હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 4.8

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધાવ્ ઉત્તર-વિભાગે
ગૌણ-ભક્તિ-રસ-નિરૂપણે બીભત્સ-ભક્તિ-રસ-લહરી સપ્તમી ॥
[4.8]
રસાનાં મૈત્રી-વૈર-સ્થિતિ-નામ્ની
અષ્ટમ-લહરી
અથામીષાં ક્રમેણૈવ શાન્તાદીનાં પરસ્પરમ્ ।
મિત્રત્વં શાત્રવત્વં ચ રસાનામ્ અભિધીયતે

શાન્તસ્ય પ્રીત-બીભત્સ-ધર્મ-વીરાઃ સુહૃદ્-વરાઃ ।
અદ્ભુતશ્ ચૈષ પ્રીતાદિષુ ચતુઃષ્વ્ અપિ

દ્વિષન્ન્ અસ્ય શુચિર્ યુદ્ધવીરો રૌદ્રો ભયાનકઃ

સુહૃત્-પ્રીતસ્ય બીભત્સઃ શાન્તો વીર-દ્વયં તથા ।
વૈરી શુચિર્ યુદ્ધ-વીરો રૌદ્રશ્ ચૈક-વિભાવકઃ

પ્રેયસસ્ તુ શુચિર્ હાસ્યો યુદ્ધ-વીરઃ સુહૃદ્-વરાઃ ।
દ્વિષો વત્સલ-બીભત્સ-રૌદ્રા ભીષ્મશ્ ચ પૂર્વવત્

વત્સલસ્ય સુહૃદ્-ધાસ્યઃ કરુણો ભીષ્મ-ભિત્ તથા ।
શત્રુઃ શુચિર્ યુદ્ધ-વીરઃ પ્રીતો રૌદ્રશ્ ચ પૂર્વવત્

શુચેર્ હાસ્યસ્ તથા પ્રેયાન્ સુહૃદ્ અસ્ય પ્રકીર્તિતઃ ।
દ્વિષો વત્સલ-બીભત્સ-શાન્ત-રૌદ્ર-ભયાનકાઃ ।
પ્રાહુર્ એકે ઽસ્ય સુહૃદં વીર-યુગ્મં પરે રિપુમ્

મિત્રં હાસ્યસ્ય બીભત્સઃ શુચિઃ પ્રેયાન્ સવત્સલઃ ।
પ્રતિપક્ષસ્ તુ કરુણસ્ તથા પ્રોક્તો ભયાનકઃ

અદ્ભુતસ્ય સુહૃદ્ વીરઃ પઞ્ચ શાન્તાદયસ્ તથા ।
પ્રતિપક્ષો ભવેદ્ અસ્ય રૌદ્રો બીભત્સ એવ ચ

વીરસ્ય ત્વ્ અદ્ભુતો હાસ્યઃ પ્રેયાન્ પ્રીતિસ્ તથા સુહૃત્ ।
ભયાનકો વિપક્ષો ઽસ્ય કસ્યચિચ્ છાન્ત એવ ચ

કરુણસ્ય સુહૃદ્-રૌદ્રો વત્સલશ્ ચ વિલોક્યતે ।
વૈરી હાસ્યો ઽસ્ય સમ્ભોગ-શૃઙ્ગારશ્ ચાદ્ભુતસ્ તથા

રૌદ્રસ્ય કરુણઃ પ્રોક્તો વીરશ્ ચાપિ સુહૃદ્-વરઃ ।
પ્રતિપક્ષસ્ તુ હાસ્યે ઽસ્ય શૃઙ્ગારો ભીષણો ઽપિ ચ

ભયાનકસ્ય બીભત્સઃ કરુણશ્ ચ સુહૃદ્-વરઃ ।
દ્વિષન્તુ વીર-શૃઙ્ગાર-હાસ્ય-રૌદ્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

બીભત્સસ્ય ભવેચ્ છાન્તો હાસ્યઃ પ્રીતિસ્ તથા સુહૃત્ ।
શત્રુઃ શુચિસ્ તથા પ્રેયાન્ જ્ઞેયા યુક્ત્યા પરે ચ તે

તત્ર સુહૃત્-કૃત્યમ્--
કથિતેભ્યઃ પરે યે સ્યુસ્ તે તટસ્થાઃ સતાં મતાઃ

સુહૃદા મિશ્રણાં સમ્યગ્ આસ્વાદં કુરુતે રસમ્

દ્વયોસ્ તુ મિશ્રણે સામ્યં દુઃશકં સ્યાત્ તુલા-ધૃતમ્ ।
તસ્માદ્ અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવેન મેલનં વિદુષાં મતમ્

ભવેન્ મુખ્યો ઽથ વા ગૌણો રસો ઽઙ્ગી કિલ યત્ર યઃ ।
કર્તવ્યં તત્ર તસ્યાઙ્ગં સુહૃદ્ એવ રસો બુધૈઃ

અથાઙ્ગિત્વં પ્રથમતો મુખ્યાનામ્ ઇહ લિખ્યતે ।
અઙ્ગતાં યત્ર સુહૃદો મુખ્યા ગૌણાશ્ ચ બિભ્રતિ

તત્ર શાન્તે ઽઙ્ગિનિ પ્રીતસ્યાઙ્ગતા, યથા--
જીવ-સ્ફુલિઙ્ગ-વહ્નેર્ મહસો ઘન-ચિત્-સ્વરૂપસ્ય ।
તસ્ય પદામ્બુજ-યુગલં કિં વા સંવાહયિષ્યામિ

અત્ર મુખ્યે ઽઙ્ગિનિ મુખ્યસ્યાઙ્ગતા ।
તત્રૈવ બીભત્સસ્ય, યથા--
અહમ્ ઇહ કફ-શુક્ર-શોણિતાનાં
પૃથુ-કુતુપે કુતુકી રતઃ શરીરે ।
શિવ શિવ પરમાત્મનો દુરાત્મા
સુખ-વપુષઃ સ્મરણે ઽપિ મન્થરો ઽસ્મિ

અત્ર મુખ્ય એવ ગૌણસ્ય ।
તત્રૈવ પ્રીતસ્યાદ્ભુત-બીભત્સયોશ્ ચ, યથા--
હિત્વાસ્મિન્ પિશિતોપનદ્ધ-રુધિર-ક્લિન્ને મુદં વિગ્રહે
પ્રીત્ય્-ઉત્સિક્ત-મનાઃ કદાહમ્ અસકૃદ્-દુસ્તર્ક-ચર્યાસ્પદમ્ ।
આસીનં પુરટાસનોપરિ પરં બ્રહ્મામ્બુદ-શ્યામલં
સેવિષ્યે ચલ-ચારુ-ચામર-મરુત્-સઞ્ચાર ચાતુર્યતઃ

અત્ર મુખ્ય એવ મુખ્યસ્ય ગૌણયોશ્ ચ ।
અથ પ્રીતે શાન્તસ્ય, યથા--
નિરવિદ્યતયા સપદ્ય્ અહં
નિરવદ્યઃ પ્રતિપદ્ય-માધુરીમ્ ।
અરવિન્દ-વિલોચનં કદા
પ્રભુમિન્દીવર-સુન્દરં ભજે

અત્ર મુખ્યે મુખ્યસ્ય ।
તત્રૈવ બીભત્સસ્ય, યથા--
સ્મરન્ પ્રભુ-પાદામ્ભોજં નટન્ન્ અટતિ વૈષ્ણવઃ ।
યસ્ તુ દૃષ્ટ્યા પદ્મિનીનામ્ અપિ સુષ્ઠુ હૃણીયતે

અત્ર મુખ્યે ગૌણસ્ય ।
તત્રૈવ બીભત્સ-શાન્ત-વીરાણાં, યથા--
તનોતિ મુખ-વિક્રિયાં યુવતિ-સઙ્ગ-રઙ્ગોદયે
ન તૃપ્યતિ ન સર્વતઃ સુખ-મયે સમાધાવ્ અપિ ।
ન સિદ્ધિષુ ચ લાલસાં વહતિ લભ્યમાનાસ્વ્ અપિ
પ્રભો તવ પદાર્ચને પરમ્ ઉપૈતિ તૃષ્ણાં મનઃ

અત્ર મુખ્યે મુખ્યસ્ય ગૌણયોશ્ ચ ।
અથ પ્રેયસિ શુચેર્, યથા--
ધન્યાનાં કિલ મૂર્ધન્યાઃ સુબલામુર્ વ્રજાબલાઃ ।
અધરં પિઞ્છ-ચૂડસ્ય ચલાશ્ ચુલૂકયન્તિ યાઃ

અત્ર મુખ્યે મુખ્યસ્ય ।
તત્રૈવ હાસસ્ય, યથા--
દૃશોસ્ તરલિતૈર્ અલં વ્રજ નિવૃત્ય મુગ્ધે વ્રજં
વિતર્કયસિ માં યથા ન હિ તથાસ્મિ કિં ભૂરિણા ।
ઇતીરયતિ માધવે નવ-વિલાસિનીં છદ્મના
દદર્શ સુબલો બલદ્-વિકચ-દૃષ્ટિર્ અસ્યાનનમ્

અત્ર મુખ્યે ગૌણસ્ય ।
તત્રૈવ શુચિહાસ્યયોર્, યથા--
મિહિર-દુહિતુર્ ઉદ્યદ્-વઞ્જુલં મઞ્જુ-તીરં
પ્રવિશતિ સુબલો ઽયં રાધિકા-વેષ-ગૂઢઃ ।
સ-રભસમ્ અભિપશ્યન્ કૃષ્ણમ્ અભ્યુત્થિતં યઃ
સ્મિત-વિકશિત-ગણ્ડં સ્વીયમ્ આસ્યં વૃણોતિ

અત્ર મુખ્યે મુખ્ય-ગૌણયોઃ ।
અથ વત્સલે કરુણસ્ય--
નિરાતપત્રઃ કાન્તારે સન્તતં મુક્ત-પાદુકઃ ।
વત્સાન્ અવતિ વત્સો મે હન્ત સન્તપ્યતે મનઃ

અત્ર મુખ્યે ગૌણસ્ય ।
તત્રૈવ હાસ્યસ્ય, યથા--
પુત્રસ્ તે નવનીત-પિણ્ડમ્ અતનું મુષ્ણન્ મમાન્તર્-ગૃહાદ્
વિન્યસ્યાપસસાર તસ્ય કણિકાં નિદ્રાણ-ડિમ્ભાનને ।
ઇત્ય્ ઉક્તા કુલ-વૃદ્ધયા સુત-મુખે દૃષ્ટિં વિભુગ્ન-ભ્રુણિ
સ્મેરાં નિક્ષિપતી સદા ભવતુ વઃ ક્ષેમાય ગોષ્ઠેશ્વરી

અત્રાપિ મુખ્યે ગૌણસ્ય ।
તત્રૈવ ભયાનકાદ્ભુત-હાસ્ય-કરુણાનાં, યથા--
કમ્પ્રા સ્વેદિનિ ચૂર્ણ-કુન્તલ-તટે સ્ફારેક્ષણા તુઙ્ગિતે
સવ્યે દોષ્ણિ વિકાશિ-ગણ્ડ-ફલકા લીલાસ્ય-ભઙ્ગી-શતે ।
બિભ્રાણસ્ય હરેર્ ગિરીન્દ્રમ્ ઉદયદ્-બાષ્પા ચિરોર્ધ્વ-સ્થિતૌ
પાતુ પ્રસ્નવ-સિચ્યમાન-સિચયા વિશ્વં વ્રજાધીશ્વરી

અત્રાપિ મુખ્યે ચતૂર્ણાં ગૌણાનામ્ ।
કેવલે વત્સલે નાસ્તિ મુખ્યસ્ય ખલુ સૌહૃદમ્ ।
અતો ઽત્ર વત્સલે તસ્ય નતરાં લિખિતાઙ્ગતા

અથ ઉજ્જ્વલે પ્રેયસો, યથા--
મદ્-વેષ-શીલિત-તનોઃ સુબલસ્ય પશ્ય
વિન્યસ્ય મઞ્જુ-ભુજ-મૂર્ધ્નિ ભુજં મુકુન્દઃ ।
રોમાઞ્ચ-કઞ્ચુક-જુષઃ સ્ફુટમ્ અસ્ય કર્ણે
સન્દેશમ્ અર્પયતિ તન્વિ મદ્-અર્થમ્ એવ

અત્ર મુખ્યે મુખ્યસ્ય ।
તત્રૈવ હાસ્યસ્ય, યથા--
સ્વસાસ્મિ તવ નિર્દયે પરિચિનોષિ ન ત્વં કુતઃ
કુરુ પ્રણય-નિર્ભરં મમ કૃશાઙ્ગિ કણ્ઠ-ગ્રહમ્ ।
ઇતિ બ્રુવતિ પેશલં યુવતિ-વેષ-ગૂઢે હરૌ
કૃતં સ્મિતમ્ અભિજ્ઞયા ગુરુ-પુરસ્ તદા રાધયા

અત્ર મુખ્યે ગૌણસ્ય ।
તત્રૈવ પ્રેયો-વીરયોર્ યથા--
મુકુન્દો ઽયં ચન્દ્રાવલિ-વદન-ચન્દ્રે ચટુલભે
સ્મર-સ્મેરામ્ આરાદ્ દૃશમ્ અસકલામ્ અર્પયતિ ચ ।
ભુજામ્ અંસે સખ્યુઃ પુલકિનિ દધાનઃ ફનિ-નિભામ્
ઇભારિ-ક્ષ્વેડાભિર્ વૃષ-દનુજમ્ ઉદ્યોજયતિ ચ

અત્ર મુખ્યે મુખ્ય-ગૌણયોઃ ।
અથ ગૌણાનામ્ અઙ્ગિતા--
હાસ્યાદીનાં તુ ગૌણાનાં યદ્-ઉદાહરણં કૃતમ્ ।
તેનૈષામ્ અઙ્ગિતા વ્યક્તા મુખ્યાનાં ચ તથાઙ્ગતા ।
તથાપ્ય્ અલ્પ-વિશેષાય કિઞ્ચિદ્ એવ વિલિખ્યતે

અથ હાસ્યે ઽઙ્ગિનિ શુચેર્ અઙ્ગતા, યથા--
મદનાન્ધતયા ત્રિ-વક્રયા
પ્રસભં પીત-પટાઞ્ચલે ધૃતે ।
અદધાદ્ વિનતં જનાગ્રતો
હરિર્ ઉત્ફુલ્લ-કપોલમ્ આનનમ્

અત્ર ગૌણે ઽઙ્ગિનિ મુખ્યસ્યાઙ્ગતા ।
વીરે પ્રેયસો, યથા--
સેનાન્યં વિજિતમ્ અવેક્ષ્ય ભદ્રસેનં
માં યોદ્ધું મિલસિ પુરઃ કથં વિશાલ ।
રામાણાં શતમ્ અપિ નોદ્ભટોરુ-ધામા
શ્રીદામા ગણયતિ રે ત્વમ્ અત્ર કો ઽસિ

અત્રાપિ ગૌણે ઽઙ્ગિનિ મુખ્યસ્ય ।
રૌદ્રે પ્રેયો-વીરયોર્, યથા--
યદુનન્દન નિન્દનોદ્ધતં
શિશુપાલં સમરે જિઘાંસુભિઃ ।
અતિલોહિત-લોચનોત્પલૈર્
જગૃહે પાણ્ડુ-સુતૈર્ વરાયુધમ્

અત્ર ગૌણે મુખ્ય-ગૌણયોઃ ।
અદ્ભુતે પ્રેયો-વીર-હાસ્યાનાં, યથા--
મિત્રાણીક-વૃતં ગદાયુધિ ગુરું-મન્યં પ્રલમ્બ-દ્વિષં
યષ્ટ્યા દુર્બલયા વિજિત્ય પુરતઃ સોલ્લુણ્ઠમ્ ઉદ્ગાયતઃ ।
શ્રીદામ્નઃ કિલ વીક્ષ્ય કેલિ-સમરાટોપોત્સવે પાટવં
કૃષ્ણઃ ફુલ્લ-કપોલકઃ પુલકવાન્ વિસ્ફાર-દૃષ્ટિર્ બભૌ

અત્ર ગૌણે મુખ્યસ્ય ગૌણયોશ્ ચ ।
એવમ્ અન્યસ્ય ગૌણસ્ય જ્ઞેયા કવિભિર્ અઙ્ગિતા ।
તથા ચ મુખ્ય-ગૌણાનાં રસાનામ્ અઙ્ગતાપિ ચ

સો ઽઙ્ગી સર્વાતિગો યઃ સ્યાન્ મુખ્યો ગૌણો ઽથવા રસઃ ।
સ એવાઙ્ગં ભવેદ્ અઙ્ગિ-પોષી સઞ્ચારિતાં વ્રજન્

તથા ચ નાટ્યાચાર્યાઃ પઠન્તિ--
એક એવ ભવેત્ સ્થાયી રસો મુખ્યતમો હિ યઃ ।
રસાસ્ તદ્-અનુયાયિત્વાદ્ અન્યે સ્યુર્ વ્યભિચારિણઃ

શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે ચ--
રસાનાં સમવેતાનાં યસ્ય રૂપં ભવેદ્ બહુ ।
સ મન્તવ્યો રસઃ સ્થાયી શેષાઃ સઙ્ચારિણો મતાઃ

સ્તોકાદ્ વિભાવનાજ્ જાતઃ સમ્પ્રાપ્ય વ્યભિચારિતામ્ ।
પુષ્ણન્ નિજ-પ્રભું મુખ્યં ગૌણસ્ તત્રૈવ લીયતે

પ્રોદ્યન્ વિભાવનોત્કર્ષાત્ પુષ્ટિં મુખ્યેન લમ્ભિતઃ ।
કુઞ્ચતા નિજ-નાથેન ગૌણો ઽપ્ય્ અઙ્ગિત્વમ્ અશ્નુતે

મુખ્યસ્ ત્વ્ અઙ્ગત્વમ્ આસાદ્ય પુષ્ણન્ન્ ઇન્દ્રમ્ ઉપેન્દ્રવત્ ।
ગૌણમ્ એવાઙ્ગિનં કૃત્વા નિગૂઢ-નિજ-વૈભવઃ

અનાદિ-વાસનોદ્ભાસ-વાસિતે ભક્ત-ચેતસિ ।
ભાત્ય્ એવ ન તુ લીનઃ સ્યાદ્ એષ સઞ્ચારિ-ગૌણવત્

અઙ્ગી મુખ્યઃ સ્વમ્ અત્રાઙ્ગૈર્ ભાવૈસ્ તૈર્ અભિવર્ધયન્ ।
સજાતીયૈર્ વિજાતીયૈઃ સ્વતન્ત્રઃ સન્ વિરાજતે

યસ્ય મુખ્યસ્ય યો ભક્તો ભવેન્ નિત્ય-નિજાશ્રયઃ ।
અઙ્ગી સ એવ તત્ર સ્યાન્ મુખ્યો ઽપ્ય્ અન્યો ઽઙ્ગતાં વ્રજેત્

કિં ચ--
આસ્વાદોદ્રેક-હેતુત્વમ્ અઙ્ગસ્યાઙ્ગત્વમ્ અઙ્ગિનિ ।
તદ્ વિના તસ્ય સમ્પાતો વૈફલ્યાયૈવ કલ્પતે

યથા મૃષ્ટ-રસાલાયાં યવસાદેઃ કથઞ્ચન ।
તચ્-ચર્વણે ભવેદ્ એવ સતૃણાભ્યવહારિતા

અથ વૈરિ-કૃત્યમ્--
જનયત્ય્ એવ વૈરસ્યં રસાનાં વૈરિણા યુતિઃ ।
સુમૃષ્ટ-પાનકાદીનાં ક્ષાર-તિક્તાદિના યથા

યથા હિ--
બ્રહ્મિષ્ઠાયા નિષ્ફલો મે વ્યતીતઃ
કાલો ભૂયાન્ હા સમાધિ-વ્રતેન ।
સાન્દ્રાનન્દં તન્ મયા બ્રહ્મ મૂર્તં
કોણેનાક્ષ્ણઃ સાચિ-સવ્યસ્ય નૈક્ષિ

તત્ર શાન્તસ્યોજ્જ્વલેન વૈરસ્યમ્ ।
ક્ષણમ્ અપિ પિતૃ-કોટિ-વત્સલં તં
સુર-મુનિ-વન્દિત-પાદમ્ ઇન્દિરેશમ્ ।
અભિલષતિ વરાઙ્ગના-નખાઙ્કૈઃ
પ્રભુમ્ ઈક્ષિતં મનો મે

તત્ર પ્રીતસ્યોજ્જ્વલેનૈવ ।
દોર્ભ્યામ્ અર્ગલ-દીર્ઘાભ્યાં સખે પરિરભસ્વ મામ્ ।
શિરઃ કૃષ્ણ તવાઘ્રાય વિહરિષ્યે તતસ્ ત્વયા

અત્ર પ્રેયસો વત્સલેન ।
યં સમસ્ત-નિગમાઃ પરમેશં
સાત્વતાસ્ તુ ભગવન્તમ્ ઉશન્તિ ।
તત્ સુતેતિ બત સાહસિકીં ત્વાં
વ્યાજિ-હીર્ષતુ કથં મમ જિહ્વા

અત્ર વત્સલસ્ય પ્રીતેન ।
તડિદ્-વિલાસ-તરલા નવ-યૌવન-સમ્પદઃ ।
અદ્યૈવ દૂતિ તેન ત્વં મયા રમય માધવમ્

અત્રોજ્જ્વલસ્ય શાન્તેન ।
ચિરં જીવેતિ સંયુજ્ય કાચિદ્ આશીર્ભિર્ અચ્યુતમ્ ।
કૈલાસ-સ્થા વિલાસેન કામુકી પરિષષ્વજે

અત્ર શુચેર્ વત્સલેન ।
શુચેઃ સમ્બન્ધ-ગન્ધો ઽપિ કથઞ્ચિદ્ યદિ વત્સલે ।
ક્વચિદ્ ભવેત્ તતઃ સુષ્ઠુ વૈરસ્યાયૈવ કલ્પતે

પિશિતાસૃઙ્-મયી નાહં સત્યમ્ અસ્મિ તવોચિતા ।
સ્વાપાઙ્ગ-બિદ્ધાં શ્યામાઙ્ગ કૃપયાઙ્ગી-કુરુષ્વ મામ્

અત્ર શુચેર્ બીભત્સેન ।
એવમ્ અન્યાપિ વિજ્ઞેયા પ્રાજ્ઞૈ રસ-વિરોધિતા ।
પ્રાયેણેયં રસાભાસ-કક્ષાયાં પર્યવસ્યતિ

કિં ચ--
દ્વાયોર્ એકતરસ્યેહ બાધ્યત્વેનોપવર્ણને ।
સ્મર્યમાણતયાપ્ય્ ઉક્તૌ સામ્યેન વચને ઽપિ ચ

રસાન્તરેણ વ્યવધૌ તટ-સ્થેન પ્રિયેણ વા ।
વિષયાશ્રય-ભેદે ચ ગૌણેન દ્વિષતા સહ ।
ઇત્ય્ આદિષુ ન વૈરસ્યં વૈરિણો જનયેદ્ યુતિઃ

તત્ર એકતરસ્ય બાધ્યત્વેન વર્ણને, યથા વિદગ્ધ-માધવે (2.18)--
પ્રત્યાહૃત્ય મુનિઃ ક્ષણં વિષયતો યસ્મિન્ મનો ધિત્સતે
બાલાસૌ વિષયેષુ ધિત્સતિ તતઃ પ્રત્યાહરન્તી મનઃ ।
યસ્ય સ્ફૂર્તિ-લવાય હન્ત હૃદયે યોગી સુમુત્કણ્ઠતે
મુગ્ધેયં કિલ તસ્ય પશ્ય હૃદયાન્ નિષ્ક્રાન્તિમ્ આકાઙ્ક્ષતિ

બાધ્યત્વમ્ અત્ર શાન્તસ્ય શુચેર્ ઉત્કર્ષ-વર્ણનાત્

સ્મર્યમાણત્વે, યથા--
સ એષ વૈહાસિકતા-વિનોદૈર્
વ્રજસ્ય હાસોદ્ગમ-સંવિધાતા ।
ફણીશ્વરેણાદ્ય વિકૃષ્યમાણઃ
કરોતિ હા નઃ પરિદેવનાનિ

સામ્યેન વચને, યથા--
વિશ્રાન્ત-ષોડશ-કલા નિર્વિકલ્પા નિરાવૃતિઃ ।
સુખાત્મા ભવતી રાધે બ્રહ્મ-વિદ્યેવ રાજતે

યથા વા--
રાધા શાન્તિર્ ઇવોન્નિદ્રં નિર્નિમેષેક્ષણં ચ મામ્ ।
કુર્વતી ધ્યાન-લગ્નં ચ વાસયત્ય્ અદ્રિ-કન્દરે

વસાન્તરેણ વ્યવધૌ, યથા--
ત્વં કાસિ શાન્તા કિમ્ ઇહાન્તરીક્ષે
દ્રષ્ટું પરં બ્રહ્મ કુતસ્ તતાક્ષી ।
અસ્યાતિરૂપાત્ કિમ્ ઇવાકુલાત્મા
રમ્ભે સમાવિશ્ય ભિદા સ્મરેણ

અત્રાદ્ભુતેન વ્યવધિઃ ।
વિષય-ભિન્નત્વે, યથા શ્રી-દશમે (10.60.45)--
ત્વક્-શ્મશ્રુ-રોમ-નખ-કેશ-પિનદ્ધમ્ અન્તર્
માંસાસ્થિ-રક્ત-કૃમિ-વિટ્-કફ-પિત્ત-વાતમ્ ।
જીવચ્-છવં ભજતિ કાન્તમ્ અતિ-વિમૂઢા
યા તે પદાબ્જ-મકરન્દમ્ અજિઘ્રતી સ્ત્રી

યથા વા વિદગ્ધ-માધવે (2.31)--
તસ્યાઃ કાન્ત-દ્યુતિનિ વદને મઞ્જુલે ચાક્ષિ-યુગ્મે
તત્રાસ્માકં યદ્-અવધિ સખે દૃષ્ટિર્ એષા નિવિષ્ટા ।
સત્યં બ્રૂમસ્ તદ્-અવધિ ભવેદ્ ઇન્દુમ્ ઇન્દીવરં ચ
સ્મારં સ્મારં મુખ-કુટિલતા-કારિણીયં હૃણીયા

ઉભયત્ર શુચિ-બીભત્સયોઃ ।
આશ્રય-ભિન્નત્વે, યથા--
વિજયિનમ્ અજિતઃ વિલોક્ય રઙ્ગ-
સ્થલ-ભુવિ સમ્ભૃત-સાંયુગીન-લીલમ્ ।
પશુપ-સવયસાં વપૂંષિ ભેજુઃ
પુલક-કુલં દ્વિષતાં તુ કાલિમાનમ્

અત્ર વીર-ભયાનકયોઃ ।
વિષયાશ્રય-ભેદે ઽપિ મુખ્યેન દ્વિષતા સહ ।
સઙ્ગતિઃ કિલ મુખ્યસ્ય વૈરસ્યાયૈવ જાયતે

તત્ર વિષય-ભેદે, યથા--
વિમોચયાર્ગલાબન્ધં વિલમ્બં તાત નાચર ।
યામિ કાશ્ય-ગૃહં યૂના મનઃ શ્યામેન મે હૃતમ્

અત્ર શુચેઃ પ્રીતેન ।
આશ્રય-ભેદે, યથા--
રુક્મિણી-કુચ-કાશ્મીર-પઙ્કિલોરઃ-સ્થલં કદા ।
સદાનન્દં પરં બ્રહ્મ દૃષ્ટ્યા સેવિષ્યતે મયા

અત્ર શાન્તસ્ય શુચિના ।
અનુરક્ત-ધિયો ભક્તાઃ કેચન જ્ઞાન-વર્ત્મનિ ।
શાન્તસ્યાશ્રય-ભિન્નત્વે વૈરસ્યં નાનુમન્વતે

કિં ચ--
ભૃત્યયોર્ નાયકસ્યેવ નિસર્ગ-દ્વેષિણોર્ અપિ ।
અઙ્ગયોર્ અઙ્ગિનઃ પુષ્ટ્યૈ ભવેદ્ એકત્ર સઙ્ગતિઃ

યથા--
કુમારસ્ તે મલ્લી-કુસુમ-સુકુમારઃ પ્રિયતમે
ગરિષ્ઠો ઽયં કેશી ગિરિવદ્ ઇતિ મે વેલ્લતિ મનઃ ।
શિવં ભૂયાત્ પશ્યોન્નમિત-ભુજ-મેધિર્ મુહુર્ અમું
ખલં ક્ષુન્દન્ કુર્યાં વ્રજમ્ અતિતરાં શાલિનમ્ અહમ્

અત્ર વિદ્વિષૌ વીરભયાનકૌ વત્સલં પુષ્ણીતઃ ।
યથા--
કમ્પ્રા સ્વેદિનિ ચૂર્ણ-કુન્તલ-તટે ઇત્ય્ આદિ (બ્ર્સ્ 4.8.31)

તત્ર હાસ્ય-કરુણૌ વત્સલમ્ એવ પુષ્ણીતઃ ।
અપિ ચ--
મિથો વૈરાવ્ અપિ દ્વૌ યૌ ભાવૌ ધર્મ-સુતાદિષુ ।
કાલાદિ-ભેદત્ પ્રાકટ્યં તૌ વિન્દન્તૌ ન દુષ્યતઃ

અધિરૂઢે મહા-ભાવે વિરુદ્ધૈર્ વિરસાઃ યુતિઃ ।
ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉજ્જ્વલે રાધા-કૃષ્ણયોર્ દર્શિતં પુરા

ક્વાપ્ય્ અચિન્ત્ય-મહા-શક્તૌ મહા-પુરુષ-શેખરે ।
રસાવલિ-સમાવેશઃ સ્વાદાયૈવોપજાયતે

તત્ર રસાનાં વિષયત્વે, યથા લલિત-માધવે (3.4)--
દૈત્યાચાર્યાસ્ તદ્-આસ્યે વિકૃતિમ્ અરુણતાં મલ્લ-વર્યાઃ સખાયો
ગણ્ડૌન્નત્યં ખલેશાઃ પ્રલયમ્ ઋષિગણા ધ્યાન-મુષ્ણાસ્રમ્ અમ્બાઃ ।
રોમાઞ્ચં સાંયુગીનાઃ કમ્ અપિ નવ-ચમત્કારમ્ અન્તઃ સુરેશા
લાસ્યં દાસાઃ કટાક્ષં યયુર્ અસિત-દૃશઃ પ્રેક્ષ્ય રઙ્ગે મુકુન્દમ્

આશ્રયત્વે, યથા--
સ્વસ્મિન્ ધૂર્યે ઽપ્ય્ અમાની શિશુષુ ગરિ-ધૃતાવ્ ઉદ્યતેષુ સ્મિતાસ્યસ્
થૂત્કારી દધ્નિ વિસ્રે પ્રણયિષુ વિવૃત-પ્રૌઢિર્ ઇન્દ્રે ઽરુણાક્ષઃ ।
ગોષ્ઠે સાશ્રુર્ વિદૂને ગુરુષુ હરિ-મખં પ્રાસ્ય કમ્પઃ સ પાયાદ્
આસારે સ્ફાર-દૃષ્ટિર્ યુવતિષુ પુલકી બિભ્રદ્ અદ્રિં વિભુર્ વઃ