Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 4.3
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhāv uttara-vibhāge
gauṇa-bhakti-rasa-nirūpaṇe adbhuta-bhakti-rasa-laharī dvitīyā ||
(4.3)
vīra-bhakti-rasākhyā
tṛtīya-laharī
saivotsāha-ratiḥ sthāyī vibhāvādyair nijocitaḥ |
ānīyamānā svādyatvaṃ vīra-bhakti-raso bhavet
yuddha-dāna-dayā-dharmaiś caturdhā-vīra ucyate |
ālambana iha prokta eṣa eva caturvidhaḥ
utsāhas tv eṣa bhaktānāṃ sarveṣām eva sambhavet
tatra yuddha-vīraḥ--
paritoṣāya kṛṣṇasya dadhad utsāham āhave |
sakhā bandhu-viśeṣo vā yuddha-vīra ihocyate
pratiyoddhā mukundo vā tasmin vā prekṣake sthite |
tadīyecchāveśenātra bhaved anyaḥ suhṛd-varaḥ
tatra kṛṣṇo, yathā--
aparājita-māninaṃ haṭhāc
caṭulaṃ tvām abhibhūya mādhava |
dhinuyām adhunā suhṛd-gaṇaṃ
yadi na tvaṃ samarāt parāñcasi
yathā vā--
saṃrambha-prakaṭīkṛta-pratibhaṭārambha-śriyoḥ sādbhutaṃ
kālindī-puline vayasya-nikarair ālokyamānas tadā |
avyutthāpita-sakhyayor api varāhaṅkāra-visphūrjitaḥ
śrīdāmnaś ca bakī-dviṣaś ca samarāṭopaḥ paṭīyān abhūt
suhṛd-varo, yathā--
sakhi-prakara-mārgaṇān agaṇitān kṣipan sarvatas
tathādya laguḍaṃ kramād bhramayati sma dāmā kṛtī |
amaṃsta racita-stutir vrajapates tanujo 'py amuṃ
samṛddha-pulako yathā laguḍa-pañjarāntaḥ-sthitam
prāyaḥ prakṛta-śūrāṇāṃ sva-pakṣair api karhicit |
yuddha-keli-samutsāho jāyate paramādbhutaḥ
tathā ca hari-vaṃśe--
tathā gāṇḍīva-dhanvānaṃ vikrīḍan madhusūdanaḥ |
jigāya bharata-śreṣṭhaṃ kuntyāḥ pramukhato vibhuḥ
iti |
katthitāsphoṭa-vispardhā-vikramāstra-grahādayaḥ |
pratiyodha-sthitāḥ santo bhavanty uddīpanā iha
tatra katthitam--
piṇḍīśūras tvam iha subalaṃ kaitavenābalāṅgaṃ
jitvā dāmodara yudhi vṛthā mā kṛthāḥ katthitāni |
mādyann eṣa tvad-alaghu-bhujāsarpa-darpāpahārī
mandradhvāno naṭati nikaṭe stokakṛṣṇaḥ kalāpī
katthitādyāḥ sva-saṃsthāś ced anubhāvāḥ prakīrtitāḥ |
tathaivāhopuruṣikā kṣveḍitākrośa-valganam
asahāye 'pi yuddhecchā samarād apalāyanam |
bhītābhaya-pradānādyā vijñeyāś cāpare budhaiḥ
tatra katthitam, yathā--
protsāhayasyatitarāṃ kim ivāgraheṇa
māṃ keśisūdana vidann api bhadrasenam |
yoddhuṃ balena samam atra sudurbalena
divyārgalā pratibhaṭas trapate bhujo me
āhopuruṣikā, yathā--
dhṛtāṭope gopeśvara-jaladhi-candre parikaraṃ
nibadhnaty ullāsād bhuja-samara-caryā-samucitam |
sa-romāñcaṃ kṣveḍā-niviḍa-mukha-bimbasya naṭataḥ
sudāmnaḥ sotkaṇṭhaṃ jayati muhur āhopuruṣikā
catuṣṭaye 'pi vīrāṇāṃ nikhilā eva sāttvikāḥ |
garvāvega-dhṛti-vrīḍā-mati-harṣāvahitthikāḥ |
amarṣotsukatāsūyā-smṛty-ādyā vyabhicāriṇaḥ
yuddhotsāha-ratis tasmin sthāyi-bhāvatayoditā |
yā svaśakti-sahāyādyair āhāryā sahajāpi vā |
jigīṣā stheyasī yuddhe sā yuddhotsāha īryate
tatra sva-śaktyā āhāryotsāha-ratir, yathā--
sva-tāta-śiṣṭyā sphuṭam apy anicchann
āhūyamānaḥ puruṣottamena |
sa stoka-kṛṣṇo dhṛta-yuddha-tṛṣṇaḥ
prodyamya daṇḍaṃ bhramayāñcakāra
sva-śaktyā sahajotsāha-ratir, yathā--
śuṇḍākāraṃ prekṣya me bāhu-daṇḍaṃ
mā tvaṃ bhaiṣīḥ kṣudra re bhadrasena |
helārambheṇādya nirjitya rāmaṃ
śrīdāmāhaṃ kṛṣṇam evāhvayeya
yathā va--
balasya balino balāt suhṛd-anīkam āloḍayan
payodhim iva mandaraḥ kṛta-mukunda-pakṣa-grahaḥ |
janaṃ vikaṭa-garjitair vadhirayan sa dhīra-svaro
hareḥ pramadam ekakaḥ samiti bhadraseno vyadhāt
sahāyenāhāryotsāha-ratir, yathā--
mayi valgati bhīma-vikrame
bhaja bhaṅgaṃ na hi saṅgarāditaḥ |
iti mitra-girā varūthapaḥ
sa-virūpaṃ vibruvan hariṃ yayau
sahāyena sahajotsāha-ratir, yathā--
saṅgrāma-kāmuka-bhujaḥ svayam eva kāmaṃ
dāmodarasya vijayāya kṛtī sudāmā |
sāhāyyam atra subalaḥ kurute balī cej
jāto maṇiḥ sujaṭito vara-hāṭakena
suhṛd eva pratibhaṭo vīre kṛṣṇasya na tvariḥ |
sa bhakta-kṣobha-kāritvād raudre tv ālambano rase |
rāgābhāvo dṛg-ādīnāṃ raudrād asya vibhedakaḥ
atha dāna-vīraḥ--
dvi-vidho dāna-vīraḥ syād ekas tatra bahu-pradaḥ |
upasthita-durāpārtha-tyāgī cāpara ucyate
tatra bahu-pradaḥ--
sahasā dīyate yena svayaṃ sarvasvam apy uta |
dāmodarasya saukhyāya procyate sa bahu-pradaḥ
sampradānasya vīkṣādyā asminn uddīpanā matāḥ |
vāñchitādhika-dātṛtvaṃ smita-pūrvābhibhāṣaṇam
sthairya-dākṣiṇya-dhairyādyā anubhāvā ihoditāḥ |
vitarkautsukya-harṣādyā vijñeyā vyabhicāriṇaḥ
dānotsāha-ratis tv atra sthāyi-bhāvatayoditā |
pragāḍhā stheyasī ditsā dānotsāha itīryate
dvidhā bahu-prado 'py eṣa vidvadbhir iha kathyate |
syād ābhyudayikas tv ekaḥ paras tat-sampradānakaḥ
tatra ābhyudāyikaḥ--
kṛṣṇasyābhyudayārthaṃ tu yena sarvasvam arpyate |
arthibhyo brāhmaṇādibhyaḥ sa ābhyudāyiko bhavet
yathā--
vrajapatir iha sūnor jātakārthaṃ tathāsau
vyatarad amala-cetāḥ sañcayaṃ naicikīnām |
pṛthur api nṛga-kīrtiḥ sāmprataṃ saṃvṛtāsīd
iti nijagadur uccair bhūsurā yena tṛptāḥ
atha tat-sampradānakaḥ--
jñātaye haraye svīyam ahaṃtā-mamatāspadam |
sarvasvaṃ dīyate yena sa syāt tat-sampradānakaḥ
tad-dānaṃ prīti-pūjābhyāṃ bhaved ity uditaṃ dvidhā
tatra prīti-dānam--
prīti-dānaṃ tu tasmai yad dadyād bandhv-ādi-rūpiṇe
yathā--
cārcikyaṃ vaijayantīṃ paṭam uru-puraṭodbhāsuraṃ bhūṣaṇānāṃ
śreṇiṃ māṇikya-bhājaṃ gaja-ratha-turagān karburān karbureṇa |
dattvā rājyaṃ kuṭumbaṃ svam api bhagavate ditsur apy anyad uccair
deyaṃ kutrāpy adṛṣṭvā makha-sadasi tadā vyākulaḥ pāṇḍavo 'bhūt
pujā-dānaṃ--
pujā-dānaṃ tu tasmai yad vipra-rūpāya dīyate
yathā aṣṭame (8.20.11)--
yajanti yajñaṃ kratubhir yam ādṛtā
bhavanta āmnāya-vidhāna-kovidāḥ |
sa eva viṣṇur varado 'stu vā paro
dāsyāmy amuṣmai kṣitim īpsitāṃ mune
yathā vā daśa-rūpake {*Dhanika to 4.72}--
lakṣmī-payodharotsaṅga-kuṅkumāruṇito hareḥ |
balinaiva sa yenāsya bhikṣā-pātrīkṛtaḥ karaḥ
atha upasthita-durāpārtha-tyāgī--
upasthita-durāpārtha-tyagy asau yena neṣyate |
hariṇā dīyamāno 'pi sārṣṭy-ādis tuṣyatā varaḥ
pūrvato 'tra viparyasta-kārakatvaṃ dvayor bhavet |
asminn uddīpanāḥ kṛṣṇa-kṛpālāpa-smitādayaḥ
anubhāvās tad-utkarṣa-varṇana-draḍhimādayaḥ |
atra sañcāritā bhūmnā dhṛter eva samīkṣyate
tyāgotsāha-ratir dhīraiḥ sthāyī bhāva ihoditaḥ |
tyāgecchā tādṛśī prauḍhā tyāgotsāha itīryate
yathā hari-bhakti-sudhodaye (7.28)--
sthānābhilāṣī tapasi sthito 'haṃ
tvāṃ prāptavān deva-munīndra-guhyam |
kācaṃ vicinvann api divya-ratnaṃ
svāmin kṛtārtho 'smi varaṃ na yāce
yathā vā tṛtīye (3.15.48)--
nātyantikaṃ vigaṇayanty api te prasādaṃ
kiṃ vānyad arpita-bhayaṃ bhruva unnayais te |
ye 'ṅga tvad-aṅghri-śaraṇā bhavataḥ kathāyāḥ
kīrtanya-tīrtha-yaśasaḥ kuśalā rasa-jñāḥ
ayam eva bhavann uccaiḥ prauḍha-bhāva-viśeṣa-bhāk |
dhuryādīnāṃ tṛtīyasya vīrasya padavīṃ vrajet
atha dayā-vīraḥ--
kṛpārdra-hṛdayatvena khaṇḍaśo deham arpayan |
kṛṣṇāyācchanna-kṛpāya dayā-vīra ihocyate
uddīpanā iha proktās tad-ārti-vyañjanādayaḥ |
nija-prāṇa-vyayenāpi vipanna-trāṇa-śīlatā
āśvāsanoktayaḥ sthairyam ity ādyās tatra vikriyāḥ |
autsukyam atiharṣādyā jñeyāḥ sañcāriṇo budhaiḥ
dayotsāha-ratis tv atra sthāyi-bhāva udīryate |
dayodreka-bhṛd utsāho dayotsāha ihoditaḥ
yathā--
vande kuṭmalitāñjalir muhur ahaṃ vīraṃ mayūra-dhvajaṃ
yenārdhaṃ kapaṭa-dvijāya vapuṣaḥ kaṃsa-dviṣe ditsatā |
kaṣṭaṃ gadgadikākulo 'smi kathanārambhād aho dhīmatā
sollāsaṃ krakacena dāritam abhūt patnī-sutābhyāṃ śivaḥ
hareś cet tattva-vijñānaṃ naivāsya ghaṭate dayā |
tad-abhāve tv asau dāna-vīre 'ntar-bhavati sphuṭam
vaiṣṇavatvād ratiḥ kṛṣṇe kriyate 'nena sarvadā |
kṛtātra dvija-rūpe ca bhaktis tenāsya bhaktatā
antar-bhāvaṃ vadanto 'sya dāna-vīre dayātmanaḥ |
vopadevādayo dhīrā vīram ācakṣate tridhā
atha dharma-vīraḥ--
kṛṣṇaika-toṣaṇe dharme yaḥ sadā pariniṣṭhitaḥ |
prāyeṇa dhīra-śāntas tu dharma-vīraḥ sa ucyate
uddīpanā iha proktāḥ sac-chāstra-śravaṇādayaḥ |
anubhāvā nayāstikya-sahiṣṇutva-yamādayaḥ
dharmotsāha-ratir dhīraiḥ sthāyī bhāva ihocyate |
dharmaikābhiniveśas tu dharmotsāho mataḥ satām
yathā--
bhavad abhi rati-hetūn kurvatā sapta-tantūn
puram abhi puru-hūte nityam evopahūte |
danuja-damana tasyāḥ pāṇḍu-putreṇa gaṇḍaḥ
suciram araci śacyāḥ savya-hastāṅka-śāyī
yajñaḥ pūjā-viśeṣo 'sya bhujādy-aṅgāni vaiṣṇavaḥ |
dhyātvendrādy-āśrayatvena yad eṣv āhutir arpyate
ayaṃ tu sākṣāt tasyaiva nideśāt kurute makhān |
yudhiṣṭhiro 'mbudhiḥ premṇāṃ mahā-bhāgavatottamaḥ
dānādi-trividhaṃ vīraṃ varṇayantaḥ parisphuṭam |
dharma-vīraṃ na manyante katicid dhanikādayaḥ*
Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0