Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 4.8
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhāv uttara-vibhāge
gauṇa-bhakti-rasa-nirūpaṇe bībhatsa-bhakti-rasa-laharī saptamī ||
[4.8]
rasānāṃ maitrī-vaira-sthiti-nāmnī
aṣṭama-laharī
athāmīṣāṃ krameṇaiva śāntādīnāṃ parasparam |
mitratvaṃ śātravatvaṃ ca rasānām abhidhīyate
śāntasya prīta-bībhatsa-dharma-vīrāḥ suhṛd-varāḥ |
adbhutaś caiṣa prītādiṣu catuḥṣv api
dviṣann asya śucir yuddhavīro raudro bhayānakaḥ
suhṛt-prītasya bībhatsaḥ śānto vīra-dvayaṃ tathā |
vairī śucir yuddha-vīro raudraś caika-vibhāvakaḥ
preyasas tu śucir hāsyo yuddha-vīraḥ suhṛd-varāḥ |
dviṣo vatsala-bībhatsa-raudrā bhīṣmaś ca pūrvavat
vatsalasya suhṛd-dhāsyaḥ karuṇo bhīṣma-bhit tathā |
śatruḥ śucir yuddha-vīraḥ prīto raudraś ca pūrvavat
śucer hāsyas tathā preyān suhṛd asya prakīrtitaḥ |
dviṣo vatsala-bībhatsa-śānta-raudra-bhayānakāḥ |
prāhur eke 'sya suhṛdaṃ vīra-yugmaṃ pare ripum
mitraṃ hāsyasya bībhatsaḥ śuciḥ preyān savatsalaḥ |
pratipakṣas tu karuṇas tathā prokto bhayānakaḥ
adbhutasya suhṛd vīraḥ pañca śāntādayas tathā |
pratipakṣo bhaved asya raudro bībhatsa eva ca
vīrasya tv adbhuto hāsyaḥ preyān prītis tathā suhṛt |
bhayānako vipakṣo 'sya kasyacic chānta eva ca
karuṇasya suhṛd-raudro vatsalaś ca vilokyate |
vairī hāsyo 'sya sambhoga-śṛṅgāraś cādbhutas tathā
raudrasya karuṇaḥ prokto vīraś cāpi suhṛd-varaḥ |
pratipakṣas tu hāsye 'sya śṛṅgāro bhīṣaṇo 'pi ca
bhayānakasya bībhatsaḥ karuṇaś ca suhṛd-varaḥ |
dviṣantu vīra-śṛṅgāra-hāsya-raudrāḥ prakīrtitāḥ
bībhatsasya bhavec chānto hāsyaḥ prītis tathā suhṛt |
śatruḥ śucis tathā preyān jñeyā yuktyā pare ca te
tatra suhṛt-kṛtyam--
kathitebhyaḥ pare ye syus te taṭasthāḥ satāṃ matāḥ
suhṛdā miśraṇāṃ samyag āsvādaṃ kurute rasam
dvayos tu miśraṇe sāmyaṃ duḥśakaṃ syāt tulā-dhṛtam |
tasmād aṅgāṅgi-bhāvena melanaṃ viduṣāṃ matam
bhaven mukhyo 'tha vā gauṇo raso 'ṅgī kila yatra yaḥ |
kartavyaṃ tatra tasyāṅgaṃ suhṛd eva raso budhaiḥ
athāṅgitvaṃ prathamato mukhyānām iha likhyate |
aṅgatāṃ yatra suhṛdo mukhyā gauṇāś ca bibhrati
tatra śānte 'ṅgini prītasyāṅgatā, yathā--
jīva-sphuliṅga-vahner mahaso ghana-cit-svarūpasya |
tasya padāmbuja-yugalaṃ kiṃ vā saṃvāhayiṣyāmi
atra mukhye 'ṅgini mukhyasyāṅgatā |
tatraiva bībhatsasya, yathā--
aham iha kapha-śukra-śoṇitānāṃ
pṛthu-kutupe kutukī rataḥ śarīre |
śiva śiva paramātmano durātmā
sukha-vapuṣaḥ smaraṇe 'pi mantharo 'smi
atra mukhya eva gauṇasya |
tatraiva prītasyādbhuta-bībhatsayoś ca, yathā--
hitvāsmin piśitopanaddha-rudhira-klinne mudaṃ vigrahe
prīty-utsikta-manāḥ kadāham asakṛd-dustarka-caryāspadam |
āsīnaṃ puraṭāsanopari paraṃ brahmāmbuda-śyāmalaṃ
seviṣye cala-cāru-cāmara-marut-sañcāra cāturyataḥ
atra mukhya eva mukhyasya gauṇayoś ca |
atha prīte śāntasya, yathā--
niravidyatayā sapady ahaṃ
niravadyaḥ pratipadya-mādhurīm |
aravinda-vilocanaṃ kadā
prabhumindīvara-sundaraṃ bhaje
atra mukhye mukhyasya |
tatraiva bībhatsasya, yathā--
smaran prabhu-pādāmbhojaṃ naṭann aṭati vaiṣṇavaḥ |
yas tu dṛṣṭyā padminīnām api suṣṭhu hṛṇīyate
atra mukhye gauṇasya |
tatraiva bībhatsa-śānta-vīrāṇāṃ, yathā--
tanoti mukha-vikriyāṃ yuvati-saṅga-raṅgodaye
na tṛpyati na sarvataḥ sukha-maye samādhāv api |
na siddhiṣu ca lālasāṃ vahati labhyamānāsv api
prabho tava padārcane param upaiti tṛṣṇāṃ manaḥ
atra mukhye mukhyasya gauṇayoś ca |
atha preyasi śucer, yathā--
dhanyānāṃ kila mūrdhanyāḥ subalāmur vrajābalāḥ |
adharaṃ piñcha-cūḍasya calāś culūkayanti yāḥ
atra mukhye mukhyasya |
tatraiva hāsasya, yathā--
dṛśos taralitair alaṃ vraja nivṛtya mugdhe vrajaṃ
vitarkayasi māṃ yathā na hi tathāsmi kiṃ bhūriṇā |
itīrayati mādhave nava-vilāsinīṃ chadmanā
dadarśa subalo balad-vikaca-dṛṣṭir asyānanam
atra mukhye gauṇasya |
tatraiva śucihāsyayor, yathā--
mihira-duhitur udyad-vañjulaṃ mañju-tīraṃ
praviśati subalo 'yaṃ rādhikā-veṣa-gūḍhaḥ |
sa-rabhasam abhipaśyan kṛṣṇam abhyutthitaṃ yaḥ
smita-vikaśita-gaṇḍaṃ svīyam āsyaṃ vṛṇoti
atra mukhye mukhya-gauṇayoḥ |
atha vatsale karuṇasya--
nirātapatraḥ kāntāre santataṃ mukta-pādukaḥ |
vatsān avati vatso me hanta santapyate manaḥ
atra mukhye gauṇasya |
tatraiva hāsyasya, yathā--
putras te navanīta-piṇḍam atanuṃ muṣṇan mamāntar-gṛhād
vinyasyāpasasāra tasya kaṇikāṃ nidrāṇa-ḍimbhānane |
ity uktā kula-vṛddhayā suta-mukhe dṛṣṭiṃ vibhugna-bhruṇi
smerāṃ nikṣipatī sadā bhavatu vaḥ kṣemāya goṣṭheśvarī
atrāpi mukhye gauṇasya |
tatraiva bhayānakādbhuta-hāsya-karuṇānāṃ, yathā--
kamprā svedini cūrṇa-kuntala-taṭe sphārekṣaṇā tuṅgite
savye doṣṇi vikāśi-gaṇḍa-phalakā līlāsya-bhaṅgī-śate |
bibhrāṇasya harer girīndram udayad-bāṣpā cirordhva-sthitau
pātu prasnava-sicyamāna-sicayā viśvaṃ vrajādhīśvarī
atrāpi mukhye catūrṇāṃ gauṇānām |
kevale vatsale nāsti mukhyasya khalu sauhṛdam |
ato 'tra vatsale tasya natarāṃ likhitāṅgatā
atha ujjvale preyaso, yathā--
mad-veṣa-śīlita-tanoḥ subalasya paśya
vinyasya mañju-bhuja-mūrdhni bhujaṃ mukundaḥ |
romāñca-kañcuka-juṣaḥ sphuṭam asya karṇe
sandeśam arpayati tanvi mad-artham eva
atra mukhye mukhyasya |
tatraiva hāsyasya, yathā--
svasāsmi tava nirdaye paricinoṣi na tvaṃ kutaḥ
kuru praṇaya-nirbharaṃ mama kṛśāṅgi kaṇṭha-graham |
iti bruvati peśalaṃ yuvati-veṣa-gūḍhe harau
kṛtaṃ smitam abhijñayā guru-puras tadā rādhayā
atra mukhye gauṇasya |
tatraiva preyo-vīrayor yathā--
mukundo 'yaṃ candrāvali-vadana-candre caṭulabhe
smara-smerām ārād dṛśam asakalām arpayati ca |
bhujām aṃse sakhyuḥ pulakini dadhānaḥ phani-nibhām
ibhāri-kṣveḍābhir vṛṣa-danujam udyojayati ca
atra mukhye mukhya-gauṇayoḥ |
atha gauṇānām aṅgitā--
hāsyādīnāṃ tu gauṇānāṃ yad-udāharaṇaṃ kṛtam |
tenaiṣām aṅgitā vyaktā mukhyānāṃ ca tathāṅgatā |
tathāpy alpa-viśeṣāya kiñcid eva vilikhyate
atha hāsye 'ṅgini śucer aṅgatā, yathā--
madanāndhatayā tri-vakrayā
prasabhaṃ pīta-paṭāñcale dhṛte |
adadhād vinataṃ janāgrato
harir utphulla-kapolam ānanam
atra gauṇe 'ṅgini mukhyasyāṅgatā |
vīre preyaso, yathā--
senānyaṃ vijitam avekṣya bhadrasenaṃ
māṃ yoddhuṃ milasi puraḥ kathaṃ viśāla |
rāmāṇāṃ śatam api nodbhaṭoru-dhāmā
śrīdāmā gaṇayati re tvam atra ko 'si
atrāpi gauṇe 'ṅgini mukhyasya |
raudre preyo-vīrayor, yathā--
yadunandana nindanoddhataṃ
śiśupālaṃ samare jighāṃsubhiḥ |
atilohita-locanotpalair
jagṛhe pāṇḍu-sutair varāyudham
atra gauṇe mukhya-gauṇayoḥ |
adbhute preyo-vīra-hāsyānāṃ, yathā--
mitrāṇīka-vṛtaṃ gadāyudhi guruṃ-manyaṃ pralamba-dviṣaṃ
yaṣṭyā durbalayā vijitya purataḥ solluṇṭham udgāyataḥ |
śrīdāmnaḥ kila vīkṣya keli-samarāṭopotsave pāṭavaṃ
kṛṣṇaḥ phulla-kapolakaḥ pulakavān visphāra-dṛṣṭir babhau
atra gauṇe mukhyasya gauṇayoś ca |
evam anyasya gauṇasya jñeyā kavibhir aṅgitā |
tathā ca mukhya-gauṇānāṃ rasānām aṅgatāpi ca
so 'ṅgī sarvātigo yaḥ syān mukhyo gauṇo 'thavā rasaḥ |
sa evāṅgaṃ bhaved aṅgi-poṣī sañcāritāṃ vrajan
tathā ca nāṭyācāryāḥ paṭhanti--
eka eva bhavet sthāyī raso mukhyatamo hi yaḥ |
rasās tad-anuyāyitvād anye syur vyabhicāriṇaḥ
śrī-viṣṇu-dharmottare ca--
rasānāṃ samavetānāṃ yasya rūpaṃ bhaved bahu |
sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ saṅcāriṇo matāḥ
stokād vibhāvanāj jātaḥ samprāpya vyabhicāritām |
puṣṇan nija-prabhuṃ mukhyaṃ gauṇas tatraiva līyate
prodyan vibhāvanotkarṣāt puṣṭiṃ mukhyena lambhitaḥ |
kuñcatā nija-nāthena gauṇo 'py aṅgitvam aśnute
mukhyas tv aṅgatvam āsādya puṣṇann indram upendravat |
gauṇam evāṅginaṃ kṛtvā nigūḍha-nija-vaibhavaḥ
anādi-vāsanodbhāsa-vāsite bhakta-cetasi |
bhāty eva na tu līnaḥ syād eṣa sañcāri-gauṇavat
aṅgī mukhyaḥ svam atrāṅgair bhāvais tair abhivardhayan |
sajātīyair vijātīyaiḥ svatantraḥ san virājate
yasya mukhyasya yo bhakto bhaven nitya-nijāśrayaḥ |
aṅgī sa eva tatra syān mukhyo 'py anyo 'ṅgatāṃ vrajet
kiṃ ca--
āsvādodreka-hetutvam aṅgasyāṅgatvam aṅgini |
tad vinā tasya sampāto vaiphalyāyaiva kalpate
yathā mṛṣṭa-rasālāyāṃ yavasādeḥ kathañcana |
tac-carvaṇe bhaved eva satṛṇābhyavahāritā
atha vairi-kṛtyam--
janayaty eva vairasyaṃ rasānāṃ vairiṇā yutiḥ |
sumṛṣṭa-pānakādīnāṃ kṣāra-tiktādinā yathā
yathā hi--
brahmiṣṭhāyā niṣphalo me vyatītaḥ
kālo bhūyān hā samādhi-vratena |
sāndrānandaṃ tan mayā brahma mūrtaṃ
koṇenākṣṇaḥ sāci-savyasya naikṣi
tatra śāntasyojjvalena vairasyam |
kṣaṇam api pitṛ-koṭi-vatsalaṃ taṃ
sura-muni-vandita-pādam indireśam |
abhilaṣati varāṅganā-nakhāṅkaiḥ
prabhum īkṣitaṃ mano me
tatra prītasyojjvalenaiva |
dorbhyām argala-dīrghābhyāṃ sakhe parirabhasva mām |
śiraḥ kṛṣṇa tavāghrāya vihariṣye tatas tvayā
atra preyaso vatsalena |
yaṃ samasta-nigamāḥ parameśaṃ
sātvatās tu bhagavantam uśanti |
tat suteti bata sāhasikīṃ tvāṃ
vyāji-hīrṣatu kathaṃ mama jihvā
atra vatsalasya prītena |
taḍid-vilāsa-taralā nava-yauvana-sampadaḥ |
adyaiva dūti tena tvaṃ mayā ramaya mādhavam
atrojjvalasya śāntena |
ciraṃ jīveti saṃyujya kācid āśīrbhir acyutam |
kailāsa-sthā vilāsena kāmukī pariṣaṣvaje
atra śucer vatsalena |
śuceḥ sambandha-gandho 'pi kathañcid yadi vatsale |
kvacid bhavet tataḥ suṣṭhu vairasyāyaiva kalpate
piśitāsṛṅ-mayī nāhaṃ satyam asmi tavocitā |
svāpāṅga-biddhāṃ śyāmāṅga kṛpayāṅgī-kuruṣva mām
atra śucer bībhatsena |
evam anyāpi vijñeyā prājñai rasa-virodhitā |
prāyeṇeyaṃ rasābhāsa-kakṣāyāṃ paryavasyati
kiṃ ca--
dvāyor ekatarasyeha bādhyatvenopavarṇane |
smaryamāṇatayāpy uktau sāmyena vacane 'pi ca
rasāntareṇa vyavadhau taṭa-sthena priyeṇa vā |
viṣayāśraya-bhede ca gauṇena dviṣatā saha |
ity ādiṣu na vairasyaṃ vairiṇo janayed yutiḥ
tatra ekatarasya bādhyatvena varṇane, yathā vidagdha-mādhave (2.18)--
pratyāhṛtya muniḥ kṣaṇaṃ viṣayato yasmin mano dhitsate
bālāsau viṣayeṣu dhitsati tataḥ pratyāharantī manaḥ |
yasya sphūrti-lavāya hanta hṛdaye yogī sumutkaṇṭhate
mugdheyaṃ kila tasya paśya hṛdayān niṣkrāntim ākāṅkṣati
bādhyatvam atra śāntasya śucer utkarṣa-varṇanāt
smaryamāṇatve, yathā--
sa eṣa vaihāsikatā-vinodair
vrajasya hāsodgama-saṃvidhātā |
phaṇīśvareṇādya vikṛṣyamāṇaḥ
karoti hā naḥ paridevanāni
sāmyena vacane, yathā--
viśrānta-ṣoḍaśa-kalā nirvikalpā nirāvṛtiḥ |
sukhātmā bhavatī rādhe brahma-vidyeva rājate
yathā vā--
rādhā śāntir ivonnidraṃ nirnimeṣekṣaṇaṃ ca mām |
kurvatī dhyāna-lagnaṃ ca vāsayaty adri-kandare
vasāntareṇa vyavadhau, yathā--
tvaṃ kāsi śāntā kim ihāntarīkṣe
draṣṭuṃ paraṃ brahma kutas tatākṣī |
asyātirūpāt kim ivākulātmā
rambhe samāviśya bhidā smareṇa
atrādbhutena vyavadhiḥ |
viṣaya-bhinnatve, yathā śrī-daśame (10.60.45)--
tvak-śmaśru-roma-nakha-keśa-pinaddham antar
māṃsāsthi-rakta-kṛmi-viṭ-kapha-pitta-vātam |
jīvac-chavaṃ bhajati kāntam ati-vimūḍhā
yā te padābja-makarandam ajighratī strī
yathā vā vidagdha-mādhave (2.31)--
tasyāḥ kānta-dyutini vadane mañjule cākṣi-yugme
tatrāsmākaṃ yad-avadhi sakhe dṛṣṭir eṣā niviṣṭā |
satyaṃ brūmas tad-avadhi bhaved indum indīvaraṃ ca
smāraṃ smāraṃ mukha-kuṭilatā-kāriṇīyaṃ hṛṇīyā
ubhayatra śuci-bībhatsayoḥ |
āśraya-bhinnatve, yathā--
vijayinam ajitaḥ vilokya raṅga-
sthala-bhuvi sambhṛta-sāṃyugīna-līlam |
paśupa-savayasāṃ vapūṃṣi bhejuḥ
pulaka-kulaṃ dviṣatāṃ tu kālimānam
atra vīra-bhayānakayoḥ |
viṣayāśraya-bhede 'pi mukhyena dviṣatā saha |
saṅgatiḥ kila mukhyasya vairasyāyaiva jāyate
tatra viṣaya-bhede, yathā--
vimocayārgalābandhaṃ vilambaṃ tāta nācara |
yāmi kāśya-gṛhaṃ yūnā manaḥ śyāmena me hṛtam
atra śuceḥ prītena |
āśraya-bhede, yathā--
rukmiṇī-kuca-kāśmīra-paṅkiloraḥ-sthalaṃ kadā |
sadānandaṃ paraṃ brahma dṛṣṭyā seviṣyate mayā
atra śāntasya śucinā |
anurakta-dhiyo bhaktāḥ kecana jñāna-vartmani |
śāntasyāśraya-bhinnatve vairasyaṃ nānumanvate
kiṃ ca--
bhṛtyayor nāyakasyeva nisarga-dveṣiṇor api |
aṅgayor aṅginaḥ puṣṭyai bhaved ekatra saṅgatiḥ
yathā--
kumāras te mallī-kusuma-sukumāraḥ priyatame
gariṣṭho 'yaṃ keśī girivad iti me vellati manaḥ |
śivaṃ bhūyāt paśyonnamita-bhuja-medhir muhur amuṃ
khalaṃ kṣundan kuryāṃ vrajam atitarāṃ śālinam aham
atra vidviṣau vīrabhayānakau vatsalaṃ puṣṇītaḥ |
yathā--
kamprā svedini cūrṇa-kuntala-taṭe ity ādi (BRS 4.8.31)
tatra hāsya-karuṇau vatsalam eva puṣṇītaḥ |
api ca--
mitho vairāv api dvau yau bhāvau dharma-sutādiṣu |
kālādi-bhedat prākaṭyaṃ tau vindantau na duṣyataḥ
adhirūḍhe mahā-bhāve viruddhair virasāḥ yutiḥ |
na syād ity ujjvale rādhā-kṛṣṇayor darśitaṃ purā
kvāpy acintya-mahā-śaktau mahā-puruṣa-śekhare |
rasāvali-samāveśaḥ svādāyaivopajāyate
tatra rasānāṃ viṣayatve, yathā lalita-mādhave (3.4)--
daityācāryās tad-āsye vikṛtim aruṇatāṃ malla-varyāḥ sakhāyo
gaṇḍaunnatyaṃ khaleśāḥ pralayam ṛṣigaṇā dhyāna-muṣṇāsram ambāḥ |
romāñcaṃ sāṃyugīnāḥ kam api nava-camatkāram antaḥ sureśā
lāsyaṃ dāsāḥ kaṭākṣaṃ yayur asita-dṛśaḥ prekṣya raṅge mukundam
āśrayatve, yathā--
svasmin dhūrye 'py amānī śiśuṣu gari-dhṛtāv udyateṣu smitāsyas
thūtkārī dadhni visre praṇayiṣu vivṛta-prauḍhir indre 'ruṇākṣaḥ |
goṣṭhe sāśrur vidūne guruṣu hari-makhaṃ prāsya kampaḥ sa pāyād
āsāre sphāra-dṛṣṭir yuvatiṣu pulakī bibhrad adriṃ vibhur vaḥ
Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0