Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 4.9

iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhāv uttara-vibhāge
rasānāṃ maitrī-vaira-sthiti-nāmnī laharī aṣṭamī ||
4.9
rasābhāsākhyā navama-laharī
pūrvam evānuśiṣṭena vikalā rasa-lakṣaṇā |
rasā eva rasābhāsā rasa-jñair anukīrtitāḥ

syus tridhoparasāś cānu-rasāś cāparasāś ca te |
uttamā madhyamāḥ proktāḥ kaniṣṭhāś cety amī kramāt

atra uparasāḥ--
prāptaiḥ sthāyi-vibhāvānu-bhāvādyais tu virūpatām |
śāntādayo rasā eva dvādaśoparasā matāḥ

tatra śāntoparasāḥ--
brahma-bhāvāt para-brahmaṇy advaitādhikya-yogataḥ |
tathā bībhatsa-bhūmādeḥ śānto hy uparaso bhavet

tatra ādyaṃ, yathā--
vijñāna-suṣamādhaute samādhau yad udañcati |
sukhaṃ dṛṣṭe tad evādya purāṇa-puruṣe tvayi

dvitīyaṃ, yathā--
yatra yatra viṣaye mama dṛṣṭis
taṃ tam eva kalayāmi bhavantam |
yan nirañjana parāvara-bījaṃ
tvāṃ vinā kim api nāparam asti

atha prītoparasaḥ--
kṛṣṇasyāgre 'tidhārṣṭyena tad-bhakteṣv avahelayā |
svābhīṣṭa-devatānyatra paramotkarṣa-vīkṣayā |
maryādātikramādyaiś ca prītoparasatā matā

tatra ādyaṃ, yathā--
praṇayan vapur vivaśatāṃ satāṃ kulair
avadhīryamāṇa-naṭano 'py anargalaḥ |
vikira prabho dṛśam ihety akuṇṭha-vāk
caṭulo baṭu-vyavṛṇutātmano ratim

atha preya-uparasaḥ--
ekasminn eva sakhyena hari-mitrādy-avajñayā |
yuddha-bhūmādinā cāpi preyānuparaso bhavet

tatra ādyaṃ, yathā--
suhṛd ity udito bhiyā cakampe
chalito narma-girā stutiṃ cakāra |
sa nṛpaḥ pariripsato bhujābhyāṃ
hariṇā daṇḍavad agrataḥ papāta

atha vatsaloparasaḥ--
sāmarthyādhikyābhijñānāl lālanādy-aprayatnataḥ |
karuṇasyātirekādes turyāś coparaso bhavet

tatra ādyaṃ, yathā--
mallānāṃ yad-avadhi parvatodbhaṭānām
unmāthaṃ sapadi tavātmajād apaśyam |
nodvegaṃ tad-avadhi yāmi jāmi tasmin
drāghiṣṭhām api samitiṃ prapadyamāne

atha śṛṅgāroparasaḥ | tatra sthāyi-vairūpyam--
dvayor ekatarasyaiva ratir yā khalu dṛśyate |
yān ekatra tathaikasya sthāyinaḥ sā virūpatā |
vibhāvasyaiva vairūpyaṃ sthāyiny atropacaryate

tatra ekatra ratir, yathā lalita-mādhave--
manda-smitaṃ prakṛti-siddham api vyudantaṃ
saṅgopitaś ca sahajo 'pi dṛśos taraṅgaḥ |
dhūmāyite dvija-vadhū-madanārti-vahnāv
ahnāya kāpi gaitri aṅkuritām ayāsīt

atyantābhāva evātra rateḥ khalu vivakṣitaḥ |
etasyāḥ prāg-abhāve tu śucir noparaso bhavet

anekatra ratir, yathā--
gāndharvi kurvāṇam avekṣya līlām
agre dharaṇyāṃ sakhi kāma-pālam |
ākarṇayantī ca mukunda-reṇuṃ
bhinnādya sādhvi smarato dvidhāsi

kecit tu nāyakasyāpi sarvathā tulya-rāgataḥ |
nāyikāsv apy anekāsu vadanty uparasaṃ śucim

vibhāva-vairūpyam--
vaidagdhyaujjvalya-viraho vibhāvasya virūpatā |
latā-paśu-pulindīṣu vṛddhāsv api sa vartate

tatra latā, yathā--
sakhi madhu kiratī niśamya vaṃśīṃ
madhu-mathanena kaṭākṣitātha mṛdvī |
mukula-pulakitā latāvalīyaṃ
ratim iha pallavitāṃ hṛdi vyanakti

paśur, yathā--
paśyādbhutās tuṅga-madaḥ kuraṅgīḥ
pataṅga-kanyā-puline 'dya dhanyāḥ |
yāḥ keśavāṅge tad-apāṅga-pūtāḥ
sānaṅga-raṅgāṃ dṛśam arpayanti

pulindī, yathā--
kālindī-puline paśya pulindī pulakācitā |
harer dṛk-cāpalaṃ vīkṣya sahajaṃ yā vighūrṇate

vṛddhā, yathā--
kajjalena kṛta-keśa-kālimā
bilva-yugma-racitonnata-stanī |
paśya gauri kiratī dṛg-añcalaṃ
smerayaty aghaharaṃ jaraty asau

sthāyino 'tra virūpatvam eka-rāgatayāpi cet |
ghaṭetāsau vibhāvasya virūpatve 'py udāhṛtiḥ

śucitvaujjvalya-vaidigdhyāt suveśatvāc ca kathyate |
śṛṅgārasya vibhāvatvam anyatrābhāsatā tataḥ

atha anubhāva-vairūpyam--
samayānāṃ vyatikrāntir grāmyatvaṃ dhṛṣṭāpi ca |
vairūpyam anubhāvāder manīṣibhir udīritam

tatra samaya-vyatikrāntiḥ--
samayāḥ khaṇḍitādīnāṃ priye roṣoditādayaḥ |
puṃsaḥ smitādayaś cātra priyayā tāḍanādiṣu |
eteṣām anyathā-bhāvaḥ samayānāṃ vyatikramaḥ

tatra ādyaṃ, yathā --
kāntā-nakhāndhito 'py adya parihṛtya hare hriyam |
kailāsa-vāsinīṃ dāsīṃ kṛpā-dṛṣṭyā bhajasva mām

atha grāmyatvam --
bāla-śabdādy-upanyāso virasokti-prapañcanam |
kaṭī-kaṇḍūtir ity ādyaṃ grāmyatvaṃ kathitaṃ budhaiḥ

tatra ādyaṃ, yathā --
kiṃ naḥ phaṇi-kiśorīṇāṃ tvaṃ puṣkara-sadāṃ sadā |
muralī-dhvaninā nīvīṃ gopa-bāla vilumpasi

atha dhṛṣṭatā--
prakaṭa-prārthanādiḥ syāt sambhogādes tu dhṛṣṭatā

yathā--
kānta kailāsa-kuñjo 'yaṃ ramyāhaṃ nava-yauvanā |
tvaṃ vidagdho 'si govinda kiṃ vā vācyam ataḥ param

evam eva tu gauṇānāṃ hāsādīnām api svayam |
vijñeyoparasatvasya manīṣibhir udāhṛtiḥ

atha anurasāḥ--
bhaktādibhir vibhāvādyaiḥ kṛṣṇa-sambandha-varjitaiḥ |
rasā hāsyādayaḥ sapta śāntaś cānurasā matāḥ

tatra hāsyānurasaḥ--
tāṇḍavaṃ vyadhita hanta kakkhaṭī
markaṭī bhrū-kuṭībhis tathoddhuram |
yena vallava-kadambakaṃ babhau
hāsa-ḍambara-karambitānanam

atha adbhutānurasaḥ--
bhāṇḍīra-kakṣe bahudhā vitaṇḍāṃ
vedānta-tantre śuka-maṇḍalasya |
ākarṇayan nirnimiṣākṣi-pakṣmā
romāñcitāṅgaś ca surarṣir āsīt

evam evātra vijñeyā vīrāder apy udāhṛtiḥ

aṣṭāv amī taṭastheṣu prākaṭyaṃ yadi bibhrati |
kṛṣṇādibhir vibhāvādyair gatair anubhavādhvani

atha aparasāḥ--
kṛṣṇa-tat-pratipakṣaś ced viṣayāśrayatāṃ gatāḥ |
hāsādīnāṃ tadā te 'tra prājñair aparasā matāḥ

tatra hāsyāparasaḥ--
palāyamānam udvīkṣya capalāyata-locanam |
kṛṣṇam ārāj jarāsandhaḥ solluṇṭham ahasīn muhuḥ

evam anye 'pi vijñeyās te 'dbhutāparasādayaḥ |
uttamās tu rasābhāsāḥ kaiścid rasatayoditāḥ

tathā hi--
bhāvāḥ sarve tad-ābhāsā rasābhāsāś ca kecana |
amī prokta-rasābhijñaiḥ sarve 'pi rasanād rasāḥ

bhāratādyāś catasras tu rasāvasthāna-sūcikāḥ |
vṛttayo nāṭya-mātṛtvād uktā nāṭaka-lakṣaṇe