હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 3.5

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ
પશ્ચિમ-વિભાગે મુખ્ય-ભક્તિ-રસ-પઞ્ચક-નિરૂપણે
વત્સલ-ભક્તિ-રસ-લહરી ચતુર્થી ।
(3.5)
મધુર-ભક્તિ-રસાખ્યા પઞ્ચમ-લહરી
આત્મોચિતૈર્ વિભાવાદ્યૈઃ પુષ્ટિં નીતા સતાં હૃદિ ।
મધુરાખ્યો ભવેદ્ ભક્તિ-રસો ઽસૌ મધુરા રતિઃ

નિવૃત્તાનુપયોગિત્વાદ્ દુરૂહત્વાદ્ અયં રસઃ ।
રહસ્યત્વાચ્ ચ સંક્ષિપ્ય વિતતાણ્ગો વિલિખ્યતે

તત્ર આલમ્બનાઃ--
અસ્મિન્ આલમ્બનઃ કૃષ્ણઃ પ્રિયાસ્ તસ્ય તુ સુભ્રુવઃ

તત્ર કૃષ્ણઃ--
તત્ર કૃષ્ણઃ અસમાનોર્ધ્વ-સૌન્દર્ય-લીલા-વૈદિગ્ધી-સમ્પદામ્ ।
આશ્રયત્વેન મધુરે હરિર્ આલમ્બનો મતઃ

યથા શ્રી-ગીત-ગોવિન્દે (1.11)--
વિશ્વેષામ્ અનુરઞ્જનેન જનયન્ન્ આનન્દમ્ ઇન્દીવર-
શ્રેણી-શ્યામલ-કોમલૈર્ ઉપનયન્ન્ અઙ્ગૈર્ અનઙ્ગોત્સવમ્ ।
સ્વચ્છન્દં વ્રજ-સુન્દરીભિર્ અભિતઃ પ્રત્ય્-અઙ્ગમ્ આલિઙ્ગિતઃ
શૃઙ્ગારઃ સખિ મૂર્તિમાન્ ઇવ મધૌ મુગ્ધો હરિઃ ક્રીડતિ

અથ તસ્ય પ્રેયસ્યઃ--
નવ-નવ-વર-માધુરી-ધુરીણાઃ
પ્રણય-તરઙ્ગ-કરમ્બિતાસ્ તરઙ્ગાઃ ।
નિજ-રમણતયા હરિં ભજન્તિઃ
પ્રણમત તાઃ પરમાદ્ભુતાઃ કિશોરીઃ

પ્રેયસીષુ હરેર્ આસુ પ્રવરા વાર્ષભાનવી

અસ્યા રૂપં--
મદ-ચકિત-ચકોરી-ચારુતા-ચોર-દૃષ્ટિર્
વદન-દમિત-રાકારોહિણી-કાન્ત-કીર્તિઃ ।
અવિકલ-કલ-ધૌતોદ્ધૂતિ-ધૌરેયક-શ્રીર્
મધુરિમ-મધુ-પાત્રી રાજતે પશ્ય રાધા

અસ્યા રતિઃ--
નર્મોક્તૌ મમ નિર્મિતોરુ-પરમાનન્દોત્સવાયામ્ અપિ
શ્રોત્રસ્યાન્ત-તટીમ્ અપિ સ્ફુટમ્ અનાધાય સ્થિતોદ્યન્-મુખી ।
રાધા લાઘવમ્ અપ્ય્ અનાદર-ગિરાં ભઙ્ગીભિર્ આતન્વતી
મૈત્રી-ગૌરવતો ઽપ્ય્ અસૌ શત-ગુણાં મત્-પ્રીતિમ્ એવાદધે

તત્ર કૃષ્ણ-રતિર્, યથા શ્રી-ગીત-ગોવિન્દે (3.1)--
કંસારિર્ અપિ સંસાર-વાસનાબદ્ધ-શૃઙ્ખલામ્ ।
રાધામ્ આધાય હૃદયે તત્યાજ વ્રજ-સુન્દરીઃ

અથ ઉદ્દીપનાઃ ।
ઉદ્દીપના ઇહ પ્રોક્તા મુરલી-નિસ્વનાદયઃ

યથા પદ્યાવલ્યામ્ (172) {*ચ્રેદિતેદ્ તો સર્વ-વિદ્યા-વિનોદ}
ગુરુ-જન-ગઞ્જનમ્ અયશો
ગૃહ-પતિ-ચરિતં ચ દારુણં કિમ્ અપિ ।
વિસ્મારયતિ સમસ્તં
શિવ શિવ મુરલી મુરારાતેઃ

અથ અનુભાવાઃ--
અનુભાવાસ્ તુ કથિતા દૃગ્-નતેક્ષા-સ્મિતાદયઃ

યથા લલિત-માધવે (1.14)--
કૃષ્ણાપઙ્ગ-તરઙ્ગિત-દ્યુમણિજા-સમ્ભેદ-વેણી-કૃતે
રાધાયાઃ સ્મિત-ચન્દ્રિકા-સુરધુની-પુરે નિપીયામૃતમ્ ।
અન્તસ્ તોષ-તુષાર-સમ્પ્લવ-લવ-વ્યાલીઢતાપોદ્ગમાઃ
ક્રાન્ત્વા સપ્ત જગન્તિ સમ્પ્રતિ વયં સર્વોર્ધ્વમ્ અધ્યાસ્મહે

અથ સાત્ત્વિકાઃ, યથા પદ્યાવલ્યામ્ (181)--
કામં વપુઃ પુલકિતં નયને ધૃતાસ્રે
વાચઃ સ-ગદ્ગદ-પદાઃ સખિ કમ્પિ વક્ષઃ ।
જ્ઞાતં મુકુન્દ-મુરલી-રવ-માધુરી તે
ચેતઃ સુધાંશુ-વદને તરલીકરોતિ

અથ વ્યભિચારિણઃ--
આલસ્યૌગ્ર્યે વિના સર્વે વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ

તત્ર નિર્વેદો, યથા પદ્યાવલ્યામ્ (221)--
મા મુઞ્ચ પઞ્ચશર પઞ્ચ-શરીં શરીરે
મા સિઞ્ચ સાન્દ્ર-મકરન્દ-રસેન વાયો ।
અઙ્ગાનિ તત્-પ્રણય-ભઙ્ગ-વિગર્હિતાનિ
નાલમ્બિતું કથમ્ અપિ ક્ષમતે ઽદ્ય જીવઃ

હર્ષો, યથા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યામ્ (34)--
કુવલય-યુવતીનાં લેહયન્ન્ અક્ષિ-ભૃઙ્ગૈઃ
કુવલય-દલ-લક્ષ્મી-લઙ્ગિમાઃ સ્વાઙ્ગ-ભાસઃ ।
મદ-કલ-કલભેન્દ્રોલ્લઙ્ઘિ-લીલા-તરઙ્ગઃ
કવલયતિ ધૃતિં મે ક્ષ્માધરારણ્ય-ધૂર્તઃ

અથ સ્થાયી--
સ્થાયી ભાવો ભવત્ય્ અત્ર પૂર્વોક્તા મધુરા રતિઃ

યથા પદ્યાવલ્યામ્ (158)--
ભ્રૂવલ્લિ-તાણ્ડવ-કલા-મધુરાનન-શ્રીઃ
કઙ્કેલ્લિ-કોરક-કરમ્બિત-કર્ણ-પૂરઃ ।
કો ઽયં નવીન-નિકષોપલ-તુલ્ય-વેષો
વંશીરવેણ સખિ મામ્ અવશીકરોતિ

રાધા-માધવયોર્ એવ ક્વાપિ ભાવૈઃ કદાપ્ય્ અસૌ ।
સજાતીય-વિજાતીયૈર્ નૈવ વિચ્છિદ્યતે રતિઃ

યથા--
ઇતો દૂરે રાજ્ઞી સ્ફુરતિ પરિતો મિત્ર-પટલી
દૃશોર્ અગ્રે ચન્દ્રાવલિર્ ઉપરિ શૈલસ્ય દનુજઃ ।
અસવ્યે રાધાયાઃ કુસુમિત-લતા સંવૃત-તનૌ દૃગ્-
અન્ત-શ્રીર્ લોલા તડિદ્ ઇવ મુકુન્દસ્ય વલતે

ઘોરા ખણ્ડિત-શઙ્ખચૂડમ્ અજિરં રુન્ધે શિવા તામસી
બ્રહ્મિષ્ઠ-શ્વસનઃ શમ-સ્તુતિ-કથા પ્રાલેયમ્ આસિઞ્ચતિ ।
અગ્રે રામઃ સુધા-રુચિર્ વિજયતે કૃષ્ણ-પ્રમોદોચિતં
રાધાયાસ્ તદ્ અપિ પ્રફુલ્લમ્ અભજન્ મ્લાનિં ન ભાવામ્બુજમ્

સ વિપ્રલમ્ભ-સમ્ભોગ-ભેદેન દ્વિ-વિધો મતઃ

તત્ર વિપ્રલમ્ભઃ--
સ પૂર્વ-રાગો માનશ્ ચ પ્રવાસાદિ-મયસ્ તથા ।
વિપ્રલમ્ભો બહુ-વિધો વિદ્વદ્ભિર્ ઇહ કથ્યતે

તત્ર પૂર્વ-રાગઃ--
પ્રાગ્-અસઙ્ગતયોર્ ભાવઃ પૂર્વ-રાગો ભવેદ્ દ્વયોઃ

યથા પદ્યાવલ્યામ્ (181)--
અકસ્માદ્ એકસ્મિન્ પથિ સખિ મયા યામુન-તટં
વ્રજન્ત્યા દૃષ્ટો યો નવ-જલધર-શ્યામલ-તનુઃ ।
સ દૃગ્-ભઙ્ગ્યા કિં વાકુરુત ન હિ જાને તત ઇદં
મનો મે વ્યાલોલં ક્વચન ગૃહ-કૃત્યો ન લગતે

યથા શ્રી-દશમે (10.53.2)--
યથા વિનિદ્રા યચ્ ચિત્તા રુક્મિણી કમલેક્ષણા ।
તથાહમ્ અપિ તચ્-ચિત્તો નિદ્રાં ચ ન લભે નિશિ ।
વેદાહં રુક્મિણ્યા દ્વેષાન્ મમોદ્વાહો નિવારિતઃ

અથ માનઃ ।
માનઃ પ્રસિદ્ધ એવાત્ર

યથા શ્રી-ગીત-ગોવિન્દે (2.1)--
વિહરતિ વને રાધા સાધારણ-પ્રણયે હરૌ
વિગલિત-નિજોત્કર્ષાદ્ ઈઋસ્યા-વશેન ગતાન્યતઃ ।
ક્વચિદ્ અપિ લતા-કુઞ્જે ગુઞ્જન્-મધુ-વ્રત-મણ્ડલી-
મુખર-નિખરે લીના દીનાપ્ય્ ઉવાચ રહઃ સખીમ્

અથ પ્રવાસઃ--
પ્રવાસઃ સઙ્ગ-વિચ્યુતિઃ

યથા પદ્યાવલ્યામ્ (350)--
હસ્તોદરે વિનિહિતૈક-કપોલ-પાલેર્
અશ્રાન્ત-લોચન-જલ-સ્નપિતાનનાયાઃ ।
પ્રસ્થાન-મઙ્ગલ-દિનાવધિ માધવસ્ય
નિદ્રા-લવો ઽપિ કુત એવ સરોરુહાક્ષ્યાઃ

યથા પ્રહ્લાદ-સંહિતાયામ્ ઉદ્ધવ-વાક્યમ્--
ભગવાન્ અપિ ગોવિન્દઃ કન્દર્પ-શર-પીડિતઃ ।
ન ભુઙ્ક્તે ન સ્વપિતિ ચ ચિન્તયન્ વો હ્ય્ અહર્નિશમ્

અથ સમ્ભોગઃ--
દ્વયોર્ મિલિતયોર્ ભોગઃ સમ્ભોગ ઇતિ કીર્ત્યતે

યથા પદ્યાવલ્યામ્ (199)--
પરમાનુરાગ-પરયાથ રાધયા
પરિરમ્ભ-કૌશલ-વિકાશિ-ભાવયા ।
સ તયા સહ સ્મર-સભાજનોત્સવં
નિરવાહયચ્ છિખિ-શિખણ્ડ-શેખરઃ

શ્રીમદ્-ભાગવતાદ્ય્-અર્હ-શાસ્ત્ર-દર્શિતયા દૃશા ।
ઇયમ્ આવિષ્કૃતા મુખ્ય-પઞ્ચ-ભક્તિ-રસા મયા

ગોપાલ-રૂપ-શોભાં દધદ્ અપિ રઘુનાથ-ભાવ-વિસ્તારી ।
તુષ્યતુ સનાતનાત્મા પશ્ચિમ-ભાગે રસામ્બુ-નિધેઃ