Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 4.1
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau
paścima-vibhāge madhurākhya-bhakti-rasa-laharī caturthī |
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau
mukhya-bhakti-rasa-nirūpakaḥ paścima-vibhāgaḥ samāptaḥ |
uttara-vibhāgaḥ
(4.1)
hāsya-bhakti-rasākhyā
prathama-laharī
bhakti-bhareṇa prītiṃ kalayann urarīkṛta-vrajāsaṅgaḥ |
tanutāṃ sanātanātmā bhagavān mayi sarvadā tuṣṭim
rasāmṛtābdher bhāge 'tra turīye tūttārābhidhe |
rasaḥ sapta-vidho gauṇo maitrī-vaira-sthitir mithaḥ
rasābhāsāś ca tenātra laharyo nava kīrtitāḥ |
prāg atrāniyatādhārāḥ kadācit kvāpy uditvarāḥ
gauṇā bhakti-rasāḥ sapta lekhyā hāsyādayaḥ kramāt
bhaktānāṃ pañcadhoktānām eṣāṃ madhyata eva hi |
kvāpy ekaḥ kvāpy anekaś ca gauṇeṣv ālambano mataḥ
tatra hāsya-bhakti-rasaḥ--
vakṣyamāṇair vibhāvādyaiḥ puṣṭiṃ hāsa-ratir gatā |
hāsya-bhakti-raso nāma budhair eṣa nigadyate
asminn ālambanaḥ kṛṣṇas tathānyo 'pi tad-anvayī |
vṛddhāḥ śiśu-mukhāḥ prāyaḥ proktā dhīrais tad-āśrayāḥ |
vibhāvanādi-vaiśiṣṭyāt pravarāś ca kvacin matāḥ
tatra kṛṣṇo, yathā--
yāsyāmy asya na bhīṣaṇasya savidhaṃ jīrṇasya śīrṇākṛter
mātar neṣyati māṃ pidhāya kapaṭād ādhārikāyām asau |
ity uktvā cakitākṣam adbhuta-śiśāv udvīkṣyamāṇe harau
hāsyaṃ tasya niruddhato 'py atitarāṃ vyaktaṃ tadāsīn muneḥ
atha tad-anvayī---
yac ceṣṭā kṛṣṇa-viṣayā proktaḥ so 'tra tad-anvayī
yathā--
dadāmi dadhi-phāṇitaṃ vivṛṇu vaktram ity agrato
niśamya jaratī-giraṃ vivṛta-komalauṣṭhe sthite |
tayā kusumam arpitaṃ navam avetya bhugnānane
harau jahasur uddhuraṃ kim api suṣṭhu goṣṭhārbhakāḥ
yathā vā--
asya prekṣya karaṃ śiśor munipate śyāmasya me kathyatāṃ
tathyaṃ hanta cirāyur eṣa bhavitā kiṃ dhenu-koṭīśvaraḥ |
ity ukte bhagavan mayādya paritaś cīreṇa kiṃ cāruṇā
drāg āvirbhavad-uddhura-smitam idaṃ vaktraṃ tvayā rudhyate
uddīpanā hares tādṛg-vāg-veṣa-caritādayaḥ |
anubhāvās tu nāsauṣṭha-gaṇḍa-niṣpandanādayaḥ
harṣālasyāvahitthādyā vijñeyā vyabhicāriṇaḥ |
sā hāsa-ratir evātra sthāyi-bhāvatayoditā
ṣoḍhā hāsa-ratiḥ syāt smita-hasite vihasitāvahasite ca |
apahasitātihasitake jyeṣṭhādīnāṃ kramād dve dve
vibhāvanādi-vaicitryād uttamasyāpi kutracit |
bhaved vihasitādyaṃ ca bhāvajñair iti bhaṇyate
tatra smitam--
smitaṃ tv alakṣya-daśanaṃ netra-gaṇḍa-vikāśa-kṛt
yathā--
kva yāmi jaratī khalā dadhi-haraṃ didhīrṣanty asau
pradhāvati javena māṃ subala maṅkṣu rakṣāṃ kuru |
iti skhalad-udīrite dravati kāndiśīke harau
vikasvara-mukhāmbujaṃ kulam abhūn munīnāṃ divi
hasitam--
tad eva dara-saṃlakṣya-dantāgraṃ hasitaṃ bhavet
yathā--
mad-vaśena puraḥ-sthito harir asau putro 'ham evāsmi te
paśyety acyuta-jalpa-viśvasitayā saṃrambha-rajyad-dṛśā |
mām eti skhalad-akṣare jaṭilayā vyākruśya niṣkāsite
putre prāṅgataḥ sakhī-kulam abhūd dantāṃśu-dhautādharam
vihasitam--
sa-svanaṃ dṛṣṭa-daśanaṃ bhaved vihasitaṃ tu tat
yathā--
muṣāṇa dadhi meduraṃ viphalam antarā śaṅkase
sa-niḥśvasita-ḍambaraṃ jaṭilayātra nidrāyate |
iti bruvati keśave prakaṭa-śīrṇa-danta-sthalaṃ
kṛtaṃ hasitam utsvanaṃ kapaṭa-suptayā vṛddhayā
avahasitam--
tac cāvahasitaṃ phulla-nāsaṃ kuñcita-locanam
yathā--
lagnas te nitarāṃ dṛśor api yuge kiṃ dhātu-rāgo ghanaḥ
prātaḥ putra balasya vā kim asitaṃ vāsas tvayāṅge dhṛtam |
ity ākarṇya puro vrajeśa-gṛhiṇī-vācaṃ sphuran-nāsikā
dūtī saṅkucad-īkṣaṇāvahasitaṃ jātā na roddhuṃ kṣamā
apahasitam--
tac cāpahasitaṃ sāśru-locanaṃ kampitāṃsakam
yathā--
udasraṃ devarṣir divi dara-taraṅgad-bhuja-śirā
yad abhrāṇy uddaṇḍo daśana-rucibhiḥ pāṇḍarayati |
sphuṭaṃ brahmādīnāṃ naṭayitari divye vraja-śiśau
jaratyāḥ prastobhān naṭati tad anaiṣīd dṛśam asau
atihasitam--
sahasra-tālaṃ kṣiptāṅgaṃ tac cātihasitaṃ viduḥ
yathā--
vṛddhe tvaṃ valitānanāsi valibhiḥ prekṣya suyogyām atas
tvām udvoḍhum asau balī-mukha-varo māṃ sādhayaty utsukaḥ |
ābhir vipluta-dhīr vṛṇe na hi paraṃ tvatto bali-dhvaṃsanād
ity uccair mukharā-girā vijahasuḥ sottālikā bālikāḥ
yasya hāsaḥ sa cet kvāpi sākṣān naiva nibadhyate |
tathāpy eṣa vibhāvādi-sāmarthyād upalabhyate
yathā--
śimbī-lambi-kucāsi dardura-vadhū-vispardhi nāsākṛtis
tvaṃ jīryad-duli-dṛṣṭir oṣṭha-tulitāṅgārā mṛdaṅgodarī |
kā tvattaḥ kuṭile parāsti jaṭilā-putri kṣitau sundarī
puṇyena vraja-subhruvāṃ tava dhṛtiṃ hartuṃ na vaṃśī kṣamā
eṣa hāsya-rasas tatra kaiśikī-vṛtti-vistṛtau |
śṛṅgārādi-rasodbhedo bahudhaiva prapañcitaḥ
Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0