હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 4.3

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધાવ્ ઉત્તર-વિભાગે
ગૌણ-ભક્તિ-રસ-નિરૂપણે અદ્ભુત-ભક્તિ-રસ-લહરી દ્વિતીયા ॥
(4.3)
વીર-ભક્તિ-રસાખ્યા
તૃતીય-લહરી
સૈવોત્સાહ-રતિઃ સ્થાયી વિભાવાદ્યૈર્ નિજોચિતઃ ।
આનીયમાના સ્વાદ્યત્વં વીર-ભક્તિ-રસો ભવેત્

યુદ્ધ-દાન-દયા-ધર્મૈશ્ ચતુર્ધા-વીર ઉચ્યતે ।
આલમ્બન ઇહ પ્રોક્ત એષ એવ ચતુર્વિધઃ

ઉત્સાહસ્ ત્વ્ એષ ભક્તાનાં સર્વેષામ્ એવ સમ્ભવેત્

તત્ર યુદ્ધ-વીરઃ--
પરિતોષાય કૃષ્ણસ્ય દધદ્ ઉત્સાહમ્ આહવે ।
સખા બન્ધુ-વિશેષો વા યુદ્ધ-વીર ઇહોચ્યતે

પ્રતિયોદ્ધા મુકુન્દો વા તસ્મિન્ વા પ્રેક્ષકે સ્થિતે ।
તદીયેચ્છાવેશેનાત્ર ભવેદ્ અન્યઃ સુહૃદ્-વરઃ

તત્ર કૃષ્ણો, યથા--
અપરાજિત-માનિનં હઠાચ્
ચટુલં ત્વામ્ અભિભૂય માધવ ।
ધિનુયામ્ અધુના સુહૃદ્-ગણં
યદિ ન ત્વં સમરાત્ પરાઞ્ચસિ

યથા વા--
સંરમ્ભ-પ્રકટીકૃત-પ્રતિભટારમ્ભ-શ્રિયોઃ સાદ્ભુતં
કાલિન્દી-પુલિને વયસ્ય-નિકરૈર્ આલોક્યમાનસ્ તદા ।
અવ્યુત્થાપિત-સખ્યયોર્ અપિ વરાહઙ્કાર-વિસ્ફૂર્જિતઃ
શ્રીદામ્નશ્ ચ બકી-દ્વિષશ્ ચ સમરાટોપઃ પટીયાન્ અભૂત્

સુહૃદ્-વરો, યથા--
સખિ-પ્રકર-માર્ગણાન્ અગણિતાન્ ક્ષિપન્ સર્વતસ્
તથાદ્ય લગુડં ક્રમાદ્ ભ્રમયતિ સ્મ દામા કૃતી ।
અમંસ્ત રચિત-સ્તુતિર્ વ્રજપતેસ્ તનુજો ઽપ્ય્ અમું
સમૃદ્ધ-પુલકો યથા લગુડ-પઞ્જરાન્તઃ-સ્થિતમ્

પ્રાયઃ પ્રકૃત-શૂરાણાં સ્વ-પક્ષૈર્ અપિ કર્હિચિત્ ।
યુદ્ધ-કેલિ-સમુત્સાહો જાયતે પરમાદ્ભુતઃ

તથા ચ હરિ-વંશે--
તથા ગાણ્ડીવ-ધન્વાનં વિક્રીડન્ મધુસૂદનઃ ।
જિગાય ભરત-શ્રેષ્ઠં કુન્ત્યાઃ પ્રમુખતો વિભુઃ

ઇતિ ।
કત્થિતાસ્ફોટ-વિસ્પર્ધા-વિક્રમાસ્ત્ર-ગ્રહાદયઃ ।
પ્રતિયોધ-સ્થિતાઃ સન્તો ભવન્ત્ય્ ઉદ્દીપના ઇહ

તત્ર કત્થિતમ્--
પિણ્ડીશૂરસ્ ત્વમ્ ઇહ સુબલં કૈતવેનાબલાઙ્ગં
જિત્વા દામોદર યુધિ વૃથા મા કૃથાઃ કત્થિતાનિ ।
માદ્યન્ન્ એષ ત્વદ્-અલઘુ-ભુજાસર્પ-દર્પાપહારી
મન્દ્રધ્વાનો નટતિ નિકટે સ્તોકકૃષ્ણઃ કલાપી

કત્થિતાદ્યાઃ સ્વ-સંસ્થાશ્ ચેદ્ અનુભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
તથૈવાહોપુરુષિકા ક્ષ્વેડિતાક્રોશ-વલ્ગનમ્

અસહાયે ઽપિ યુદ્ધેચ્છા સમરાદ્ અપલાયનમ્ ।
ભીતાભય-પ્રદાનાદ્યા વિજ્ઞેયાશ્ ચાપરે બુધૈઃ

તત્ર કત્થિતમ્, યથા--
પ્રોત્સાહયસ્યતિતરાં કિમ્ ઇવાગ્રહેણ
માં કેશિસૂદન વિદન્ન્ અપિ ભદ્રસેનમ્ ।
યોદ્ધું બલેન સમમ્ અત્ર સુદુર્બલેન
દિવ્યાર્ગલા પ્રતિભટસ્ ત્રપતે ભુજો મે

આહોપુરુષિકા, યથા--
ધૃતાટોપે ગોપેશ્વર-જલધિ-ચન્દ્રે પરિકરં
નિબધ્નત્ય્ ઉલ્લાસાદ્ ભુજ-સમર-ચર્યા-સમુચિતમ્ ।
સ-રોમાઞ્ચં ક્ષ્વેડા-નિવિડ-મુખ-બિમ્બસ્ય નટતઃ
સુદામ્નઃ સોત્કણ્ઠં જયતિ મુહુર્ આહોપુરુષિકા

ચતુષ્ટયે ઽપિ વીરાણાં નિખિલા એવ સાત્ત્વિકાઃ ।
ગર્વાવેગ-ધૃતિ-વ્રીડા-મતિ-હર્ષાવહિત્થિકાઃ ।
અમર્ષોત્સુકતાસૂયા-સ્મૃત્ય્-આદ્યા વ્યભિચારિણઃ

યુદ્ધોત્સાહ-રતિસ્ તસ્મિન્ સ્થાયિ-ભાવતયોદિતા ।
યા સ્વશક્તિ-સહાયાદ્યૈર્ આહાર્યા સહજાપિ વા ।
જિગીષા સ્થેયસી યુદ્ધે સા યુદ્ધોત્સાહ ઈર્યતે

તત્ર સ્વ-શક્ત્યા આહાર્યોત્સાહ-રતિર્, યથા--
સ્વ-તાત-શિષ્ટ્યા સ્ફુટમ્ અપ્ય્ અનિચ્છન્ન્
આહૂયમાનઃ પુરુષોત્તમેન ।
સ સ્તોક-કૃષ્ણો ધૃત-યુદ્ધ-તૃષ્ણઃ
પ્રોદ્યમ્ય દણ્ડં ભ્રમયાઞ્ચકાર

સ્વ-શક્ત્યા સહજોત્સાહ-રતિર્, યથા--
શુણ્ડાકારં પ્રેક્ષ્ય મે બાહુ-દણ્ડં
મા ત્વં ભૈષીઃ ક્ષુદ્ર રે ભદ્રસેન ।
હેલારમ્ભેણાદ્ય નિર્જિત્ય રામં
શ્રીદામાહં કૃષ્ણમ્ એવાહ્વયેય

યથા વ--
બલસ્ય બલિનો બલાત્ સુહૃદ્-અનીકમ્ આલોડયન્
પયોધિમ્ ઇવ મન્દરઃ કૃત-મુકુન્દ-પક્ષ-ગ્રહઃ ।
જનં વિકટ-ગર્જિતૈર્ વધિરયન્ સ ધીર-સ્વરો
હરેઃ પ્રમદમ્ એકકઃ સમિતિ ભદ્રસેનો વ્યધાત્

સહાયેનાહાર્યોત્સાહ-રતિર્, યથા--
મયિ વલ્ગતિ ભીમ-વિક્રમે
ભજ ભઙ્ગં ન હિ સઙ્ગરાદિતઃ ।
ઇતિ મિત્ર-ગિરા વરૂથપઃ
સ-વિરૂપં વિબ્રુવન્ હરિં યયૌ

સહાયેન સહજોત્સાહ-રતિર્, યથા--
સઙ્ગ્રામ-કામુક-ભુજઃ સ્વયમ્ એવ કામં
દામોદરસ્ય વિજયાય કૃતી સુદામા ।
સાહાય્યમ્ અત્ર સુબલઃ કુરુતે બલી ચેજ્
જાતો મણિઃ સુજટિતો વર-હાટકેન

સુહૃદ્ એવ પ્રતિભટો વીરે કૃષ્ણસ્ય ન ત્વરિઃ ।
સ ભક્ત-ક્ષોભ-કારિત્વાદ્ રૌદ્રે ત્વ્ આલમ્બનો રસે ।
રાગાભાવો દૃગ્-આદીનાં રૌદ્રાદ્ અસ્ય વિભેદકઃ

અથ દાન-વીરઃ--
દ્વિ-વિધો દાન-વીરઃ સ્યાદ્ એકસ્ તત્ર બહુ-પ્રદઃ ।
ઉપસ્થિત-દુરાપાર્થ-ત્યાગી ચાપર ઉચ્યતે

તત્ર બહુ-પ્રદઃ--
સહસા દીયતે યેન સ્વયં સર્વસ્વમ્ અપ્ય્ ઉત ।
દામોદરસ્ય સૌખ્યાય પ્રોચ્યતે સ બહુ-પ્રદઃ

સમ્પ્રદાનસ્ય વીક્ષાદ્યા અસ્મિન્ન્ ઉદ્દીપના મતાઃ ।
વાઞ્છિતાધિક-દાતૃત્વં સ્મિત-પૂર્વાભિભાષણમ્

સ્થૈર્ય-દાક્ષિણ્ય-ધૈર્યાદ્યા અનુભાવા ઇહોદિતાઃ ।
વિતર્કૌત્સુક્ય-હર્ષાદ્યા વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ

દાનોત્સાહ-રતિસ્ ત્વ્ અત્ર સ્થાયિ-ભાવતયોદિતા ।
પ્રગાઢા સ્થેયસી દિત્સા દાનોત્સાહ ઇતીર્યતે

દ્વિધા બહુ-પ્રદો ઽપ્ય્ એષ વિદ્વદ્ભિર્ ઇહ કથ્યતે ।
સ્યાદ્ આભ્યુદયિકસ્ ત્વ્ એકઃ પરસ્ તત્-સમ્પ્રદાનકઃ

તત્ર આભ્યુદાયિકઃ--
કૃષ્ણસ્યાભ્યુદયાર્થં તુ યેન સર્વસ્વમ્ અર્પ્યતે ।
અર્થિભ્યો બ્રાહ્મણાદિભ્યઃ સ આભ્યુદાયિકો ભવેત્

યથા--
વ્રજપતિર્ ઇહ સૂનોર્ જાતકાર્થં તથાસૌ
વ્યતરદ્ અમલ-ચેતાઃ સઞ્ચયં નૈચિકીનામ્ ।
પૃથુર્ અપિ નૃગ-કીર્તિઃ સામ્પ્રતં સંવૃતાસીદ્
ઇતિ નિજગદુર્ ઉચ્ચૈર્ ભૂસુરા યેન તૃપ્તાઃ

અથ તત્-સમ્પ્રદાનકઃ--
જ્ઞાતયે હરયે સ્વીયમ્ અહંતા-મમતાસ્પદમ્ ।
સર્વસ્વં દીયતે યેન સ સ્યાત્ તત્-સમ્પ્રદાનકઃ

તદ્-દાનં પ્રીતિ-પૂજાભ્યાં ભવેદ્ ઇત્ય્ ઉદિતં દ્વિધા

તત્ર પ્રીતિ-દાનમ્--
પ્રીતિ-દાનં તુ તસ્મૈ યદ્ દદ્યાદ્ બન્ધ્વ્-આદિ-રૂપિણે

યથા--
ચાર્ચિક્યં વૈજયન્તીં પટમ્ ઉરુ-પુરટોદ્ભાસુરં ભૂષણાનાં
શ્રેણિં માણિક્ય-ભાજં ગજ-રથ-તુરગાન્ કર્બુરાન્ કર્બુરેણ ।
દત્ત્વા રાજ્યં કુટુમ્બં સ્વમ્ અપિ ભગવતે દિત્સુર્ અપ્ય્ અન્યદ્ ઉચ્ચૈર્
દેયં કુત્રાપ્ય્ અદૃષ્ટ્વા મખ-સદસિ તદા વ્યાકુલઃ પાણ્ડવો ઽભૂત્

પુજા-દાનં--
પુજા-દાનં તુ તસ્મૈ યદ્ વિપ્ર-રૂપાય દીયતે

યથા અષ્ટમે (8.20.11)--
યજન્તિ યજ્ઞં ક્રતુભિર્ યમ્ આદૃતા
ભવન્ત આમ્નાય-વિધાન-કોવિદાઃ ।
સ એવ વિષ્ણુર્ વરદો ઽસ્તુ વા પરો
દાસ્યામ્ય્ અમુષ્મૈ ક્ષિતિમ્ ઈપ્સિતાં મુને

યથા વા દશ-રૂપકે {*ધનિક તો 4.72}--
લક્ષ્મી-પયોધરોત્સઙ્ગ-કુઙ્કુમારુણિતો હરેઃ ।
બલિનૈવ સ યેનાસ્ય ભિક્ષા-પાત્રીકૃતઃ કરઃ

અથ ઉપસ્થિત-દુરાપાર્થ-ત્યાગી--
ઉપસ્થિત-દુરાપાર્થ-ત્યગ્ય્ અસૌ યેન નેષ્યતે ।
હરિણા દીયમાનો ઽપિ સાર્ષ્ટ્ય્-આદિસ્ તુષ્યતા વરઃ

પૂર્વતો ઽત્ર વિપર્યસ્ત-કારકત્વં દ્વયોર્ ભવેત્ ।
અસ્મિન્ન્ ઉદ્દીપનાઃ કૃષ્ણ-કૃપાલાપ-સ્મિતાદયઃ

અનુભાવાસ્ તદ્-ઉત્કર્ષ-વર્ણન-દ્રઢિમાદયઃ ।
અત્ર સઞ્ચારિતા ભૂમ્ના ધૃતેર્ એવ સમીક્ષ્યતે

ત્યાગોત્સાહ-રતિર્ ધીરૈઃ સ્થાયી ભાવ ઇહોદિતઃ ।
ત્યાગેચ્છા તાદૃશી પ્રૌઢા ત્યાગોત્સાહ ઇતીર્યતે

યથા હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે (7.28)--
સ્થાનાભિલાષી તપસિ સ્થિતો ઽહં
ત્વાં પ્રાપ્તવાન્ દેવ-મુનીન્દ્ર-ગુહ્યમ્ ।
કાચં વિચિન્વન્ન્ અપિ દિવ્ય-રત્નં
સ્વામિન્ કૃતાર્થો ઽસ્મિ વરં ન યાચે

યથા વા તૃતીયે (3.15.48)--
નાત્યન્તિકં વિગણયન્ત્ય્ અપિ તે પ્રસાદં
કિં વાન્યદ્ અર્પિત-ભયં ભ્રુવ ઉન્નયૈસ્ તે ।
યે ઽઙ્ગ ત્વદ્-અઙ્ઘ્રિ-શરણા ભવતઃ કથાયાઃ
કીર્તન્ય-તીર્થ-યશસઃ કુશલા રસ-જ્ઞાઃ

અયમ્ એવ ભવન્ન્ ઉચ્ચૈઃ પ્રૌઢ-ભાવ-વિશેષ-ભાક્ ।
ધુર્યાદીનાં તૃતીયસ્ય વીરસ્ય પદવીં વ્રજેત્

અથ દયા-વીરઃ--
કૃપાર્દ્ર-હૃદયત્વેન ખણ્ડશો દેહમ્ અર્પયન્ ।
કૃષ્ણાયાચ્છન્ન-કૃપાય દયા-વીર ઇહોચ્યતે

ઉદ્દીપના ઇહ પ્રોક્તાસ્ તદ્-આર્તિ-વ્યઞ્જનાદયઃ ।
નિજ-પ્રાણ-વ્યયેનાપિ વિપન્ન-ત્રાણ-શીલતા

આશ્વાસનોક્તયઃ સ્થૈર્યમ્ ઇત્ય્ આદ્યાસ્ તત્ર વિક્રિયાઃ ।
ઔત્સુક્યમ્ અતિહર્ષાદ્યા જ્ઞેયાઃ સઞ્ચારિણો બુધૈઃ

દયોત્સાહ-રતિસ્ ત્વ્ અત્ર સ્થાયિ-ભાવ ઉદીર્યતે ।
દયોદ્રેક-ભૃદ્ ઉત્સાહો દયોત્સાહ ઇહોદિતઃ

યથા--
વન્દે કુટ્મલિતાઞ્જલિર્ મુહુર્ અહં વીરં મયૂર-ધ્વજં
યેનાર્ધં કપટ-દ્વિજાય વપુષઃ કંસ-દ્વિષે દિત્સતા ।
કષ્ટં ગદ્ગદિકાકુલો ઽસ્મિ કથનારમ્ભાદ્ અહો ધીમતા
સોલ્લાસં ક્રકચેન દારિતમ્ અભૂત્ પત્ની-સુતાભ્યાં શિવઃ

હરેશ્ ચેત્ તત્ત્વ-વિજ્ઞાનં નૈવાસ્ય ઘટતે દયા ।
તદ્-અભાવે ત્વ્ અસૌ દાન-વીરે ઽન્તર્-ભવતિ સ્ફુટમ્

વૈષ્ણવત્વાદ્ રતિઃ કૃષ્ણે ક્રિયતે ઽનેન સર્વદા ।
કૃતાત્ર દ્વિજ-રૂપે ચ ભક્તિસ્ તેનાસ્ય ભક્તતા

અન્તર્-ભાવં વદન્તો ઽસ્ય દાન-વીરે દયાત્મનઃ ।
વોપદેવાદયો ધીરા વીરમ્ આચક્ષતે ત્રિધા

અથ ધર્મ-વીરઃ--
કૃષ્ણૈક-તોષણે ધર્મે યઃ સદા પરિનિષ્ઠિતઃ ।
પ્રાયેણ ધીર-શાન્તસ્ તુ ધર્મ-વીરઃ સ ઉચ્યતે

ઉદ્દીપના ઇહ પ્રોક્તાઃ સચ્-છાસ્ત્ર-શ્રવણાદયઃ ।
અનુભાવા નયાસ્તિક્ય-સહિષ્ણુત્વ-યમાદયઃ

ધર્મોત્સાહ-રતિર્ ધીરૈઃ સ્થાયી ભાવ ઇહોચ્યતે ।
ધર્મૈકાભિનિવેશસ્ તુ ધર્મોત્સાહો મતઃ સતામ્

યથા--
ભવદ્ અભિ રતિ-હેતૂન્ કુર્વતા સપ્ત-તન્તૂન્
પુરમ્ અભિ પુરુ-હૂતે નિત્યમ્ એવોપહૂતે ।
દનુજ-દમન તસ્યાઃ પાણ્ડુ-પુત્રેણ ગણ્ડઃ
સુચિરમ્ અરચિ શચ્યાઃ સવ્ય-હસ્તાઙ્ક-શાયી

યજ્ઞઃ પૂજા-વિશેષો ઽસ્ય ભુજાદ્ય્-અઙ્ગાનિ વૈષ્ણવઃ ।
ધ્યાત્વેન્દ્રાદ્ય્-આશ્રયત્વેન યદ્ એષ્વ્ આહુતિર્ અર્પ્યતે

અયં તુ સાક્ષાત્ તસ્યૈવ નિદેશાત્ કુરુતે મખાન્ ।
યુધિષ્ઠિરો ઽમ્બુધિઃ પ્રેમ્ણાં મહા-ભાગવતોત્તમઃ

દાનાદિ-ત્રિવિધં વીરં વર્ણયન્તઃ પરિસ્ફુટમ્ ।
ધર્મ-વીરં ન મન્યન્તે કતિચિદ્ ધનિકાદયઃ*