Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 3.4
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau
paścima-vibhāge mukhya-bhakti-rasa-pañcaka-nirūpaṇe
preyo-bhakti-rasa-laharī tṛtīyā |
(3.4)
vatsala-bhakti-rasākhyā caturtha-laharī
vibhāvādyais tu vātsalyaṃ sthāyī puṣṭim upāgataḥ |
eṣa vatsala-nāmātra prokto bhakti-raso budhaiḥ
tatra ālambanāḥ--
kṛṣṇaṃ tasya gurūṃś cātra prāhur ālambanān budhāḥ
tatra kṛṣṇo, yathā--
nava-kuvalaya-dāma-śyāmalaṃ komalāṅgaṃ
vicalad-alaka-bhṛṅga-krānta-netrāmbujāntam |
vraja-bhuvi viharantaṃ putram ālokayantī
vraja-pati-dayitāsīt prasnavotpīḍa-digdhā
śyāmāṅgo ruciraḥ sarva-sal-lakṣaṇa-yuto mṛduḥ |
priya-vāk saralo hrīmān vinayī mānya-māna-kṛt |
dātety-ādi-guṇo kṛṣṇo vibhāva iti kathyate
evaṃ guṇasya cāsyānugrāhyatvād eva kīrtitā |
prabhāvānāspadatayā vedyasyātra vibhāvatā
tathā śrī-daśame (10.8.45)--
trayyā copaniṣadbhiś ca sāṅkhya-yogaiś ca sātvataiḥ |
upagīyamāna-māhātmyaṃ hariṃ sāmanyatātmajam
yathā vā--
viṣṇur nityam upāsyate sakhi mayā tenātra nītāḥ kṣayaṃ
śaṅke pūtanikādayaḥ kṣiti-ruhau tau vātyayonmūlitau |
pratyakṣaṃ girir eṣa goṣṭa-patinā rāmeṇa sārdhaṃ dhṛtas
tat-tat-karma duranvayaṃ mama śiśoḥ kenāsya sambhāvyate
atha guravaḥ--
adhikaṃ-manya-bhāvena śikṣā-kāritayāpi ca |
lālakatvādināpy atra vibhāvā guravo matāḥ
yathā--
bhūry-anugraha-citena cetasā
lālanotkam abhitaḥ kṛpākulam |
gauraveṇa guruṇā jagad-guror
gauravaṃ gaṇam agaṇyam āśraye
te tu tasyātra kathitā vraja-rājñī vrajeśvaraḥ |
rohiṇī tāś ca vallavyo yāḥ padmaja-hṛtātmajāḥ
devakī tat-sapatnyaś ca kuntī cānakadundubhiḥ |
sāndīpani-mukhāś cānye yathā-pūrvam amī varāḥ |
vrajeśvarī-vrajādhīśau śreṣṭhau gurujaneṣv imau
tatra vrajeśvaryā rūpaṃ, yathā śrī-daśame (10.9.3)--
kṣaumaṃ vāsaḥ pṛthu-kaṭi-taṭe bibhratī sūtra-naddhaṃ
putra-sneha-snuta-kuca-yugaṃ jāta-kampaṃ ca subhrūḥ |
rajjv-ākarṣa-śrama-bhuja-calat-kaṅkaṇau kuṇḍale ca
svinnaṃ vaktraṃ kabara-vigalan-mālatī nirmamantha
yathā vā--
ḍorī-juṭita-vakra-keśa-paṭalā sindūra-bindūllasat-
sīmānta-dyutir aṅga-bhūṣaṇa-vidhiṃ nāti-prabhūtaṃ śritā |
govindāsya-nisṛṣṭa-sāśru-nayana-dvandvā navendīvara-
śyāma-śyāma-rucir vicitra-sicayā goṣṭheśvarī pātu vaḥ
vātsalyam, yathā--
tanau mantra-nyāsaṃ praṇayati harer gadgadamayī
sa-bāṣpākṣī rakṣā-tilakam alike kalpayati ca |
snuvānā pratyūṣe diśati ca bhuje kārmaṇam asau
yaśodā mūrteva sphurati suta-vātsalya-paṭalī
vrajādhīśasya rūpaṃ, yathā--
tila-taṇḍulitaiḥ kacaiḥ sphurantaṃ
nava-bhāṇḍīra-palāśa-cāru-celam |
ati-tundilam indu-kānti-bhājaṃ
vraja-rājaṃ vara-kūrcam arcayāmi
vātsalyam, yathā--
avalambya karāṅguliṃ nijāṃ
skhalad-aṅghri prasarantam aṅgane |
urasi sravad-aśru-nirjharo
mumude prekṣya sutaṃ vrajādhipaḥ
atha uddīpanāḥ--
kaumārādi-vayo-rūpa-veśāḥ śaiśava-cāpalam |
jalpita-smita-līlādyāḥ budhair uddīpanāḥ smṛtāḥ
tatra kaumāram--
ādyaṃ madhyaṃ tathā śeṣaṃ kaumāraṃ tri-vidhaṃ matam
tatra ādyam--
sthūla-madhyorutāpāṅga-śvetimā svalpa-dantatā |
pravyakta-mārdavatvaṃ ca kaumāre prathame sati
yathā--
tri-catura-daśana-sphuran-mukhenduṃ
pṛthutara-madhya-kaṭi-rakoru-sīmā |
nava-kuvalaya-komalaḥ kumāro
mudam adhikāṃ vraja-nāthayor vyatānīt
asmin muhuḥ pada-kṣepa-kṣaṇike rudita-smite |
svāṅguṣṭha-pānam uttāna-śayanādyaṃ ca ceṣṭitam
yathā--
mukha-puṭa-kṛta-pādāmbhoruhāṅguṣṭha-mūrdha-
pracala-caraṇa-yugmaṃ putram uttāna-suptam |
kṣaṇam iha virudantaṃ smera-vaktraṃ kṣaṇaṃ sā
tilam api viratāsīn nekṣituṃ goṣṭha-rājñī
atra vyāghra-nakhaṃ kaṇṭhe rakṣā-tilaka-maṅgalam |
paṭṭa-ḍorī kaṭau haste sūtram ity ādi maṇḍanam
yathā--
tarakṣu-nakha-maṇḍalaṃ nava-tamāla-patra-dyutiṃ
śiśuṃ rucira-rocanā-kṛta-tamāla-patra-śriyam |
dhṛta-pratisaraṃ kaṭi-sphurita-paṭṭa-sūtra-srajaṃ
vrajeśa-gṛhiṇī sutaṃ na kila vīkṣya tṛptiṃ yayau
atha madhyamam--
dṛk-taṭī-bhāg-alakatānagnatā cchidri-karṇatā |
kalokti-riṅganādyaṃ ca kaumāre sati madhyame
yathā--
vicalad-alaka-ruddha-bhrū-kuṭī cañcalākṣaṃ
kala-vacanam udañcan nūtana-śrotra-randhram |
alaghu-racita-riṅgaṃ gokule dig-dukūlaṃ
tanayam amṛta-sindhau prekṣya mātā nyamāṅkṣīt
ghrāṇasya śikhare muktā nava-nītaṃ karāmbuje |
kiṅkiṇy-ādi ca kaṭyādau prasādhanam ihoditam
yathā--
kvaṇita-kanaka-kiṅkiṇī-kalāpaṃ
smita-mukham ujjvala-nāsikāgram uktam |
kara-dhṛta-navanīta-piṇḍam agre
tanayam avekṣya nananda nanda-patnī
atha śeṣam--
atra kiñcit kṛśaṃ madhyam īṣat-prathima-bhāg uraḥ |
śiraś ca kāka-pakṣāḍhyaṃ kaumāre carame sati
yathā--
sa manāg apacīyamāna-madhyaḥ
prathimopakrama-śikṣaṇārthi-vakṣāḥ |
dadhad-ākula-kāka-pakṣa-lakṣmīṃ
jananīṃ stambhayati sma divya-ḍimbhaḥ
dhaṭī phaṇa-paḍī cātra kiñcid-vanya-vibhūṣaṇam |
laghu-vetraka-ratnādi maṇḍanaṃ parikīrtitam
vatsa-rakṣā vrajābhyarṇe vayasyaiḥ saha khelanam |
pāva-śṛṅga-dalādīnāṃ vādanādy atra ceṣṭitam
yathā--
śikhaṇḍa-kṛta-śekharaḥ phaṇa-paṭīṃ dadhat
kare ca laguḍīṃ laghuṃ savayasāṃ kulair āvṛtaḥ |
avann iha śakṛt-karīn parisare vrajasya priye
sutas tava kṛtārthayaty ahaha paśya netrāṇi naḥ
atha paugaṇḍam--
paugaṇḍādi puraivoktaṃ tena saṅkṣipya likhyate
yathā--
pathi pathi surabhīṇān aṃśukottaṃsi-mūrdhā
dhavalim ayug-apāṅgo maṇḍitaḥ kañcukena |
laghu laghu pariguñjan-mañju-mañjīra-yugmaṃ
vraja-bhuvi mama vatsaḥ kacca-deśād upaiti
atha kaiśoram--
aruṇima-yug-apāṅgas tuṅga-vakṣaḥ-kapāṭī-
viluṭhad-amala-hāro ramya-romāvali-śrīḥ |
puruṣa-maṇir ayaṃ me devaki śyāmalāṅgas
tvad-udara-khani-janmā netram uccair dhinoti
navyena yauvanenāpi dīvyan goṣṭhendra-nandanaḥ |
bhāti kevala-vātsalya-bhājāṃ paugaṇḍa-bhāg iva
sukumāreṇa paugaṇḍa-vayasā saṅgato 'py asau |
kiśorābhaḥ sadā dāsa-viśeṣāṇāṃ prabhāsate
atha śaiśava-cāpalam--
pārīr bhinatti vikiraty ajire dadhīni
santānikāṃ harati kṛntati mantha-daṇḍam |
vahnau kṣipaty avirataṃ nava-nītam itthaṃ
mātuḥ pramoda-bharam eva haris tanoti
yathā vā--
prekṣya prekṣya diśaḥ sa-śaṅkam asakṛn mandaṃ padaṃ nikṣipan
nāyāty eṣa latāntare sphuṭam ito gavyaṃ hariṣyan hariḥ |
tiṣṭha svairam ajānatīva mukhare caurya-bhramad-bhrū-lataṃ
trasyal-locanam asya śuṣyad-adharaṃ ramyaṃ didṛkṣe mukham
atha anubhāvāḥ--
anubhāvāḥ śiro-ghrāṇaṃ kareṇāṅgābhimārjanam |
āśīrvādo nideśaś ca lālanaṃ pratipālanam |
hitopadeśa-dānādyā vatsale parikīrtitāḥ
atra śiro-ghrāṇam, yathā śrī-daśame (10.13.33)--
tad-īkṣaṇotprema-rasāplutāśayā
jātānurāgā gata-manyavo 'rbhakān |
uduhya dorbhiḥ parirabhya mūrdhani
ghrāṇair avāpuḥ paramāṃ mudaṃ te
yathā vā--
dugdhena digdhā kuca-vicyutena
samagram āghrāya śiraḥ sapiccham |
kareṇa goṣṭheśitur aṅganeyam
aṅgāni putrasya muhur mamārja
cumbāśleṣau tathāhvānaṃ nāma-grahaṇa-pūrvakam |
upālambhādayaś cātra mitraiḥ sādhāraṇāḥ kriyāḥ
atha sāttvikāḥ--
navātra sāttvikāḥ stanya-srāvaḥ stambhādayaś ca te
tatra stanya-srāvo, yathā śrī-daśame (10.13.22)--
tan-mātaro veṇu-rava-tvarotthitā
utthāpya dorbhiḥ parirabhya nirbharam |
sneha-snuta-stanya-payaḥ-sudhāsavaṃ
matvā paraṃ brahma sutān apāyayan
yathā vā lalita-mādhave (1.46)--
niculita-giri-dhātu-sphīta-patrāvalīkān
akhila-surabhi-reṇūn kṣālayadbhir yaśodā |
kuca-kalasa-vimuktaiḥ sneha-mādhvīka-madhyais
tava navam abhiṣekaṃ dugdha-pūraiḥ karoti
stambhādayo, yathā--
katham api parirabdhuṃ na kṣamā stabdha-gātrī
kalayitum api nālaṃ bāṣpa-pura-plutākṣī |
na ca sutam upadeṣṭuṃ ruddha-kaṇṭhī samarthā
dadhatam acalam āsīd vyākulā gokuleśā
atha vyabhicāriṇaḥ--
tatrāpasmāra-sahitāḥ prītoktāḥ vyabhicāriṇaḥ
tatra harṣo, yathā śrī-daśame (10.17.19)--
yaśodāpi mahābhāgā naṣṭa-labdha-prajā satī |
pariṣvajāṅkam āropya mumocāśru-kalāṃ muhuḥ
yathā vā vidagdha-mādhave (1.20)--
jita-candra-parāga-candrikā
naladendīvara-candana-śriyam |
parito mayi śaitya-mādhurīṃ
vahati sparśa-mahotsavas tava
atha sthāyī--
sambhramādi-cyutā yā syād anukampe 'nukampituḥ |
ratiḥ saivātra vātsalyaṃ sthāyī bhāvo nigadyate
yaśodādes tu vātsalya-ratiḥ prauḍhā nisargataḥ |
premavat snehavad bhāti kadācit kila rāgavat
tatra vātsalya-ratir, yathā śrī-daśame (10.6.43)
nandaḥ sva-putram ādāya pretyāgatam udāra-dhīḥ |
mūrdhny upāghrāya paramāṃ mudaṃ lebhe kurūdvaha
yathā vā--
vinyasta-śruti-pālir adya muralī-nisvāna-śuśrūṣā
bhūyaḥ prasrava-varṣiṇī dviguṇitotkaṇṭhā pradoṣodaye |
gehād aṅganam aṅganāt punar asau gehaṃ viśanty ākulā
govindasya muhur vrajendra-gṛhiṇī panthānam ālokate
premavad, yathā--
prekṣya tatra muni-rāja-maṇḍalaiḥ
stūyamānam asi mukta-sambhramā |
kṛṣṇam aṅkam abhi gokuleśvarī
prasnutā kuru-bhuvi nyavīviśat
yathā vā--
devakyā vivṛta-prasū-caritayāpy unmṛjyamānānane
bhūyobhir vasudeva-nandanatayāpy udghūṣyamāṇe janaiḥ |
govinde mihira-grahotsukatayā kṣetraṃ kuror āgate
premā vallava-nāthayor atitarām ullāsam evāyayau
snehavat, yathā--
pīyūṣa-dyutibhiḥ stanādri-patitaiḥ kṣīrotkarair jāhnavī
kālindī ca vilocanābja-janitair jātāñjana-śyāmalaiḥ |
ārān-madhyama-vedim āpatitayoḥ klinnā tayoḥ saṅgame
vṛttāsi vraja-rājñi tat-suta-mukha-prekṣāṃ sphuṭaṃ vāñchasi
rāgavat, yathā--
tuṣāvati tuṣānalo 'py upari tasya baddha-sthitir
bhavantam avalokate yadi mukunda goṣṭheśvarī |
sudhāmbudhir api sphuṭaṃ vikaṭa-kāla-kūṭaty alaṃ
sthitā yadi na tatra te vadana-padmam udvīkṣyate
atha ayoge utkaṇṭhitam, yathā--
vatsasya hanta śarad-indu-vinindi-vaktraṃ
sampādayiṣyati kadā nayanotsavaṃ naḥ |
ity acyute viharati vraja-bāṭikāyām
ūrvī tvarā jayati devaka-nandinīnām
yathā vā--
bhrātas tanayaṃ bhrātur
mama sandiśa gāndinī-putra |
bhrātṛvyeṣu vasantī
didṛkṣate tvāṃ hare kuntī
viyogo, yathā śrī-daśame (10.46.28)--
yaśodā varṇyamānāni putrasya caritāṇi ca |
śṛṇvaty aśrūṇy asrākṣīt sneha-snuta-payodharā
yathā vā--
yāte rāja-puraṃ harau mukha-taṭī vyākīrṇa-dhūmrālakā
paśya srasta-tanuḥ kaṭhora-luṭhanair dehe vraṇaṃ kurvatī |
kṣīṇā goṣṭha-mahī-mahendra-mahiṣī hā putra putrety asau
krośantī karayor yugena kurute kaṣṭād uras-tāḍanam
bahūnām api sad-bhāve viyoge 'tra tu kecana |
cintā viṣāda-nirveda-jāḍya-dainyāni cāpalam |
unmāda-mohāv ity ādyā atyudrekaṃ vrajanty amī
atra cintā--
manda-spandam abhūt klamair alaghubhiḥ sandānitaṃ mānasaṃ
dvandvaṃ locanayoś cirād avicala-vyābhugna-tāraṃ sthitam |
niśvāsaiḥ sravad eva pākam ayate stanyaṃ ca taptair idaṃ
nūnaṃ vallava-rājñi putra-virahodghūrṇābhir ākramyase
viṣādaḥ--
vadana-kamalaṃ putrasyāhaṃ nimīlati śaiśave
nava-taruṇimārambhonmṛṣṭaṃ na ramyam alokayam |
abhinava-vadhū-yuktaṃ cāmuṃ na harmyam aveśayaṃ
śirasi kuliśaṃ hanta kṣiptaṃ śvaphalka-sutena me
nirvedaḥ--
dhig astu hata-jīvitaṃ niravadhi-śriyo 'py adya me
yayā na hi hareḥ śiraḥ snuta-kucāgram āghrāyate |
sadā nava-sudhā-duhām api gavāṃ parārdhaṃ ca dhik
sa luñcati na cañcalaḥ surabhi-gandhi yāsāṃ dadhi
jāḍyam--
yaḥ puṇḍarīkekṣaṇa tiṣṭhatas te
goṣṭhe karāmbhoruha-maṇḍano 'bhūt |
taṃ prekṣya daṇḍa-stimitendriyād yad
daṇḍākṛtis te jananī babhūva
dainyam--
yācate bata vidhātar udasrā
tvāṃ radais tṛṇam udasya yaśodā |
gocare sakṛd api kṣaṇam adya
matsaraṃ tyaja mamānaya vatsam
cāpalam--
kim iva kurute harmye tiṣṭhann ayaṃ nirapatrapo
vrajapatir iti brūte mugdho 'yam atra mudā janaḥ |
ahaha tanayaṃ prāṇebhyo 'pi priyaṃ parihṛtya taṃ
kaṭhina-hṛdayo goṣṭhe svairī praviśya sukhīyati
unmādaḥ--
kva me putro nīpāḥ kathayata kuraṅgāḥ kim iha vaḥ
sa babhrāmābhyarṇe bhaṇata tam udantaṃ madhukarāḥ |
iti bhrāmaṃ bhrāmaṃ bhrama-bhara-vidūnā yadupate
bhavantaṃ pṛcchantī diśi diśi yaśodā vicarati
mohaḥ--
kuṭumbini manas taṭe vidhuratāṃ vidhatse kathaṃ
prasāraya dṛśaṃ manāk tava sutaḥ puro vartate |
idaṃ gṛhiṇi gṛhaṃ na kuru śūnyam ity ākulaṃ
sa śocati tava prasūṃ yadu-kulendra nandaḥ pitā
atha yoge siddhiḥ--
vilokya raṅga-sthala-labdha-saṅgamaṃ
vilocanābhīṣṭa-vilokanaṃ harim |
stanyair asiñcan nava-kañcukāñcalaṃ
devyaḥ kṣaṇād ānakadundubhi-priyāḥ
tuṣṭir, yathā prathame (1.11.30)--
tāḥ putram aṅkam āropya sneha-snuta-payodharāḥ |
harṣa-vihvalitātmānaḥ siṣicur netrajair jalaiḥ
yathā vā lalita-mādhave (10.14)--
nayanayoḥ stanayor api yugmataḥ
paripatadbhir asau payasāṃ jharaiḥ |
ahaha vallava-rāja-gṛheśvarī
sva-tanayaṃ praṇayād abhiṣiñcati
sthitir, yathā vidagdha-mādhave (1.19)--
ahaha kamala-gandher atra saundarya-vṛnde
vinihita-nayaneyaṃ tvan-mukhendor mukunda |
kuca-kalasa-mukhābhyām ambara-knopam ambā
tava muhur atiharṣād varṣati kṣīra-dhārām
svīkurvate rasam imaṃ nāṭya-jñā api kecana
tathāhuḥ [sā.da. 3.201]--
sphuṭaṃ camatkāritayā vatsalaṃ ca rasaṃ viduḥ |
sthāyī vatsalatāsyeha putrādy-ālambanaṃ matam
kiṃ ca--
apratītau hari-rateḥ prītasya syād apuṣṭatā |
preyasas tu tirobhāvo vatsalaysāsya na kṣatiḥ
eṣā rasa-trayī proktā prītādiḥ paramādbhutā |
tatra keṣucid apy asyāḥ saṅkulatvam udīryate
saṅkarṣaṇasya sakhyas tu prīti-vātsalya-saṅgatam |
yudhiṣṭhirasya vātsalyaṃ prītyā sakhyena cānvitam
āhuka-prabhṛtīnāṃ tu prītir vātsalya-miśritā |
jarad-ābhīrikādīnāṃ vātsalyaṃ sakhya-miśritam
mādreya-nāradādīnāṃ sakhyaṃ prītyā karambitam |
rudra-tārkṣyoddhavādīnāṃ prītiḥ sakhyena miśritā
aniruddhāpi-naptṝṇām evaṃ kecid babhāṣire |
evaṃ keṣucid anyeṣu vijñeyaṃ bhāva-miśraṇam
Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0