Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 3.5

iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau
paścima-vibhāge mukhya-bhakti-rasa-pañcaka-nirūpaṇe
vatsala-bhakti-rasa-laharī caturthī |
(3.5)
madhura-bhakti-rasākhyā pañcama-laharī
ātmocitair vibhāvādyaiḥ puṣṭiṃ nītā satāṃ hṛdi |
madhurākhyo bhaved bhakti-raso 'sau madhurā ratiḥ

nivṛttānupayogitvād durūhatvād ayaṃ rasaḥ |
rahasyatvāc ca saṃkṣipya vitatāṇgo vilikhyate

tatra ālambanāḥ--
asmin ālambanaḥ kṛṣṇaḥ priyās tasya tu subhruvaḥ

tatra kṛṣṇaḥ--
tatra kṛṣṇaḥ asamānordhva-saundarya-līlā-vaidigdhī-sampadām |
āśrayatvena madhure harir ālambano mataḥ

yathā śrī-gīta-govinde (1.11)--
viśveṣām anurañjanena janayann ānandam indīvara-
śreṇī-śyāmala-komalair upanayann aṅgair anaṅgotsavam |
svacchandaṃ vraja-sundarībhir abhitaḥ praty-aṅgam āliṅgitaḥ
śṛṅgāraḥ sakhi mūrtimān iva madhau mugdho hariḥ krīḍati

atha tasya preyasyaḥ--
nava-nava-vara-mādhurī-dhurīṇāḥ
praṇaya-taraṅga-karambitās taraṅgāḥ |
nija-ramaṇatayā hariṃ bhajantiḥ
praṇamata tāḥ paramādbhutāḥ kiśorīḥ

preyasīṣu harer āsu pravarā vārṣabhānavī

asyā rūpaṃ--
mada-cakita-cakorī-cārutā-cora-dṛṣṭir
vadana-damita-rākārohiṇī-kānta-kīrtiḥ |
avikala-kala-dhautoddhūti-dhaureyaka-śrīr
madhurima-madhu-pātrī rājate paśya rādhā

asyā ratiḥ--
narmoktau mama nirmitoru-paramānandotsavāyām api
śrotrasyānta-taṭīm api sphuṭam anādhāya sthitodyan-mukhī |
rādhā lāghavam apy anādara-girāṃ bhaṅgībhir ātanvatī
maitrī-gauravato 'py asau śata-guṇāṃ mat-prītim evādadhe

tatra kṛṣṇa-ratir, yathā śrī-gīta-govinde (3.1)--
kaṃsārir api saṃsāra-vāsanābaddha-śṛṅkhalām |
rādhām ādhāya hṛdaye tatyāja vraja-sundarīḥ

atha uddīpanāḥ |
uddīpanā iha proktā muralī-nisvanādayaḥ

yathā padyāvalyām (172) {*credited to Sarva-vidyā-vinoda}
guru-jana-gañjanam ayaśo
gṛha-pati-caritaṃ ca dāruṇaṃ kim api |
vismārayati samastaṃ
śiva śiva muralī murārāteḥ

atha anubhāvāḥ--
anubhāvās tu kathitā dṛg-natekṣā-smitādayaḥ

yathā lalita-mādhave (1.14)--
kṛṣṇāpaṅga-taraṅgita-dyumaṇijā-sambheda-veṇī-kṛte
rādhāyāḥ smita-candrikā-suradhunī-pure nipīyāmṛtam |
antas toṣa-tuṣāra-samplava-lava-vyālīḍhatāpodgamāḥ
krāntvā sapta jaganti samprati vayaṃ sarvordhvam adhyāsmahe

atha sāttvikāḥ, yathā padyāvalyām (181)--
kāmaṃ vapuḥ pulakitaṃ nayane dhṛtāsre
vācaḥ sa-gadgada-padāḥ sakhi kampi vakṣaḥ |
jñātaṃ mukunda-muralī-rava-mādhurī te
cetaḥ sudhāṃśu-vadane taralīkaroti

atha vyabhicāriṇaḥ--
ālasyaugrye vinā sarve vijñeyā vyabhicāriṇaḥ

tatra nirvedo, yathā padyāvalyām (221)--
mā muñca pañcaśara pañca-śarīṃ śarīre
mā siñca sāndra-makaranda-rasena vāyo |
aṅgāni tat-praṇaya-bhaṅga-vigarhitāni
nālambituṃ katham api kṣamate 'dya jīvaḥ

harṣo, yathā dāna-keli-kaumudyām (34)--
kuvalaya-yuvatīnāṃ lehayann akṣi-bhṛṅgaiḥ
kuvalaya-dala-lakṣmī-laṅgimāḥ svāṅga-bhāsaḥ |
mada-kala-kalabhendrollaṅghi-līlā-taraṅgaḥ
kavalayati dhṛtiṃ me kṣmādharāraṇya-dhūrtaḥ

atha sthāyī--
sthāyī bhāvo bhavaty atra pūrvoktā madhurā ratiḥ

yathā padyāvalyām (158)--
bhrūvalli-tāṇḍava-kalā-madhurānana-śrīḥ
kaṅkelli-koraka-karambita-karṇa-pūraḥ |
ko 'yaṃ navīna-nikaṣopala-tulya-veṣo
vaṃśīraveṇa sakhi mām avaśīkaroti

rādhā-mādhavayor eva kvāpi bhāvaiḥ kadāpy asau |
sajātīya-vijātīyair naiva vicchidyate ratiḥ

yathā--
ito dūre rājñī sphurati parito mitra-paṭalī
dṛśor agre candrāvalir upari śailasya danujaḥ |
asavye rādhāyāḥ kusumita-latā saṃvṛta-tanau dṛg-
anta-śrīr lolā taḍid iva mukundasya valate

ghorā khaṇḍita-śaṅkhacūḍam ajiraṃ rundhe śivā tāmasī
brahmiṣṭha-śvasanaḥ śama-stuti-kathā prāleyam āsiñcati |
agre rāmaḥ sudhā-rucir vijayate kṛṣṇa-pramodocitaṃ
rādhāyās tad api praphullam abhajan mlāniṃ na bhāvāmbujam

sa vipralambha-sambhoga-bhedena dvi-vidho mataḥ

tatra vipralambhaḥ--
sa pūrva-rāgo mānaś ca pravāsādi-mayas tathā |
vipralambho bahu-vidho vidvadbhir iha kathyate

tatra pūrva-rāgaḥ--
prāg-asaṅgatayor bhāvaḥ pūrva-rāgo bhaved dvayoḥ

yathā padyāvalyām (181)--
akasmād ekasmin pathi sakhi mayā yāmuna-taṭaṃ
vrajantyā dṛṣṭo yo nava-jaladhara-śyāmala-tanuḥ |
sa dṛg-bhaṅgyā kiṃ vākuruta na hi jāne tata idaṃ
mano me vyālolaṃ kvacana gṛha-kṛtyo na lagate

yathā śrī-daśame (10.53.2)--
yathā vinidrā yac cittā rukmiṇī kamalekṣaṇā |
tathāham api tac-citto nidrāṃ ca na labhe niśi |
vedāhaṃ rukmiṇyā dveṣān mamodvāho nivāritaḥ

atha mānaḥ |
mānaḥ prasiddha evātra

yathā śrī-gīta-govinde (2.1)--
viharati vane rādhā sādhāraṇa-praṇaye harau
vigalita-nijotkarṣād īṛsyā-vaśena gatānyataḥ |
kvacid api latā-kuñje guñjan-madhu-vrata-maṇḍalī-
mukhara-nikhare līnā dīnāpy uvāca rahaḥ sakhīm

atha pravāsaḥ--
pravāsaḥ saṅga-vicyutiḥ

yathā padyāvalyām (350)--
hastodare vinihitaika-kapola-pāler
aśrānta-locana-jala-snapitānanāyāḥ |
prasthāna-maṅgala-dināvadhi mādhavasya
nidrā-lavo 'pi kuta eva saroruhākṣyāḥ

yathā prahlāda-saṃhitāyām uddhava-vākyam--
bhagavān api govindaḥ kandarpa-śara-pīḍitaḥ |
na bhuṅkte na svapiti ca cintayan vo hy aharniśam

atha sambhogaḥ--
dvayor militayor bhogaḥ sambhoga iti kīrtyate

yathā padyāvalyām (199)--
paramānurāga-parayātha rādhayā
parirambha-kauśala-vikāśi-bhāvayā |
sa tayā saha smara-sabhājanotsavaṃ
niravāhayac chikhi-śikhaṇḍa-śekharaḥ

śrīmad-bhāgavatādy-arha-śāstra-darśitayā dṛśā |
iyam āviṣkṛtā mukhya-pañca-bhakti-rasā mayā

gopāla-rūpa-śobhāṃ dadhad api raghunātha-bhāva-vistārī |
tuṣyatu sanātanātmā paścima-bhāge rasāmbu-nidheḥ