate śikhare liṅgaṃ śālagrāma-samudbhavam |
yasya yogeśvaro nāma brahma-hatyāṃ vyapohati
āraktaḥ padmanābhākhyaṃ paṅkaja-cchatra-saṃyutam |
tulasyā pūjayen nityaṃ daridras tv īśvaro bhavet
candrākṛtiṃ hiraṇyākhyaṃ raśmi-jālaṃ vinirdiśet |
suvarṇa-rekhā-bahulaṃ sphaṭika-dyuti-śobhitam
kiṃ ca-
ardha-candrākṛtir devo hṛṣīkeśa udāhṛtaḥ |
tam arcya labhate svargaṃ viṣayāṃś ca samīhitām
vāma-pārśve same cakre kṛṣṇa-varṇaḥ sa bindukaḥ |
lakṣmī-nṛsiṃho vikhyāto bhukti-mukti-phala-pradaḥ
trivikramas tathā devaḥ śyāma-varṇo mahā-dyutiḥ |
vāma-pārśve tathā cakre rekhā caiva tu dakṣiṇe
pradakṣiṇāvarta-kṛta-vanamālā-vibhūṣitā |
yā śilā kṛṣṇa-saṃjñā sā dhana-dhānya-sukha-pradā
gautamīye-
bahubhir janmabhiḥ puṇyair yadi kṛṣṇa-śilāṃ labhet |
goṣpadena tu cihnena janus tena samāpyate
catasro yatra dṛśyante rekhāḥ pārśva-samīpagāḥ |
dve cakre madhya-deśe tu sā śilā tu caturmukhā
kiṃ ca, pādme tatraiva-
vajra-kīṭodbhavā rekhāḥ paṅktībhūtāś ca yatra vai |
śālagrāma-śilā yā sā viṣṇu-pañjara-saṃjñitā
nāgavat kuṇḍalī-bhūta-rekhā-paṅktiḥ sa śeṣakaḥ |
padmākāre ca paṅktī dve madhye lambā ca rekhikā |
garuḍaḥ sa tu vijñeyaś catuś cakro janārdanaḥ
catuś cakraḥ sūkṣma-dvāro vanamālāṅkitodaraḥ |
lakṣmī-nārāyaṇaḥ śrīmān bhukti-mukti-phala-pradaḥ
etal lakṣaṇa-yuktās tu śālagrāma-śilāḥ śubhāḥ |
yāś ca tāsv api sūkṣmāḥ syus tāḥ praśasta-karāḥ smṛtāḥ
tathā ca śrī-bhagavad-brahma-saṃvāde tatraiva-
yathā yathā śilā sūkṣmā mahat puṇyaṃ tathā tathā |
tasmāt tāṃ pūjayen nityaṃ dharma-kāmārtha-siddhaye
tatrāpy āmalakī-tulyā sūkṣmā cātīva yā bhavet |
tasyām eva sadā brahman śriyā saha vasāmy aham
atha śrī-śālagrāma-śilā-māhātmyam
śālagrāma-śilā-sparśāt koṭi-janmāgha-nāśanam |
kiṃ punar yajanaṃ tatra hari-sānnidhya-kārakam
pādme māgha-māhātmye tatraiva-
yaḥ pūjayed dhariṃ cakre śālagrāma-śilodbhave |
rājasūya-sahasreṇa teneṣṭaṃ prativāsaram
yad āmananti vedāntā brahma nirguṇam acyutam |
tat-prasādo bhaven nṛṇāṃ śālagrāma-śilārcanāt
mahākāṣṭha-sthito vahnir mathyamānaḥ prakāśate |
yathā tathā harir vyāpī śālagrāme prakāśate
api pāpa-samācārāḥ karmaṇy anadhikāriṇaḥ |
śālagrāmārcakā vaiśya naiva yānti yamālayam
na tathā ramate lakṣmyāṃ na tathā nija-mandire |
śālagrām-śilā-cakre yathā sa ramate sadā
agnihotraṃ hutaṃ tena dattā pṛthvī sa-sāgarā |
yenārcito hariś cakre śālagrāma-śilodbhave
kāmaiḥ krodhaiḥ pralobhaiś ca vyāpto yo 'tra narādhamaḥ |
so 'pi yāti harer lokaṃ śālagrāma-śilārcanāt
yaḥ pūjayati govindaṃ śālagrāme sadā naraḥ |
āhūta-samplavaṃ yāvat na sa pracyavate divaḥ
vinā tīrthair vinā dānair vinā yajñair vinā matim |
muktiṃ yāti naro vaiśya śālagrāma-śilārcanāt
narakaṃ garbha-vāsaṃ ca tiryaktvaṃ kṛmi-yonitām |
na yāti vaiśya pāpo 'pi śālagrāme'cyutārcakaḥ
dīkṣā-vidhāna-mantra-jñaś cakre yo balim āharet |
sa yāti vaiṣṇavaṃ dhāma satyaṃ satyaṃ mayoditam
naivedyair vividhaiḥ puṣpair dhūpair dīpair vilepanaiḥ |
gīta-vāditra-stotrādyaiḥ śālagrāma-śilārcanam
kurute mānavo yas tu kalau bhakti-parāyaṇaḥ |
kalpa-koṭi-sahasrāṇi ramate sannidhau hareḥ
liṅgais tu koṭibhir dṛṣṭair yat phalaṃ pūjitais tu taiḥ |
śālagrāma-śilāyāṃ tu ekenāpīha tat phalam
śālagrāma-śilā-rūpī yatra tiṣṭhati keśavaḥ |
tatra devāsurā yakṣā bhuvanāni caturdaśa
śālagrāma-śilāyāṃ tu yaḥ śrāddhaṃ kurute naraḥ |
pitaras tasya tiṣṭhanti tṛptāḥ kalpa-śataṃ divi
śālagrāma-śilā yatra tat-tīrthaṃ yojana-trayam |
yatra dānaṃ japo homaḥ sarvaṃ koṭi-guṇaṃ bhavet
śālagrāma-samīpe tu krośa-mātraṃ samantataḥ |
kīkaṭo 'pi mṛto yāti vaikuṇṭha-bhavanaṃ nara
śālagrāma-śilā-cakraṃ yo dadyād dānam uttamam |
bhū-cakraṃ tena dattaṃ syāt sa-śaila-vana-kānanam
skānde kārttika-māhātmye [padma 5.120.4-43] śrī-śiva-skanda-saṃvāde-
śālagrāma-śilāyāṃ tu trailokyaṃ sa-carācaram |
mayā saha mahāsena līnaṃ tiṣṭhati sarvadā
dṛṣā praṇamitā yena snāpitā pūjitā tathā |
yajña-koṭi-samaṃ puṇyaṃ gavāṃ koṭi-phalaṃ labhet
kāmāsakto 'pi yo nityaṃ bhakti-bhāva-vivarjitaḥ |
śālagrāma-śilāṃ vipra sampūjyaivācyuto bhavet
śālagrāma-śilā-bimbaṃ hatyā-koṭi-vināśanam |
smṛtaṃ saṅkīrtitaṃ dhyātaṃ pūjitaṃ ca namaskṛtam
śālagrāma-śilāṃ dṛṣṭvā yānti pāpāny anekaśaḥ |
siṃhaṃ dṛṣṭvā yathā yānti vane mṛga-gaṇā bhayāt
namaskaroti manujaḥ śālagrāma-śilārcane |
pāpāni vilayaṃ yānti tamaḥ sūryodaye yathā
kāmāsakto 'thavā kruddhaḥ śālagrāma-śilārcanam |
bhaktyā vā yadi vā'bhaktyā kṛtvā muktim avāpnuyāt
vaivasvataṃ bhayaṃ nāsti tathā maraṇa-janmanoḥ |
yaḥ kathāṃ kurute viṣṇoḥ śālagrāma-śilāgrataḥ
gītair vādyais tathā stotraiḥ śālagrāma-śilārcanam |
kurute mānavo yas tu kalau bhakti-parāyaṇaḥ |
kalpa-koṭi-sahasrāṇi ramate viṣṇu-sadmani
śālagrāma-namaskāre'bhāvenāpi naraiḥ kṛte |
bhayaṃ naiva kariṣyanti mad-bhaktā ye narā bhuvi
mad-bhakti-bala-darpiṣṭhā mat-prabhuṃ na namanti ye |
vāsudevaṃ na te jñeyā mad-bhaktāḥ pāpino hi te
śālagrāma-śilāyāṃ tu sadā putra vasāmy aham |
dattaṃ devena tuṣṭena sva-sthānaṃ mama bhaktitaḥ
padma-koṭi-sahasrais tu pūjite mayi yat phalam |
tat phalaṃ koṭi-guṇitaṃ śālagrāma-śilārcane
pūjito æhaṃ na tair martyair namito 'haṃ na tair naraiḥ |
na kṛtaṃ martya-loke yaiḥ śālagrāma-śilārcanam
śālagrāma-śilāgre tu yaḥ karoti mamārcanam |
tenārcito 'haṃ satataṃ yugānām ekaviṃśatim
kim arcitair liṅga-śatair viṣṇu-bhakti-vivarjitaiḥ |
śālagrāma-śilā-bimbaṃ nārcitaṃ yadi putraka
anarhaṃ mama naivedyaṃ patraṃ puṣpaṃ phalaṃ jalam |
śālagrāma-śilā-lagnaṃ sarvaṃ yāti pavitratām
yo hi māheśvaro bhūtvā vaiṣṇava-liṅgam uttamam |
dveṣṭi vai yāti narakaṃ yāvad indrāś caturdaśa
sakṛd apy arcite bimbe śālagrāma-śilodbhave |
muktiṃ prayānti manujā nūnaṃ sāṅkhyena varjitāḥ
mal-liṅgaiḥ koṭibhir dṛṣṭair yat phalaṃ pūjitais tu taiḥ |
śālagrāma-śilāyāṃ tu ekenāpi hi tad bhavet
tasmād bhaktyā ca mad-bhaktaiḥ prīty-arthe mama putraka |
kartavyaṃ satataṃ bhaktyā śālagrāma-śilārcanam
śālagrāma-śilā-rūpī yatra tiṣṭhati keśavaḥ |
tatra devāsurā yakṣā bhuvanāni caturdaśa
śālagrāma-śilāgre tu sakṛt piṇḍena tarpitāḥ |
vasanti pitaras tasya na saṅkhyā tatra vidyate
pramāṇam asti sarvasya sukṛtasya hi putraka |
phalaṃ pramāṇa-hīnaṃ tu śālagrāma-śilārcane
yo dadāti śilāṃ viṣṇoḥ śālagrāma-samudbhavām |
viprāya viṣṇu-bhaktāya teneṣṭaṃ bahubhiḥ makhaiḥ
(atra-prabhṛti ślokā ākare na dṛśyante)
mānuṣye durlabhā loke śālagrāmodbhavā śilā |
prāpyate na vinā puṇyaiḥ kali-kāle viśeṣataḥ
sa dhanyaḥ puruṣo loke saphalaṃ tasya jīvitam |
śālagrāma-śilā śuddhā gṛhe yasya ca pūjitā
saṃniyamyendriya-grāmaṃ śālagrāma-śilārcanam |
yaḥ kuryān mānavo bhaktyā puṣpe puṣpe'śvamedha-bhāk
kāle vā yadi vākāle śālagrāma-śilārcanam |
bhaktyā vā yadi vābhaktyā yaḥ karoti sa puṇya-bhāk
dveṣeṇāpi ca lobhena dambhena kapaṭena vā |
śālagrāmodbhavaṃ devaṃ dṛṣṭvā pāpāt pramucyate
aśucir vā durācāraḥ satya-śauca-vivarjitaḥ |
śālagrāma-śilāṃ spṛṣṭvā sadya eva śucir bhavet
tila-prastha-śataṃ bhaktyā yo dadāti dine dine |
tat phalaṃ samavāpnoti śālagrāma-śilārcane
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ mūlaṃ toyaṃ dūrvākṣataṃ suta |
jāyate meruṇā tulyaṃ śālagrāma-śilārpitam
vidhi-hīno 'pi yaḥ kuryāt kriyā-mantra-vivarjitaḥ |
cakra-pūjām avāpnoti samyak śāstroditaṃ phalam
tatraiva cānyatra-
skandhe kṛtvā tu yo 'dhvānaṃ vahate śaila-nāyakam |
tenoḍhaṃ tu bhavet sarvaṃ trailokyaṃ sa-carācaram
brahma-hatyādikaṃ pāpaṃ yat kiñcit kurute naraḥ |
tat sarvaṃ nirdahaty āśu śālagrāma-śilārcanam
na pūjanaṃ na mantrāś ca na japo na ca bhāvanā |
na stutir nopacāraś ca śālagrāma-śilārcane
śālagrāma-śilā yatra tat tīrthaṃ yojana-trayam |
tatra dānaṃ ca homaś ca sarvaṃ koṭi-guṇaṃ bhavet
śālagrāma-śilāyāṃ tu yaḥ śrāddhaṃ kurute naraḥ |
pitaras tasya tiṣṭhanti tṛptāḥ kalpa-śataṃ divi
śālagrāma-samīpe tu krośa-mātraṃ samantataḥ |
kīkaṭo 'pi mṛto yāti vaikuṇṭha-bhuvanaṃ naraḥ
pādme ca-
śālagrāma-śilā-cakraṃ yo dadyād dānam uttamam |
bhū-cakraṃ tena dattaṃ syāt sa-śaila-vana-kānanam
garuḍa-purāṇe-
tiṣṭhanti nityaṃ pitaro manuṣyās
tīrthāni gaṅgādika-puṣkarāṇi |
yajñāś ca medhā hy api puṇya-śailāś
cakrāṅkitā yasya vasanti gehe
pādme kārttika-māhātmye śrī-yama-dhūmrakeśa-saṃvāde-
śālagrāma-śilāyāṃ tu yair naraiḥ pūjito hariḥ |
saṃśodhya teṣāṃ pāpāni muktaye buddhito bhavet
kārttike mathurāyāṃ tu sārūpyaṃ diśate hariḥ |
śālagrāma-śilāyāṃ vai pitṝṇ uddiśya pūjitaḥ |
kṛṣṇaḥ samuddharet tasya pitṝn etān svalokatām
bṛhan-nāradīye [1.38.67-68] ca yajñadhvajopākhyānānte-
śālagrāma-śilā-rūpī yatra tiṣṭhati keśavaḥ |
na bādhante'surās tatra bhūta-vetālakādayaḥ
śālagrāma-śilā yatra tat-tīrthaṃ tat tapo-vanam |
yataḥ sannihitas tatra bhagavān madhusūdanaḥ
śālagrāma-śilās tāś ca yadi dvādaśa pūjitāḥ |
śataṃ vā pūjitaṃ bhaktyā tadā syād adhikaṃ phalam
atha bāhulye tāsāṃ phala-viśeṣaḥ
pādme māgha-māhātmye [3.31.124-126] devadūta-vikuṇḍala-saṃvāde-
śilā dvādaśa bho vaiśya śālagrāma-śilodbhavāḥ |
vidhivat pūjitā yena tasya puṇyaṃ vadāmi te
koṭi-dvādaśa-liṅgais tu pūjitaiḥ svarṇa-paṅkajaiḥ |
yat syād dvādaśa-kāleṣu dinenaikena tad bhavet
yaḥ punaḥ pūjayed bhaktyā śālagrāma-śilāśatam |
uṣitvā sa harer loke cakravartīha jāyate
skānde kārttika-māhātmye [padma 6.120.31-33] śrī-śiva-skanda-saṃvāde-
dvādaśaiva śilā yo vai śālagrāma-samudbhavāḥ |
arcayed vaiṣṇavo nityaṃ tasya puṇyaṃ nibodha me
koṭi-liṅga-sahasrais tu pūjitair jāhnavī-taṭe |
kāśī-vāse yugāny aṣṭau dinenaikena tad bhavet
kiṃ punar bahunā yas tu pujayed vaiṣṇavo naraḥ |
na hi brahmādayo devāḥ saṃkhyāṃ kurvanti puṇyataḥ
atha tat-kraya-vikraya-niṣedhaḥ
tatraiva [padma 3.31.144-146]-
śālagrāma-śilāyāṃ yo mūlyam udghātayen naraḥ |
vikretā cānumantā ca yaḥ parīkṣām udīrayet
sarve te narakaṃ yānti yāvad āhūta-samplavam |
ataḥ saṃvarjayed vipra cakrasya kraya-vikrayam
atha pratiṣṭhā niṣedhaḥ
tatraiva-
śālagrāma-śilāyāṃ tu pratiṣṭhā naiva vidyate |
mahā-pūjāṃ tu kṛtvādau pūjayet tāṃ tato budhaḥ
| iti |
ato 'dhiṣṭhāna-vargeṣu sūryādiṣv iva mūrtiṣu |
śālagrāma-śilaiva syād adhiṣṭhānottamaṃ hareḥ
atha sarvādhiṣṭhāna-śraiṣṭhyam
pādme [3.31.115-117] tatraiva-
hṛdi sūrye jale vātha pratimā-sthaṇḍileṣu ca |
samabhyarcya hariṃ yānti narās te vaiṣṇavaṃ padam
athavā sarvadā pūjyo vāsudevo mumukṣubhiḥ |
śālagrāme-śilā-cakre vajra-kīṭa-vinirmite
adhiṣṭhānaṃ hi tad viṣṇoḥ sarva-pāpa-praṇāśanam |
sarva-puṇya-pradaṃ vaiśya sarveṣām api muktidam
tatraiva kārttika-māhātmye yama-dhūmrakeśa-saṃvāde-
pūjā ca vihitā tasya pratimāyāṃ nṛpātmaja |
śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatā |
manomayī maṇimayī śrī-mūrtir aṣṭadhā smṛtā
śālagrāma-śilāyāṃ tu sākṣāt śrī-kṛṣṇa-sevanam |
nityaṃ saṃnihitas tatra vāsudevo jagad-guruḥ
skānde kārttika-māhātmye śrī-śiva-skanda-saṃvāde-
suvarṇārcā na ratnārcā na śilārcā surottama |
śālagrāma-śilāyāṃ tu sarvadā vasate hariḥ
ata evoktam-
hatyāṃ hanti yad-aṅghri-saṅga-tulasī steyaṃ ca toyaṃ pade
naivedyaṃ bahu-madya-pāna-duritaṃ gurv-aṅganā-saṅgajam |
śrīśādhīna-matiḥ sthitir hari-janais tat-saṅgajaṃ kilbiṣaṃ
śālagrāma-śilā-nṛsiṃha-mahimā ko 'py eṣa lokottaraḥ
śālagrāma-śilā-rūpa-bhagavan-mahimāmbudheḥ |
ūrmīn gaṇayituṃ śakyaḥ śrī-caitanyāśrito 'pi kaḥ
atha śālagrāma-śilā-pūjā-nityatā
pādme-
śālagrāma-śilā-pūjā vinā yo 'śnāti kiñcana |
sa caṇḍālādi-viṣṭhāyām ākalpaṃ jāyate kṛmiḥ
skānde ca-
gauravācala-śṛṅgāgrair bhidyate yasya vai tanuḥ |
na matir jāyate yasya śālagrāma-śilārcane
| iti |
evaṃ śrī-bhagavān sarvaiḥ śālagrāma-śilātmakaḥ |
dvijaiḥ strībhiś ca śūdraiś ca pūjyo bhagavataḥ paraiḥ
tathā skānde śrī-brahma-nārada-saṃvāde cāturmāsya-vrate śālagrāma-śilārcā-prasaṅge-
brāhmaṇa-kṣatriya-viśāṃ sac-chūdrāṇām athāpi vā |
śālagrāme'dhikāro 'sti na cānyeṣāṃ kadācana
tatraivānyatra-
striyo vā yadi vā śūdrā brāhmaṇāḥ kṣatriyādayaḥ |
pūjayitvā śilā-cakraṃ labhante śāśvataṃ padam
| iti |
ato niṣedhakaṃ yad yad vacanaṃ śrūyate sphuṭam |
avaiṣṇava-paraṃ tat tad vijñeyaṃ tattva-darśibhiḥ
yathā-
brāhmaṇasyaiva pūjyo 'haṃ śucer apy aśucer api |
strī-śūdra-kara-saṃsparśo vajrād api suduḥsahaḥ
praṇavoccāraṇārcaiva śālagrāma-śilārcanāt |
brāhmaṇī-gamanāc caiva śūdraś caṇḍālatām iyāt
sanātanaḥ: tad eva śrī-nāradoktyā pramāṇayati-brāhmaṇeti | satāṃ vaiṣṇavānāṃ śūdrāṇāṃ, śālagrāme śrī-śālagrāma-śilārcane, anyeṣām asatāṃ śūdrāṇām | ataeva śūdram adhikṛtyoktaṃ vāyu-purāṇe-
ayācakaḥ pradātā syāt kṛṣiṃ vṛtty-artham ācaret |
purāṇaṃ śṛṇuyān nityaṃ śālagrāmaṃ ca pūjayet ||
| iti |
evaṃ mahā-purāṇānāṃ vacanaiḥ saha-brāhmaṇasyaiva pūjyo 'ham iti vacanasya virodhān mātsarya-paraiḥ smārtaiḥ kaiścit kalpitam iti mantavyam | yadi ca yuktyā siddhaṃ sa-mūlaṃ syāt tarhi cāvaiṣṇaviḥ śūdrais tādṛśībhiś ca strībhis tat-pūjā na kartavyā, yathā-vidhi gṛhīta-viṣṇu-dīkṣākaiś ca taiḥ kartvyeti vyavasthāpanīyam | yataḥ śūdreṣv antyajeṣv api madhye ye vaiṣṇavās te śūdrādayo na kilocyante | tathā ca nāradīye-
śvapaco 'pi mahīpāla viṣṇor bhakto dvijodhikaḥ iti |
itihāsa-samuccaye-
na śūdrā bhagavad-bhaktaṃ niṣādaṃ śvapacaṃ tathā |
vīkṣate jāti-sāmānyāt sa yāti narakaṃ dhruvam ||
| iti |
pādme ca-
na śūdrā bhagavad-bhaktās te tu bhāgavatā narāḥ |
sarva-varṇeṣu te śūdrā ye na bhaktā janārdane ||
| iti |
etad-ādikaṃ cāgre vaiṣṇava-māhātmye vistareṇa vyaktaṃ bhāvi | kiṃ ca, bhagavad-dīkṣā-prabhāvena śūdrādīnām api vipra-sāmyaṃ siddham eva | tathā ca tatra-yathā kāñcanatāṃ yāti ity ādi | etac ca prāg-dīkṣā-māhātmye likhitam eva | ata eva tṛtīya-skandhe devahūti-vākyam [BhP 3.33.6]-
yan-nāma-dheya-śravaṇānukīrtanād
yat-prahvaṇād yat-smaraṇād api kvacit |
śvādo 'pi sadyaḥ savanāya kalpate
kutaḥ punas te bhagavan nu darśanāt ||
| iti |
savanāya yajanāya kalpate yogyo bhavatīty arthaḥ | ata eva vipraiḥ saha vaiṣṇavānām ekatraiva gaṇanā | tathā ca hari-bhakti-sudhodaye śrī-bhagavad-brahma-saṃvāde-
tīrthāny aśvattha-taravo gāvo viprās tathā svayam |
mad-bhaktāś ceti vijñeyāḥ pañca te tanavo mama ||
| iti |
caturtha-skandhe [BhP 4.21.12] śrī-pṛthu-mahārāja-varṇane-
sarvatrāskhalitādeśaḥ sapta-dvīpaika-daṇḍa-dhṛk |
anyatra brāhmaṇa-kulād anyatrācyuta-gotrataḥ ||
| iti |
īmahārājasyoktau [BhP 4.21.37]
mā jātu tejaḥ prabhaven maha-rddhibhis
titikṣayā tapasā vidyayā ca |
dedīpyamāne ñjita-devatānāṃ
kule svayaṃ rāja-kulād dvijānām ||
| iti |
atra śrī-svāmi-pādānāṃ ṭīkā-mahatyaś ca tā ṛddhayaś ca tābhir yad-rāja-kulasya tejas tat tasmāt sakāśād dvijānāṃ viprāṇāṃ kule ajito devatā-pūjyo yeṣāṃ vaiṣṇavānāṃ, teṣāṃ kule mā jātu prabhavet | kadācid api prabhavaṃ na karotu | kathambhūte ? samṛddhibhir vināpi svayam eva titikṣādibhir dedīpyamāna iti |
purañjanoktau [BhP 3.26.24] ca-
tasmin dadhe damam ahaṃ tava vīra-patni
yo 'nyatra bhūsura-kulāt kṛta-kilbiṣas tam |
paśye na vīta-bhayam unmuditaṃ tri-lokyām
anyatra vai mura-ripor itaratra dāsāt ||
| iti |
tatrāpi saiva ṭīkā-he vīra-patni ! yas te kṛtāparādhaḥ | tasminn ahaṃ brāhmaṇa-kulād anyatra anyasmin muraripu-dāsād itaratra ca damaṃ dadhe, daṇḍaṃ karomīty adi | īdṛśāni ca vacanāni śrī-bhāgavatādau bahūny eva santi | itthaṃ vaiṣṇavānāṃ brāhmaṇaiḥ saha sāmyam eva sidhyati | kiṃ ca-viprād dviṣaḍ-guṇa-yutāt [BhP 7.9.10] ity ādi-vacanair vaiṣṇava-brāhmaṇebhyo nīca-jāti-jātānām api vaiṣṇavānāṃ śraiṣṭhyaṃ nirdiśyatetarām | ata evoktaṃ śrī-bhagavatā śrī-hayagrīveṇa śrī-hayaśīrṣa-pañcarātre śrī-puruṣottama-pratiṣṭhānte-
mūrtipānāṃ tu dātavyā deśikārdhena dakṣiṇā |
tad-ardhaṃ vaiṣṇavānāṃ tu tad-ardhaṃ tad-dvijanmanām ||
| iti |
ato yuktam eva likhita sarvair bhagavataḥ paraiḥ pūjya iti | tathā ca brahma-vaivarte priyavratopākhyāne dharma-vyādhasyāpi śrī-śālagrāma-śilā-pūjanam uktam-
tataḥ sa vismitaḥ śrutvā dharma-vyādhasya tad-vacaḥ |
tasthau sa ca samānīya darśayāmāsa tav ubhau ||
ninikta-vasanau vṛddhāvāsanasthau nijau gurū |
śālagrāma-śilāṃ caiva tat-samīpe supūjitam ||
| iti |
atrācāraś ca-satāṃ madhya-deśe'smin viśeṣato dakṣiṇa-deśe ca mahattamānāṃ śrī-vaiṣṇavānāṃ pramāṇam iti dik | evaṃ śrī-bhāgavata-pāṭhaādāv apy adhikāro vaiṣṇavānāṃ draṣṭavyaḥ | yato vidhi-niṣedhā bhagavad-bhaktānāṃ na bhavantīti devarṣi-bhūtāpta-nṝṇāṃ pitṝṇām [BhP 11.5.41] ity ādi-vacanaiḥ | tathā karma-parityāgādināpi na kaścid doṣo ghaṭata iti tāvat karmāṇi kurvīta [BhP 11.20.9] iti, yadā yasyānugṛhṇāti bhagavān [BhP 4.29.46] ity ādi vacanaiś ca vyaktaṃ bodhitam evāsti | etat sarvam agre śrī-vaiṣṇava-māhātmye vistareṇa vyaktaṃ bhāvi ** HbhvC_5.454-455 **
śvādatvam atra śva-bhakṣaka-jāti-viśeṣatvam eva śvānam attīti nirukter vartamāna-prayogāt kravyādavat tac-chīlatva-prāpteḥ | kādācitka-bhakṣaṇa-prāyaścitta-vivakṣāyāṃ tv atītaḥ prayogaḥ kriyeta | rūḍhir yogam apaharatīti nyāyena ca tad virudhyate | ataeva śvapaca iti tair vyākhyātam | savanaṃ cātra soma-yāga ucyate | tataś cāsya bhagavan-nāma-śravaṇādy-ekatarāt sadya eva savana-yogyatā-pratikūla-durjātitva-prārambhaka-prārabdha-pāpa-nāśaḥ pratipadyate | uddhavaṃ prati bhagavatā ca - tasmāt bhaktiḥ punāti man-niṣṭhā śvapākān api sambhavāt [BhP 11.14.20] iti kaimutyārtham eva proktam ity āyāti | kintu yogyatvam atra śvapacatva-prāpaka-prārabdha-pāpa-vicchinnatva-mātram ucyate | savanārthaṃ tu guṇāntarādhānam apekṣata eva | brāhmaṇa-kumārāṇāṃ śaukre janmani yogyatve saty api sāvitra-daiksya-janmāpekṣāvat | sāvitrādi-janmani tu sad-ācāra-prāpter iti savane pravṛttir na yujyate | tasmāt pūjyatva-mātre tātparyam ity abhipretya ṭīkā-kṛdbhir apy uktam anena pūjyatvaṃ lakṣyata iti | tathāpi jāti-doṣa-haratvena prārabdha-hāritvaṃ tu vyaktam evāyātam |
sandhāryaā vaiṣṇavair yatnāc chālagrāma-śilā'suvat |
sā cārcyā dvārakā-cakrāṅkitopetaiva sarvadā
brāhme tatraiva-
śālagrāmodbhavo devo devo dvāravatī-bhavaḥ |
ubhayoḥ saṅgamo yatra muktis tatra na saṃśayaḥ
skānde śrī-brahma-nārada-saṃvāde-
cakrāṅkitā śilā yatra śālagrāma-śilāgrataḥ |
tiṣṭhate muni-śārdūla vardhante tatra sampadaḥ
tatraivānyatra-
pratyahaṃ dvādaśa śilāḥ śālagrāmasya yo 'rcayet |
dvāravatyāḥ śilā-yuktāḥ sa vaikuṇṭhe mahīyate
atha śrī-dvārakā-cakrāṅka-lakṣaṇāni
śrī-prahlāda-saṃhitāyām-
ekaḥ sudarśano dvābhyāṃ lakṣmī-nārāyaṇaḥ smṛtaḥ |
tribhis trivikramo nāma caturbhiś ca janārdanaḥ
pañcabhir vāsudevas tu ṣaḍbhiḥ pradyumna ucyate |
saptabhir baladevas tu aṣṭabhiḥ puruṣottamaḥ
navabhiś ca nava-vyūho daśabhir daśa-mūrtikaḥ |
ekādaśaiś cāniruddho dvādaśair dvādaśātmakaḥ |
anyeṣū bahu-cakreṣu anantaḥ parikīrtitaḥ
atha dvādaśa-cakrāṅka-māhātmyam
vārāhe-
ye kecic caiva pāṣāṇā viṣṇu-cakreṇa mudritāḥ |
teṣāṃ sparśana-mātreṇa mucyate sarva-pātakaiḥ
gāruḍe-
sudarśanādyās tu śilāḥ pūjitāḥ sarva-kāmadāḥ
skānde ca-
bhaktyā vā yadi vābhaktyā cakrāṅkaṃ pūjayen naraḥ |
api cet sudurācāro mucyate nātra saṃśayaḥ
dvārakā-māhātmye ca dvārakā-gatānāṃ śrī-brahmādīnām uktau-
etad vai cakra-tīrthaṃ tu yac chilā cakra-cihnitā |
muktidā pāpināṃ loke mleccha-deśe'pi pūjitā
atha teṣv eva cakra-bhedena phala-bhedaḥ
kapila-pañcarātre-
eka-cakras tu pāṣāṇo dvāravatyāḥ suśobhanaḥ |
sudarśanābhidho yo 'sau mokṣaika-phala-dāyakaḥ
lakṣmī-nārāyaṇo dvābhyāṃ bhukti-mukti-phala-pradaḥ |
ebhiś cācyuta-rūpo 'sau phalam aindraṃ prayacchati
catur-bhujaś catuś-cakraś catur-varga-phala-pradaḥ |
pañcabhir vāsudevaś ca janma-mṛtyu-bhayāpahaḥ
ṣaḍbhiḥ pradyumna evāsau lakṣmīṃ kāntiṃ dadāti saḥ |
saptabhir balabhadro 'sau gotra-kīrti-vivardhanaḥ
dadāti vāñchitaṃ sarvam aṣṭabhiḥ puruṣottamaḥ |
nava-cakro nṛsiṃhas tu phalaṃ yacchaty anuttamam
rājya-prado daśabhis tu daśāvatārakaḥ smṛtaḥ |
ekādaśabhir aiśvaryam aniruddhaḥ prayacchati
nirvāṇaṃ dvādaśātmāsau saukhyadaś ca supūjitaḥ
atha varṇādi-bhedena doṣa-guṇāḥ pūjyatvāpūjyatve ca
tatraiva-
kṛṣṇa mṛtyu-prado nityaṃ dhūmraś caiva bhayāvahaḥ |
asvāsthyaṃ karburo dadyān nīlas tu dhana-hānidaḥ
chidro dāridrya-duḥkhāni dadyāt sampūjito dhruvam |
pāṇḍaras tu mahad duḥkhaṃ bhagno bhāryā-viyogadaḥ
putra-pautra-dhanaiśvarya-sukham atyantam uttamam |
dadāti śukla-varṇaś ca tasmād enaṃ samarcayet
śrī-prahlāda-saṃhitāyām-
kṛṣṇā mṛtyu-pradā nityaṃ kapilā ca bhayāvahā |
rogārtiṃ karburā dadyāt pītā vitta-vināśinī
dhūmrābhā vitta-nāśāya bhagnā bhāryā-vināśikā |
sac-chidrā ca trikoṇā ca tathā viṣama-cakrikā |
ardha-candrākṛtir yā ca pūjyās tā na bhavanti hi
gārgya-gālavayoḥ-
sukhadā sama-cakrā tu dvādaśī cottamā śubhā |
vartulā caturasrā ca narāṇāṃ ca sukha-pradā
trikoṇā viṣamā caiva chidrā bhagnā tathaiva ca |
ardha-candrākṛtir yā tu pūjārhā na bhavet tu sā |
phalaṃ notpadyate tatra pūjitāyāṃ kadācana
Original text: Haribhaktivilāsa 1-11 · Edition: Haridasa Sastri · Data entry Gaudiya Grantha Mandira · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0