હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 4.1

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ
પશ્ચિમ-વિભાગે મધુરાખ્ય-ભક્તિ-રસ-લહરી ચતુર્થી ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ
મુખ્ય-ભક્તિ-રસ-નિરૂપકઃ પશ્ચિમ-વિભાગઃ સમાપ્તઃ ।
ઉત્તર-વિભાગઃ
(4.1)
હાસ્ય-ભક્તિ-રસાખ્યા
પ્રથમ-લહરી
ભક્તિ-ભરેણ પ્રીતિં કલયન્ન્ ઉરરીકૃત-વ્રજાસઙ્ગઃ ।
તનુતાં સનાતનાત્મા ભગવાન્ મયિ સર્વદા તુષ્ટિમ્

રસામૃતાબ્ધેર્ ભાગે ઽત્ર તુરીયે તૂત્તારાભિધે ।
રસઃ સપ્ત-વિધો ગૌણો મૈત્રી-વૈર-સ્થિતિર્ મિથઃ

રસાભાસાશ્ ચ તેનાત્ર લહર્યો નવ કીર્તિતાઃ ।
પ્રાગ્ અત્રાનિયતાધારાઃ કદાચિત્ ક્વાપ્ય્ ઉદિત્વરાઃ

ગૌણા ભક્તિ-રસાઃ સપ્ત લેખ્યા હાસ્યાદયઃ ક્રમાત્

ભક્તાનાં પઞ્ચધોક્તાનામ્ એષાં મધ્યત એવ હિ ।
ક્વાપ્ય્ એકઃ ક્વાપ્ય્ અનેકશ્ ચ ગૌણેષ્વ્ આલમ્બનો મતઃ

તત્ર હાસ્ય-ભક્તિ-રસઃ--
વક્ષ્યમાણૈર્ વિભાવાદ્યૈઃ પુષ્ટિં હાસ-રતિર્ ગતા ।
હાસ્ય-ભક્તિ-રસો નામ બુધૈર્ એષ નિગદ્યતે

અસ્મિન્ન્ આલમ્બનઃ કૃષ્ણસ્ તથાન્યો ઽપિ તદ્-અન્વયી ।
વૃદ્ધાઃ શિશુ-મુખાઃ પ્રાયઃ પ્રોક્તા ધીરૈસ્ તદ્-આશ્રયાઃ ।
વિભાવનાદિ-વૈશિષ્ટ્યાત્ પ્રવરાશ્ ચ ક્વચિન્ મતાઃ

તત્ર કૃષ્ણો, યથા--
યાસ્યામ્ય્ અસ્ય ન ભીષણસ્ય સવિધં જીર્ણસ્ય શીર્ણાકૃતેર્
માતર્ નેષ્યતિ માં પિધાય કપટાદ્ આધારિકાયામ્ અસૌ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચકિતાક્ષમ્ અદ્ભુત-શિશાવ્ ઉદ્વીક્ષ્યમાણે હરૌ
હાસ્યં તસ્ય નિરુદ્ધતો ઽપ્ય્ અતિતરાં વ્યક્તં તદાસીન્ મુનેઃ

અથ તદ્-અન્વયી---
યચ્ ચેષ્ટા કૃષ્ણ-વિષયા પ્રોક્તઃ સો ઽત્ર તદ્-અન્વયી

યથા--
દદામિ દધિ-ફાણિતં વિવૃણુ વક્ત્રમ્ ઇત્ય્ અગ્રતો
નિશમ્ય જરતી-ગિરં વિવૃત-કોમલૌષ્ઠે સ્થિતે ।
તયા કુસુમમ્ અર્પિતં નવમ્ અવેત્ય ભુગ્નાનને
હરૌ જહસુર્ ઉદ્ધુરં કિમ્ અપિ સુષ્ઠુ ગોષ્ઠાર્ભકાઃ

યથા વા--
અસ્ય પ્રેક્ષ્ય કરં શિશોર્ મુનિપતે શ્યામસ્ય મે કથ્યતાં
તથ્યં હન્ત ચિરાયુર્ એષ ભવિતા કિં ધેનુ-કોટીશ્વરઃ ।
ઇત્ય્ ઉક્તે ભગવન્ મયાદ્ય પરિતશ્ ચીરેણ કિં ચારુણા
દ્રાગ્ આવિર્ભવદ્-ઉદ્ધુર-સ્મિતમ્ ઇદં વક્ત્રં ત્વયા રુધ્યતે

ઉદ્દીપના હરેસ્ તાદૃગ્-વાગ્-વેષ-ચરિતાદયઃ ।
અનુભાવાસ્ તુ નાસૌષ્ઠ-ગણ્ડ-નિષ્પન્દનાદયઃ

હર્ષાલસ્યાવહિત્થાદ્યા વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ ।
સા હાસ-રતિર્ એવાત્ર સ્થાયિ-ભાવતયોદિતા

ષોઢા હાસ-રતિઃ સ્યાત્ સ્મિત-હસિતે વિહસિતાવહસિતે ચ ।
અપહસિતાતિહસિતકે જ્યેષ્ઠાદીનાં ક્રમાદ્ દ્વે દ્વે

વિભાવનાદિ-વૈચિત્ર્યાદ્ ઉત્તમસ્યાપિ કુત્રચિત્ ।
ભવેદ્ વિહસિતાદ્યં ચ ભાવજ્ઞૈર્ ઇતિ ભણ્યતે

તત્ર સ્મિતમ્--
સ્મિતં ત્વ્ અલક્ષ્ય-દશનં નેત્ર-ગણ્ડ-વિકાશ-કૃત્

યથા--
ક્વ યામિ જરતી ખલા દધિ-હરં દિધીર્ષન્ત્ય્ અસૌ
પ્રધાવતિ જવેન માં સુબલ મઙ્ક્ષુ રક્ષાં કુરુ ।
ઇતિ સ્ખલદ્-ઉદીરિતે દ્રવતિ કાન્દિશીકે હરૌ
વિકસ્વર-મુખામ્બુજં કુલમ્ અભૂન્ મુનીનાં દિવિ

હસિતમ્--
તદ્ એવ દર-સંલક્ષ્ય-દન્તાગ્રં હસિતં ભવેત્

યથા--
મદ્-વશેન પુરઃ-સ્થિતો હરિર્ અસૌ પુત્રો ઽહમ્ એવાસ્મિ તે
પશ્યેત્ય્ અચ્યુત-જલ્પ-વિશ્વસિતયા સંરમ્ભ-રજ્યદ્-દૃશા ।
મામ્ એતિ સ્ખલદ્-અક્ષરે જટિલયા વ્યાક્રુશ્ય નિષ્કાસિતે
પુત્રે પ્રાઙ્ગતઃ સખી-કુલમ્ અભૂદ્ દન્તાંશુ-ધૌતાધરમ્

વિહસિતમ્--
સ-સ્વનં દૃષ્ટ-દશનં ભવેદ્ વિહસિતં તુ તત્

યથા--
મુષાણ દધિ મેદુરં વિફલમ્ અન્તરા શઙ્કસે
સ-નિઃશ્વસિત-ડમ્બરં જટિલયાત્ર નિદ્રાયતે ।
ઇતિ બ્રુવતિ કેશવે પ્રકટ-શીર્ણ-દન્ત-સ્થલં
કૃતં હસિતમ્ ઉત્સ્વનં કપટ-સુપ્તયા વૃદ્ધયા

અવહસિતમ્--
તચ્ ચાવહસિતં ફુલ્લ-નાસં કુઞ્ચિત-લોચનમ્

યથા--
લગ્નસ્ તે નિતરાં દૃશોર્ અપિ યુગે કિં ધાતુ-રાગો ઘનઃ
પ્રાતઃ પુત્ર બલસ્ય વા કિમ્ અસિતં વાસસ્ ત્વયાઙ્ગે ધૃતમ્ ।
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય પુરો વ્રજેશ-ગૃહિણી-વાચં સ્ફુરન્-નાસિકા
દૂતી સઙ્કુચદ્-ઈક્ષણાવહસિતં જાતા ન રોદ્ધું ક્ષમા

અપહસિતમ્--
તચ્ ચાપહસિતં સાશ્રુ-લોચનં કમ્પિતાંસકમ્

યથા--
ઉદસ્રં દેવર્ષિર્ દિવિ દર-તરઙ્ગદ્-ભુજ-શિરા
યદ્ અભ્રાણ્ય્ ઉદ્દણ્ડો દશન-રુચિભિઃ પાણ્ડરયતિ ।
સ્ફુટં બ્રહ્માદીનાં નટયિતરિ દિવ્યે વ્રજ-શિશૌ
જરત્યાઃ પ્રસ્તોભાન્ નટતિ તદ્ અનૈષીદ્ દૃશમ્ અસૌ

અતિહસિતમ્--
સહસ્ર-તાલં ક્ષિપ્તાઙ્ગં તચ્ ચાતિહસિતં વિદુઃ

યથા--
વૃદ્ધે ત્વં વલિતાનનાસિ વલિભિઃ પ્રેક્ષ્ય સુયોગ્યામ્ અતસ્
ત્વામ્ ઉદ્વોઢુમ્ અસૌ બલી-મુખ-વરો માં સાધયત્ય્ ઉત્સુકઃ ।
આભિર્ વિપ્લુત-ધીર્ વૃણે ન હિ પરં ત્વત્તો બલિ-ધ્વંસનાદ્
ઇત્ય્ ઉચ્ચૈર્ મુખરા-ગિરા વિજહસુઃ સોત્તાલિકા બાલિકાઃ

યસ્ય હાસઃ સ ચેત્ ક્વાપિ સાક્ષાન્ નૈવ નિબધ્યતે ।
તથાપ્ય્ એષ વિભાવાદિ-સામર્થ્યાદ્ ઉપલભ્યતે

યથા--
શિમ્બી-લમ્બિ-કુચાસિ દર્દુર-વધૂ-વિસ્પર્ધિ નાસાકૃતિસ્
ત્વં જીર્યદ્-દુલિ-દૃષ્ટિર્ ઓષ્ઠ-તુલિતાઙ્ગારા મૃદઙ્ગોદરી ।
કા ત્વત્તઃ કુટિલે પરાસ્તિ જટિલા-પુત્રિ ક્ષિતૌ સુન્દરી
પુણ્યેન વ્રજ-સુભ્રુવાં તવ ધૃતિં હર્તું ન વંશી ક્ષમા

એષ હાસ્ય-રસસ્ તત્ર કૈશિકી-વૃત્તિ-વિસ્તૃતૌ ।
શૃઙ્ગારાદિ-રસોદ્ભેદો બહુધૈવ પ્રપઞ્ચિતઃ