હરિભક્તિવિલાસ · અધ્યાય 5

।ઇતિ।
ઇતિ શ્રી-ગોપાલ-ભટ્ટ-વિલિખિતે શ્રી-ભગવદ્-ભક્તિ-વિલાસે
શ્રી-વૈષ્ણવાલઙ્કારો નામ
ચતુર્થો વિલાસઃ
5. અધિસ્થનિક-વિલસ
પઞ્ચમ-વિલાસઃ
આધિષ્ઠાનિકઃ
શ્રી-ચૈતન્ય-પ્રભું વન્દે બાલો ઽપિ યદ્-અનુગ્રહાત્ ।
તરેન્ નાના-મત-ગ્રાહ-વ્યાપ્તં પૂજા-ક્રમાર્ણવમ્

સનાતનઃ: શ્રી-ચૈતન્યાય નમઃ । બાલો ઽજ્ઞઃ । પક્ષે શિશુઃ । નાના-વિધ-મતાન્ય્ એવ ગ્રાહસ્ તૈર્ વ્યાપ્તમ્ । પૂજાયાઃ ક્રમો વિધિઃ । વિધ્ય્-અનુક્રમો વા સ એવાર્ણવસ્ તમ્ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.1 **
શ્રીમદ્-ગોપાલ-દેવસ્યાષ્ટાદશાક્ષર-યન્ત્રતઃ ।
લિખ્યતેઽર્ચા-વિધિર્ ગૂઢઃ ક્રમ-દીપિકયેક્ષિતઃ

સનાતનઃ: અષ્ટાદશાક્ષર-મન્ત્રેણ યો ઽર્ચા-વિધિઃ પૂજા-પ્રકારઃ સ લિખ્યતે । યદ્યપિ દશાક્ષરાદિનાપિ પૂજા-વિધૌ ભેદો નાસ્તિ, તથાપિ ન્યાસાદિ-ભેદાપેક્ષયા, તથા લિખિતમ્ । ગૂઢો ઽપિ ક્રમ-દીપિકયા શ્રી-કેશવાચાર્ય-વિરચિતયા ઈક્ષિતઃ દર્શિતઃ સન્ । અતઃ ક્રમ-દીપિકોક્તાનુસારેણ લેખ્ય ઇતિ ભાવઃ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.2 **
આગમોક્તેન માર્ગેણ ભગવાન્ બ્રાહ્મણૈર્ અપિ ।
સદૈવ પૂજ્યો ઽતો લેખ્યઃ પ્રાય આગમિકો વિધિઃ

તથા ચ વિષ્ણુ-યામલે-
કૃતે શ્રુત્ય્-ઉક્ત-માર્ગઃ સ્યાત્ ત્રેતાયાં સ્મૃતિ-ભાવિતઃ ।
દ્વાપરે તુ પુરાણોક્તઃ કલાવ્ આગમ-સમ્ભવઃ

અશુદ્ધાઃ શૂદ્રાકલ્પા હિ બ્રાહ્મણાઃ કલિ-સમ્ભવાઃ ।
તેષામ્ આગમ-માર્ગેણ શુદ્ધિર્ ન શ્રૌત-વર્ત્મના

સનાતનઃ: તેષામ્ આગમ-માર્ગેણ શ્રૌત-વર્ત્મનેત્ય્ અનેન તૈર્ અપિ આગમિક-વિધિનૈવ પૂજા કાર્યેતિ ભાવઃ । તથા ચૈકાદશ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 11.5.61] નાના-તન્ત્ર-વિધાનેન કલાવ્ અપિ તથા શૃણુ ઇતિ । તત્ર શ્રીધર-સ્વામિ-પાદાઃ-નાના-તન્ત્ર-વિધાનેનેતિ કલૌ તન્ત્ર-માર્ગસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયતિ ઇતિ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.3-5 **
અથ દ્વાર-પૂજા
શ્રી-કૃષ્ણ-દ્વાર-દેવેભ્યો દત્ત્વા પાદ્યાદિકં તતઃ ।
ગન્ધ-પુષ્પૈર્ અર્ચયેત્ તાન્ યથા-સ્થાનં યથા-ક્રમમ્

સનાતનઃ: તાન્ શ્રી-કૃષ્ણ-દ્વાર-દેવાન્, પ્રણવાદિ-ચતુર્થ્ય્-અન્તં દેવ-નામ નમો ઽન્તકમ્ ઇત્ય્ અગ્રે લેખ્યત્વાદ્ અત્રૈવં પ્રયોગઃ-શ્રી-કૃષ્ણ-દ્વાર-દેવતાભ્યો નમઃ । અનેન મન્ત્રેણ પાદ્યાર્ધ્યાદિકં દત્ત્વા ગન્ધાદિભિઃ પુનર્ વિશેષેણ પૂજયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ અગ્રેઽપિ સ-પરિવારેભ્યઃ શ્રી-કૃષ્ણ-પાર્ષદેભ્યો નમઃ ઇત્ય્ આદિ પ્રયોગો દ્રષ્ટવ્યઃ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.6 **
દ્વારાગ્રે સ-પરીવારાન્ ભૂ-પીઠે કૃષ્ણ-પાર્ષદાન્ ।
તદ્-અગ્રે ગરુડં દ્વારસ્યોર્ધ્વે દ્વાર-શ્રિયં યજેત્

પ્રાગ્-દ્વારોભય-પાર્શ્વે તુ યજેચ્ ચણ્ડ-પ્રચણ્ડકૌ ।
દ્વારે ચ દક્ષિણે ધાતૃ-વિધાતારૌ ચ પશ્ચિમે

જયં ચ વિજયં ચૈવ બલં પ્રબલમ્ ઉત્તરે ।
દ્વન્દ્વ-શસ્ત્વ્ એવમ્ અભ્યર્ચ્ય દેહલ્યાં વાસ્તુ-પુરુષમ્

સનાતનઃ: એવં સામાન્યેન સર્વેષામ્ એવ પૂજા-વિધિર્ લિખિતઃ । ઇદાનીં યથા-સ્થાનં યથા-ક્રમમ્ ઇતિ યલ્ લિખિતં, તદ્ એવ વિવિચ્ય લિખતિ-દ્વારાગ્ર ઇતિ દ્વારાભ્યામ્ । તત્રાપ્ય્ આદૌ દ્વારસ્યાગ્રે યત્ ભૂ-રૂપં પીઠં, તત્ર સમસ્ત-પરિવારાન્વિતાન્ શ્રી-કૃષ્ણ-પાર્ષદાન્ યજેત્ પૂજયેત્ । અનન્તરં તસ્ય દ્વારસ્યાગ્રે ગરુડં । યદ્યપિ દ્વાર-શ્રિયો ઽર્ચનં પ્રબલાર્ચનાનન્તરમ્ એવ ક્રમ-દીપિકાયામ્ ઉક્તમ્, તથાપિ ઇષ્ટ્વેતિ ક્ટ્વા-પ્રત્યયેન ચણ્ડાદિ-પૂજાતઃ પૂર્વ-કાલ એવેતિ બોધિતમ્ । તથૈવઅ સદ્-આચારાત્ । કિં ચ, દ્વન્દ્વ ઇત્ય્ અગ્રે લિખનાત્, ચણ્ડ-પ્રચણ્ડાભ્યાં નમઃ ઇત્ય્ એવં યુગ્મત્વેન પ્રયોગો જ્ઞેયઃ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.7-9 **
દ્વારાન્તઃ-પાર્શ્વયોર્ ગઙ્ગાં યમુનાં ચ તતો ઽર્ચયેત્ ।
તત્-પાર્શ્વયોઃ શઙ્ખ-નિધિં તથા પદ્મ-નિધિં યજેત્

સનાતનઃ: દ્વારસ્યાન્તઃ અભ્યન્તરે તત્-પાર્શ્વ-દ્વયે તયોર્ ગઙ્ગા-યમુનયોઃ પાર્શ્વ-દ્વયે ** હ્ભ્વ્ચ્_5.10 **
ગણેશં મન્દિરસ્યાગ્નિ-કોણે દુર્ગાં ચ નૈરૃતે ।
વાણીં વાયવ્ય ઐશાને ક્ષેત્રપાલં તથાર્ચયેત્

સનાતનઃ: આગ્નેયે કોણે ગણેશમ્ અર્ચયેત્ । તથા ચોક્તં ક્રમ-દીપિકાયામ્ [7.103-106]-
પરિવારારાઃ કૃતાઃ સર્વે પુનઃ શ્રી-વિષ્ણુ-પાર્ષદાઃ ।
દ્વારાગ્રાબલિ-પીઠેઽર્ચ્યાઃ પક્ષીન્દ્રશ્ ચ તદ્-અગ્રતઃ ॥
ચણ્ડ-પ્રચણ્ડૌ પ્રાગ્ ધાતૃ-વિધાતારૌ ચ દક્ષિણે ।
જયઃ સ-વિજયઃ પશ્ચાદ્ બલઃ પ્રબલ ઉત્તરે ॥
ઊર્ધ્વે દ્વાર-શ્રિયં ચેષ્ટ્વા દ્વાર્ય્ એતાન્ યુગ્મશો ઽર્ચયેત્ ।
પૂજ્યો વાસ્તુ-પુમાંસ્ તત્ર તત્ર દ્વાઃ-પીથ-મધ્યતઃ ॥
દ્વારાન્તઃ-પાર્શ્વયોર્ અર્ચ્યા ગઙ્ગા ચ યમુના નદી ।
કોણેષુ વિઘ્નં દુર્ગાં ચ વાણીં ક્ષેત્રે સમર્ચયેત્ ॥
। ઇતિ ।
દ્વાઃ-શાખામ્ આશ્રયન્ વામાં સઙ્કોચ્યાઙ્ગાનિ દેહલીમ્ ।
અસ્પૃષ્ટ્વા પ્રવિશેદ્ વેશ્મ ન્યસ્યન્ પ્રાગ્ દક્ષિણં પદમ્

સનાતનઃ: વામાં સ્વ-વામ-ભાગ-વર્તિનીં દ્વાર-શાખાં આશ્રયન્ ઈષત્ સ્પૃષદ્ નિજાઙ્ગાનિ સંકોચ્ય દેહલીમ્ અસ્પૃષ્ટ્વા ન લઙ્ઘયિત્વેત્ય્ અર્થઃ । દક્ષિણં પદં પ્રાક્ આદૌ ન્યસ્યન્ । દક્ષિણ-પાદ-ન્યાસ-ક્રમેણેત્ય્ અર્થઃ । વેશ્મ શ્રી-ભગવન્-મન્દિરં હરેર્ ગેહં પ્રવેક્ષ્યન્ન્ ઇતિ પૂર્વ-લિખનાત્ । પ્રવિશેત્ તન્-મધ્યં શનૈઃ પૂજકો ગચ્છેત્ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.12 **
તથા ચ સારદા-તિલકે-
કિંચિત્ સ્પૃશન્ વામ-શાખાં દેહલીં લઙ્ઘયન્ ગુરુઃ ।
અઙ્ગં સઙ્કોચયન્ન્ અન્તઃ પ્રવિશેદ્ દક્ષિણાઙ્ઘ્રિણા

સનાતનઃ: ગુરુર્ ઇતિ દીક્ષા-વિધાનોક્તઃ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.13 **
અથ ગૃહ-પ્રવેશ-માહાત્મ્યમ્
તન્-માહાત્મ્યં ચ હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે-
પ્રવિશન્ન્ આલયં વિષ્ણોર્ અર્ચનાર્થં સુભક્તિમાન્ ।
ન ભૂયઃ પ્રવિશન્ માતુઃ કુક્ષિ-કારા-ગૃહં સુધીઃ

અથ ગૃહાન્તઃ-પૂજા
નૈરૃતે વાસ્તુ-પુરુષં બ્રહ્માણમ્ અપિ પૂજયેત્ ।
આસનસ્થો યજેત્ તાંસ્ તાન્ અન્યત્ર ભગવદ્-ગૃહાત્

તત્-પૂજામન્ત્રશ્ ચોક્તઃ-
પ્રણવાદિ-ચતુર્થ્ય્-અન્તં દેવ-નામ નમો ઽન્તકમ્ ।
પૂજા-મન્ત્રમ્ ઇદં પ્રોક્તં સર્વત્રાર્ચન-કર્મણિ

। ઇતિ ।
અથ કૃષ્ણાગ્રતસ્ તિષ્ઠન્ કૃત્વા દિગ્-બન્ધનં ક્ષિપેત્ ।
પુષ્પાક્ષતાન્ સમસ્તાસુ દિક્ષુ તત્રોક્ત-મન્ત્રતઃ

અથ પૂજાર્થાસનમ્
તતશ્ ચાસન-મન્ત્રેણાભિમન્ત્ર્યાભ્યર્ચ્ય ચાસનમ્ ।
તસ્મિન્ન્ ઉપવિશેત્ પદ્માસનેન સ્વસ્તિકેન વા

તત્ર કૃષ્ણાર્ચકઃ પ્રાયો દિવસે પ્રાઙ્-મુખો ભવેત્ ।
ઉદઙ્મુખો રજન્યાં તુ સ્થિર-મૂર્તિશ્ ચ સમ્મુખઃ

તત્ર ચ એકાદશ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 11.27.19]-
આસીનઃ પ્રાગ્ ઉદગ્-વાર્ચેત્ સ્થિરાયાન્ત્વ્ અથ સમ્મુખઃ

અથાસન-મન્ત્રઃ
આસન-મન્ત્રસ્ય મેરુ-પૃષ્ઠ ઋષિઃ સુતલં છન્દઃ ।
કૂર્મો દેવતા આસનાભિમન્ત્રેણ વિનિયોગઃ

પૃથ્વિ ત્વયા ધૃતા લોકા દેવિ ત્વં વિષ્ણુના ધૃતા ।
ત્વં ચ ધારય માં નિત્યં પવિત્રં કુરુ ચાસનમ્

અથાસન-વિધિઃ
નારદ-પઞ્ચરાત્રે-
વંશાશ્મ-દારુ-ધરણી-તૃણ-પલ્લવ-નિર્મિતમ્ । વર્જયેદ્ આસનં વિદ્વાન્ દારિદ્ર્ય-વ્યાધિ-દુઃખદમ્ ।
કૃષ્ણાજિનં કમ્બલં વા નાન્યદ્ આસનમ્ ઇષ્યતે

અન્યત્ર ચ-
કૃષ્ણાજિનં વ્યાઘ્ર-ચર્મ કૌષેયં વેત્ર-નિર્મિતમ્ ।
વસ્ત્રાજિનં કમ્બલં વા કલ્પયેદ્ આસનં મૃદુ

અથ વિશેષત આસન-દોષ-વિધિઃ
નારદ-પઞ્ચરાત્રે-
વંશાદ્ આહુર્ દરિદ્રત્વં પાષાણે વ્યાધિ-સમ્ભવમ્ ।
ધરણ્યાં દુઃખ-સમ્ભૂતિં દૌર્ભાગ્યં દારવાસને

તૃણાસને યશો-હાનિં પલ્લવે ચિત્ત-વિભ્રમમ્ ।
દર્ભાસને વ્યાધિ-નાશં કમ્બલં દુઃખ-મોચનમ્

કિં ચ, શ્રી-ભગવદ્-ગીતાસુ [ઙીતા 6.11]-
શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમ્ આસનમ્ આત્મનઃ ।
નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચૈલાજિન-કુશોત્તરમ્

। ઇતિ ।
યથોકતમ્ ઉપવિશ્યાથ સમ્પ્રદાયાનુસારતઃ ।
શઙ્ખાદિ-પૂજા-સમ્ભારાન્ ન્યસેત્ તત્-તત્-પદેષુ તાન્

અથ પાત્રાસાદનમ્
સ્વસ્ય વામાગ્રતઃ શઙ્ખં સાધારં સ્થાપયેદ્ બુધઃ ।
તત્રૈવાર્ધ્યાદિ-પાત્રાણિ ન્યસ્યેચ્ ચ દ્વારિ ભાગશઃ

તુલસી-ગન્ધ-પુષ્પાદિ-ભાજનાનિ ચ દક્ષિણે ।
વામે ચ સ્થાપયેત્ પાર્શ્વે કલસં પૂર્ણમ્ અમ્ભસા

દક્ષિણે ઘૃત-દીપં ચ તૈલ-દીપં ચ વામતઃ ।
સમ્ભારાનપરાન્ ન્યસેત્ સ્વ-દૃષ્ટિ-વિષયે પદે ।
કર-પ્રક્ષાલનાર્થં ચ પાત્રમ્ એકં સ્વ-પૃષ્ઠતઃ

અથ પાત્રાણિ તન્-માહાત્મ્યં ચ
દેવી-પુરાણે-
નાના-વિચિત્ર-રૂપાણિ પુણ્ડરીકાકૃતીનિ ચ ।
શઙ્ખ-નીલોત્પલાભાનિ પાત્રાણિ પરિકલ્પયેત્

રત્નાદિ-રચિતાન્ય્ એવ કાઞ્ચી-મૂલ-યુતાનિ ચ ।
યથા-શોભં યથા-લાભં તથા પાત્રાણિ કારયેત્

કિં ચ-
હંસ-પાત્રેણ સર્વાણિ ચેપ્સિતાનિ લભેન્ મુને ।
અર્ઘ્યં દત્ત્વા તથા રૌપ્યેણાયુ-રાજ્યં શુભં ભવેત્ ।
તામ્ર-પાત્રેણ સૌભાગ્યં ધર્મં મૃણ્-મય-સમ્ભવમ્

વારાહે-
સૌવર્ણં રાજતં કાંસ્યં યેન દીયતે ભાજનમ્ ।
તાન્ સર્વાન્ સમ્પરિત્યજ્ય તામ્રં તુ મમ રોચતે

પવિત્રાણાં પવિત્રં યો મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્ ।
વિશુદ્ધાનાં શુચિં ચૈવ તામ્રં સંસાર-મોક્ષણમ્

દીક્ષિતાનાં વિશુદ્ધાનાં મમ કર્મ-પરાયણઃ ।
સદા તામ્રેણ કર્તવ્યમ્ એવં ભૂમિ મમ પ્રિયમ્

। ઇતિ ।
કેચિચ્ ચ તામ્ર-પાત્રેષુ ગવ્યાદેર્ યોગ-દોષતઃ ।
તામ્રાતિરિક્તમ્ ઇચ્છન્તિ મધુપર્કસ્ય ભાજનમ્

તથૈવ શઙ્ખમ્ એવાર્ધ્ય-પાત્રમ્ ઇચ્છન્તિ કેચન ।
શઙ્ખે કૃત્વા તુ પાનીયં સ-પુષ્પં સલિલાક્ષતમ્ ।
અર્ઘ્યં દદાતિ દેવસ્યેત્ય્ એવં સ્કાન્દેઽભિધાનતઃ

અથ મઙ્ગલ-ઘટ-સ્થાપનમ્
મઙ્ગલાર્થં ચ કલસં સજલં કરકાન્વિતમ્ ।
ફલાદિ-સહિતં દિવ્યં ન્યસેદ્ ભગવતો ઽગ્રતઃ

તથા ચ સ્કાન્દે-
કુમ્ભં સ-કરકં દિવ્યં ફલ-કર્પૂર-સંયુતમ્ ।
ન્યસેદ્ અર્ચન-કાલે તુ કૃષ્ણસ્યાતીવ વલ્લભમ્

। ઇતિ ।
કિં ચ-
સનીરં ચ સ-કર્પૂરં કુમ્ભં કૃષ્ણાય યો ન્યસેત્ ।
કલ્પં તસ્ય ન પાપેક્ષાં કુર્વન્તિ પ્રપિતામહાઃ

અથાર્ઘ્યાદિ-પાત્રાણિ
પ્રક્ષિપેદ્ અર્ઘ્ય-પાત્રે તુ ગન્ધ-પુષ્પાક્ષતાન્ યવાન્ ।
કુશાગ્ર-તિલ-દૂર્વાશ્ ચ સિદ્ધાર્થાન્ અપિ સાધકઃ ।
કેચિચ્ ચાત્ર જલાદીનિ દ્રવ્યાણ્ય્ અષ્ટૌ વદન્તિ હિ

યત ઉક્તં ભવિષ્યે-
આપઃ ક્ષીરં કુશાગ્રાણિ દધ્ય્-અક્ષત-તિલસ્ તથા ।
યવાઃ સિદ્ધાર્થકાશ્ ચૈવમ્ અર્ઘ્યો ઽષ્ટાઙ્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ

પાદ્ય-પાત્રે ચ કમલં દૂર્વા શ્યામાકમ્ એવ ચ ।
નિક્ષિપેદ્ વિષ્ણુ-પત્રીં ચેત્ય્ એવં દ્રવ્ય-ચતુષ્ટયમ્

તથૈવાચમનીયાર્થં પાત્રે દ્રવ્ય-ત્રયં બુધઃ ।
જાતી-ફલં લવઙ્ગં ચ કક્કોલમ્ અપિ નિક્ષિપેત્

મધુપર્કીય-પાત્રે ચ ગવ્યં દધિ પયો ઘૃતમ્ ।
મધુ-ખણ્ડમ્ અપીત્ય્ એવં નિક્ષિપેદ્ દ્રવ્ય-પઞ્ચકમ્

કેચિત્ ત્રીણ્ય્ એવ પાત્રેઽસ્મિન્ દ્રવ્યાણીચ્છન્તિ સાધવઃ

યત ઉક્તં શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મે-
ઘૃતં દધિ તથા ક્ષૌદ્રં મધુપર્કો વિધીયતે

આદિ-વારાહે ચ-
દધિ-સર્પિર્ મધુ-સમં પાત્રે ઔડુમ્બરે મમ ।
મધુનસ્ તુ અલાભે તુ ગુડેન સહ મિશ્રયેત્

ઘૃતસ્યાલાભે સુશ્રોણિ લાજૈશ્ ચ સહ મિશ્રયેત્ ।
તથા દધ્નો ઽપ્ય્ અલાભે તુ ક્ષીરેણ સહ મિશ્રયેત્

તેષામ્ અભાવે પુષ્પાદિ તત્-તદ્-ભાવનયા ક્ષિપેત્ ।
નારદસ્ ત્વ્ આહ વિમલેનોદકેનૈવ પૂર્યતે

મૂલેન પાત્રેણૈકેન મષ્ટકૃત્વો ઽભિમન્ત્રયેત્ ।
કુર્યાચ્ ચ તેષાં પાત્રાણાં રક્ષણં ચક્ર-મુદ્રયા

પૂજામ્ આરભમાણો હિ યથોક્તાસનમ્ આસ્થિતઃ ।
પઠેન્ મઙ્ગલ-શાન્તિં તાં યાર્ચને સમ્મતા સતામ્

અથ મઙ્ગલ-શાન્તિઃ
ઓં ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવા
ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્ યજત્રા ।
સ્થિરૈર્ અઙ્ગૈસ્ તુષ્ટુવાંસસ્ તનુભિર્
વ્યશેમ દેવ-હિતં યદ્ આયુઃ

સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ । સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વદેવાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્ તાર્ક્ષો ઽરિષ્ટનેમિઃ । સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્ દધાતુ

। ઇતિ ।
પઠન્, ઓં શાન્તિઃ શ્રી-કૃષ્ણ-પાદ-પદ્મારાધનેષુ શાન્તિર્ ભવતુ ॥
। ઇતિ ।
અથ વિઘ્ન-નિવારણમ્
અપસર્પન્તુ તે ભૂતા યે ભૂતા ભુવિ સંસ્થિતાઃ ।
યે ભૂતા વિઘ્ન-કર્તારસ્ તે નશ્યન્તુ શિવાજ્ઞયા

ઇત્ય્ ઉદીર્યાસ્ત્ર-મન્ત્રેણ વામ-પાદસ્ય પાર્ષ્ણિના ।
ઘાતૈસ્ ત્રિભિર્ બુધો વિઘ્નાન્ ભૌમાન્ સર્વાન્ નિવારયેત્

આન્તરીક્ષાંશ્ ચ તેનૈવોર્ધ્વોર્ધ્વ-તાલ-ત્રયેણ હિ ।
નિરસ્યોત્સારયેદ્ દિવ્યાન્ માન્ત્રિકો દિવ્ય-દૃષ્ટિતઃ

શ્રી-ગુર્વ્-આદિ-નતિઃ
તતઃ કૃતાઞ્જલિર્ વામે શ્રી-ગુરું પરમં ગુરુમ્ ।
પરમેષ્ઠિ-ગુરું ચેતિ નમેદ્ ગુરુ-પરમ્પરામ્

ગણેશં દક્ષિણે ભાગે દુર્ગામ્ અગ્રેઽથ પૃષ્ઠતઃ ।
ક્ષેત્રપાલં નમેદ્ ભક્ત્યા મધ્યે ચાત્મેષ્ટ-દૈવતમ્

તતશ્ ચાસ્ત્રેણ સંશોધ્ય કરૌ કુર્વીત તેન હિ ।
તાલ-ત્રયં દિશાં બન્ધમ્ અગ્નિ-પ્રાકારમ્ એવ ચ

અથ ભૂત-શુદ્ધિઃ
શરીરાકાર-ભૂતાનાં ભૂતાનાં યદ્ વિશોધનમ્ ।
અવ્યય-બ્રહ્મ-સમ્પર્કાદ્ ભૂત-શુદ્ધિર્ ઇયં મતા

ભૂત-શુદ્ધિં વિના કર્તુર્ જપ-હોમાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
ભવન્તિ નિષ્ફલાઃ સર્વા યથા-વિધ્ય્ અપ્ય્ અનિષ્ઠિતાઃ

તત્-પ્રકારશ્ ચ
કર-કચ્છપિકાં કૃત્વાત્માનં બુદ્ધ્યા હૃદ્-અબ્જતઃ ।
શિરઃ-સહસ્ર-પત્રાબ્જે પરમાત્મનિ યોજયેત્ ।
પૃથિવ્યાદીનિ તત્ત્વાનિ તસ્મિન્ લીનાનિ ભાવયેત્

વામ-હસ્તં તથોત્તાનમ્ અધો દક્ષિણ-બન્ધિતમ્ ।
કર-કચ્છપિકા મુદ્રા ભૂત-શુદ્ધૌ પ્રકીર્તિતા

દેહં સંશોષ્ય દગ્ધ્વેદમ્ આપ્લાવ્યામૃત-વર્ષતઃ ।
ઉત્પાદ્ય દ્રઢયિત્વાસુ-પ્રતિષ્ઠાં વિધિનાચરેત્

આત્માનમ્ એવં સંશોધ્ય નીત્વા કૃષ્ણાર્ચનાર્હતામ્ ।
વાત્સલ્યાદ્ ધૃદ્-ગતં કૃષ્ણં યષ્ટું હૃત્ પુનર્ આનયેત્

તથા ચ ત્રૈલોક્ય-સંમોહન-તન્ત્રે-
નાભિસ્થ-વાયુના દેહં સ-પાપં શોધયેદ્ બુધઃ ।
વહ્નિના હૃદય-સ્થેન દહેત્ તચ્ ચ કલેવરમ્

સહસ્રારે મહાપદ્મે લલાટ-સ્થે સ્થિતં વિધુમ્ ।
સમ્પૂર્ણ-મણ્ડલં શુદ્ધં ચિન્તયેદ્ અમૃતાત્મકમ્

તસ્માદ્ ગલિત-ધારાભિઃ પ્લાવયેદ્ ભસ્મસાદ્ બુધઃ ।
આભિર્ વર્ણમયીભિશ્ ચ પઞ્ચ-ભૂતાત્મકં વપુઃ ।
પૂર્વવદ્ ભાવયેદ્ દેવીમ્

। ઇત્ય્ આદિ ।
કિં ચાગ્રે-
તતસ્ તસ્માત્ સમાકૃષ્ય પ્રણવેન તુ મન્ત્રવિત્ ।
તત્ તેજો હૃદયે ન્યસ્ય ચિન્તયેદ્ વિષ્ણુમ્ અવ્યયમ્

કિં વા ચિન્તન-માત્રેણ ભૂત-શુદ્ધિં વિધાય તામ્ ।
પ્રાણાયામાંશ્ તતઃ કુર્યાત્ સમ્પ્રદાયાનુસરતઃ

અથ પ્રાણાયામઃ
રેચઃ ષોડશ-માત્રાભિઃ પૂરો દ્વાત્રિંશતા ભવેત્ ।
ચતુઃષષ્ઠ્યા ભવેત્ કુમ્ભ એવં સ્યાત્ પ્રાણ-સંયમઃ

વિરેચ્ય પવનં પૂર્વં સંકોચ્ય ગુદ-મણ્ડલમ્ ।
પૂરયિત્વા વિધાનેન સ્વ-શક્ત્યા કુમ્ભકે સ્થિતઃ

તત્ર પ્રણવમ્ અભ્યસ્યન્ બીજં વા મન્ત્રમ્ ઊર્ધ્વગમ્ ।
ઋષ્ય્-આદિ-સ્મરણં કૃત્વા કુર્યાદ્ ધ્યાનમ્ અતન્દ્રિતઃ

તદ્ ધ્યાનં ચોક્તમ્-
વિષ્ણું ભાસ્વત્-કિરીટાઙ્ગદ-વલય-કલા-કલ્પ-હારોદરાઙ્ઘ્રિ-
શ્રોણીભૂષં સવક્ષો-મણિ-મકર-મહા-કુણ્ડલામૃષ્ટ-ગણ્ડમ્ ।
હસ્તોદ્યચ્-છઙ્ખ-ચક્રામ્બુજ-ગદમ્ અમલં પીત-કૌશેય-વાસં
વિદ્યોતદ્-ભાસમ્ ઉદ્યદ્-દિન-કર-સદૃશં પદ્મ-સંસ્થં નમામિ

ક્વચિચ્ ચ-
રુદ્રસ્ તુ રેચકે બ્રહ્મા પૂરકે ધ્યેય-દેવતા ।
શ્રી-વિષ્ણુઃ કુમ્ભકે જ્ઞેયો ધ્યાન-સ્થાનં ગુરોર્ મુખાત્

તથા હિ-
નાભિ-સ્થાને પૂરકેણ ચિન્તયેત્ કમલાસનમ્ ।
બ્રહ્માણં રક્ત-ગૌરાઙ્ગં ચતુર્વક્ત્રં પિતામહમ્

નીલોત્પલ-દલ-શ્યામં હૃદિ મધ્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ચતુર્ભુજં મહાત્માનં કુમ્ભકેન તુ ચિન્તયેત્

રેચેકનૈશ્વરં ધ્યાનં લલાટે સર્વ-પાપહમ્ ।
શુદ્ધ-સ્ફટિક-સઙ્કાશં કુર્યાદ્ વૈ નિર્મલં બુધઃ

। ઇતિ ।
એકાન્તિભિશ્ ચ ભગવાન્ સર્વ-દેવ-મયઃ પ્રભુઃ ।
કૃષ્ણઃ પ્રિય-જનોપેતશ્ ચિન્તનીયો હિ સર્વતઃ

અથ પ્રાણાયામ-માહાત્મ્યમ્
પાદ્મે [3.31.79-83] દેવહૂતિ-વિકુણ્ડલ-સંવાદે-
યમ-લોકં ન પશ્યન્તિ પ્રાણાયામ-પરાયણાઃ ।
અપિ દુષ્કૃત-કર્માણસ્ તૈર્ એવ હત-કિલ્બિષાઃ

દિવસે દિવસે વૈશ્ય પ્રાણાયામાસ્ તુ ષોડશ ।
અપિ બ્રહ્મ-હણં સાક્ષાત્ પુનન્ત્ય્ અહર્-અહઃ કૃતાઃ

તપાંસિ યાનિ તપ્યન્તે વ્રતાનિ નિયમાશ્ ચ યે ।
ગો-સહસ્ર-પ્રદાનં ચ પ્રાણાયામસ્ તુ તત્-સમઃ

અમ્બુ-બિન્દું યઃ કુશાગ્રેણ માસે માસે નરઃ પિબેત્ ।
સંવત્સર-શતં સાગ્રં પ્રાણાયામસ્ તુ તત્-સમઃ

પાતકં તુ મહદ્ યચ્ ચ તથા ક્ષુદ્રોપપાતકમ્ ।
પ્રાણાયામૈઃ ક્ષણાત્ સર્વં ભસ્મસાત્ કુરુતે નરઃ

। ઇતિ ।
ન્યાસાન્ વિના જપં પ્રાહુર્ આસુરં વિફલં બુધાઃ ।
અતો યથા-સમ્પ્રદાયં ન્યાસાન્ કુર્યાદ્ યથા-વિધિ

તત્રાદૌ માતૃકા-ન્યાસઃ
ઋષિ-ચ્છન્દો-દેવતાદિ સ્મૃત્વાદૌ માતૃકા-મનોઃ ।
શિરો-વક્ત્ર-હૃદ્-આદૌ ચ ન્યસ્ય તદ્-ધ્યાનમ્ આચરેત્

તચ્ ચોક્તમ્-
પઞ્ચાશલ્-લિપિભિર્ વિભક્ત-મુખ-દોઃ-પન્-મધ્ય-વક્ષઃ-સ્થલીં
ભાવન્-મૌલિ-નિબદ્ધ-ચન્દ્ર-શકલામ્ આપીન-તુઙ્ગ-સ્તનીમ્ ।
મુદ્રામ્ અક્ષ-ગુણં સુધાઢ્ય-કલસં વિદ્યાં ચ હસ્તામ્બુજૈર્
બિભ્રાણાં વિશદ-પ્રભાં ત્રિ-નયનાં વાગ્-દેવતામ્ આશ્રયે

અકારાદીન્ ક્ષ-કારાન્તાન્ વર્ણાનાદૌ તુ કેવલાન્ ।
લલાટાદિષુ ચાઙ્ગેષુ ન્યસેદ્ વિદ્વાન્ યથા-ક્રમમ્

તચ્ ચ વિવિચ્યોક્તમ્-
લલાટ-મુખ-બિમ્બાક્ષિ-શ્રુતિ-ઘ્રાણેષુ ગણ્ડયોઃ ।
ઓષ્ઠ-દન્તોત્તમાઙ્ગાસ્યે દોઃ-પત્-સન્ધ્યગ્રકેષુ ચ

પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠતો નાભૌ જઠરે હૃદયેઽંસકે ।
કકુદ્યસે ચ હૃત્-પૂર્વં પાણિ-પાદ-યુગે તતઃ ।
જઠરાનનયોર્ ન્યસેન્ માતૃકાર્ણાન્ યથા-ક્રમમ્

। ઇતિ ।
સાનુસ્વારાન્ વિસર્ગાઢ્યાન્ સાનુસ્વાર-વિસર્ગકાન્ ।
ન્યસેદ્ ભૂયો ઽપિ તાન્ વિદ્વાન્ એવં વાર-ચતુષ્ટયમ્

અથ માતૃકા-ન્યાસઃ
કણ્ઠ-હૃન્-નાભિ-ગુહ્યેષુ પાયુ-ભ્રૂ-મહ્દ્યયોસ્ તથા ।
સ્થિતે ષોડશ-પત્રાબ્જે ક્રમેણ દ્વાદશ-ચ્છદે

દશ-પત્રે ચ ષટ્-પત્રે ચતુષ્પત્રે દ્વિપત્રકે ।
ન્યસેદ્ એકૈક-પત્રાન્તે સ-બિન્દ્વ્-એકૈકમ્ અક્ષરમ્

અથ કેશવાદિ-ન્યાસઃ
સ્મૃત્વા ઋષ્ય્-આદિકાં વર્ણાન્ મૂર્તિભિઃ કેશવાદિભિઃ ।
કીર્ત્યાદિભિઃ શક્તિભિશ્ ચ ન્યસેત્ તાન્ પૂર્વવત્ ક્રમાત્

ન્યસેચ્ ચતુર્થીન્ અત્યન્તા મૂર્તીઃ શક્તીશ્ ચ યાદિભિઃ ।
સપ્ત-ધાતૂન્ પ્રાણ-જીવૌ ક્રોધમ્ અપ્ય્ આત્મનેઽન્તકાન્

તત્ર ધ્યાનમ્
ઉદ્યત્-પ્રદ્યોતન-શત-રુચિં તપ્ત-હેમાવદાનં
પાર્શ્વ-દ્વન્દ્વે જલધિ-સુતયા વિશ્વ-ધાત્ર્યા ચ જુષ્ટમ્ ।
નાના-રત્નોલ્લસિત-વિવિધાકલ્પમ્ આપીત-વસ્ત્રં
વિષ્ણું વન્દે દર-કમલ-કૌમોદકી-ચક્ર-પાણિમ્

અથ શ્રી-મૂર્તયઃ
પ્રથમં કેશવો નારાયણઃ પશ્ચાચ્ ચ માધવઃ ।
ગોવિન્દશ્ ચ તથા વિષ્ણુર્ મધુસૂદન એવ ચ

ત્રિવિક્રમો વામનો ઽથ શ્રીધરશ્ ચ તતઃ પરમ્ ।
ઋષીકેશઃ પદ્મનાભસ્ તતો દામોદરસ્ તથા

વાસુદેવઃ સઙ્કર્ષણઃ પ્રદ્યુમ્નો ઽથાનિરુદ્ધકઃ ।
ચક્રી ગદી તથા શાર્ઙ્ગી ખડ્ગી શઙ્ખી હલી તથા

મુષલી ચ તથા શૂલી પાશી ચૈવાઙ્કુશી તથા ।
મુકુન્દો નન્દજશ્ ચૈવ તથા નન્દી નરસ્ તથા

નરકજિદ્ ધરિઃ કૃષ્ણઃ સત્યઃ સાત્વત એવ ચ ।
તતઃ શૌરિસ્ તથા શૂરસ્ તતઃ પશ્ચાજ્ જનાર્દનઃ

ભૂધરો વિશ્વમૂર્તિશ્ ચ વૈકુણ્ઠઃ પુરુષોત્તમઃ ।
બલો બલાનુજો બાલો વૃષઘ્નો વૃષ એવ ચ

હંસો વરાહો વિમલો નૃસિંહશ્ ચેતિ મૂર્તયઃ

અથ શક્તયઃ
કીર્તિઃ કાન્તિસ્ તુષ્ટિ-પુષ્ટી ધૃતિઃ શાન્તિઃ ક્રિયા દયા ।
મેધા હર્ષા તથા શ્રદ્ધા લજ્જા લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી

પ્રીતી રતિર્ જયા દુર્ગા પ્રભા સત્યા ચ ચણ્ડિકા ।
વાણી વિલાસિની ચૈવ વિજયા વિરજા તથા

વિશ્વા ચ વિનદા ચૈવ સુનન્દા ચ સ્મૃતિસ્ તથા ।
ઋદ્ધિઃ સમૃદ્ધિઃ શુદ્ધિશ્ ચ બુદ્ધિર્ મૂર્તિર્ નતિઃ ક્ષમા

રમોમા ક્લેદિની ક્લિન્ના વસુદા વસુધા પરા ।
પરાયણા ચ સૂક્ષ્મા ચ સન્ધ્યા પ્રજ્ઞા પ્રભા નિશા

અમોઘા વિદ્યુતેત્ય્ એક-પઞ્ચાશત્ શક્તયો મતાઃ ।
દદાત્ય્ અયં કેશવાદિ-ન્યાસો ઽત્રાખિલ-સમ્પદમ્

અમુત્રાચ્યુત-સારૂપ્યં નયતિ ન્યાસ-માત્રતઃ

તદ્ ઉક્તં-
ધ્યાત્વૈવં પરમ-પુમાંસમ્ અક્ષરૈર્ યો
વિન્યસેદ્ દિનમ્ અનુ કેશવાદિ-યુક્તૈઃ ।
મેધાયુઃ-સ્મૃતિ-ધૃતિ-કીર્તિ-કાન્તિ-લક્ષ્મી-
સૌભાગ્યૈશ્ ચિરમ્ ઉપબૃંહિતો ભવેત્ સઃ

અન્યત્ર ચ-
કેશવાદિર્ અયં ન્યાસો ન્યાસ-માત્રેણ દેહિનઃ ।
અચ્યુતત્વં દદાત્ય્ એવ સત્યં સત્યંન સંશયઃ

। ઇતિ ।
યશ્ ચ કુર્યાદ્ ઇમં ન્યાસં લક્ષ્મી-બીજ-પુરઃસરમ્ ।
ભક્તિં મુક્તિં ચ ભુક્તિં ચ કૃષ્ણં ચ લભતેઽચિરાત્

તથા ચોક્તમ્-
અમુમ્ એવ રમા-પુરઃ-સરં
પ્રભજેદ્ યો મનુજો વિધિં બુધઃ ।
સમુપેત્ય રમાં પ્રથીયસીં
પુનર્ અન્તે હરિતાં વ્રજત્ય્ અસૌ

અથ તત્ત્વ-ન્યાસઃ
મ-કારાદિ-ક-કારાન્ત-વર્ણૈર્ યુક્તં સ-બિન્દુકૈઃ ।
નમઃ પરાયેતિ પૂર્વમ્ આત્મને નમ ઇત્ય્ અનુ

નામ જીવાદિ-તત્ત્વાનાં ન્યસેત્ તત્-તત્-પદે ક્રમાત્ ।
ન્યાસેનાનેન લોકો હિ ભવેત્ પૂજાધિકારવાન્

તત્રાદૌ સકલે ન્યસેજ્ જીવ-પ્રાણૌ કલેવરે ।
હૃદયે મત્ય્ અહઙ્કાર-મનાંસીતિ ત્રયં તતઃ

શબ્દં સ્પર્શં તતો રૂપં રસં ગન્ધં ચ મસ્તકે ।
મુખે હૃદિ ચ ગુહ્યે ચ પાદયોશ્ ચ યથા-ક્રમમ્

શ્રોત્રં ત્વચં દૃશં જિહ્વાં ઘ્રાણં સ્વ-સ્વ-પદે તતઃ ।
વાક્-પાણિ-પાયૂપસ્થાનિ સ્વ-સ્વ-પદે તથા

આકાશ-વાયુ-તેજાંસિ જલં પૃથ્વીં ચ મૂર્ધનિ ।
વદને હૃદયે લિઙ્ગે પાદયોશ્ ચ યથા-ક્રમમ્

હૃદિ હૃત્-પુણ્ડરીકં ચ દ્વિષટ્-દ્વ્યષ્ટદશાદિકમ્ ।
કલા-વ્યાપ્તેતિ પૂર્વં ચ સૂર્ય-ચન્દ્રાગ્નિ-મણ્ડલમ્ ।
વર્ણૈઃ સહ સરેફૈશ્ ચ ક્રમાન્ ન્યસેત્ સ-બિન્દુકૈઃ

વાસુદેવં ષ-કારેણ પરમેષ્ઠિ-યુતં ચ કે ।
ય-કારેણ મુખે સઙ્કર્ષણં ન્યસેત્ પુમન્વિતમ્

હૃદિ ન્યસેલ્ લ-કારેણ પ્રદ્યુમ્નં વિશ્વ-સંયુતમ્ ।
અનિરુદ્ધં નિવૃત્ત્ય્-આઢ્યં વ-કારેણ ચ ગુહ્યકે ।
નારાયણં ચ સર્વાઢ્યં લ-કારેણૈવ પાદયોઃ

નૃસિંહં કોપ-સંયુક્તં તદ્-બીજેનાખિલાત્મનિ ।
તત્ત્વ-ન્યાસો ઽયમ્ અચિરાત્ કૃષ્ણ-સાન્નિધ્ય-કારકઃ

તથા ચોક્તમ્-
અતત્ત્વ-વ્યાપ્ત્ય-રૂપસ્ય તત્-પ્રાપ્તેર્ હેતુના પુનઃ ।
તત્ત્વ-ન્યાસમ્ ઇતિ પ્રાહુર્ ન્યાસ-તત્ત્વ-વિદો બુધાઃ

યઃ કુર્યાત્ તત્ત્વ-વિન્યાસં સ પૂતો ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
તદ્-આત્મનાનુપ્રવિશ્ય ભગવાન્ ઇહ તિષ્ઠતિ ।
યતઃ સ એવ તત્ત્વાનિ સર્વં તસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતમ્

અથ પુનઃ પ્રાણાયાંઅ-વિશેષઃ
પ્રાણાયામાંસ્ તતઃ કુર્યાન્ મૂલ-મન્ત્રં જપન્ ક્રમાત્ ।
વારૌ દ્વૌ ચતુરઃ ષટ્ ચ રેચ-પૂરક-કુમ્ભકઃ

અથવા રેચકાદીંસ્ તાન્ કુર્યાદ્ વારાંસ્ તુ ષોડશ ।
દ્વાત્રિંશચ્ ચ ચતુઃષષ્ઠિં કામ-બીજં જપન્ ક્રમાત્

--ઓ)0(ઓ--
તથા ચ ક્રમ-દીપિકાયામ્ [1.39]-
રેચયેન્ મારુતં દક્ષયા દક્ષિણઃ
પૂરયેદ્ વામયા મધ્ય-નાડ્યા પુનઃ ।
ધારયેદ્ ઈરિતં રેચકાદિ-ત્રયં સ્યાત્
કલાદન્ત-વિદ્યાખ્ય-માત્રાચ્યુકમ્

સનાતનઃ: તદ્ એવ ક્રમ-દીપિકોક્ત્યા સંવાદયન્ તત્રૈવ કિંચિદ્ વિશેષં ચ દર્શયતિ-રેચયેદ્ ઇતિ । દક્ષયા દક્ષિણ-નાડ્યા, દક્ષિણઃ વિદ્વાન્ જનઃ । મધ્ય-નાડ્યા સુષુમ્ણયા ધારયેત્ । એવં રેચક-પૂરક-કુમ્ભકાખ્યં ત્રયં સ્યાત્ । રેચકાદિષુ ત્રિષુ ક્રમેણાવધિકાલમ્ આહ-કલાઃ ષોડશ । દન્તા દ્વાત્રિંશત્ । વિદ્યાશ્ ચતુઃષષ્ઠિસ્ તત્-તત્-સઙ્ખ્યક-માત્રાત્મકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । માત્રા ચ-વામાઙ્ગુષ્ઠેન વામ-કનિષ્ઠાદ્ય્-અઙ્ગુલીનાં પ્રત્યેકં પર્વ-ત્રય-સમ્પર્ક-કાલઃ । વામ-હસ્તેન વામ-જાનુ-મણ્ડલસ્ય પ્રાદક્ષિણ્યેન સ્પર્શ-કાલો વા । તત્રાપ્ય્ અઙ્ગુલિ-નિયમો ઽપ્ય્ ઉક્તઃ-
કનિષ્ઠાનામિકાઙ્ગુષ્ઠૈર્ યન્ નાસા-પુટ-ધારણમ્ ।
પ્રાણાયામઃ સ વિજ્ઞેયસ્ તર્જની-મધ્યમે વિના ॥
। ઇતિ ।
તત્ર તેષુ પ્રાણાયામેષુ પુર્વં રેચકાદિષુ સઙ્ખ્યોક્તા । અત્ર ચ પ્રાણાયામેષ્વ્ ઇતિ ભેદઃ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.131 **
તત્ર કાલઃ સઙ્ખ્યાદિકં ચ
તત્રૈવ [1.36]-
પુરતો જપસ્ય પરતો ઽપિ
વિહિતમ્ અથ તત્-ત્રયં બુધૈઃ ।
ષોડશ ય ઇહ સમાચરેદ્ દિનેશઃ
પરિપૂયતે સ ખલુ માસતો ઽં હંસઃ

સનાતનઃ: જપસ્ય પુરત આદૌ પરતઃ અન્તે ચ ઇતિ પ્રાણાયામેષુ કાલઃ । તત્ ત્રયં પ્રાણાયામ-ત્રયમ્ ઇતિ સઙ્ખ્યા । યો જનો દિનશઃ પ્રત્યહં ષોડશ-પ્રાણાયામાન્ આચરેત્, સ માસતઃ માસેનૈકેન અંહસઃ પાપાત્ પરિપૂયતે શુદ્ધો ભવતીતિ સામાન્યતઃ ફલમ્ । પરં ચ સર્વં પુર્વં લિખિતમ્ એવ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.132 **
અથ પીઠ-ન્યાસઃ
તતો નિજ-તનૂમ્ એવ પૂજા-પીઠં પ્રકલ્પયેત્ ।
પીઠસ્યાધાર-શક્ત્યાદીન્ ન્યસેત્ સ્વાઙ્ગેષુ તારવત્

આધાર-શક્તિં પ્રકૃતિં કૂર્માનન્તૌ ચ તત્ર તુ ।
પૃથિવીં ક્ષીર-સિન્ધું ચ શ્વેતદ્વીપં ચ ભાસ્વરમ્

શ્રી-રત્ન-મણ્ડપં ચૈવ કલ્પ-વૃક્ષં તથા હૃદિ ।
ન્યસેત્ પ્રદક્ષિણત્વેન ધર્મ-જ્ઞાને તતો ઽંસયોઃ

ઊર્વોર્ વૈરાગ્યમ્ ઐશ્વર્યં તથૈવાધર્મમ્ આનને ।
ત્રિકેઽજ્ઞાનમ્ અવૈરાગ્યમ્ અનૈશ્વર્યં ચ પાર્શ્વયોઃ

હૃદ્-અબ્જેઽનન્ત-પદ્મં ચ સૂર્યેન્દુ-શિખિનાન્ તથા ।
મણ્ડલાનિ ક્રમાદ્ વર્ણૈઃ પ્રણવાંશૈઃ સ-બિન્દુકૈઃ

સત્ત્વ રજસ્ તમશ્ ચાત્માન્તરાત્માનૌ ચ તત્ર હિ ।
પરમાત્માનમ્ અપ્ય્ આત્માદ્ય્-આદ્ય-વર્ણૈઃ સ-બિન્દુકૈઃ

જ્ઞાનાત્માનં ચ ભુવનેશ્વરી-બીજેન સંયુતમ્ ।
તસ્યાષ્ટ-દિક્ષુ મધ્યેઽપિ નવ-શક્તીશ્ ચ દિક્-ક્રમાત્

તાશ્ ચોક્તાઃ-
વિમલોત્કર્ષિણી જ્ઞાના ક્રિયા યોગેતિ શક્તયઃ ।
પ્રહ્વી સત્યા તથેશાનાનુગ્રહા નવમ્ સ્મૃતા

। ઇતિ ।
ન્યસેત્ તદ્-ઉપરિષ્ઠાચ્ ચ પીઠ-મન્ત્રં યથોદિતમ્ ।
ઋષ્ય્-આદિકં સ્મરેદ્ અસ્યાષ્ટાદશાર્ણ-મનોસ્ તતઃ

જ્ઞેયાશ્ ચૈકાન્તિભિઃ ક્ષીર-સમુદ્રાદિ-ચતુષ્ટયમ્ ।
ક્રમાચ્ છ્રી-મથુરા-વૃન્દાવનં તત્-કુઞ્જ-નીપકાઃ

તતો પીઠ-ન્યાસઃ
તથા ચ બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ આદિ-પુરુષ-રહસ્ય-સ્તોત્રે [5.56]-
સ યત્ર ક્ષીરાબ્ધિઃ સ્રવતિ સુરભીભ્યશ્ ચ સુમહાન્
નિમેષાર્ધાખ્યો વા વ્રજતિ ન હિ યત્રાપિ સમયઃ ।
ભજે શ્વેતદ્વીપં તમ્ અહમ્ ઇહ ગોલોકમ્ ઇતિ યં
વિદન્તસ્ તે સન્તઃ ક્ષિતિવિરલચારાઃ કતિપયે

ક્રમ-દીપિકાયાં [1.44-45]-
એવં હૃદયં ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્વાન્વિતશ્ ચ ભૂતાત્મા ।
ઙેઽન્તાઃ સ-વાસુદેવાઃ સર્વાત્મ-યુતં ચ સંયોગં

યોગાવધશ્ ચ પદ્મં પીઠાત્ ઙે-યુતો નતિશ્ ચાન્તે ।
પીઠ-મહા-મનુર્ વ્યક્તઃ પર્યાપ્તો ઽયં સપર્યાસુ

સનાતનઃ: તારઃ પ્રણવઃ । તતો હૃદયં નમ ઇતિ પદમ્ । તતશ્ ચ ભગવાન્ ઇતિ વિષ્ણુર્ ઇતિ ચ । સર્વાન્વિતઃ સર્વ-શબ્દ-યુક્તો ભૂતાત્મા સર્વ-ભૂતાત્મેતિ । એતે ત્રયઃ સ-વાસુદેવા વાસુદેવ-સહિતાઃ પ્રત્યેકં ઙેઽન્તાશ્ ચતુર્થ્ય્-અન્તાઃ । તતશ્ ચ સર્વાત્મના યુતં સંયોગં સર્વાત્મ-સંયોગમ્ ઇતિ નપુંસકત્વમ્ આર્ષમ્ । તતશ્ ચ યોગસ્યાવધૌ અન્તે પદ્મં યોગ-પદ્મમ્ ઇતિ । તદ્-અન્તે ઙે-યુક્તશ્ ચતુર્થ્ય્-અન્તઃ પીઠાત્મા । તદ્-અન્તે ચ નતિઃ નમઃ-શબ્દઃ । એવં ઓં નમો ભગવતે વિષ્ણવે સર્વ-ભૂતાત્મને વાસુદેવાય સર્વાત્મ-સંયોગ-યોગ-પદ્મ-પીઠાત્મને નમ ઇતિ સિદ્ધમ્ । તથા ચ શારદા-તિલકે-
નમો ભગવતે બ્રૂયાદ્ વિષ્ણવે ચ પદં વદેત્ ।
સર્વ-ભૂતાત્મને વાસુદેવાયેતિ વદેત્ તતઃ ॥
સર્વાત્મ-સંયોગ-પદાદ્ યોગ-પદ્મ-પદં પુનઃ ।
પીઠાત્મને હૃદ્-અન્તો ઽયં મન્ત્રસ્ તારાદિર્ ઈરિતઃ ॥
। ઇતિ ।
સનત્-કુમાર-કલ્પે ચ-
ઓં નમઃ પદમ્ આભાષ્ય તથા ભગવતે-પદમ્ ।
વાસુદેવાય ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સર્વાત્મેતિ પદં તથા ॥
સંયોગ-યોગેત્ય્ ઉક્ત્વા ચ તથા પીઠાત્મને પદમ્ ।
વહ્નિ-પત્ની-સમાયુક્તઃ પીઠ-મન્ત્ર ઇતીરિતઃ ॥
। ઇતિ ।
।144-5॥
અથ ઋષ્ય્-આદિ-સ્મરણમ્
ઓં અષ્ટાદશાક્ષર-મન્ત્રસ્ય શ્રી-નારદ ઋષિર્ ગાયત્રી-ચ્છન્દઃ, સકલ-લોક-મઙ્ગલો નન્દ-તનયો દેવતા, હ્રીં બીજં, સ્વાહા શક્તિઃ, કૃષ્ણઃ પ્રકૃતિર્, દુર્ગાધિષ્ઠાત્રી દેવતા, અભિમતાર્થે વિનિયોગઃ

તથા ચ સંમોહન-તન્ત્રે શિવોમા-સંવાદે-
ઋષિર્ નારદ ઇત્ય્ ઉક્તો ગાયત્રી-ચ્છન્દ ઉચ્યતે ।
ગોપ-વેશ-ધરઃ કૃષ્ણો દેવતા પરિકીર્તિતઃ

બીજં મન્મથ-સંજ્ઞં તુ પ્રિયા શક્તિર્ હવિર્ ભુજઃ ।
ત્વમ્ એવ પરમેશાનિ અસ્યાધિષ્ઠાતૃ-દેવતા ।
ચતુર્વર્ગ-ફલાવાપ્ત્યૈ વિનિયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ

અથાઙ્ગ-ન્યાસઃ
ચતુશ્ ચતુર્ભિર્ વર્ણૈશ્ ચ ચત્વાર્ય્ અઙ્ગાનિ કલ્પયેત્ ।
દ્વાભ્યામ્ અસ્ત્રાખ્યમ્ અઙ્ગં ચ તસ્યેત્ય્ અઙ્ગાનિ પઞ્ચ વૈ

ન્યસ્યેચ્ ચ વ્યાપકત્વેન તાન્ય્ અઙ્ગાનિ કર-દ્વયે ।
તાન્ય્ અઙ્ગુલીષુ પઞ્ચાથ કેચિદ્ વર્ણાન્ સ્વરાન્ અપિ

તે ચોક્તાઃ-
દ્રાવણ-ક્ષોભણાકર્ષ-વશીકૃત્-સ્રાવણાસ્ તથા ।
શોષણો મોહનઃ સન્દીપનસ્ તાપન-માદનૌ

। ઇતિ ।
કિં ચ-
નમો ઽન્તં હૃદયં ચાઙ્ગૈઃ શિરઃ સ્વાહાન્વિતં શિખામ્ ।
વષડ્-યુતં ચ કવચં હું-યુગ્-અસ્ત્રં ચ ફડ્-યુતમ્

ન્યસ્યન્તિ પુનર્ અઙ્ગુષ્ઠૌ તર્જન્યૌ મધ્યમે તથા ।
અનામિકે કનિષ્ઠે ચ ક્રમાદ્ અઙ્ગૈશ્ ચ પઞ્ચભિઃ

પુનશ્ ચ હૃદયાદીનિ તથાઙ્ગુષ્ઠાદિકાનિ ચ ।
ન્યસ્યન્તિ યુગપત્ સર્વાણ્ય્ અઙ્ગૈસ્ તૈઃ પઞ્ચભિઃ ક્રમાત્

ન્યસ્યન્તિ ચ ષડ્-અઙ્ગાનિ હૃદયાદીનિ તન્-મનોઃ ।
હૃદયાદિષુ ચૈતેષાં પઞ્ચૈકં દિક્ષુ ચ ક્રમાત્

ષડ્-અઙ્ગાનિ ચોક્તાનિ સમ્મોહન-તન્ત્રે સનત્-કુમાર-કલ્પે-
વર્ર્ણેનૈકેન હૃદયં તિર્ભિર્ એવ શિરો મતમ્ ।
ચતુર્ભિશ્ ચ શિખા પ્રોક્તા તથૈવ કવચં મતમ્ ।
નેત્રં તથા ચતુર્વર્ણૈર્ અસ્ત્રં દ્વાભ્યાં તથા મતમ્

। ઇતિ ।
તતશ્ ચાપાદમ્ આકેશાન્ ન્યસેદ્ દોર્ભ્યામ્ ઇમં મનુમ્ ।
વારાંસ્ ત્રીન્ વ્યાપકત્વેન ન્યસેચ્ ચ પ્રણવં સકૃત્

અથાક્ષર-ન્યાસઃ
તતો ઽષ્ટાદશ-વર્ણાંશ્ ચ મન્ત્રસ્યાસ્ય યથા-ક્રમમ્ ।
દન્તે લલાટે ભ્રૂ-મધ્યે કર્ણયોર્ નેત્રયોર્ દ્વયોઃ

નાસયોર્ વદને કણ્ઠે હૃદિ નાભૌ કટિ-દ્વયે ।
ગુહ્યે જાનુ-દ્વયે ચૈકં ન્યસેદ્ એકં ચ પાદયોઃ

સન્તો ન્યસ્યન્તિ તારાદિ-નમો ઽનન્તાંસ્ તાન્ સ-બિન્દુકાન્ ।
શ્રી-શક્તિ-કામ-બીજૈશ્ ચ સૃષ્ટ્ય્-આદિ-ક્રમતો ઽપરે

અથ પદ-ન્યાસઃ
તારં શિરસિ વિન્યસ્ય પઞ્ચ મન્ત્ર-પદાનિ ચ ।
ન્યસેન્ નેત્ર-દ્વયે વક્ત્રે હૃદ્-ગુહ્યાઙ્ઘ્રિષુ ચ ક્રમાત્

દેહે ચ વ્યાપકત્વેન ન્યસેત્ તાન્ય્ અખિલે પુનઃ ।
કેચિત્ તાનિ નમો ઽન્તાનિ ન્યસ્યન્ત્ય્ આદ્યાક્ષરૈઃ સહ

સ્વાહાન્તાનિ તથા ત્રીણિ સંમિશ્રાણ્ય્ ઉત્તરોત્તરૈઃ ।
ગુહ્યાદ્ ગલાન્ મસ્તકાચ્ ચ વ્યાપય્ય ચરણાવધિ

ન્યાસો ઽત્ર જ્ઞાન-નિષ્ઠાનાં ગુહ્યાદિ-વિષયસ્ તુ યઃ ।
સ્વ-સ્વ-વર્ણ-તનોઃ કાર્યસ્ તત્-તદ્-વર્ણેષુ વૈષ્ણવૈઃ

અથ ઋષ્ય્-આદિ-ન્યાસઃ
ઋષ્ય્-આદીન્ સપ્ત-ભાગાંશ્ ચ ન્યસેદ્ અસ્ય મનોઃ ક્રમાત્ ।
મૂર્ધાસ્ય-હૃત્સુ કુચયોઃ પુનર્ હૃદિ પુનર્ હૃદિ

અથ મુદ્રા-પઞ્ચકમ્
વેણ્વ્-આખ્યાં વન-માલાખ્યાં મુદ્રાં સન્દર્શયેત્ તતઃ ।
શ્રી-વત્સાખ્યાં કૌસ્તુભાખ્યાં બ્લિવાખ્યાં ચ મનોરમામ્

ઇત્થં નય્સ્ત-શરીરઃ સન્ કૃત્વા દિગ્-બન્ધનં પુનઃ ।
કર-કચ્છપિકાં કૃત્વા ધાયેચ્ છ્રી-નન્દ-નન્દનમ્

અથ શ્રી-નન્દન્દન-ભગવદ્-ધ્યાન-વિધિઃ
[ક્રમ-દીપિકા 3.1-36]
અથ પ્રકટ-સૌરભોદ્ગલિત-માધ્વિકોત્ફુલ્લ-સત્-
પ્રસૂન-નવ-પલ્લવ-પ્રકર-નમ્ર-શાખૈર્ દ્રુમૈઃ ।
પ્રફુલ્લ-નવ-મઞ્જરી-લલિત-વલ્લરી-વેષ્ટિતૈઃ
સ્મરેચ્ છિશિરિતં શિવં સિત-મતિસ્ તુ વૃન્દાવનમ્

અથાનન્તરં સિત-મતિઃ શુદ્ધ-મનાઃ સન્ વૃન્દાવનં ચિન્તયેત્ । કીદૃશં ? દ્રુમૈઃ શિશિરિતં શીતલી-કૃતમ્ । કીદૃશૈઃ ? પ્રકટમ્ ઉદ્ભટં સૌરભં યસ્ય તચ્ ચ । તદ્ ઉદ્ગલિત-માધ્વીકં ચ પ્રચ્યુત-મધુ । ઉત્ફુલ્લં ચ વિકસિતં । સચ્ ચ ઉત્તમં યત્ પ્રસૂનં પુષ્પં નવ-પલ્લવં ચ । તયોઃ પ્રકરઃ સમૂહઃ । તેન નમ્રાઃ શાખા યેષાં તૈઃ । માધ્વિકેતિ-હ્રસ્વત્વં મહા-કવિ-નિબદ્ધત્વાત્ સોઢવ્યમ્ । પ્રકટ-સૌરભાકુલિત-મત્ત-ભૃઙ્ગોલ્લસદ્ ઇતિ પાઠસ્ તુ સુગમ એવ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? પ્રફુલ્લાભિર્ નવ-મઞ્જરીભિર્ લલિતા મનોહરા યા વલ્લર્યઃ અગ્ર-શાખા લતા વા, તભિર્ વેષ્ટિતૈઃ । શિવં મઙ્ગલ-રૂપં, નિર્બાધત્વાત્ પરમ-કલ્યાણ-કરત્વાચ્ ચ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.168 **
વિકાસિ-સુમનોરસાસ્વાદન-મઞ્જુલૈઃ સઞ્ચરચ્-
છિલીમુખ-મુખોદ્ગતૈર્ મુખરિતાન્તરં ઝઙ્કૃતૈઃ ।
કપોત-શુક-શારિકા-પરભૃતાદિભિઃ પત્રિભિર્
વિરાણિતમ્ ઇતસ્ તતો ભુજગ-શત્રુ-નૃત્યાકુલમ્

કલિન્દ-દુહિતુશ્ ચલલ્-લહરિ-વિપ્રુષાં વાહિભિર્
વિનિદ્ર-સરસી-રુહોદર-રજશ્-ચયોદ્ધૂસરૈઃ ।
પ્રદીપિત-મનોભવ-વ્રજ-વિલાસિની-વાસસાં
વિલોલન-વિહારિભિઃ સતત-સેવિતં મારુતૈઃ

પ્રવાલ-નવ-પલ્લવં મરકત-ચ્છદં વજ્ર-મૌક્તિક-
પ્રકર-કોરકં કમલ-રાગ-નાના-ફલમ્ । સ્થવિષ્ઠમ્ અખિલ-ર્તુભિઃ સતત-સેવિતં કામદં
તદ્-અન્તર્ અપિ કલ્પકાઙ્ઘ્રિપમ્ ઉદઞ્ચિતં ચિન્તયેત્

સુહેમ-શિખરાવલેર્ ઉદિત-ભાનુવદ્ ભાસ્વરમ્
અધો ઽસ્ય કનક-સ્થલીમ્ અમૃત-શીકરાસારિણઃ ।
પ્રદીપ્ત-મણિ-કુટ્ટિમાં કુસુમ-રેણુ-પુઞ્જોજ્જ્વલાં
સ્મરેત્ પુનર્ અતન્દ્રિતો વિગત-ષટ્-તરઙ્ગાં બુધઃ

તદ્-રત્ન-કુટ્ટિમ-નિવિષ્ટ-મહિષ્ઠ-યોગ-
પીઠેઽષ્ટ-પત્રમ્ અરણં કમલં વિચિન્ત્ય ।
ઉદ્યદ્-વિરોચન-સરોચિર્ અમુષ્ય મધ્યે
સઞ્ચિન્તયેત્ સ્સુખ-નિવિષ્ટમ્ અથો મુકુન્દમ્

સૂત્રામરત્ન-દલિતાઞ્જન-મેઘ-પુઞ્જ-
પ્રત્યગ્ર-નીલ-જલજન્મ-સમાન-ભાસમ્ ।
સુસ્નિગ્ધ-નીલ-ઘન-કુઞ્ચિત-કેશ-જાલં
રાજન્-મનોજ્ઞ-શિતિ-કણ્ઠ-શિખણ્ડ-ચૂડમ્

રોલમ્બ-લાલિત-સુર-દ્રુમ-સૂન-કલ્પિ-
તોત્તંસમ્ ઉત્કચ-નવોત્પલ-કર્ણ-પૂરમ્ ।
લોલાલક-સ્ફુરિત-ભાલ-તલ-પ્રદીપ્ત-
ગોરોચના-તિલકમ્ ઉચ્ચલ-ચિલ્લિ-માલમ્

આપૂર્ણ-શારદ-ગતાઙ્ક-શશાઙ્ક-બિમ્બ-
કાન્તાનનં કમલ-પત્ર-વિશાલ-નેત્રમ્ ।
રત્ન-સ્ફુરન્-મકર-કુણ્ડલ-રશ્મિ-દીપ્ત-
ગણ્ડ-સ્થલી-મુકુરમ્ ઉન્નત-ચારુ-નાસમ્

સિન્દૂર-સુન્દરતરાધરમ્ ઇન્દુ-કુન્દ-
મન્દાર-મન્દ-હસિત-દ્યુતિ-દીપિતાઙ્ગમ્ ।
વન્ય-પ્રવાલ-કુસુમ-પ્રચયાવક્પ્ત-
ગ્રૈવેયકોજ્જ્વલ-મનોહર-કમ્બુ-કષ્ઠમ્

મત્ત-ભ્રમદ્-ભ્રમર-જુષ્ટ-વિલમ્બમાન-
સન્તાનક-પ્રસવ-દામ-પરિષ્કૃતાંસમ્ ।
હારાવલી-ભગણ-રાજિત-પીવરોરો-
વ્યોમ-સ્થલી-લલિત-કૌસ્તુભ-ભાનુમન્તમ્

શ્રીવત્સ-લક્ષણ-સુલક્ષિતમ્ ઉન્નતાંસ-
આજાનુ-પીન-પરિવૃત્ત-સુજાત-બાહુમ્ ।
આબન્ધુરોદરમ્ ઉદાર-ગભીર-નાભિં
ભૃઙ્ગાઙ્ગનાનિકર-વઞ્જુલ-રોમ-રાજિમ્

નાના-મણિ-પ્રઘટિતાઙ્ગદ-કઙ્કણોર્મિ-
ગ્રૈવેય-સાર-સન-નૂપુર-તુન્દ-બન્ધમ્ ।
દિવ્યાઙ્ગ-રાગ-પરિપિઞ્જરિતાઙ્ગ-યષ્ટિ-
માપીત-વસ્ત્ર-પરિવીત-નિતમ્બ-બિમ્બમ્

ચારૂરુજાનુ-મનુવૃત્ત-મનોજ્ઞ-જઙ્ઘં
કાન્તોન્નત-પ્રપદ-નિન્દિત-કૂર્મ-કાન્તિમ્ ।
માણિક્ય-દરાણ-લસન્-નખરાજિરાજ-
દ્રત્નાઙ્ગુલિ-ચ્છદન-સુન્દર-પાદ-પદ્મમ્

મત્સ્યાઙ્કુશારદર-કેતુ-યવાબ્જ-વજ્ર-
સંલક્ષિતારુણ-કરાઙ્ઘ્રિ-તલાભિરામમ્ ।
લાવણ્ય-સાર-સમુદાય-વિનિર્મિતાઙ્ગ-
સૌન્દર્ય-નિર્જિત-મનોભવ-દેહ-કાન્તિમ્

આસ્યારવિન્દ-પરિપૂરિત-વેણુ-રન્ધ્ર-
લોલત્-કરાઙ્ગુલિ-સમીરિત-દિવ્ય-રાગૈઃ ।
શશ્વદ્-દ્દ્રવીકૃત-વિકૃષ્ટ-સમસ્ત-જન્તુ-
સન્તાન-સન્તતિમ્ અનન્ત-સુખામ્બુ-રાશિમ્

ગોભિર્ મુખામ્બુજ-વિલીન-વિલોચનાભિ-
રૂધોભર-સ્ખલિત-મન્થર-મન્દગાભિઃ ।
દન્તાગ્ર-દષ્ટ-પરિશિષ્ટ-તૃણાઙ્કુરાભિ-
રાલમ્બ્-વાલધિ-લતાભિવીતમ્

સપ્રસ્રવસ્તન-વિચૂષણ-પૂર્ણ-નિશ્ચ-
લાસ્યાવટક્ષરિત-ફેનિલ-દુગ્ધ-મુગ્ધૈઃ ।
વેણુ-પ્રવર્તિત-મનોહર-મન્દ્રગીત-
દત્તોચ્ચ-કર્ણ-યુગલૈર્ અપિ તર્ણકૈશ્ ચ

પ્રત્યગ્ર-શૃઙ્ગ-મૃદુ-મસ્તક-સમ્પ્રહાર-
સંરમ્ભ-વલ્ગન-વિલોલ-ખુરાગ્ર-પાતૈઃ ।
આમેદુરૈર્ બહુલ-સાસ્ન-ગલૈર્ ઉદગ્ર-
પુચ્છૈશ્ ચ વત્સતર-વત્સતરી-નિકાયૈઃ

હમ્બા-રવ-ક્ષુભિત-દિગ્-વલયૈર્ મહદ્ભિ-
રપ્ય્ ઉક્ષભિઃ પૃથુ-કકુદ્ભર-ભાર-ખિન્નૈઃ ।
ઉત્તમ્ભિત-શ્રુતિ-પુટી-પરિવીત-વંશ-
ધ્વાનામૃતોદ્ધત-વિકાશિ-વિશાલ-ઘોણૈઃ

ગોપૈઃ સમાન-ગુણ-શીલ-વયો-વિલાસ-
વેશૈશ્ ચ મૂર્ચ્છિત-કલ-સ્વન-વેણુ-વીણૈઃ ।
મન્દ્રોચ્ચતાર-પટ-ગાન-પરૈર્ વિલોલ-
દોર્-વલ્લરી-લલિત-લાસ્ય-વિધાન-દક્ષૈઃ

જઙ્ઘાન્ત-પીવર-કટીર-તટી-નિબદ્ધ-
વ્યાલોલ-કિઙ્કિણિ-ઘટારટિતૈર્ અટદ્ભિઃ ।
મુગ્ધૈસ્ તરક્ષુ-નખ-કલ્પિત-કણ્ઠ-ભૂષૈ-
રવ્યક્ત-મઞ્જુ-વચનૈઃ પૃથુકૈઃ પરીતમ્

અથ સુલલિત-ગોપ-સુન્દરીણાં
પૃથુ-નિવિવીષ-નિતમ્બ-મન્થરાણામ્ ।
ગુરુ-કુચ-ભર-ભઙ્ગુરાવલગ્ન-
ત્રિવલિ-વિજૃમ્ભિત-રોમ-રાજિ-ભાજામ્

તદ્-અતિમધુર-ચારુ-વેણુ-વાદ્યા-
મૃત-રસ-પલ્લવિતાઙ્ગજાઙ્ઘ્રિપાણામ્ ।
મુકુલ-વિસર-રમ્ય-રૂઢ-રોમો-
દ્ગમ-સમલઙ્કૃત-ગાન-વલ્લરીણામ્

તદ્-અતિરુચિર-મન્દ-હાસ-ચન્દ્રા-
તપ-પરિજૃમ્ભિત-રાગ-વારિ-રાશેઃ ।
તરલતર-તરઙ્ગ-ભઙ્ગ-વિપ્રુટ્-
પ્રકર-સમ-શ્રમ-બિન્દુ-સન્તતાનામ્

તદ્-અતિલલિત-મન્દ-ચિલ્લિ-ચાપ-
ચ્યુત-નિશિતેક્ષણ-માર-બાણ-વૃષ્ટ્યા ।
દલિત-સકલ-મર્મ-વિહ્વલાઙ્ગ-
પ્રવિસૃત-દુઃસહ-વેપથુ-વ્યથાનામ્

તદ્-અતિસુભગ-કમ્ર-રૂપ-શોભા-
મૃત-રસ-પાન-વિધાન-લાલસાભ્યામ્ ।
પ્રણય-સલિલ-પૂર-વાહિનીના-
મલસ-વિલોલ-વિલોચનામ્બુજાભ્યામ્

વિસ્રંસત્-કવરી-કલાપ-વિગલત્-ફુલ્લ-પ્રસૂન-સ્રવ-
ન્-માધ્વી-લમ્પટ-ચઞ્ચરીક-ઘટયા સંસેવિતાનાં મુહુઃ ।
મારોન્માદ-મદ-સ્ખલન્-મૃદુ-ગિરામ્ આલોલ-કાઞ્ચ્ય્-ઉચ્છ્વસ-
ન્નીવી-વિશ્લથ-માન-ચીન-હિચયાન્તાવિર્-નિતમ્બ-ત્વિષામ્

સ્ખલિત-લલિત-પાદામ્ભોજ-મન્દાભિધાન-
ક્વણિત-મણિ-તુલાકોટ્ય્-આકુલાશામુખાનામ્ ।
ચલદ્-અધર-દલાનાં કુટ્-નલ-પક્ષ્મલાક્ષિ-
દ્વય-સરસિરુહાણામ્ ઉલ્લસત્-કુણ્ડલાનામ્

સ્ખલિતસ્ય સ્ખલન-યુક્તસ્ય લલિતસ્ય ચ પાદામ્ભોજસ્ય મન્દાભિઘાતેન ઈષદ્ ભૂ-ભાગઅ-પ્રહારેણ ક્વણિતઃ કૃત-શબ્દો મણિ-મયો યસ્ તુલાકોટિર્ નૂપુરં, તેનાકુલં શબ્દ-વ્યાપ્તમ્ આશાનાં દિશાં મુખં યાભ્યસ્ તાસામ્ । કુડ્મલત્ મુકુલાયમાનં પક્ષ્મલં ચ ઉત્કૃષ્ટ-પક્ષ્મ-યુક્તમ્ અક્ષિ-દ્વય-સરસિ-રુહં યાસામ્ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.196 **
દ્રાઘિષ્ઠ-શ્વસન-સમીરણાભિતાપ-
પ્રમ્લાનીભવદ્-અરુણોષ્ઠ-પલ્લવાનામ્ ।
નાનોપાયન-વિલસત્-કરામ્બુજાના-
માલીભિઃ સતત-નિષેવિતં સમન્તાત્

દ્રાઘિષ્ઠો ઽતિદીર્ઘઃ શ્વાસન-સમીરણઃ શ્વાસ-વાયુસ્ તેન અભિતાપઃ સન્તાપસ્ તેન પ્રમ્લાની-ભવન્ અરુણોષ્ઠ-પલ્લવો યાસામ્ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.197 **
તાસામ્ આયત-લોલ-નીલ-નયન-વ્યાકોષ-નીલામ્બુજ-
સ્રગ્ભિઃ સમ્પરિપૂજિતાખિલ-તનું નાના-વિનોદાસ્પદમ્ ।
તન્-મુગ્ધાનન-પઙ્કજ-પ્રવિગલન્-માધ્વી-રસાસ્વાદિનીં
વિભ્રાણં પ્રણયોન્મદાક્ષિ-મધુ-કૃન્-માલાં મનોહારિણીમ્

વ્યાકોશં વિકસિતં, પ્રણયાદ્ ઉન્મદે ઉદ્ગત-મદે અક્ષિણી એવ મધુ-કૃન્-માલા ભ્રમર-પઙ્ક્તિઃ । તાં બિભ્રાણમ્ પ્રકટયન્તમ્ । શ્રી-લોચનયોર્ ઇતસ્ તતો બહુધા નિપતનેન સર્વતો દર્શનાન્ માલેત્ય્ ઉક્તમ્ । કીદૃશીમ્ ? તાસાં યન્ મુગ્ધં મનોહરમ્ આનન-પઙ્કજં । તસ્માત્ પ્રવિગલિતો માધ્વી-રસસ્ય મકરન્દસ્ય આસ્વાદન- શીલામ્ । અત એવ મનોહારિણીં ** હ્ભ્વ્ચ્_5.198 **
ગોપ-ગોપી-પશૂનાં બહિઃ સ્મરેદ્
અગ્રતો ઽસ્ય ગીર્વાણ-ઘટામ્ ।
વિત્તાર્થિનીં વિરિઞ્ચિ-ત્રિનયન-
શતમન્યુ-પૂર્વિકાં સ્તોત્ર-પરામ્

ઇદાનીં ક્રમેણ વિત્ત-ધર્મ-મોક્ષ-કામાખ્ય-પુરુષાર્થચતુષ્ટયસ્ય તથા સર્વતઃ શ્રેષ્ઠસ્ય પઞ્ચમ-પુરુષાર્થ-રૂપાયા ભક્તેશ્ ચ વાઞ્છાયાઃ પ્રદાનાં દેવાદીનાં ધ્યાનમ્ આહ-ગોપેતિ પઞ્ચભિઃ । અસ્ય કૃષ્ણસ્ય અગ્રતઃ સમ્મુખે ** હ્ભ્વ્ચ્_5.199 **
તદ્-દક્ષિણતો મુનિ-નિકરં
દૃઢ-ધર્મ-વાઞ્છમ્ આનાય-પરમ્ ।
યોગીન્દ્રાન્ અથ પૃષ્ઠે મુમુક્ષ-
માણાન્ સમાધિના સનકાદ્યાન્

દક્ષિણે ચાસ્ય મુનિ-નિકરં સ્મરેત્ । દૃઢા ધર્મે વાઞ્છા યસ્ય તમ્ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.200 **
સવ્યે સકાન્તાન્ અથ યક્ષ-સિદ્ધ-
ગન્ધર્વ-વિદ્યાધર-ચારણાંશ્ ચ ।
સ-કિન્નરાન્ અપ્સરસશ્ ચ મુખ્યાઃ
કામાર્થિનો નર્તન-ગીત-વાદ્યૈઃ

સ-કાન્તાન્ પત્ની-સહિતાન્ યક્ષાદીંશ્ ચ સ્મરેત્ । કથમ્-ભૂતાન્ ? નર્તનાદ્યૈઃ કામાર્થિનો નિજ-નિજાભીષ્ટ-પ્રાર્થકાન્ । મુખ્યાઃ શ્રેષ્ઠાઃ ઉર્વશ્ય્-આદ્યા અપ્સરસશ્ ચ સ્મરેત્ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.201 **
શઙ્ખેન્દુ-કુન્દ-ધવલં સકલાગમ-જ્ઞં
સૌદામની-તતિ-પિઙ્ગ-જટા-કલાપમ્ ।
તત્-પાદ-પઙ્કજ-ગતામ્ અચલાં ચ ભક્તિં
વાઞ્છન્તમ્ ઉજ્ઝિતતરાન્ય-સમસ્ત-સઙ્ગમ્

તસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય પાદ-પઙ્ક-જગતાં તદ્-વિષયિણીમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉજ્ઝિતતરો નિતરાં પરિત્યક્તો ઽન્યસ્મિન્ ભક્તિ-વ્યતિરિક્તે સમસ્તે સઙ્ગ આસક્તિર્ યેન તમ્ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.202 **
નાના-વિધ-શ્રુતિ-ગણાન્વિત-સપ્ત-રાગ-
ગ્રામ-ત્રયી-ગત-મનોહર-મૂર્છનાભિઃ ।
સમ્પ્રીણયન્તમ્ ઉદિતાભિર્ અમું મહત્યા
સઞ્ચિન્તયેન્ નભસિ ધાતૃ-સુતં મુનીન્દ્રમ્

અત એવ અમું શ્રી-કૃષ્ણં મહત્યાખ્યયા કચ્છપિકયા સ્વકીય-વીણયા પ્રીણયન્તમ્ । કાભિઃ ? નાના-વિધઃ ષટ્-ત્રિંશદ્-ભેદાત્મકો યઃ શ્રુતિ-ગણો નાદ-સમૂહસ્ તેનાન્વિતા યે સપ્ત રાગાઃ નિષાદાદિ-સ્વરા મેઘનાદ-વસન્તાદિ-રાગા વા, તેષુ વા ગ્રામ-ત્રયી તત્ર ગ્રામાણાં ત્રયાણાં સમાહારસ્ તસ્યાં ગતાઃ પ્રાપ્તા યા મનોહરા મૂર્છનાસ્ તાભિઃ । કિમ્ભૂતાભિઃ ? ઉદિતાભિઃ સ્વયમ્ એવ પ્રાકટ્યં પ્રાપ્તાભિઃ । મહત્યોદિતાભિર્ ઇતિ વા સમ્બન્ધઃ । અત એવ મુનીન્દ્રં મુનિ-ગણ-શ્રેષ્ઠં ધાતૃ-સુતં શ્રી-નારદં નભસિ સમ્યક્ ચિન્તયેત્ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.203 **
શ્રી-ગૌતમીય-તન્ત્રે-
અથ ધ્યાનં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વ-પાપ-પ્રણાશનમ્ ।
પીતામ્બર-ધરં કૃષ્ણં પુણ્ડરીક-નિભેક્ષણમ્

રક્ત-નેત્રાધરં રક્ત-પાણ-પાદ-નખં શુભમ્ ।
કૌસ્તુભોદ્ભાસિતોરસ્કં નાના-રત્ન-વિભૂષિતમ્

તદ્-ધામ-વિલસન્-મુક્તા-બદ્ધ-હારોપશોભિતમ્ ।
નાના-રત્ન-પ્રભોદ્ભાસિ-મુકુટં દિવ્ય-તેજસમ્

હર-કેયૂર-કટક-કુણ્ડલૈઃ પરિમણ્ડિતમ્ ।
શ્રીવત્સ-વક્ષસં ચારુ-નૂપુરાદ્ય્-ઉપશોભિતમ્

નાના-રત્ન-વિચિત્રૈશ્ ચ કટિ-સૂત્રાઙ્ગુલીયકૈઃ ।
બર્હિ-પત્ર-કૃતાપીડં વન્ય-પુષ્પૈર્ અલઙ્કૃતમ્

કદમ્બ-કુસુમોદ્બદ્ધ-વન-માલા-વિભૂષિતમ્ ।
સ-ચન્દ્ર-તારકાનન્દિ-વિમલામ્બર-સન્નિભમ્

વેણું ગૃહીત્વા હસ્તાભ્યાં મુખે સંયોજ્ય સંસ્થિતમ્ ।
ગાયન્તં દિવ્ય-ગાનૈશ્ ચ ગોષ્ઠ-મધ્ય-ગતં હરિમ્

સ્વર્ગાદ્ ઇવ પરિભ્રષ્ટ-કન્યકા-શત-વેષ્ટિતમ્ ।
સર્વ-લક્ષણ-સમ્પન્નં સૌન્દર્યેણાભિશોભિતમ્

શુભં જગન્-મઙ્ગલ-રૂપં, તસ્ય કૌસ્તુભસ્ય ધામ્ના તેજસા વિલસન્તીભિર્ મુક્તાભિર્ આચ્છન્નેન સંવેષ્ટિતેન હારેણ ઉપશોભિતમ્ । મુક્તા-બદ્ધેતિ વા પાઠઃ । કટિ-સૂત્રેણાઙ્ગુલીયકૈશ્ ચાલઙ્કૃતમ્ । સ-ચન્દ્રાભિસ્ તારાભિર્ આનન્દં સુખ-કરં યદ્ વિમલમ્ અમ્બરં વ્યોમ તત્ સદૃશમ્ । અત્ર ચન્દ્ર-સ્થાને કૌસ્તુભઃ । તારા-સ્થાને કદમ્બ-માલા । અમ્બર-સ્થાને શ્રીમદ્-વક્ષઃ-સ્થલમ્ ઊહ્યમ્ । સ્વર્ગાદ્ ઇવ પરિભ્રષ્ટાનાં પરમ-સુન્દરીણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદૃશીનાં કન્યાનાં શ્રી-ગોપ-કુમારીણાં શતેન વેષ્ટિતમ્ । શત-શબ્દો ઽત્રાસઙ્ખ્યત્વે ** હ્ભ્વ્ચ્_5.204-211 **
મોહનં સર્વ-ગોપીનાં સર્વાસાં ચ ગવામ્ અપિ ।
લેલિહ્યમાનં વત્સૈશ્ ચ ધેનુભિશ્ ચ સમન્તતઃ

સિદ્ધ-ગન્ધર્વ-યક્ષૈશ્ ચ અપ્સરોભિર્ વિહઙ્ગમૈઃ ।
સુરાસુર-મનુષ્યૈશ્ ચ સ્થાવરૈઃ પન્નગૈર્ અપિ

મૃગૈર્ વિદ્યાધરૈશ્ ચૈવ વીક્ષ્યમાણં સુવિસ્મિતૈઃ ।
નારદેન વશિષ્ઠેન વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા

પરાશરેણ વ્યાસેન ભૃગુણાઙ્ગિરસા તથા ।
દક્ષેણ શૌનકાત્રિભ્યાં સિદ્ધેન કપિલેન ચ

સનકાદ્યિર્ મુનીન્દ્રૈશ્ ચ બ્રહ્મ-લોક-ગતૈર્ અપિ ।
અન્યૈર્ અપિ ચ સંયુક્તં કૃષ્ણં ધ્યાયેદ્ અહર્નિશમ્

સઙ્ક્ષેપેણ શ્રી-સનત્-કુમાર-કલ્પેઽપિ-
અવ્યાન્ મીલત્-કલાય-દ્યુતિર્ અહિ-રિપુ-પિચ્છોલ્લસત્ કેશ-જાલો
ગોપી-નેત્રોત્સવારાધિત-લલિત-વપુર્ ગોપ-ગો-વૃન્દ-વીતઃ ।
શ્રીમદ્-વક્ત્રારવિન્દ-પ્રતિસહિત્-શશાઙ્કાકૃતિઃ પીત-વાસા
દેવો ઽસૌ વેણુ-નાદ-ક્ષપિત-જન-ધૃતિર્ દેવકી-નન્દનો નઃ

। ઇતિ ।
અસૌ અનિર્વચનીય-માહાત્મ્યઃ શ્રી-દેવકી-નન્દનો દેવો નઃ અસ્માન્ અવ્યાત્ રક્ષતુ । કલાયસ્ય તત્-પુષ્પસ્યેવ દ્યુતિઃ શ્યામા કાન્તિર્ યસ્ય સઃ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.217 **
અથાન્તર્-યાગઃ
ધ્યાત્વૈવં ભગવન્તં તં સમ્પ્રાર્થ્ય ચ યથા-સુખમ્ ।
આદૌ સમ્પૂજયેત્ સર્વૈર્ ઉપચારૈશ્ ચ માનસૈઃ

લેખ્યા યે બહિર્ અર્ચયામ્ ઉપચારા વિભાગશઃ ।
તે સર્વેઽપ્ય્ અન્તર્-અર્ચાયાં કલ્પનીયા યથા-રુચિ

અથ પ્રાર્થના-વિધિઃ
શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે-
સ્વાગતં દેવ-દેવેશ સન્નિધૌ ભવ કેશવ ।
ગૃહાણ માનસીં પૂજાં યથાર્થ-પરિભાવિનામ્

। ઇતિ ।
અથોપચારૈર્ બાહ્યૈશ્ ચ સ્વાત્મન્ય્ એવ સ્થિતં પ્રભુમ્ ।
પૂજયન્ સ્થાપયેદ્ આદૌ શઙ્ખં સત્-સમ્પ્રદાયતઃ

અથ શઙ્ખ-પ્રતિષ્ઠા
સ્વસ્ય વામાગ્રતો ભૂમાવ્ ઉલ્લિખ્ય ત્ર્ય્-અસ્ર-મણ્ડલમ્ ।
તતાસ્ત્ર-ક્ષાલિતં શઙ્ખં સાધારં સ્થાપયેદ્ બુધઃ

શઙ્ખે હૃદય-મન્ત્રેણ ગન્ધ-પુષ્પાક્ષતાન્ ક્ષિપેત્ ।
વ્યુત્ક્રાન્તૈર્ માતૃકાર્ણૈસ્ તં શિરો ઽન્તૈઃ કેન પૂરયેત્

સ-બિન્દુના મ-કારેણ તદ્-આધારેઽગ્નિ-મણ્ડલમ્ ।
સમ્પૂજયેદ્ અ-કારેણ શઙ્ખે ચાદિત્ય-મણ્ડલમ્

ઉ-કારેણ જલે સોમ-મણ્ડલં ચ તથાર્ચયેત્ ।
તીર્થ-મન્ત્રેણ તીર્થાન્ય્ આવાહયેચ્ ચાર્ક-મણ્ડલમ્

કૃષ્ણં ચાવાહ્ય હૃત્-પદ્માદ્ ગાલિનીં શિખયેક્ષયેત્ ।
નેત્ર-મન્ત્રેણ વીક્ષ્યાન્તઃ કવચેનાવગુણ્ઠએત્

કુર્યાન્ ન્યાસં જલે મૂલ-મન્ત્રાઙ્ગાનાં તતો દિશઃ ।
બદ્ધ્વાસ્ત્રેણામૃતીકુઋયાદ્ અથ તદ્-ધેનુ-મુદ્રયા

તચ્ ચક્ર-મુદ્રયા રક્ષ્ય સલિલં મત્સ્ય-મુદ્રયા ।
આચ્છાદ્ય સંસ્પૃશન્ શઙ્ખં જપેન્ મૂલં તતો ઽષ્ટશઃ

તજ્ જલં પ્રોક્ષણી-પાત્રે કિંચિત્ ક્ષિપ્ત્વા ત્રિર્ ઉક્ષયેત્ ।
તચ્-છેષેણાર્ચન-દ્રવ્ય-જાતાનિ સ્વ-તનૂમ્ અપિ

કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકૌ સક્તૌ કરયોર્ ઇતરેતરમ્ ।
તર્જની-મધ્યમાનામાઃ સંહતા ભુગ્ન-સજ્જિતાઃ ।
મુદ્રૈષા ગાલિની પ્રોક્તા શઙ્ખસ્યોપરિ ચાલિતા

તતો ઽપાસ્યાવશિષ્ટાન્તઃ શઙ્ખં વર્ધનિકામ્બુના ।
પુનર્ આપૂર્ય કૃષ્ણાગ્રે ન્યસેદ્ આચારતઃ સતામ્

અથ સ્વ-દેહે પીઠ-પૂજા
ગુરૂન્ મૂર્ધ્નિ ગણેશં ચ મૂલાધારેઽભિપૂજ્ય તમ્ ।
પીઠ-ન્યાસાનુસારેણ પીઠં ચાત્મનિ પૂજયેત્

અથ દેવાઙ્ગેષુ મન્ત્રાઙ્ગાદિ-ન્યાસઃ
તતો જપન્ કામ-બીજં ત્રિ-સ્થાન-સ્થં પરં મહઃ ।
મૂલ-મન્ત્રાત્મકં બીજેનૈકીભૂતં વિચિન્તયેત્

તચ્ ચ પઞ્ચાઙ્ગ-ન્યાસેન સાકારં સ્વેષ્ટ-દૈવતમ્ ।
વિચિન્ત્ય પઞ્ચાઙ્ગાદીનિ ન્યસ્યેત્ તસ્મિન્ યથાત્મનિ

કુર્યુર્ ભગવતિ પ્રાદુર્ભૂતે કૃષ્ણે ચ વૈષ્ણવાઃ ।
તત્-તન્-ન્યાસાન્ અભેદાય મનોર્ ભગવતા સહ

કેચિન્ ન્યસ્યન્તિ તત્ત્વાદીન્ન્ અવ્યક્તાનિ યથોદિતમ્ ।
મન્ત્રાર્ણૈઃ સ્વર-હંસાદ્યૈર્ ભૂષણેષુ પ્રભોઃ ક્રમાત્

અથ બાહ્યોપચારૈર્ અન્તઃ-પૂજા
તસ્મિન્ પીઠે તમ્ આસીનં ભગવન્તં વિભાવયન્ ।
આસનાદ્યૈસ્ તુ પુષ્પાન્તૈર્ યથા-વિધ્ય્ અર્ચયેદ્ બુધઃ

તતો મુખેઽર્ચયેદ્ વેણું વનમાલાં ચ વક્ષસિ ।
દક્ષસ્તનોર્ધ્વે શ્રીવત્સં સવ્યે તત્રૈવ કૌસ્તુભમ્

વૈષ્ણવશ્ ચન્દનેનામુમ્ આલિપ્યોપક-નિષ્ઠયા ।
પ્રાગ્વદ્ દીપ-શિખાકાર-તિલકાનિ દ્વિષડ્ લિખેત્

યથોક્તં પઞ્ચભિઃ પુષ્પાઞ્જલિભિશ્ ચાભિપૂજ્ય તમ્ ।
ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં મુખ-વાસાદિ ચાર્પયેત્

ગીતાદિભિશ્ ચ સન્તોષ્ય કૃષ્ણમ્ અસ્મૈ તતો ઽખિલમ્ ।
અશક્તો બહિર્ અર્ચાયામ્ અર્પયેજ્ જપમ્ આચરેત્

અથાન્તર્-યાગ-માહાત્મ્યમ્
વૈષ્ણવ-તન્ત્રે-
અશ્વમેધ-સહસ્રાણિ વાજપેય-શતાનિ ચ ।
એકસ્ય ધ્યાન-યોગસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

બૃહન્-નારદીયે (1.11.12) શ્રી-વામન-પ્રાદુર્ભાવે-
યન્-નામોચ્ચારણાદ્ એવ સર્વે નશ્યન્ત્ય્ ઉપદ્રવાઃ ।
સ્તોત્રૈર્ વા અર્હણાભિર્ વા કિમ્ ઉ ધ્યાનેન કથ્યતે

નારદ-પઞ્ચરાત્રે શ્રી-ભગવન્-નારદ-સંવાદે-
અયં યો માનસો યાગો જરા-વ્યાધિ-ભયાપહઃ ।
સર્વ-પાપૌઘ-શમનો ભાવાભાવ-કરો દ્વિજ ।
સતતાભ્યાસ-યોગેન દેહ-બન્ધાદ્ વિમોચયેત્

યશ્ ચૈવં પરયા ભક્ત્યા સકૃત્ કુર્યાન્ મહામતે ।
ક્રમોદિતેન વિધિના તસ્ય તુષ્યામ્ય્ અહં મુને

સ્મરણ-ધ્યાનયોઃ પૂર્વં માહાત્મ્યં લિખિતં ચ યત્ ।
જ્ઞેયં તદ્-અધિકં ચાત્રાન્તર્યાગાઙ્ગતયા તયોઃ

એવં યથા-સમ્પ્રદાયં શક્ત્યા યાવન્-મનઃ-સુખમ્ ।
અન્તઃ-પૂજાં વિધાયાદાવ્ આરભેત બહિસ્ તતઃ

તથા ચોક્તં નારદેન-
ધ્યાત્વા ષોડશ-સઙ્ખ્યાતૈર્ ઉપચારૈશ્ ચ માનસૈઃ ।
સમ્યગ્ આરાધનં કૃત્વા બાહ્ય-પૂજાં સમાચરેત્

અથ બહિઃ-પૂજા
અનુજ્ઞાં દેહિ ભગવન્ બહિર્ યોગે મમ પ્રભો ।
શ્રી-કૃષ્ણમ્ ઇત્ય્ અનુજ્ઞાપ્ય બહિઃ પૂજાં સમાચરેત્

તત્ર ત્વ્ અનેકશઃ સન્તિ પૂજા-સ્થાનાનિ તત્ર ચ ।
શ્રી-મૂર્તયો બહુ-વિધાઃ શાલગ્રામ-શિલાસ્ તથા

અથ પૂજા-સ્થાનાનિ
સંમોહન-તન્ત્રે-
શાલગ્રામે મનૌ યન્ત્રે સ્થણ્ડિલે પ્રતિમાદિષુ ।
હરેઃ પૂજા તુ કર્તવ્યા કેવલે ભૂતલે ન તુ

એકાદશ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 11.11.42-46] શ્રીમદ્-ઉદ્ધવ-સંવાદે-
સૂર્યો ઽગ્નિર્ બ્રાહ્મણા ગાવો વૈષ્ણવઃ ખં મરુજ્ જલમ્ ।
ભૂર્ આત્મા સર્વ-ભૂતાનિ ભદ્ર પૂજા-પદાનિ મે

સૂર્યે તુ વિદ્યયા ત્રય્યા હવિષાગ્નૌ યજેત મામ્ ।
આતિથ્યેન તુ વિપ્રાગ્ર્યે ગોષ્વ્ અઙ્ગ યવસાદિના

વૈષ્ણવે બન્ધુ-સત્-કૃત્યા હૃદિ ખે ધ્યાન-નિષ્ઠયા ।
વાયૌ મુખ્ય-ધિયા તોયે દ્રવ્યૈસ્ તોય-પુરઃ-સરૈઃ

સ્થણ્ડિલે મન્ત્ર-હૃદયૈર્ ભોગૈર્ આત્માનમ્ આત્મનિ ।
ક્ષેત્ર-જ્ઞં સર્વ-ભૂતેષુ સમત્વેન યજેત મામ્

ધિષ્ણ્યેષ્વ્ ઇત્ય્ એષુ મદ્-રૂપં શઙ્ખ-ચક્ર-ગદામ્બુજૈઃ ।
યુક્તં ચતુર્-ભુજં શાન્તં ધ્યાયન્ન્ અર્ચેત્ સમાહિતઃ

અથ શ્રી-મૂર્તયઃ
તત્રૈવ [ભ્પ્ 11.27.12-14]-
શૈલી દારુમયી લૌહી લેપ્યા લેખ્યા ચ સૈકતી ।
મનોમયી મણિમયી પ્રતિમાષ્ટ-વિધા મતા

ચલાચલેતિ દ્વિ-વિધા પ્રતિષ્ઠા જીવ-મન્દિરમ્ ।
ઉદ્વાસાવાહને ન સ્તઃ સ્થિરાયામ્ ઉદ્ધવાર્ચને

અસ્થિરાયાં વિકલ્પઃ સ્યાત્ સ્થણ્ડિલે તુ ભવેદ્ દ્વયમ્ ।
સ્નપનં ત્વ્ અવિલેપ્યાયામ્ અન્યત્ર પરિમાર્જનમ્

ગોપાલ-મન્ત્રોદ્દિષ્ટત્વાત્ તચ્-છ્રી-મૂર્તિર્ અપેક્ષિતા ।
તથાપિ વૈષ્ણવ-પ્રીત્યૈ લેખ્યાઃ શ્રી-મૂર્તયો ઽખિલાઃ

અથ શ્રી-મૂર્તિ-લક્ષણાનિ
શ્રી-હયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે શ્રી-ભગવત્-શ્રી-હયશીર્ષ-બ્રહ્મ-સંવાદે-
આદિ-મૂર્તિર્ વાસુદેવઃ સઙ્કર્ષણમ્ અથાસૃજત્ ।
ચતુર્મૂર્તિઃ પરં પ્રોક્તં એકૈકો ભિદ્યતે ત્રિધા ।
કેશવાદિ-પ્રભેદેન મૂર્તિ-દ્વાદશકં સ્મૃતમ્

પઙ્કજં દક્ષિણે દદ્યાત્ પાઞ્ચજન્યં તથોપરિ ।
વામોપરિ ગદા યસ્ય ચક્રં ચાધો વ્યવસ્થિતમ્ ।
આદિ-મૂર્તેસ્ તુ ભેદો ઽયં કેશવેતિ પર્કીર્ત્યતે

અધરોત્તર-ભાવેન કૃતમ્ એતત્ તુ યત્ર વૈ ।
નારાયણાખ્યા સા મૂર્તિઃ સ્થાપિતા ભુક્તિ-મુક્તિદા

સવ્યાધઃ પઙ્કજં યસ્ય પાઞ્ચજન્યં તથોપરિ ।
દક્ષિણોર્ધ્વે ગદા યસ્ય ચક્રં ચાધો વ્યવસ્થિતમ્ ।
આદિમૂર્તેસ્ તુ ભેદો ઽયં માધવેતિ પ્રકીર્ત્યતે

દક્ષિણાધઃ-સ્થિતં ચક્રં ગદા યસ્યોપરિ સ્થિતા ।
વામોર્ધ્વ-સંસ્થિતં પદ્મં શઙ્ખં ચાધો વ્યવસ્થિતમ્ ।
સઙ્કર્ષણસ્ય ભેદો ઽયં ગોવિન્દેતિ પ્રકીર્ત્યતે

દક્ષિણોપરિ પદ્મં તુ ગદા ચાધો વ્યવસ્થિતા ।
સઙ્કર્ષણસ્ય ભેદો ઽયં વિષ્ણુર્ ઇત્ય્ અભિશબ્દ્યતે

દક્ષિણોપરિ શઙ્ખં ચ ચક્રં ચાધઃ પ્રદર્શ્યતે ।
વામોપરિ તથા પદ્મં ગદા ચાધઃ પ્રદર્શ્યતે ।
મધુસૂદન-નામાયં ભેદઃ સઙ્કર્ષણસ્ય ચ

વામોર્ધ્વ-સંસ્થિતં ચક્રમ્ અધઃ શઙ્ખં પ્રદર્શ્યતે ।
બ્રહ્માણ્ડગં વામ-પાદં દક્ષિણં શેષ-પૃષ્ઠગમ્

દક્ષિણોર્ધ્વં સહસ્રારં પાઞ્ચજન્યમ્ અધઃ-સ્થિતમ્ ।
સપ્ત-તાલ-પ્રમાણેન વામનં કારયેત્ સદા

ઊર્ધ્વં દક્ષિણતશ્ ચક્રમ્ અધઃ પદ્મં વ્યવસ્થિતમ્ ।
પદ્મા પદ્મ-કરા વામે પાર્શ્વે યસ્ય વ્યવસ્થિતા

સ્થિતો વાપ્ય્ ઉપવિષ્ટો વા સાનુરાગો વિલાસવાન્ ।
પ્રદ્યુમ્નસ્ય હિ ભેદો ઽયં શ્રીધરેતિ પ્રકીર્ત્યતે

દક્ષિણોર્ધ્વં મહા-ચક્રં કૌમુદી તદ્-અધઃ-સ્થિતા ।
વામોર્ધ્વે નલિનં યસ્ય અધઃ શઙ્ખં વિરાજતે ।
હૃષીકેશેતિ વિજ્ઞેયઃ સ્થાપિતઃ સર્વ-કામદઃ

દક્ષિણોર્ધ્વે પુણ્ડરીકં પાઞ્ચજન્યમ્ અધસ્ તથા ।
વામોર્ધ્વે સંસ્થિતં ચક્રં કૌમુદી તદ્-અધઃ-સ્થિતા ।
પદ્મનાભેતિ સા મૂર્તિઃ સ્થાપિતા મોક્ષ-દાયિની

દક્ષિણોર્ધ્વે પાઞ્ચજન્યમ્ અધસ્તાત્ તુ કુશેશયમ્ ।
સવોર્ધ્વે કૌમુદી ચૈવ હેતિ-રાજમ્ અધઃ-સ્થિતમ્ ।
અનિરુદ્ધસ્ય ભેદો ઽયં દામોદર ઇતિ સ્મૃતઃ

એતેષાં તુ સ્ત્રિયૌ કાર્યે પદ્મ-વીણાધરે શુભે

ઇતિ ક્રમેણ માર્ગાધિમાસાધિપાઃ કેશવાદયો દ્વાદશ ।
અથ ચતુર્વિંશતિ-મૂર્તયઃ
સિદ્ધાર્થ-સંહિતાયામ્-
વાસુદેવો ગદા-શઙ્ખ-ચક્ર-પદ્મ-ધરો મતઃ ।
પદ્મં શઙ્ખં તથા ચક્રં ગદાં વહતિ કેશવઃ

શઙ્ખં પદ્મં ગદાં ચક્રં ધત્તે નારાયણઃ સદા ।
ગદાં ચક્રં તથા શઙ્ખં પદ્મં વહતિ માધવઃ

ચક્રં પદ્મં તથા શઙ્ખં ગદાં ચ પુરુષોત્તમઃ ।
પદ્મં કૌમોદકીં શઙ્ખં ચક્રં ધત્તેઽપ્ય્ અધોક્ષજઃ

સઙ્કર્ષણો ગદા-શઙ્ખ-પદ્મ-ચક્ર-ધરઃ સ્મૃતઃ ।
ચક્રં ગદાં પદ્મ-શઙ્ખૌ ગોવિન્દો ધરતે ભુજૈઃ

ગદાં પદ્મં તથા શઙ્ખં ચક્રં વિષ્ણુર્ બિભર્તિ યઃ ।
ચક્રં શઙ્ખં તથા પદ્મં ગદાં ચ મધુસૂદનઃ

ગદાં સરોજં ચક્રં ચ શઙ્ખં ધત્તેઽચ્યુતઃ સદા ।
શઙ્ખં કૌમોદકીં ચક્રમ્ ઉપેન્દ્રઃ પદ્મમ્ ઉદ્વહેત્

ચક્ર-શઙ્ખ-ગદા-પદ્મ-ધરઃ પ્રદ્યુમ્ન ઉચ્યતે ।
પદ્મં કૌમોદકીં ચક્રં શઙ્ખં ધત્તે ત્રિવિક્રમઃ

શઙ્ખં ચક્રં ગદાં પદ્મં વામનો વહતે સદા ।
પદ્મં ચક્રં ગદાં શઙ્ખં શ્રીધરો વહતે ભુજૈઃ

ચક્રં પદ્મં ગદાં શઙ્ખં નરસિંહો બિભર્તિ યઃ ।
પદ્મં સુદર્શનં શઙ્ખં ગદાં ધત્તે જનાર્દનઃ

અનિરુદ્ધશ્ ચક્ર-ગદા-શઙ્ખ-પદ્મ-લસદ્-ભુજઃ ।
હૃષીકેશો ગદાં ચક્રં પદ્મં શઙ્ખં ચ ધારયેત્

પદ્મનાભો વહેત્ શઙ્ખં પદ્મં ચક્રં ગદાં તથા ।
પદ્મં ચક્રં ગદાં શઙ્ખં ધત્તે દામોદરઃ સદા

શઙ્ખં ચક્રં સરોજં ચ ગદાં વહતિ યો હરિઃ ।
શઙ્ખં કૌમોદકીં પદ્મં ચક્રં વિષ્ણુર્ બિભર્તિ યઃ

એતાશ્ ચ મૂર્તયો જ્ઞેયા દક્ષિણાધઃ-કર-ક્રમાત્

મત્સ્ય-પુરાણે ચ-
એતદ્-ઉદ્દેશતઃ પ્રોક્તં પ્રતિમા-લક્ષણં તથા ।
વિસ્તરેણ ન શક્નોતિ બૃહસ્પતિર્ અપિ દ્વિજાઃ

। ઇતિ ।
સેવા-નિષ્ઠા હરેઃ શ્રીમદ્-વૈષ્ણવાઃ પાઞ્ચરાત્રિકાઃ ।
પ્રાકટ્યાદ્ અખિલાઙ્ગાનાં શ્રી-મૂર્તિં બહુ મન્યતે

સેવ્યા નિજ-નિજૈર્ એવ મન્ત્રૈઃ સ્વ-સ્વેષ્ટ-મૂર્તયઃ ।
શાલગ્રામાત્મકે રૂપે નિયમો નૈવ વિદ્યતે

દ્વિભુજા જલદ-શ્યામા ત્રિભઙ્ગી મધુરાકૃતિઃ ।
સેવ્યા ધ્યાનાનુરૂપૈશ્ ચ મૂર્તિઃ કૃષ્ણસ્ય દૈવતૈઃ

અન્યાશ્ ચ વિવિધા શ્રીમદ્-અવતારાદિ-મૂર્તયઃ ।
પ્રાદુર્ભાવ-વિધાવ્ અગ્રે લેખ્યાસ્ તત્-તદ્-વિશેષતઃ

નિત્ય-કર્મ-પ્રસઙ્ગેઽત્ર મૂર્તિ-જન્મ-પ્રતિષ્ઠયોઃ ।
વિધિર્ ન લિખિતું યોગ્યઃ સ તુ લેખિષ્યતેઽગ્રતઃ

અથ શાલગ્રામ-શિલાઃ
ગૌતમીય-તન્ત્રે-
ગણ્ડક્યાશ્ ચૈવ દેશે ચ શાલગ્રામ-સ્થલં મહત્ ।
પાષાણં તદ્-ભવં યત્ તત્ શાલગ્રામમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્

સ્કન્દ-પુરાણે-
સ્નિગ્ધા કૃષ્ણા પાણ્ડરા વા પીતા નીલા તથૈવ ચ ।
વક્રા રુક્ષા ચ રક્તા ચ મહા-સ્થૂલા ત્વ્ અલાઞ્છિતા

કપિલા દર્દુરા ભગ્ના બહુ-ચક્રૈક-ચક્રિકા ।
બૃહન્-મુખી બૃહચ્-ચક્રા લગ્ન-ચક્રાથવા પુનઃ ।
બદ્ધ-ચક્રાથવા કાચિદ્ ભગ્ન-ચક્રા ત્વ્ અધોમુખી

અથ તાસાં વર્ણાદિ-ભેદેન ગુણ-દોષૌ
તત્રૈવ-
સ્નિગ્ધા સિદ્ધિ-કરી મન્ત્રે કૃષ્ણા કીર્તિં દદાતિ ચ ।
પાણ્ડરા પાપ-દહની પીતા પુત્ર-ફલ-પ્રદા

નીલા સન્દિશતે લક્ષ્મીં રક્તા રોગ-પ્રદાયિકા ।
રક્ષા ચોદ્વેગદા નિત્યં વક્રા દારિદ્ર્ય-દાયિકા

સ્થૂલા નિહતિ ચૈવાયુર્ નિષ્ફલા તુ અલાઞ્છિતા ।
કપિલા કર્બુરા ભગ્ના બહુ-ચક્રૈક-ચક્રિકા

બૃહન્-મુખી બૃહચ્-ચક્રા લગ્ન-ચક્રાથવા પુનઃ

બદ્ધ-ચક્રાથવા યા સ્યાદ્ ભગ્ન-ચક્રા ત્વ્ અધો-મુખી ।
પૂજયેદ્ યઃ પ્રમાદેન દુઃખમ્ એવ લભેત સઃ

અગ્નિ-પુરાણે ચ-
તથા વ્યાલ-મુખી ભગ્ના વિષયા બદ્ધ-ચક્રિકા ।
વિકારાવર્તનાભિશ્ ચ નારસિંહી તથૈવ ચ

કપિલા વિભ્રમાવર્તા રેખાવર્તા ચ યા શિલા ।
દુઃખદા સા તુ વિજ્ઞેયા સુખદા ન કદાચન

સ્નિગ્ધા શ્યામા તથા મુક્તામાયા વા સમ-ચક્રિકા ।
ઘોણિ-મૂર્તિર્ અનન્તાખ્યા ગમ્ભીરા સમ્પુટા તથા

સૂક્ષ્મ-મૂર્તિર્ અમૂર્તિશ્ ચ સમ્મુખા સિદ્ધિ-દાયિકા ।
ધાત્રી-ફલ-પ્રમાણા યા કરેણોભય-સમ્પુટા ।
પૂજનીયા પ્રયત્નેન શિલા ચૈતાદૃશી શુભા

ઇષ્ટા તુ યસ્ય યા મૂર્તિઃ સ તાં યત્નેન પૂજયેત્ ।
પૂજિતે ફલમ્ આપ્નોતિ ઇહ-લોકે પરત્ર ચ

દોષાશ્ ચૈતે સ-કામાર્ચન-વિષયાઃ
યત ઉક્તં શ્રી-ભગવતા બ્રાહ્મે-
ખણ્ડિતં સ્ફુટિતં ભગ્નં પાર્શ્વ-ભિન્નં વિભેદિતમ્ ।
શાલગ્રામ-સમુદ્ભૂતં શૈલં દોષાવહં ન હિ

શ્રી-રુદ્રેણ ચ સ્કાન્દે-
ખણ્ડિતં ત્રુટિતં ભગ્નં શાલગ્રામે ન દોષ-ભાક્ ।
ઇષ્ટા તુ યસ્ય યા મૂર્તિઃ સ તાં યત્નેન પૂજયેત્

તથા-
ચક્રં વા કેવલં તત્ર પદ્મેન સહ સંયુતમ્ ।
કેવલા વનમાલા વા હરિર્ લક્ષ્મ્યા સહ સ્થિતઃ

મુખ્યાઃ સ્નિઘ્દાદયસ્ તત્રામુખ્યા રક્તાદયો મતાઃ ।
મુખ્યાભાવે ત્વ્ અમુખ્યા હિ પૂજ્યા ઇત્ય્ ઉચ્યતે પરૈઃ

અથ તાસામ્ એવ લક્ષણ-વિશેષેણ સંજ્ઞ-વિશેષઃ
બ્રાહ્મે શ્રી-ભગવદ્-બ્રહ્મ-સંવાદે-
નિવસામિ સદા બ્રહ્મન્ શાલાગ્રામાખ્ય-વેશ્મનિ ।
તત્રૈવ રથ-ચક્રાઙ્ક-ભેદ-નામાનિ મે શૃણુ

દ્વાર-દેશે સમે ચક્રે દૃશ્યતે નાન્તરીયકે ।
વાસુદેવઃ સ વિજ્ઞેયઃ શુક્લાભશ્ ચાતિશોભનઃ

દ્વે ચક્રે એક-લગ્ને તુ પૂર્વ-ભાગસ્ તુ પુષ્કલઃ ।
સઙ્કર્ષણાખ્યો વિજ્ઞેયો રક્તાભિશ્ ચાતિશોભનઃ

પ્રદ્યુમ્નઃ સૂક્ષ્મ-ચક્રસ્ તુ પીત-દીપ્તિસ્ તથૈવ ચ ।
શુષિરં છિદ્ર-બહુલં દીર્ઘાકારં તુ તદ્ ભવેત્

અનિરુદ્ધસ્ તુ નીલાભો વર્તુલશ્ ચાતિશોભનઃ ।
રેખા-ત્રયં તુ તદ્ દ્વારિ પૃષ્ઠં પદ્મેન લાઞ્છિતમ્

સૌભાગ્યં કેશવો દદ્યાત્ ચતુષ્કોણો ભવેત્ તુ યઃ ।
શ્યામં નારાયણં વિદ્યાન્ નાભિ-ચક્રં તથોન્નતમ્

દીર્ઘ-રેખા-સમોપેતં દક્ષિણે શુષિરં પૃથુ ।
ઊર્ધ્વં મુખં વિજાનીયાત્ દ્વારે ચ હરિ-રૂપિણમ્

કામદં મોક્ષદં ચૈવ અર્થદં ચ વિશેષતઃ ।
પરમેષ્ઠી લોહિતભઃ પદ્મ-ચક્ર-સમન્વિતઃ

બિલ્વાકૃતિસ્ તથા પૃષ્ઠે શુષિરં ચાતિપુષ્કલમ્ ।
કૃષ્ણ-વર્ણસ્ તથા વિષ્ણુઃ સ્થૂલે ચક્રે સુશોભનઃ ।
બ્રમચર્યેણ પૂજ્યો ઽસાવ્ અન્યથા વિઘ્નદો ભવેત્

ક્વચિચ્ ચ-
કપિલો નરસિંહો ઽથ પૃથુ-ચક્રે ચ શોભને ।
બ્રહ્મચર્યાધિકારી સ્યાન્ નાન્યથા પૂજનં ભવેત્

નરસિંહસ્ ત્રિબિન્દુઃ સ્યાત્ કપિલઃ પઞ્ચ-બિન્દુકઃ ।
બ્રહ્મચર્યેણ પૂજ્યઃ સ્યાદ્ અન્યથા સર્વ-વિઘ્નદઃ

સ્થૂલં ચક્ર-દ્વયં મધ્યે ગુડ-લાક્ષા-સવર્ણકમ્ ।
દ્વારોપરિ તથા રેખા પદ્માકારા સુશોભના

સ્ફુટિતં વિષમં ચક્રં નારસિંહં તુ કાપિલમ્ ।
સમ્પૂજ્ય મુક્તિમ્ આપ્નોતિ સંગ્રામે વિજયી ભવેત્

પાદ્મે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે ચ-
યસ્ય દીર્ઘં મુખં પૂર્વ-કથિતૈર્ લક્ષણૈર્ યુતમ્ ।
રેખાશ્ ચ કેશરાકારા નારસિંહો મતો હિ સઃ

બ્રાહ્મે [પદ્મપ્ 5.120.61]-
વારાહં શક્તિ-લિઙ્ગે ચ ચક્રે ચ વિષમે સ્મૃતે ।
ઇન્દ્રનીલ-નિભં સ્થૂલં ત્રિ-રેખા-લાઞ્છિતં શુભમ્

પાદ્મે ચ તત્રૈવ-
વરાહાકૃતિર્ આભુગ્નશ્ ચક્ર-રેખાસ્વ્ અલઙ્કૃતઃ ।
વારાહ ઇતિ સ પ્રોક્તો ભુક્તિ-મુક્તિ-ફલ-પ્રદઃ

બ્રાહ્મ એવ-
દીર્ઘા કાઞ્ચન-વર્ણા યા બિન્દુ-ત્રય-વિભૂષિતા ।
મત્સ્યાખ્યા સા શિલા જ્ઞેયા ભુક્તિ-મુક્તિ-ફલ-પ્રદા

ક્વચિચ્ ચ-
મત્સ્ય-રૂપં તુ દેવેશં દીર્ઘાકારં તુ યદ્ ભવેત્ ।
બિન્દુ-ત્રયમ્ આયુક્તં કાસ્ય-વર્ણં વિશોભનમ્

બ્રાહ્મ [પદ્મપ્ 5.120.63] એવ-
કૂર્મસ્ તથોન્નતઃ પૃષ્ઠે વર્તુલાવર્ત-પૂરિતઃ ।
હરિતં વર્ણમ્ આધત્તે કૌસ્તુભેન ચ ચિહ્નિતઃ

પાદ્મે ચ તત્રૈવ-
કૂર્માકારા ચ ચક્રાઙ્કા શિલા કૂર્મઃ પ્રકીર્તિતઃ

બ્રાહ્મ [પદ્મપ્ 5.120.64] એવ-
હયગ્રીવો ઽઙ્કુશાકારો રેખા ચક્ર-શમીપગાઃ ।
બહુ-ચક્ર-સમાયુક્તં પૃષ્ઠે નીરદ-નીલકમ્

ક્વચિચ્ ચ-
હયગ્રીવાઙ્કુશાકારે રેખાઃ પઞ્ચ ભવન્તિ હિ ।
બહુ-બિન્દુ-સમાકીર્ણે દૃશ્યન્તે નીલ-રૂપકાઃ

પાદ્મે ચ તત્રૈવ-
હાયગ્રીવા યથા લમ્બા રેખાઙ્કા યા શિલા ભવેત્ ।
તથાસૌ સ્યાદ્ ધયગ્રીવઃ પૂજિતો જ્ઞાનદો ભવેત્

કિં ચ-
અશ્વાકૃતિ મુખં યસ્ય સાક્ષમાલં શિરસ્ તથા ।
પદ્માકૃતિર્ ભવેદ્ વાપિ હયશીર્ષસ્ ત્વ્ અસૌ મતઃ

બ્રાહ્મે [પદ્મપ્ 5.120.65-67] એવ-
વૈકુણ્ઠમ્ મણિ-વર્ણાભં ચક્રમ્ એકં તથા ધ્વજમ્ ।
દ્વારોપરિ તથા રેખા પદ્માકારા સુશોભના

શ્રીધરસ્ તુ તથા દેવશ્ ચિહ્નિતો વનમાલયા ।
કદમ્બ-કુસુમાકારો રેખા-પઞ્ચક-ભૂષિતઃ

વર્તુલશ્ ચાતિહ્રસ્વશ્ ચ વામનઃ પરિકીર્તિતઃ ।
અતસી-કુસુમ-પ્રખ્યો બિન્દુના પરિશોભિતઃ

અન્યત્ર ચ-
વામનાખ્યો ભવેદ્ દેવો હ્રસ્વો યઃ સ્યાન્ મહા-દ્યુતિઃ ।
ઊર્ધ્વ-ચક્રસ્ ત્વ્ અધશ્ ચક્રઃ સો ઽભીષ્ટાર્થ-પ્રદો ઽર્ચિતઃ

બ્રાહ્મે [પદ્મપ્ 5.120.68] એવ-
સુદર્શનસ્ તથા દેવઃ શ્યામ-વર્ણો મહા-દ્યુતિઃ ।
વામ-પાર્શ્વે ગદા-ચક્રે રેખે ચૈવ તુ દક્ષિણે

પાદ્મે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે-
ચક્રાકારેણ પઙ્ક્તિઃ સા યત્ર રેખા-મયી ભવેત્ ।
સ સુદર્શન ઇત્ય્ એવં ખ્યાતઃ પૂજા-ફલ-પ્રદઃ

બ્રાહ્મે [પદ્મપ્ 5.120.69]-
દામોદરસ્ તથા સ્થૂલો મધ્યે ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
દૂર્વાભં દ્વાર-સઙ્કીર્ણં પીતા રેખા તથૈવ ચ

પાદ્મે ચ તત્રૈવ-
ઉપર્ય્-અધશ્ ચ ચક્રે દ્વે નાતિદીર્ઘં મુખે બિલમ્ ।
ચક્રે ચ રેખા લમ્બૈકા સ ચ દામોદરઃ સ્મૃતઃ

અન્યત્ર ચ-
સ્થૂલો દામોદરો જ્ઞેયઃ સૂક્ષ્મ-રન્ધ્રો ભવેત્ તુ યઃ ।
ચક્રે ચ મધ્ય-દેશ-સ્થે પૂજિતઃ સુખદઃ સદા

નાના-વર્ણો હ્ય્ અનન્તાખ્યો નાગ-ભોગેન ચિહ્નિતઃ ।
અનન્તઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સર્વ-પૂજા-ફલ-પ્રદઃ

પાદ્મે ચ તત્રૈવ-
અનન્ત-ચક્રો બહુભિશ્ ચિહ્નૈર્ અપ્ય્ ઉપલક્ષિતઃ ।
અનન્તઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સર્વ-પૂજા-ફલ-પ્રદઃ

[પદ્મપ્ 5.120.72-74]
દૃશ્યતે શિખરે લિઙ્ગં શાલગ્રામ-સમુદ્ભવમ્ ।
યસ્ય યોગેશ્વરો નામ બ્રહ્મ-હત્યાં વ્યપોહતિ

આરક્તઃ પદ્મનાભાખ્યં પઙ્કજ-ચ્છત્ર-સંયુતમ્ ।
તુલસ્યા પૂજયેન્ નિત્યં દરિદ્રસ્ ત્વ્ ઈશ્વરો ભવેત્

ચન્દ્રાકૃતિં હિરણ્યાખ્યં રશ્મિ-જાલં વિનિર્દિશેત્ ।
સુવર્ણ-રેખા-બહુલં સ્ફટિક-દ્યુતિ-શોભિતમ્

કિં ચ-
અર્ધ-ચન્દ્રાકૃતિર્ દેવો હૃષીકેશ ઉદાહૃતઃ ।
તમ્ અર્ચ્ય લભતે સ્વર્ગં વિષયાંશ્ ચ સમીહિતામ્

વામ-પાર્શ્વે સમે ચક્રે કૃષ્ણ-વર્ણઃ સ બિન્દુકઃ ।
લક્ષ્મી-નૃસિંહો વિખ્યાતો ભુક્તિ-મુક્તિ-ફલ-પ્રદઃ

ત્રિવિક્રમસ્ તથા દેવઃ શ્યામ-વર્ણો મહા-દ્યુતિઃ ।
વામ-પાર્શ્વે તથા ચક્રે રેખા ચૈવ તુ દક્ષિણે

પ્રદક્ષિણાવર્ત-કૃત-વનમાલા-વિભૂષિતા ।
યા શિલા કૃષ્ણ-સંજ્ઞા સા ધન-ધાન્ય-સુખ-પ્રદા

ગૌતમીયે-
બહુભિર્ જન્મભિઃ પુણ્યૈર્ યદિ કૃષ્ણ-શિલાં લભેત્ ।
ગોષ્પદેન તુ ચિહ્નેન જનુસ્ તેન સમાપ્યતે

ચતસ્રો યત્ર દૃશ્યન્તે રેખાઃ પાર્શ્વ-સમીપગાઃ ।
દ્વે ચક્રે મધ્ય-દેશે તુ સા શિલા તુ ચતુર્મુખા

કિં ચ, પાદ્મે તત્રૈવ-
વજ્ર-કીટોદ્ભવા રેખાઃ પઙ્ક્તીભૂતાશ્ ચ યત્ર વૈ ।
શાલગ્રામ-શિલા યા સા વિષ્ણુ-પઞ્જર-સંજ્ઞિતા

નાગવત્ કુણ્ડલી-ભૂત-રેખા-પઙ્ક્તિઃ સ શેષકઃ ।
પદ્માકારે ચ પઙ્ક્તી દ્વે મધ્યે લમ્બા ચ રેખિકા ।
ગરુડઃ સ તુ વિજ્ઞેયશ્ ચતુશ્ ચક્રો જનાર્દનઃ

ચતુશ્ ચક્રઃ સૂક્ષ્મ-દ્વારો વનમાલાઙ્કિતોદરઃ ।
લક્ષ્મી-નારાયણઃ શ્રીમાન્ ભુક્તિ-મુક્તિ-ફલ-પ્રદઃ

એતલ્ લક્ષણ-યુક્તાસ્ તુ શાલગ્રામ-શિલાઃ શુભાઃ ।
યાશ્ ચ તાસ્વ્ અપિ સૂક્ષ્માઃ સ્યુસ્ તાઃ પ્રશસ્ત-કરાઃ સ્મૃતાઃ

તથા ચ શ્રી-ભગવદ્-બ્રહ્મ-સંવાદે તત્રૈવ-
યથા યથા શિલા સૂક્ષ્મા મહત્ પુણ્યં તથા તથા ।
તસ્માત્ તાં પૂજયેન્ નિત્યં ધર્મ-કામાર્થ-સિદ્ધયે

તત્રાપ્ય્ આમલકી-તુલ્યા સૂક્ષ્મા ચાતીવ યા ભવેત્ ।
તસ્યામ્ એવ સદા બ્રહ્મન્ શ્રિયા સહ વસામ્ય્ અહમ્

અથ શ્રી-શાલગ્રામ-શિલા-માહાત્મ્યમ્
શાલગ્રામ-શિલા-સ્પર્શાત્ કોટિ-જન્માઘ-નાશનમ્ ।
કિં પુનર્ યજનં તત્ર હરિ-સાન્નિધ્ય-કારકમ્

પાદ્મે માઘ-માહાત્મ્યે તત્રૈવ-
યઃ પૂજયેદ્ ધરિં ચક્રે શાલગ્રામ-શિલોદ્ભવે ।
રાજસૂય-સહસ્રેણ તેનેષ્ટં પ્રતિવાસરમ્

યદ્ આમનન્તિ વેદાન્તા બ્રહ્મ નિર્ગુણમ્ અચ્યુતમ્ ।
તત્-પ્રસાદો ભવેન્ નૃણાં શાલગ્રામ-શિલાર્ચનાત્

મહાકાષ્ઠ-સ્થિતો વહ્નિર્ મથ્યમાનઃ પ્રકાશતે ।
યથા તથા હરિર્ વ્યાપી શાલગ્રામે પ્રકાશતે

અપિ પાપ-સમાચારાઃ કર્મણ્ય્ અનધિકારિણઃ ।
શાલગ્રામાર્ચકા વૈશ્ય નૈવ યાન્તિ યમાલયમ્

ન તથા રમતે લક્ષ્મ્યાં ન તથા નિજ-મન્દિરે ।
શાલગ્રામ્-શિલા-ચક્રે યથા સ રમતે સદા

અગ્નિહોત્રં હુતં તેન દત્તા પૃથ્વી સ-સાગરા ।
યેનાર્ચિતો હરિશ્ ચક્રે શાલગ્રામ-શિલોદ્ભવે

કામૈઃ ક્રોધૈઃ પ્રલોભૈશ્ ચ વ્યાપ્તો યો ઽત્ર નરાધમઃ ।
સો ઽપિ યાતિ હરેર્ લોકં શાલગ્રામ-શિલાર્ચનાત્

યઃ પૂજયતિ ગોવિન્દં શાલગ્રામે સદા નરઃ ।
આહૂત-સમ્પ્લવં યાવત્ ન સ પ્રચ્યવતે દિવઃ

વિના તીર્થૈર્ વિના દાનૈર્ વિના યજ્ઞૈર્ વિના મતિમ્ ।
મુક્તિં યાતિ નરો વૈશ્ય શાલગ્રામ-શિલાર્ચનાત્

નરકં ગર્ભ-વાસં ચ તિર્યક્ત્વં કૃમિ-યોનિતામ્ ।
ન યાતિ વૈશ્ય પાપો ઽપિ શાલગ્રામેઽચ્યુતાર્ચકઃ

દીક્ષા-વિધાન-મન્ત્ર-જ્ઞશ્ ચક્રે યો બલિમ્ આહરેત્ ।
સ યાતિ વૈષ્ણવં ધામ સત્યં સત્યં મયોદિતમ્

નૈવેદ્યૈર્ વિવિધૈઃ પુષ્પૈર્ ધૂપૈર્ દીપૈર્ વિલેપનૈઃ ।
ગીત-વાદિત્ર-સ્તોત્રાદ્યૈઃ શાલગ્રામ-શિલાર્ચનમ્

કુરુતે માનવો યસ્ તુ કલૌ ભક્તિ-પરાયણઃ ।
કલ્પ-કોટિ-સહસ્રાણિ રમતે સન્નિધૌ હરેઃ

લિઙ્ગૈસ્ તુ કોટિભિર્ દૃષ્ટૈર્ યત્ ફલં પૂજિતૈસ્ તુ તૈઃ ।
શાલગ્રામ-શિલાયાં તુ એકેનાપીહ તત્ ફલમ્

શાલગ્રામ-શિલા-રૂપી યત્ર તિષ્ઠતિ કેશવઃ ।
તત્ર દેવાસુરા યક્ષા ભુવનાનિ ચતુર્દશ

શાલગ્રામ-શિલાયાં તુ યઃ શ્રાદ્ધં કુરુતે નરઃ ।
પિતરસ્ તસ્ય તિષ્ઠન્તિ તૃપ્તાઃ કલ્પ-શતં દિવિ

શાલગ્રામ-શિલા યત્ર તત્-તીર્થં યોજન-ત્રયમ્ ।
યત્ર દાનં જપો હોમઃ સર્વં કોટિ-ગુણં ભવેત્

શાલગ્રામ-સમીપે તુ ક્રોશ-માત્રં સમન્તતઃ ।
કીકટો ઽપિ મૃતો યાતિ વૈકુણ્ઠ-ભવનં નર

શાલગ્રામ-શિલા-ચક્રં યો દદ્યાદ્ દાનમ્ ઉત્તમમ્ ।
ભૂ-ચક્રં તેન દત્તં સ્યાત્ સ-શૈલ-વન-કાનનમ્

સ્કાન્દે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે [પદ્મ 5.120.4-43] શ્રી-શિવ-સ્કન્દ-સંવાદે-
શાલગ્રામ-શિલાયાં તુ ત્રૈલોક્યં સ-ચરાચરમ્ ।
મયા સહ મહાસેન લીનં તિષ્ઠતિ સર્વદા

દૃષા પ્રણમિતા યેન સ્નાપિતા પૂજિતા તથા ।
યજ્ઞ-કોટિ-સમં પુણ્યં ગવાં કોટિ-ફલં લભેત્

કામાસક્તો ઽપિ યો નિત્યં ભક્તિ-ભાવ-વિવર્જિતઃ ।
શાલગ્રામ-શિલાં વિપ્ર સમ્પૂજ્યૈવાચ્યુતો ભવેત્

શાલગ્રામ-શિલા-બિમ્બં હત્યા-કોટિ-વિનાશનમ્ ।
સ્મૃતં સઙ્કીર્તિતં ધ્યાતં પૂજિતં ચ નમસ્કૃતમ્

શાલગ્રામ-શિલાં દૃષ્ટ્વા યાન્તિ પાપાન્ય્ અનેકશઃ ।
સિંહં દૃષ્ટ્વા યથા યાન્તિ વને મૃગ-ગણા ભયાત્

નમસ્કરોતિ મનુજઃ શાલગ્રામ-શિલાર્ચને ।
પાપાનિ વિલયં યાન્તિ તમઃ સૂર્યોદયે યથા

કામાસક્તો ઽથવા ક્રુદ્ધઃ શાલગ્રામ-શિલાર્ચનમ્ ।
ભક્ત્યા વા યદિ વાઽભક્ત્યા કૃત્વા મુક્તિમ્ અવાપ્નુયાત્

વૈવસ્વતં ભયં નાસ્તિ તથા મરણ-જન્મનોઃ ।
યઃ કથાં કુરુતે વિષ્ણોઃ શાલગ્રામ-શિલાગ્રતઃ

ગીતૈર્ વાદ્યૈસ્ તથા સ્તોત્રૈઃ શાલગ્રામ-શિલાર્ચનમ્ ।
કુરુતે માનવો યસ્ તુ કલૌ ભક્તિ-પરાયણઃ ।
કલ્પ-કોટિ-સહસ્રાણિ રમતે વિષ્ણુ-સદ્મનિ

શાલગ્રામ-નમસ્કારેઽભાવેનાપિ નરૈઃ કૃતે ।
ભયં નૈવ કરિષ્યન્તિ મદ્-ભક્તા યે નરા ભુવિ

મદ્-ભક્તિ-બલ-દર્પિષ્ઠા મત્-પ્રભું ન નમન્તિ યે ।
વાસુદેવં ન તે જ્ઞેયા મદ્-ભક્તાઃ પાપિનો હિ તે

શાલગ્રામ-શિલાયાં તુ સદા પુત્ર વસામ્ય્ અહમ્ ।
દત્તં દેવેન તુષ્ટેન સ્વ-સ્થાનં મમ ભક્તિતઃ

પદ્મ-કોટિ-સહસ્રૈસ્ તુ પૂજિતે મયિ યત્ ફલમ્ ।
તત્ ફલં કોટિ-ગુણિતં શાલગ્રામ-શિલાર્ચને

પૂજિતો æહં ન તૈર્ મર્ત્યૈર્ નમિતો ઽહં ન તૈર્ નરૈઃ ।
ન કૃતં મર્ત્ય-લોકે યૈઃ શાલગ્રામ-શિલાર્ચનમ્

શાલગ્રામ-શિલાગ્રે તુ યઃ કરોતિ મમાર્ચનમ્ ।
તેનાર્ચિતો ઽહં સતતં યુગાનામ્ એકવિંશતિમ્

કિમ્ અર્ચિતૈર્ લિઙ્ગ-શતૈર્ વિષ્ણુ-ભક્તિ-વિવર્જિતૈઃ ।
શાલગ્રામ-શિલા-બિમ્બં નાર્ચિતં યદિ પુત્રક

અનર્હં મમ નૈવેદ્યં પત્રં પુષ્પં ફલં જલમ્ ।
શાલગ્રામ-શિલા-લગ્નં સર્વં યાતિ પવિત્રતામ્

યો હિ માહેશ્વરો ભૂત્વા વૈષ્ણવ-લિઙ્ગમ્ ઉત્તમમ્ ।
દ્વેષ્ટિ વૈ યાતિ નરકં યાવદ્ ઇન્દ્રાશ્ ચતુર્દશ

સકૃદ્ અપ્ય્ અર્ચિતે બિમ્બે શાલગ્રામ-શિલોદ્ભવે ।
મુક્તિં પ્રયાન્તિ મનુજા નૂનં સાઙ્ખ્યેન વર્જિતાઃ

મલ્-લિઙ્ગૈઃ કોટિભિર્ દૃષ્ટૈર્ યત્ ફલં પૂજિતૈસ્ તુ તૈઃ ।
શાલગ્રામ-શિલાયાં તુ એકેનાપિ હિ તદ્ ભવેત્

તસ્માદ્ ભક્ત્યા ચ મદ્-ભક્તૈઃ પ્રીત્ય્-અર્થે મમ પુત્રક ।
કર્તવ્યં સતતં ભક્ત્યા શાલગ્રામ-શિલાર્ચનમ્

શાલગ્રામ-શિલા-રૂપી યત્ર તિષ્ઠતિ કેશવઃ ।
તત્ર દેવાસુરા યક્ષા ભુવનાનિ ચતુર્દશ

શાલગ્રામ-શિલાગ્રે તુ સકૃત્ પિણ્ડેન તર્પિતાઃ ।
વસન્તિ પિતરસ્ તસ્ય ન સઙ્ખ્યા તત્ર વિદ્યતે

પ્રમાણમ્ અસ્તિ સર્વસ્ય સુકૃતસ્ય હિ પુત્રક ।
ફલં પ્રમાણ-હીનં તુ શાલગ્રામ-શિલાર્ચને

યો દદાતિ શિલાં વિષ્ણોઃ શાલગ્રામ-સમુદ્ભવામ્ ।
વિપ્રાય વિષ્ણુ-ભક્તાય તેનેષ્ટં બહુભિઃ મખૈઃ

(અત્ર-પ્રભૃતિ શ્લોકા આકરે ન દૃશ્યન્તે)
માનુષ્યે દુર્લભા લોકે શાલગ્રામોદ્ભવા શિલા ।
પ્રાપ્યતે ન વિના પુણ્યૈઃ કલિ-કાલે વિશેષતઃ

સ ધન્યઃ પુરુષો લોકે સફલં તસ્ય જીવિતમ્ ।
શાલગ્રામ-શિલા શુદ્ધા ગૃહે યસ્ય ચ પૂજિતા

સંનિયમ્યેન્દ્રિય-ગ્રામં શાલગ્રામ-શિલાર્ચનમ્ ।
યઃ કુર્યાન્ માનવો ભક્ત્યા પુષ્પે પુષ્પેઽશ્વમેધ-ભાક્

કાલે વા યદિ વાકાલે શાલગ્રામ-શિલાર્ચનમ્ ।
ભક્ત્યા વા યદિ વાભક્ત્યા યઃ કરોતિ સ પુણ્ય-ભાક્

દ્વેષેણાપિ ચ લોભેન દમ્ભેન કપટેન વા ।
શાલગ્રામોદ્ભવં દેવં દૃષ્ટ્વા પાપાત્ પ્રમુચ્યતે

અશુચિર્ વા દુરાચારઃ સત્ય-શૌચ-વિવર્જિતઃ ।
શાલગ્રામ-શિલાં સ્પૃષ્ટ્વા સદ્ય એવ શુચિર્ ભવેત્

તિલ-પ્રસ્થ-શતં ભક્ત્યા યો દદાતિ દિને દિને ।
તત્ ફલં સમવાપ્નોતિ શાલગ્રામ-શિલાર્ચને

પત્રં પુષ્પં ફલં મૂલં તોયં દૂર્વાક્ષતં સુત ।
જાયતે મેરુણા તુલ્યં શાલગ્રામ-શિલાર્પિતમ્

વિધિ-હીનો ઽપિ યઃ કુર્યાત્ ક્રિયા-મન્ત્ર-વિવર્જિતઃ ।
ચક્ર-પૂજામ્ અવાપ્નોતિ સમ્યક્ શાસ્ત્રોદિતં ફલમ્

તત્રૈવ ચાન્યત્ર-
સ્કન્ધે કૃત્વા તુ યો ઽધ્વાનં વહતે શૈલ-નાયકમ્ ।
તેનોઢં તુ ભવેત્ સર્વં ત્રૈલોક્યં સ-ચરાચરમ્

બ્રહ્મ-હત્યાદિકં પાપં યત્ કિઞ્ચિત્ કુરુતે નરઃ ।
તત્ સર્વં નિર્દહત્ય્ આશુ શાલગ્રામ-શિલાર્ચનમ્

ન પૂજનં ન મન્ત્રાશ્ ચ ન જપો ન ચ ભાવના ।
ન સ્તુતિર્ નોપચારશ્ ચ શાલગ્રામ-શિલાર્ચને

શાલગ્રામ-શિલા યત્ર તત્ તીર્થં યોજન-ત્રયમ્ ।
તત્ર દાનં ચ હોમશ્ ચ સર્વં કોટિ-ગુણં ભવેત્

શાલગ્રામ-શિલાયાં તુ યઃ શ્રાદ્ધં કુરુતે નરઃ ।
પિતરસ્ તસ્ય તિષ્ઠન્તિ તૃપ્તાઃ કલ્પ-શતં દિવિ

શાલગ્રામ-સમીપે તુ ક્રોશ-માત્રં સમન્તતઃ ।
કીકટો ઽપિ મૃતો યાતિ વૈકુણ્ઠ-ભુવનં નરઃ

પાદ્મે ચ-
શાલગ્રામ-શિલા-ચક્રં યો દદ્યાદ્ દાનમ્ ઉત્તમમ્ ।
ભૂ-ચક્રં તેન દત્તં સ્યાત્ સ-શૈલ-વન-કાનનમ્

ગરુડ-પુરાણે-
તિષ્ઠન્તિ નિત્યં પિતરો મનુષ્યાસ્
તીર્થાનિ ગઙ્ગાદિક-પુષ્કરાણિ ।
યજ્ઞાશ્ ચ મેધા હ્ય્ અપિ પુણ્ય-શૈલાશ્
ચક્રાઙ્કિતા યસ્ય વસન્તિ ગેહે

પાદ્મે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે શ્રી-યમ-ધૂમ્રકેશ-સંવાદે-
શાલગ્રામ-શિલાયાં તુ યૈર્ નરૈઃ પૂજિતો હરિઃ ।
સંશોધ્ય તેષાં પાપાનિ મુક્તયે બુદ્ધિતો ભવેત્

કાર્ત્તિકે મથુરાયાં તુ સારૂપ્યં દિશતે હરિઃ ।
શાલગ્રામ-શિલાયાં વૈ પિતૄણ્ ઉદ્દિશ્ય પૂજિતઃ ।
કૃષ્ણઃ સમુદ્ધરેત્ તસ્ય પિતૄન્ એતાન્ સ્વલોકતામ્

બૃહન્-નારદીયે [1.38.67-68] ચ યજ્ઞધ્વજોપાખ્યાનાન્તે-
શાલગ્રામ-શિલા-રૂપી યત્ર તિષ્ઠતિ કેશવઃ ।
ન બાધન્તેઽસુરાસ્ તત્ર ભૂત-વેતાલકાદયઃ

શાલગ્રામ-શિલા યત્ર તત્-તીર્થં તત્ તપો-વનમ્ ।
યતઃ સન્નિહિતસ્ તત્ર ભગવાન્ મધુસૂદનઃ

શાલગ્રામ-શિલાસ્ તાશ્ ચ યદિ દ્વાદશ પૂજિતાઃ ।
શતં વા પૂજિતં ભક્ત્યા તદા સ્યાદ્ અધિકં ફલમ્

અથ બાહુલ્યે તાસાં ફલ-વિશેષઃ
પાદ્મે માઘ-માહાત્મ્યે [3.31.124-126] દેવદૂત-વિકુણ્ડલ-સંવાદે-
શિલા દ્વાદશ ભો વૈશ્ય શાલગ્રામ-શિલોદ્ભવાઃ ।
વિધિવત્ પૂજિતા યેન તસ્ય પુણ્યં વદામિ તે

કોટિ-દ્વાદશ-લિઙ્ગૈસ્ તુ પૂજિતૈઃ સ્વર્ણ-પઙ્કજૈઃ ।
યત્ સ્યાદ્ દ્વાદશ-કાલેષુ દિનેનૈકેન તદ્ ભવેત્

યઃ પુનઃ પૂજયેદ્ ભક્ત્યા શાલગ્રામ-શિલાશતમ્ ।
ઉષિત્વા સ હરેર્ લોકે ચક્રવર્તીહ જાયતે

સ્કાન્દે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે [પદ્મ 6.120.31-33] શ્રી-શિવ-સ્કન્દ-સંવાદે-
દ્વાદશૈવ શિલા યો વૈ શાલગ્રામ-સમુદ્ભવાઃ ।
અર્ચયેદ્ વૈષ્ણવો નિત્યં તસ્ય પુણ્યં નિબોધ મે

કોટિ-લિઙ્ગ-સહસ્રૈસ્ તુ પૂજિતૈર્ જાહ્નવી-તટે ।
કાશી-વાસે યુગાન્ય્ અષ્ટૌ દિનેનૈકેન તદ્ ભવેત્

કિં પુનર્ બહુના યસ્ તુ પુજયેદ્ વૈષ્ણવો નરઃ ।
ન હિ બ્રહ્માદયો દેવાઃ સંખ્યાં કુર્વન્તિ પુણ્યતઃ

અથ તત્-ક્રય-વિક્રય-નિષેધઃ
તત્રૈવ [પદ્મ 3.31.144-146]-
શાલગ્રામ-શિલાયાં યો મૂલ્યમ્ ઉદ્ઘાતયેન્ નરઃ ।
વિક્રેતા ચાનુમન્તા ચ યઃ પરીક્ષામ્ ઉદીરયેત્

સર્વે તે નરકં યાન્તિ યાવદ્ આહૂત-સમ્પ્લવમ્ ।
અતઃ સંવર્જયેદ્ વિપ્ર ચક્રસ્ય ક્રય-વિક્રયમ્

અથ પ્રતિષ્ઠા નિષેધઃ
તત્રૈવ-
શાલગ્રામ-શિલાયાં તુ પ્રતિષ્ઠા નૈવ વિદ્યતે ।
મહા-પૂજાં તુ કૃત્વાદૌ પૂજયેત્ તાં તતો બુધઃ

। ઇતિ ।
અતો ઽધિષ્ઠાન-વર્ગેષુ સૂર્યાદિષ્વ્ ઇવ મૂર્તિષુ ।
શાલગ્રામ-શિલૈવ સ્યાદ્ અધિષ્ઠાનોત્તમં હરેઃ

અથ સર્વાધિષ્ઠાન-શ્રૈષ્ઠ્યમ્
પાદ્મે [3.31.115-117] તત્રૈવ-
હૃદિ સૂર્યે જલે વાથ પ્રતિમા-સ્થણ્ડિલેષુ ચ ।
સમભ્યર્ચ્ય હરિં યાન્તિ નરાસ્ તે વૈષ્ણવં પદમ્

અથવા સર્વદા પૂજ્યો વાસુદેવો મુમુક્ષુભિઃ ।
શાલગ્રામે-શિલા-ચક્રે વજ્ર-કીટ-વિનિર્મિતે

અધિષ્ઠાનં હિ તદ્ વિષ્ણોઃ સર્વ-પાપ-પ્રણાશનમ્ ।
સર્વ-પુણ્ય-પ્રદં વૈશ્ય સર્વેષામ્ અપિ મુક્તિદમ્

તત્રૈવ કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે યમ-ધૂમ્રકેશ-સંવાદે-
પૂજા ચ વિહિતા તસ્ય પ્રતિમાયાં નૃપાત્મજ ।
શૈલી દારુમયી લૌહી લેપ્યા લેખ્યા ચ સૈકતા ।
મનોમયી મણિમયી શ્રી-મૂર્તિર્ અષ્ટધા સ્મૃતા

શાલગ્રામ-શિલાયાં તુ સાક્ષાત્ શ્રી-કૃષ્ણ-સેવનમ્ ।
નિત્યં સંનિહિતસ્ તત્ર વાસુદેવો જગદ્-ગુરુઃ

સ્કાન્દે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે શ્રી-શિવ-સ્કન્દ-સંવાદે-
સુવર્ણાર્ચા ન રત્નાર્ચા ન શિલાર્ચા સુરોત્તમ ।
શાલગ્રામ-શિલાયાં તુ સર્વદા વસતે હરિઃ

અત એવોક્તમ્-
હત્યાં હન્તિ યદ્-અઙ્ઘ્રિ-સઙ્ગ-તુલસી સ્તેયં ચ તોયં પદે
નૈવેદ્યં બહુ-મદ્ય-પાન-દુરિતં ગુર્વ્-અઙ્ગના-સઙ્ગજમ્ ।
શ્રીશાધીન-મતિઃ સ્થિતિર્ હરિ-જનૈસ્ તત્-સઙ્ગજં કિલ્બિષં
શાલગ્રામ-શિલા-નૃસિંહ-મહિમા કો ઽપ્ય્ એષ લોકોત્તરઃ

શાલગ્રામ-શિલા-રૂપ-ભગવન્-મહિમામ્બુધેઃ ।
ઊર્મીન્ ગણયિતું શક્યઃ શ્રી-ચૈતન્યાશ્રિતો ઽપિ કઃ

અથ શાલગ્રામ-શિલા-પૂજા-નિત્યતા
પાદ્મે-
શાલગ્રામ-શિલા-પૂજા વિના યો ઽશ્નાતિ કિઞ્ચન ।
સ ચણ્ડાલાદિ-વિષ્ઠાયામ્ આકલ્પં જાયતે કૃમિઃ

સ્કાન્દે ચ-
ગૌરવાચલ-શૃઙ્ગાગ્રૈર્ ભિદ્યતે યસ્ય વૈ તનુઃ ।
ન મતિર્ જાયતે યસ્ય શાલગ્રામ-શિલાર્ચને

। ઇતિ ।
એવં શ્રી-ભગવાન્ સર્વૈઃ શાલગ્રામ-શિલાત્મકઃ ।
દ્વિજૈઃ સ્ત્રીભિશ્ ચ શૂદ્રૈશ્ ચ પૂજ્યો ભગવતઃ પરૈઃ

તથા સ્કાન્દે શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે ચાતુર્માસ્ય-વ્રતે શાલગ્રામ-શિલાર્ચા-પ્રસઙ્ગે-
બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-વિશાં સચ્-છૂદ્રાણામ્ અથાપિ વા ।
શાલગ્રામેઽધિકારો ઽસ્તિ ન ચાન્યેષાં કદાચન

તત્રૈવાન્યત્ર-
સ્ત્રિયો વા યદિ વા શૂદ્રા બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાદયઃ ।
પૂજયિત્વા શિલા-ચક્રં લભન્તે શાશ્વતં પદમ્

। ઇતિ ।
અતો નિષેધકં યદ્ યદ્ વચનં શ્રૂયતે સ્ફુટમ્ ।
અવૈષ્ણવ-પરં તત્ તદ્ વિજ્ઞેયં તત્ત્વ-દર્શિભિઃ

યથા-
બ્રાહ્મણસ્યૈવ પૂજ્યો ઽહં શુચેર્ અપ્ય્ અશુચેર્ અપિ ।
સ્ત્રી-શૂદ્ર-કર-સંસ્પર્શો વજ્રાદ્ અપિ સુદુઃસહઃ

પ્રણવોચ્ચારણાર્ચૈવ શાલગ્રામ-શિલાર્ચનાત્ ।
બ્રાહ્મણી-ગમનાચ્ ચૈવ શૂદ્રશ્ ચણ્ડાલતામ્ ઇયાત્

સનાતનઃ: તદ્ એવ શ્રી-નારદોક્ત્યા પ્રમાણયતિ-બ્રાહ્મણેતિ । સતાં વૈષ્ણવાનાં શૂદ્રાણાં, શાલગ્રામે શ્રી-શાલગ્રામ-શિલાર્ચને, અન્યેષામ્ અસતાં શૂદ્રાણામ્ । અતએવ શૂદ્રમ્ અધિકૃત્યોક્તં વાયુ-પુરાણે-
અયાચકઃ પ્રદાતા સ્યાત્ કૃષિં વૃત્ત્ય્-અર્થમ્ આચરેત્ ।
પુરાણં શૃણુયાન્ નિત્યં શાલગ્રામં ચ પૂજયેત્ ॥
। ઇતિ ।
એવં મહા-પુરાણાનાં વચનૈઃ સહ-બ્રાહ્મણસ્યૈવ પૂજ્યો ઽહમ્ ઇતિ વચનસ્ય વિરોધાન્ માત્સર્ય-પરૈઃ સ્માર્તૈઃ કૈશ્ચિત્ કલ્પિતમ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । યદિ ચ યુક્ત્યા સિદ્ધં સ-મૂલં સ્યાત્ તર્હિ ચાવૈષ્ણવિઃ શૂદ્રૈસ્ તાદૃશીભિશ્ ચ સ્ત્રીભિસ્ તત્-પૂજા ન કર્તવ્યા, યથા-વિધિ ગૃહીત-વિષ્ણુ-દીક્ષાકૈશ્ ચ તૈઃ કર્ત્વ્યેતિ વ્યવસ્થાપનીયમ્ । યતઃ શૂદ્રેષ્વ્ અન્ત્યજેષ્વ્ અપિ મધ્યે યે વૈષ્ણવાસ્ તે શૂદ્રાદયો ન કિલોચ્યન્તે । તથા ચ નારદીયે-
શ્વપચો ઽપિ મહીપાલ વિષ્ણોર્ ભક્તો દ્વિજોધિકઃ ઇતિ ।
ઇતિહાસ-સમુચ્ચયે-
ન શૂદ્રા ભગવદ્-ભક્તં નિષાદં શ્વપચં તથા ।
વીક્ષતે જાતિ-સામાન્યાત્ સ યાતિ નરકં ધ્રુવમ્ ॥
। ઇતિ ।
પાદ્મે ચ-
ન શૂદ્રા ભગવદ્-ભક્તાસ્ તે તુ ભાગવતા નરાઃ ।
સર્વ-વર્ણેષુ તે શૂદ્રા યે ન ભક્તા જનાર્દને ॥
। ઇતિ ।
એતદ્-આદિકં ચાગ્રે વૈષ્ણવ-માહાત્મ્યે વિસ્તરેણ વ્યક્તં ભાવિ । કિં ચ, ભગવદ્-દીક્ષા-પ્રભાવેન શૂદ્રાદીનામ્ અપિ વિપ્ર-સામ્યં સિદ્ધમ્ એવ । તથા ચ તત્ર-યથા કાઞ્ચનતાં યાતિ ઇત્ય્ આદિ । એતચ્ ચ પ્રાગ્-દીક્ષા-માહાત્મ્યે લિખિતમ્ એવ । અત એવ તૃતીય-સ્કન્ધે દેવહૂતિ-વાક્યમ્ [ભ્પ્ 3.33.6]-
યન્-નામ-ધેય-શ્રવણાનુકીર્તનાદ્
યત્-પ્રહ્વણાદ્ યત્-સ્મરણાદ્ અપિ ક્વચિત્ ।
શ્વાદો ઽપિ સદ્યઃ સવનાય કલ્પતે
કુતઃ પુનસ્ તે ભગવન્ નુ દર્શનાત્ ॥
। ઇતિ ।
સવનાય યજનાય કલ્પતે યોગ્યો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । અત એવ વિપ્રૈઃ સહ વૈષ્ણવાનામ્ એકત્રૈવ ગણના । તથા ચ હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે શ્રી-ભગવદ્-બ્રહ્મ-સંવાદે-
તીર્થાન્ય્ અશ્વત્થ-તરવો ગાવો વિપ્રાસ્ તથા સ્વયમ્ ।
મદ્-ભક્તાશ્ ચેતિ વિજ્ઞેયાઃ પઞ્ચ તે તનવો મમ ॥
। ઇતિ ।
ચતુર્થ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 4.21.12] શ્રી-પૃથુ-મહારાજ-વર્ણને-
સર્વત્રાસ્ખલિતાદેશઃ સપ્ત-દ્વીપૈક-દણ્ડ-ધૃક્ ।
અન્યત્ર બ્રાહ્મણ-કુલાદ્ અન્યત્રાચ્યુત-ગોત્રતઃ ॥
। ઇતિ ।
ઈમહારાજસ્યોક્તૌ [ભ્પ્ 4.21.37]
મા જાતુ તેજઃ પ્રભવેન્ મહ-ર્દ્ધિભિસ્
તિતિક્ષયા તપસા વિદ્યયા ચ ।
દેદીપ્યમાને ઞ્જિત-દેવતાનાં
કુલે સ્વયં રાજ-કુલાદ્ દ્વિજાનામ્ ॥
। ઇતિ ।
અત્ર શ્રી-સ્વામિ-પાદાનાં ટીકા-મહત્યશ્ ચ તા ઋદ્ધયશ્ ચ તાભિર્ યદ્-રાજ-કુલસ્ય તેજસ્ તત્ તસ્માત્ સકાશાદ્ દ્વિજાનાં વિપ્રાણાં કુલે અજિતો દેવતા-પૂજ્યો યેષાં વૈષ્ણવાનાં, તેષાં કુલે મા જાતુ પ્રભવેત્ । કદાચિદ્ અપિ પ્રભવં ન કરોતુ । કથમ્ભૂતે ? સમૃદ્ધિભિર્ વિનાપિ સ્વયમ્ એવ તિતિક્ષાદિભિર્ દેદીપ્યમાન ઇતિ ।
પુરઞ્જનોક્તૌ [ભ્પ્ 3.26.24] ચ-
તસ્મિન્ દધે દમમ્ અહં તવ વીર-પત્નિ
યો ઽન્યત્ર ભૂસુર-કુલાત્ કૃત-કિલ્બિષસ્ તમ્ ।
પશ્યે ન વીત-ભયમ્ ઉન્મુદિતં ત્રિ-લોક્યામ્
અન્યત્ર વૈ મુર-રિપોર્ ઇતરત્ર દાસાત્ ॥
। ઇતિ ।
તત્રાપિ સૈવ ટીકા-હે વીર-પત્નિ ! યસ્ તે કૃતાપરાધઃ । તસ્મિન્ન્ અહં બ્રાહ્મણ-કુલાદ્ અન્યત્ર અન્યસ્મિન્ મુરરિપુ-દાસાદ્ ઇતરત્ર ચ દમં દધે, દણ્ડં કરોમીત્ય્ અદિ । ઈદૃશાનિ ચ વચનાનિ શ્રી-ભાગવતાદૌ બહૂન્ય્ એવ સન્તિ । ઇત્થં વૈષ્ણવાનાં બ્રાહ્મણૈઃ સહ સામ્યમ્ એવ સિધ્યતિ । કિં ચ-વિપ્રાદ્ દ્વિષડ્-ગુણ-યુતાત્ [ભ્પ્ 7.9.10] ઇત્ય્ આદિ-વચનૈર્ વૈષ્ણવ-બ્રાહ્મણેભ્યો નીચ-જાતિ-જાતાનામ્ અપિ વૈષ્ણવાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં નિર્દિશ્યતેતરામ્ । અત એવોક્તં શ્રી-ભગવતા શ્રી-હયગ્રીવેણ શ્રી-હયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે શ્રી-પુરુષોત્તમ-પ્રતિષ્ઠાન્તે-
મૂર્તિપાનાં તુ દાતવ્યા દેશિકાર્ધેન દક્ષિણા ।
તદ્-અર્ધં વૈષ્ણવાનાં તુ તદ્-અર્ધં તદ્-દ્વિજન્મનામ્ ॥
। ઇતિ ।
અતો યુક્તમ્ એવ લિખિત સર્વૈર્ ભગવતઃ પરૈઃ પૂજ્ય ઇતિ । તથા ચ બ્રહ્મ-વૈવર્તે પ્રિયવ્રતોપાખ્યાને ધર્મ-વ્યાધસ્યાપિ શ્રી-શાલગ્રામ-શિલા-પૂજનમ્ ઉક્તમ્-
તતઃ સ વિસ્મિતઃ શ્રુત્વા ધર્મ-વ્યાધસ્ય તદ્-વચઃ ।
તસ્થૌ સ ચ સમાનીય દર્શયામાસ તવ્ ઉભૌ ॥
નિનિક્ત-વસનૌ વૃદ્ધાવાસનસ્થૌ નિજૌ ગુરૂ ।
શાલગ્રામ-શિલાં ચૈવ તત્-સમીપે સુપૂજિતમ્ ॥
। ઇતિ ।
અત્રાચારશ્ ચ-સતાં મધ્ય-દેશેઽસ્મિન્ વિશેષતો દક્ષિણ-દેશે ચ મહત્તમાનાં શ્રી-વૈષ્ણવાનાં પ્રમાણમ્ ઇતિ દિક્ । એવં શ્રી-ભાગવત-પાઠઆદાવ્ અપ્ય્ અધિકારો વૈષ્ણવાનાં દ્રષ્ટવ્યઃ । યતો વિધિ-નિષેધા ભગવદ્-ભક્તાનાં ન ભવન્તીતિ દેવર્ષિ-ભૂતાપ્ત-નૄણાં પિતૄણામ્ [ભ્પ્ 11.5.41] ઇત્ય્ આદિ-વચનૈઃ । તથા કર્મ-પરિત્યાગાદિનાપિ ન કશ્ચિદ્ દોષો ઘટત ઇતિ તાવત્ કર્માણિ કુર્વીત [ભ્પ્ 11.20.9] ઇતિ, યદા યસ્યાનુગૃહ્ણાતિ ભગવાન્ [ભ્પ્ 4.29.46] ઇત્ય્ આદિ વચનૈશ્ ચ વ્યક્તં બોધિતમ્ એવાસ્તિ । એતત્ સર્વમ્ અગ્રે શ્રી-વૈષ્ણવ-માહાત્મ્યે વિસ્તરેણ વ્યક્તં ભાવિ ** હ્ભ્વ્ચ્_5.454-455 **
શ્વાદત્વમ્ અત્ર શ્વ-ભક્ષક-જાતિ-વિશેષત્વમ્ એવ શ્વાનમ્ અત્તીતિ નિરુક્તેર્ વર્તમાન-પ્રયોગાત્ ક્રવ્યાદવત્ તચ્-છીલત્વ-પ્રાપ્તેઃ । કાદાચિત્ક-ભક્ષણ-પ્રાયશ્ચિત્ત-વિવક્ષાયાં ત્વ્ અતીતઃ પ્રયોગઃ ક્રિયેત । રૂઢિર્ યોગમ્ અપહરતીતિ ન્યાયેન ચ તદ્ વિરુધ્યતે । અતએવ શ્વપચ ઇતિ તૈર્ વ્યાખ્યાતમ્ । સવનં ચાત્ર સોમ-યાગ ઉચ્યતે । તતશ્ ચાસ્ય ભગવન્-નામ-શ્રવણાદ્ય્-એકતરાત્ સદ્ય એવ સવન-યોગ્યતા-પ્રતિકૂલ-દુર્જાતિત્વ-પ્રારમ્ભક-પ્રારબ્ધ-પાપ-નાશઃ પ્રતિપદ્યતે । ઉદ્ધવં પ્રતિ ભગવતા ચ - તસ્માત્ ભક્તિઃ પુનાતિ મન્-નિષ્ઠા શ્વપાકાન્ અપિ સમ્ભવાત્ [ભ્પ્ 11.14.20] ઇતિ કૈમુત્યાર્થમ્ એવ પ્રોક્તમ્ ઇત્ય્ આયાતિ । કિન્તુ યોગ્યત્વમ્ અત્ર શ્વપચત્વ-પ્રાપક-પ્રારબ્ધ-પાપ-વિચ્છિન્નત્વ-માત્રમ્ ઉચ્યતે । સવનાર્થં તુ ગુણાન્તરાધાનમ્ અપેક્ષત એવ । બ્રાહ્મણ-કુમારાણાં શૌક્રે જન્મનિ યોગ્યત્વે સત્ય્ અપિ સાવિત્ર-દૈક્સ્ય-જન્માપેક્ષાવત્ । સાવિત્રાદિ-જન્મનિ તુ સદ્-આચાર-પ્રાપ્તેર્ ઇતિ સવને પ્રવૃત્તિર્ ન યુજ્યતે । તસ્માત્ પૂજ્યત્વ-માત્રે તાત્પર્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય ટીકા-કૃદ્ભિર્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ અનેન પૂજ્યત્વં લક્ષ્યત ઇતિ । તથાપિ જાતિ-દોષ-હરત્વેન પ્રારબ્ધ-હારિત્વં તુ વ્યક્તમ્ એવાયાતમ્ ।
સન્ધાર્યઆ વૈષ્ણવૈર્ યત્નાચ્ છાલગ્રામ-શિલાઽસુવત્ ।
સા ચાર્ચ્યા દ્વારકા-ચક્રાઙ્કિતોપેતૈવ સર્વદા

બ્રાહ્મે તત્રૈવ-
શાલગ્રામોદ્ભવો દેવો દેવો દ્વારવતી-ભવઃ ।
ઉભયોઃ સઙ્ગમો યત્ર મુક્તિસ્ તત્ર ન સંશયઃ

સ્કાન્દે શ્રી-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
ચક્રાઙ્કિતા શિલા યત્ર શાલગ્રામ-શિલાગ્રતઃ ।
તિષ્ઠતે મુનિ-શાર્દૂલ વર્ધન્તે તત્ર સમ્પદઃ

તત્રૈવાન્યત્ર-
પ્રત્યહં દ્વાદશ શિલાઃ શાલગ્રામસ્ય યો ઽર્ચયેત્ ।
દ્વારવત્યાઃ શિલા-યુક્તાઃ સ વૈકુણ્ઠે મહીયતે

અથ શ્રી-દ્વારકા-ચક્રાઙ્ક-લક્ષણાનિ
શ્રી-પ્રહ્લાદ-સંહિતાયામ્-
એકઃ સુદર્શનો દ્વાભ્યાં લક્ષ્મી-નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
ત્રિભિસ્ ત્રિવિક્રમો નામ ચતુર્ભિશ્ ચ જનાર્દનઃ

પઞ્ચભિર્ વાસુદેવસ્ તુ ષડ્ભિઃ પ્રદ્યુમ્ન ઉચ્યતે ।
સપ્તભિર્ બલદેવસ્ તુ અષ્ટભિઃ પુરુષોત્તમઃ

નવભિશ્ ચ નવ-વ્યૂહો દશભિર્ દશ-મૂર્તિકઃ ।
એકાદશૈશ્ ચાનિરુદ્ધો દ્વાદશૈર્ દ્વાદશાત્મકઃ ।
અન્યેષૂ બહુ-ચક્રેષુ અનન્તઃ પરિકીર્તિતઃ

અથ દ્વાદશ-ચક્રાઙ્ક-માહાત્મ્યમ્
વારાહે-
યે કેચિચ્ ચૈવ પાષાણા વિષ્ણુ-ચક્રેણ મુદ્રિતાઃ ।
તેષાં સ્પર્શન-માત્રેણ મુચ્યતે સર્વ-પાતકૈઃ

ગારુડે-
સુદર્શનાદ્યાસ્ તુ શિલાઃ પૂજિતાઃ સર્વ-કામદાઃ

સ્કાન્દે ચ-
ભક્ત્યા વા યદિ વાભક્ત્યા ચક્રાઙ્કં પૂજયેન્ નરઃ ।
અપિ ચેત્ સુદુરાચારો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

દ્વારકા-માહાત્મ્યે ચ દ્વારકા-ગતાનાં શ્રી-બ્રહ્માદીનામ્ ઉક્તૌ-
એતદ્ વૈ ચક્ર-તીર્થં તુ યચ્ છિલા ચક્ર-ચિહ્નિતા ।
મુક્તિદા પાપિનાં લોકે મ્લેચ્છ-દેશેઽપિ પૂજિતા

અથ તેષ્વ્ એવ ચક્ર-ભેદેન ફલ-ભેદઃ
કપિલ-પઞ્ચરાત્રે-
એક-ચક્રસ્ તુ પાષાણો દ્વારવત્યાઃ સુશોભનઃ ।
સુદર્શનાભિધો યો ઽસૌ મોક્ષૈક-ફલ-દાયકઃ

લક્ષ્મી-નારાયણો દ્વાભ્યાં ભુક્તિ-મુક્તિ-ફલ-પ્રદઃ ।
એભિશ્ ચાચ્યુત-રૂપો ઽસૌ ફલમ્ ઐન્દ્રં પ્રયચ્છતિ

ચતુર્-ભુજશ્ ચતુશ્-ચક્રશ્ ચતુર્-વર્ગ-ફલ-પ્રદઃ ।
પઞ્ચભિર્ વાસુદેવશ્ ચ જન્મ-મૃત્યુ-ભયાપહઃ

ષડ્ભિઃ પ્રદ્યુમ્ન એવાસૌ લક્ષ્મીં કાન્તિં દદાતિ સઃ ।
સપ્તભિર્ બલભદ્રો ઽસૌ ગોત્ર-કીર્તિ-વિવર્ધનઃ

દદાતિ વાઞ્છિતં સર્વમ્ અષ્ટભિઃ પુરુષોત્તમઃ ।
નવ-ચક્રો નૃસિંહસ્ તુ ફલં યચ્છત્ય્ અનુત્તમમ્

રાજ્ય-પ્રદો દશભિસ્ તુ દશાવતારકઃ સ્મૃતઃ ।
એકાદશભિર્ ઐશ્વર્યમ્ અનિરુદ્ધઃ પ્રયચ્છતિ

નિર્વાણં દ્વાદશાત્માસૌ સૌખ્યદશ્ ચ સુપૂજિતઃ

અથ વર્ણાદિ-ભેદેન દોષ-ગુણાઃ પૂજ્યત્વાપૂજ્યત્વે ચ
તત્રૈવ-
કૃષ્ણ મૃત્યુ-પ્રદો નિત્યં ધૂમ્રશ્ ચૈવ ભયાવહઃ ।
અસ્વાસ્થ્યં કર્બુરો દદ્યાન્ નીલસ્ તુ ધન-હાનિદઃ

છિદ્રો દારિદ્ર્ય-દુઃખાનિ દદ્યાત્ સમ્પૂજિતો ધ્રુવમ્ ।
પાણ્ડરસ્ તુ મહદ્ દુઃખં ભગ્નો ભાર્યા-વિયોગદઃ

પુત્ર-પૌત્ર-ધનૈશ્વર્ય-સુખમ્ અત્યન્તમ્ ઉત્તમમ્ ।
દદાતિ શુક્લ-વર્ણશ્ ચ તસ્માદ્ એનં સમર્ચયેત્

શ્રી-પ્રહ્લાદ-સંહિતાયામ્-
કૃષ્ણા મૃત્યુ-પ્રદા નિત્યં કપિલા ચ ભયાવહા ।
રોગાર્તિં કર્બુરા દદ્યાત્ પીતા વિત્ત-વિનાશિની

ધૂમ્રાભા વિત્ત-નાશાય ભગ્ના ભાર્યા-વિનાશિકા ।
સચ્-છિદ્રા ચ ત્રિકોણા ચ તથા વિષમ-ચક્રિકા ।
અર્ધ-ચન્દ્રાકૃતિર્ યા ચ પૂજ્યાસ્ તા ન ભવન્તિ હિ

ગાર્ગ્ય-ગાલવયોઃ-
સુખદા સમ-ચક્રા તુ દ્વાદશી ચોત્તમા શુભા ।
વર્તુલા ચતુરસ્રા ચ નરાણાં ચ સુખ-પ્રદા

ત્રિકોણા વિષમા ચૈવ છિદ્રા ભગ્ના તથૈવ ચ ।
અર્ધ-ચન્દ્રાકૃતિર્ યા તુ પૂજાર્હા ન ભવેત્ તુ સા ।
ફલં નોત્પદ્યતે તત્ર પૂજિતાયાં કદાચન