Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 3.3
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau
paścima-vibhāge mukhya-bhakti-rasa-pañcaka-nirūpaṇe
prīti-bhakti-rasa-laharī dvitīyā |
(3.3)
preyo-bhakti-rasākhyā tṛtīya-laharī
sthāyi-bhāvo vibhāvādyaiḥ sakhyam ātmocitair iha |
nītaś citte satāṃ puṣṭiṃ rasaḥ preyān udīryate
tatra ālambanāḥ--
hariś ca tad-vayasyāś ca tasminn ālambanā matāḥ
tatra hariḥ--
dvibhujatvādi-bhāg atra prāgvad ālambano hariḥ
tatra vraje, yathā--
mahendra-maṇi-mañjula-dyutir amanda-kunda-smitaḥ
sphurat-puraṭa-ketakī-kusuma-ramya-paṭṭāmbaraḥ |
srag-ullasad-uraḥ-sthalaḥ kvaṇita-veṇur atrāvrajan
vrajād aghaharo haraty ahaha naḥ sakhīnāṃ manaḥ
anyatra, yathā--
cañcat-kaustubha-kaumudī-samudayaṃ kaumodakī-cakrayoḥ
sakhyenojjvalitais tathā jalajayor āḍhyaṃ caturbhir bhujaiḥ |
dṛṣṭvā hāri-harin-maṇi-dyuti-haraṃ śauriṃ hiraṇyāmbaraṃ
jagmuḥ pāṇḍu-sutāḥ pramoda-sudhayā naivātma-sambhāvanām
suveṣaḥ sarva-sal-lakṣma-lakṣito balināṃ varaḥ |
vividhādbhuta-bhāṣā-vid vāvadūkaḥ supaṇḍitaḥ
vipula-pratibho dakṣaḥ karuṇo vīra-śekharaḥ |
vidagdho buddhimān kṣantā rakta-lokaḥ samṛddhimān |
sukhī varīyān ity ādyā guṇās tasyeha kīrtitā
atha tad-vayasyāḥ--
rūpa-veṣa-guṇādyais tu samāḥ samyag-ayantritāḥ |
viśrambha-sambhṛtātmāno vayasyās tasya kīrtitāḥ
yathā--
sāmyena bhīti-vidhureṇa vidhīyamāna-
bhakti-prapañcam anudañcad-anugraheṇa |
viśrambha-sāra-nikuramba-karambitena
vandetarām aghaharasya vayasya-vṛndam
te pura-vraja-sambandhād dvi-vidhāḥ prāya īritāḥ
tatra pura-sambandhinaḥ--
arjuno bhīmasenaś ca duhitā drupadasya ca |
śrīdāma-bhūsurādyāś ca sakhāyaḥ pura-saṃśrayāḥ
eṣāṃ sakhyam, yathā--
śirasi nṛpatir drag aghrāsīd aghārim adhīra-dhīr
bhuja-parighayoḥ śliṣṭau bhīmārjunau pulakojjvalau |
pada-kamalayoḥ sāsrau dasrātmajau ca nipetatus
tam avaśādhiyaḥ prauḍhānandād arundhata pāṇḍavāḥ
śreṣṭhaḥ pura-vayasyeṣu bhagavān vānaradhvajaḥ
asya rūpaṃ, yathā--
gāṇḍīva-pāṇiḥ kari-rāja-śuṇḍā-
ramyorur indīvara-sundarābhaḥ |
rathāṅginā ratna-rathādhirohī
sa rohitākṣaḥ sutarām arājīt
sakhyaṃ, yathā--
paryaṅke mahati surāri-hantur aṅke
niḥśaṅka-praṇaya-nisṛṣṭa-pūrva-kāyaḥ |
unmīlan-nava-narma-karmaṭho 'yaṃ
gāṇḍīvī smita-vadanāmbujo vyarājīt
atha vraja-sambandhinaḥ--
kṣaṇādarśanato dīnāḥ sadā saha-vihāriṇaḥ |
tad-eka-jīvitāḥ proktā vayasyā vraja-vāsinaḥ |
ataḥ sarva-vayasyeṣu pradhānatvaṃ bhajanty amī
eṣāṃ rūpaṃ, yathā--
balānuja-sadṛg-vayo-guṇa-vilāsa-veṣa-śriyaḥ
priyaṅkaraṇa-vallakī-dala-viṣāṇa-veṇv-aṅkitāḥ |
mahendra-maṇi-hāṭaka-sphaṭika-padma-rāga-tviṣaḥ
sadā praṇaya-śālinaḥ sahacarā hareḥ pāntu vaḥ
sakhyaṃ, yathā--
unnidrasya yayus tavātra viratiṃ sapta-kṣapās tiṣṭhato
hanta śrānta ivāsi nikṣipa sakhe śrīdāma-pāṇau girim |
ādhir vidhyati nas tvam arpaya kare kiṃ vā kṣaṇaṃ dakṣiṇe
doṣṇas te karavāma kāmam adhunā savyasya saṃvāhanam
yathā vā śrī-daśame (10.12.11)--
itthaṃ satāṃ brahma-sukhānubhūtyā
dāsyaṃ gatānāṃ para-daivatena |
māyāśritānāṃ nara-dārakeṇa
sākaṃ vijahruḥ kṛta-puṇya-puñjāḥ
eṣu kṛṣṇasya sakhyaṃ, yathā--
sahacara-nikurambaṃ bhrātar ārya praviṣṭaṃ
drutam agha-jaṭharāntaḥ-koṭare prekṣamāṇaḥ |
skhalad-aśiśira-bāṣpa-kṣālita-kṣāma-gaṇḍaḥ
kṣaṇam aham avasīdan śūnya-cittas tadāsam
suhṛdaś ca sakhāyaś ca tathā priya-sakhāḥ pare |
priya-narma-vayasyāś cety uktā goṣṭhe catur-vidhāḥ
tatra suhṛdaḥ--
vātsalya-gandhi-sakhyāṃ tu kiñcit te vayasādhikāḥ |
sāyudhās tasya duṣṭebhyaḥ sadā rakṣā-parāyaṇāḥ
subhadra-maṇḍalībhadra-bhadravardhana-gobhaṭāḥ |
yakṣendrabhaṭa-bhadrāṅga-vīrabhadrā mahā-guṇāḥ |
vijayo balabhadrādyāḥ suhṛdas tasya kīrtitāḥ
eṣāṃ sakhyaṃ, yathā--
dhunvan dhāvasi maṇḍalāgram amalaṃ tvaṃ maṇḍalībhadra kiṃ
gurvīṃ nārya gadāṃ gṛhāṇa vijaya kṣobhaṃ vṛthā mā kṛthāḥ |
śaktiṃ na kṣipa bhadravardhana puro govardhanaṃ gāhate
garjann eṣa ghano balī na tu balīvardākṛtir dānavaḥ
suhṛtsu maṇḍalībhadra-balabhadrau kilottamau
atra maṇḍalībhadrasya rūpam, yathā--
pāṭala-paṭala-sad-aṅgo lakuṭa-karaḥ śekharī śikhaṇḍena |
dyuti-maṇḍalī-mali-nibhāṃ bhāti dadhan maṇḍalībhadraḥ
asya sakhyaṃ, yathā--
vana-bhramaṇa-kelibhir gurubhir ahni khinnīkṛtaḥ
sukhaṃ svapitu naḥ suhṛd vraja-niśānta-madhye niśi |
ahaṃ śirasi mardanaṃ mṛdu karomi karṇe kathāṃ
tvam asya visṛjann alaṃ subala sakthinī lālaya
baladevasya rūpaṃ, yathā--
gaṇḍāntaḥ-sphurad-eka-kuṇḍalam ali-cchannāvataṃsotpalaṃ
kastūrī-kṛta-citrakaṃ pṛthu-hṛdi bhrājiṣṇu guñjā-srajam |
taṃ vīraṃ śarad-ambuda-dyuti-bharaṃ saṃvīta-kālāmbaraṃ
gambhīra-svanitaṃ pralamba-bhujam ālambe pralamba-dviṣam
asya sakhyaṃ, yathā--
jani-tithir iti putra-prema-saṃvītayāhaṃ
snapayitum iha sadmany ambayā stambhito 'smi |
iti subala girā me sandiśa tvaṃ mukundaṃ
phaṇi-pati-hrada-kacche nādya gaccheḥ kadāpi
atra sakhāyaḥ--
kaniṣṭha-kalpāḥ sakhyena sambandhāḥ prīti-gandhinā |
viśāla-vṛṣabhaurjasvi-devaprastha-varūthapāḥ
maranda-kusumāpīḍa-maṇibandha-karandhamāḥ |
ity-ādayaḥ sakhāyo 'sya sevā-sakhyaika-rāgiṇaḥ
eṣāṃ sakhyaṃ, yathā--
viśāla visinī-dalaiḥ kalaya vījana-prakriyāṃ
varūthapa vilambitālaka-varūtham utsāraya |
mṛṣā vṛṣabha jalpitaṃ tyaja bhajāṅga-saṃvāhanaṃ
yad ugra-bhuja-saṅgare gurum agāt klamaṃ naḥ sakhā
sarveṣu sakhiṣu śreṣṭho devaprastho 'yam īritaḥ
tasya rūpaṃ, yathā--
bibhrad geṇḍuṃ pāṇḍurodbhāsa-vāsāḥ
pāśā-baddhottuṅga-maulir balīyān |
bandhūkābhaḥ sindhur aspardhi-līlo
devaprasthaḥ kṛṣṇa-pārśvaṃ pratasthe
asya sakhyaṃ, yathā--
śrīdāmnaḥ pṛthulāṃ bhujām abhi śiro vinyasya viśrāmiṇaṃ
dāmnaḥ savya-kareṇa ruddha-hṛdayaṃ śayyā-virājat-tanum |
madhye sundari kandarasya padayoḥ saṃvāhanena priyaṃ
devaprastha itaḥ kṛtī sukhayati premṇā vrajendrātmajam
atha priya-sakhāḥ--
vayas-tulyāḥ priya-sakhā sakhyaṃ kevalam āśritāḥ |
śrīdāmā ca sudāmā ca dāmā ca vasudāmakaḥ
kiṅkiṇi-stokakṛṣṇāṃśu-bhadrasena-vilāsinaḥ |
puṇḍarīka-viṭaṅkākṣa-kalaviṅkādayo 'py amī
ramayanti priya-sakhāḥ kelibhir vividhaiḥ sadā |
niyuddha-daṇḍa-yuddhādi-kautukair api keśavam
eṣāṃ sakhyaṃ, yathā--
sagadgada-padair hariṃ hasati ko 'pi vakroditaiḥ
prasārya bhujayor yugaṃ pulaki kaścid āśliṣyati |
kareṇa calatā dṛśau nibhṛtam etya rundhe paraḥ
kṛśāṅgi sukhayanty amī priya-sakhāḥ sakhāyaṃ tava
eṣu priya-vayasyeṣu śrīdāmā pravaro mataḥ
tasya rūpam, yathā--
vāsaḥ piṅgaṃ bibhrataṃ śṛṅga-pāṇiṃ
baddha-spardhaṃ sauhṛdān mādhavena |
tāmroṣṇīṣaṃ śyāma-dhāmābhirāmaṃ
śrīdāmānaṃ dāma-bhājaṃ bhajāmi
sakhyaṃ, yathā--
tvaṃ naḥ projjhya kaṭhora yāmuna-taṭe kasmād akasmād gato
diṣṭyā dṛṣṭim ito 'si hanta niviḍāśleṣaiḥ sakhīn prīṇaya |
brūmaḥ satyam adarśane tava manāk kā dhenavaḥ ke vayaṃ
kiṃ goṣṭhaṃ kim abhīṣṭam ity acirataḥ sarvaṃ viparyasyati
atha priya-narma-vayasyāḥ--
priya-narma-vayasyās tu pūrvato 'py abhito varāḥ |
ātyantika-rahasyeṣu yuktā bhāva-viśeṣiṇaḥ |
subalārjuna-gandharvās te vasantojjvalādayaḥ
eṣāṃ sakhyaṃ, yathā--
rādhā-sandeśa-vṛndaṃ kathayati subalaḥ paśya kṛṣṇasya karṇe
śyāmā-kandarpa-lekhaṃ nibhṛtam upaharaty ujjvalaḥ pāṇi-padme |
pālī-tāmbūlam āsye vitarati caturaḥ kokilo mūrdhni dhatte
tārā-dāmeti narma-praṇayi-sahacarās tanvi tanvanti sevām
priya-narma-vayasyeṣu prabalau subalārjunau
tatra subalasya rūpaṃ, yathā--
tanu-ruci-vijita-hiraṇyaṃ
hari-dayitaṃ hāriṇaṃ harid-vasanam |
subalaṃ kuvalaya-nayanaṃ
naya-nandita-bāndhavaṃ vande
asya sakhyaṃ, yathā--
vayasya-goṣṭhyām akhileṅgiteṣu
viśāradāyām api mādhavasya |
anyair durūhā subalena sārdhaṃ
saṃjñā-mayī kāpi babhūva vārtā
ujjvalasya rūpaṃ, yathā--
aruṇāmbaram uccalekṣaṇaṃ
madhu-puṣpa-balibhiḥ prasādhitam |
hari-nīla-ruciṃ hari-priyaṃ
maṇi-hārojjvalam ujjvalaṃ bhaje
asya sakhyaṃ, yathā--
śaktāsmi mānam avituṃ katham ujjvalo 'yaṃ
dūtaḥ sameti sakhi yatra milaty adūre |
sāpatrapāpi kulajāpi pativratāpi
kā vā vṛṣasyati na gopa-vṛṣaṃ kiśorī
ujjvalo 'yaṃ viśeṣeṇa sadā narmokti-lālasaḥ
yathā--
sphurad-atanu-taraṅgāvardhitānalpa-velaḥ
sumadhura-rasa-rūpo durgamāvāra-pāraḥ |
jagati yuvati-jātir nimnagā tvaṃ samudras
tad iyam aghahara tvām eti sarvādhvanaiva
eteṣu ke 'pi śāstreṣu ke 'pi lokeṣu viśrutāḥ
nitya-priyāḥ sura-carāḥ sādhakāś ceti te tridhā |
kecid eṣu sthirā jātyā mantrivat tam upāsate
taṃ hāsayanti cāpalāḥ kecid vaihāsikopamāḥ |
kecid ārjava-sāreṇa saralāḥ śīlayanti tam
vāmā vakrima-cakreṇa kecid vismāyayanty amum |
kecit pragalbhāḥ kurvanti vitaṇḍām amunā |
saumyāḥ sūnṛtayā vācā dhanyā dhinvanti taṃ pare
evaṃ vividhayā sarve prakṛtyā madhurā amī |
pavitra-maitrī-vaicitrī-cārutām upacinvate
atha uddīpanāḥ--
uddīpanā vayo-rūpa-śṛṅga-veṇu-darā hareḥ |
vinoda-narma-vikrānti-guṇāḥ preṣṭha-janās tathā |
rāja-devāvatārādi-ceṣṭānukaraṇādayaḥ
atha vayaḥ--
vayaḥ kaumāra-paugaṇḍa-kaiśoraṃ ceha sammatam |
goṣṭhe kaumāra-paugaṇḍe kaiśoraṃ pura-goṣṭhayoḥ
tatra kaumāraṃ, yathā--
kaumāraṃ vatsale vācyaṃ tataḥ saṅkṣipya likhyate
yathā śrī-daśame (10.13.11)--
bibhrad veṇuṃ jaṭhara-paṭayoḥ śṛṅga-vetre ca kakṣe
vāme pāṇau masṛṇa-kavalaṃ tat-phalāny aṅgulīṣu |
tiṣṭhan madhye sva-parisuhṛdo hāsayan narmabhiḥ svaiḥ
svarge loke miṣati bubhuje yajña-bhug bāla-keliḥ
atha paugaṇḍam--
ādyaṃ madhyaṃ tathā śeṣaṃ paugaṇḍaṃ ca tridhā bhavet
tatra ādyaṃ paugaṇḍaṃ--
adharādeḥ sulauhityaṃ jaṭharasya ca tānavam |
kambu-grīvodgamādyaṃ ca paugaṇḍe prathame sati
yathā--
tundaṃ vindati te mukunda śanakair aśvattha-patra-śriyaṃ
kaṇṭhaṃ kambuvad ambujākṣa bhajate rekhā-trayīm ujjvalām |
ārundhe kuruvinda-kandala-ruciṃ bhū-candra danta-cchado
lakṣmīr ādhunikī dhinoti suhṛdām akṣīṇi sā kāpy asau
puṣpa-maṇḍana-vaicitrī citrāṇi giri-dhātubhiḥ |
pīta-paṭṭa-dukūlādyam iha proktaṃ prasādhanam
sarvāṭavī-pracāreṇa naicikī-caya-cāraṇam |
niyuddha-keli-nṛtyādi-śikṣārambho 'tra ceṣṭitam
yathā--
vṛndāraṇye samastāt surabhiṇi surabhī-vṛnda-rakṣā-vihārī
guñjāhārī śikhaṇḍa-prakaṭita-mukuṭaḥ pīta-paṭṭāmbara-śrīḥ |
karṇābhyāṃ karṇikāre dadhad alam urasā phulla-mallīka-mālyaṃ
nṛtyan dor-yuddha-raṅge naṭavad iha sakhīn nandayaty eṣa kṛṣṇaḥ
atha madhya-paugaṇḍam--
nāsā suśikharā tuṅgā kapolau maṇḍalākṛtī |
pārśvādy-aṅgaṃ suvalitaṃ paugaṇḍe sati madhyame
yathā--
tila-kusuma-vihāsi-nāsikā-śrīr
nava-maṇi-darpaṇa-darpa-nāśi-gaṇḍaḥ |
harir iha parimṛṣṭa-pārśva-sīmā
sukhayati suṣṭhu sakhīn sva-śobhayaiva
uṣṇīṣaṃ paṭṭa-sūtrottha-pāśenātra taḍit-tviṣā |
yaṣṭiḥ śyāmā tri-hastoccā svarṇāgrety ādi-maṇḍanam |
bhāṇḍīre krīḍanaṃ śailoddhāraṇādyaṃ ca ceṣṭitam
yathā--
yaṣṭiṃ hasta-traya-parimitāṃ prāntayoḥ svarṇa-baddhāṃ
bibhral-līlāṃ caṭula-camarī-cāru-cūḍojjvala-śrīḥ |
baddhoṣṇīṣaḥ puraṭa-rucinā paṭṭi-pāśena pārśve
paśya krīḍan sukhayati sakhe mitra-vṛndaṃ mukundaḥ
paugaṇḍa-madhya evāyaṃ harir dīvyan virājate |
mādhuryādbhuta-rūpatvāt kaiśorāgrāṃśa-bhāg iva
atha śeṣa-paugaṇḍam--
veṇī nitamba-lambāgrā līlālaka-latā-dyuti |
aṃsayos tuṅgatety ādi paugaṇḍe carame sati
yathā--
agre līlālaka-latikayālaṅkṛtaṃ bibhrad āsyaṃ
cañcad-veṇī-śikhara-śikhayā cumbita-śreṇi-bimbaḥ |
uttuṅgāṃsa-cchavir aghaharo raṅgam aṅga-śriyaiva
nyasyann eva priya-savayasāṃ gokulān nirjihīte
uṣṇīṣe vakrimā līlā-sarasī-ruha-pāṇitā |
kāśmīreṇordhva-puṇḍrādyam iha maṇḍanam īritam
yathā--
uṣṇīṣe dara-vakrimā kara-tale vyājṛmbhi-līlāmbujaṃ
gaura-śrīr alike kilordhva-tilakaḥ kastūrikā-bindumān |
veṣaḥ keśava peśalaḥ subalam apy āghūrṇayaty adya te
vikrāntaṃ kim uta svabhāva-mṛdulāṃ goṣṭhābalānāṃ tatim
atra bhaṅgī girāṃ narma-sakhaiḥ karṇa-kathā-rasaḥ |
eṣu gokula-bālānāṃ śrī-ślāghety-ādi-ceṣṭitam
yathā--
dhūrtas tvaṃ yad avaiṣi hṛd-gatam ataḥ karṇe tava vyāhare
keyaṃ mohanatā-samṛddhir adhunā godhuk-kumārī-gaṇe |
atrāpi dyuti-ratna-rohaṇa-bhuvo bālāḥ sakhe pañca-ṣāḥ
pañceṣur jagatāṃ jaye nija-dhurāṃ yatrārpayan mādyati
atha kaiśoram--
kaiśoraṃ pūrvam evoktaṃ saṅkṣepeṇocyate tataḥ
yathā--
paśyotsikta-balī-trayī-vara-late vāsas taḍin-mañjule
pronmīlad-vana-mālikā-parimala-stome tamāla-tviṣi |
ukṣaty ambaka-cātakān smita-rasair dāmodarāmbhodhare
śrīdāmā ramaṇīya-roma-kalikākīrṇāṅga-śākhī babhau
prāyaḥ kiśora evāyaṃ sarva-bhakteṣu bhāsate |
tena yauvana-śobhāsya neha kācit prapañcitā
atha rūpaṃ, yathā--
alaṅkāram alaṅkṛtvā tavāṅgaṃ paṅkajekṣaṇa |
sakhīn kevalam evedaṃ dhāmnā dhīman dhinoti naḥ
atha śṛṅgaṃ, yathā--
vraja-nija-vaḍabhī-vitardikāyām
uṣasi viṣāṇa-vare ruvaty udagram |
ahaha savayasāṃ tadīya-romṇām
api nivahāḥ samam eva jāgrati sma
veṇur, yathā--
suhṛdo na hi yāta kātarā
harim anveṣṭum itaḥ sutāṃ raveḥ |
kathayann amum atra vaiṇava-
dhvani-dūtaḥ śikhare dhinoti naḥ
śaṅkho, yathā--
pāñcālī-patayaḥ śrutvā pāñcajanyasya nisvanam |
pañcāsya paśya muditāḥ pañcāsya-pratimāṃ yayuḥ
vinodo, yathā--
sphurad-aruṇa-dukūlaṃ jāguḍair gaura-gātraṃ
kṛta-vara-kavarīkaṃ ratna-tāṭaṅka-karṇam |
madhuripum iha rādhā-veṣam udvīkṣya sākṣāt
priya-sakhi subalo 'bhūd vismitaḥ sa-smitaś ca
athānubhāvāḥ--
niyuddha-kanduka-dyūta-vāhya-vāhādi-kelibhiḥ |
laguḍālaguḍi-krīḍā-saṅgaraiś cāsya toṣaṇam
palyaṅkāsana-dolāsu saha-svāpopaveśanam |
cāru-citra-parīhāso vihāraḥ salilāśaye
yugmatve lāsya-gānādyāḥ sarva-sādhāraṇāḥ kriyāḥ
tatra niyuddhena toṣaṇaṃ, yathā--
aghahara jitakāśī yuddha-kaṇḍūla-bāhus
tvam aṭasi sakhi-goṣṭhyām ātma-vīryaṃ stuvānaḥ |
kathaya kim u mamoccaiś caṇḍa-dor-daṇḍa-ceṣṭā-
viramita-raṇa-raṅgo niḥsahāṅgaḥ sthito 'si
yuktāyuktādi-kathanaṃ hita-kṛtye pravartanam |
prāyaḥ puraḥsaratvādyāḥ suhṛdām īritāḥ kriyāḥ
tāmbulādy-arpaṇaṃ vaktre tilaka-sthāsaka-kriyā |
patrāṅkura-vilekhādi sakhīnāṃ karma kīrtitam
nirjitī-karaṇaṃ yuddhe vastre dhṛtvāsya karṣaṇam |
puṣpādy-ācchedanaṃ hastāt kṛṣṇena sva-prasādhanam |
hastāhasti-prasaṅgādyāḥ proktāḥ priya-sakha-kriyāḥ
dūtyaṃ vraja-kiśorīṣu tāsāṃ praṇaya-gāmitā |
tābhiḥ keli-kalau sākṣāt sakhyuḥ pakṣa-parigrahaḥ
asākṣāt sva-sva-yūtheśā-pakṣa-sthāpana-cāturī |
karṇākarṇi-kathādyāś ca priya-narma-sakha-kriyāḥ
vanya-ratnālaṅkārair mādhavasya prasādhanam |
puras tauryatrikaṃ tasya gavāṃ sambhālana-kriyāḥ
aṅga-saṃvāhanaṃ mālya-gumphanaṃ bījanādayaḥ |
etāḥ sādhāraṇā dāsair vayasyānāṃ kriyā matāḥ |
pūrvokteṣv aparāś cātra jñeyā dhīrair yathocitam
atha sāttvikāḥ, tatra stambho, yathā--
niṣkrāmantaṃ nāgam unmathya kṛṣṇaṃ
śrīdāmāyaṃ drāk pariṣvaktu-kāmaḥ |
labdha-stambhau sambhramārambha-śālī
bāhu-stambhau paśya notkṣeptum īṣṭe
svedo, yathā--
krīḍotsavānanda-rasaṃ mukunde
svāty-ambude varṣati ramya-ghoṣe |
śrīdāma-mūrtir vara-śuktir eṣā
svedāmbu-muktā-paṭalīṃ prasūte
romāñco, yathā dāna-keli-kaumudyām (37)--
api guru-puras tvām utsaṅge nidhāya visaṅkaṭe
vipula-pulakollāsaṃ svarā pariṣvajate hariḥ |
praṇayati tava skandhe cāsau bhujaṃ bhujagopamaṃ
kva subala purā siddha-kṣetre cakatha kiyat-tapaḥ
svara-bhedādi catuṣkaṃ, yathā--
praviṣṭavati mādhave bhujaga-rāja-bhājaṃ hradaṃ
tadīya-suhṛdas tadā pṛthula-vepathu-vyākulāḥ |
vivarṇa-vapuṣaḥ kṣaṇād vikaṭa-gharghara-dhmāyino
nipatya nikaṭa-sthalī-bhuvi suṣuptim ārebhire
aśru, yathā--
dāvaṃ samīkṣya vicarantam iṣīka-tulais
tasya kṣayārtham iva bāṣpa-jharaṃ kirantī |
svām apy upekṣya tanum ambuja-māla-bhāriṇy
ābhīra-vīthir abhito harim āvariṣṭa
atha vyabhicāriṇaḥ--
augryaṃ trāsaṃ tathālasyaṃ varjayitvākhilāḥ pare |
rase preyasi bhāva-jñaiḥ kathitā vyabhicāriṇaḥ
tatrāyoge madaṃ harṣaṃ garvaṃ nidrāṃ dhṛtiṃ vinā |
yoge mṛtiṃ klamaṃ vyādhiṃ vināpasmṛti-dīnate
tatra harṣo, yathā--
niṣkramayya kila kāliyoragaṃ
vallaveśvara-sute samīyuṣi |
sammadena suhṛdaḥ skhalat-padās
tad-giraś ca vivaśāṅgatāṃ dadhuḥ
atha sthāyī--
vimukta-sambhramā yā syād viśrambhātmā ratir dvayoḥ |
prāyaḥ samānayor atra sā sakhya-sthāyi-śabda-bhāk
viśrambho gāḍha-viśvāsa-viśeṣaḥ yantraṇojjhitaḥ |
eṣā sakhya-ratir vṛddhiṃ gacchantī praṇayaḥ kramāt |
premā snehas tathā rāga iti pañca-bhidoditā
tatra sakhya-ratiḥ, yathā--
mukundo gāndinī-putra tvayā sandiśyatām iti |
garuḍāṅka guḍākeśas tvāṃ kadā parirapsyate
praṇayaḥ--
prāptāyāṃ sambhramādīnāṃ yogyatāyām api sphuṭam |
tad-gandhenāpy asaṃspṛṣṭā ratiḥ praṇaya ucyate
yathā--
surais tripura-jin mukhair api vidhīyamāna-stuter
api prathayataḥ parām adhika-pārameṣṭhya-śriyam |
dadhat-pulakinaṃ harer adhi-śirodhi savyaṃ bhujaṃ
samaskuruta pāṃśumān śirasi candrakān arjunaḥ
prema, yathā--
bhavaty udayatīśvare suhṛdi hanta rājya-cyutir
mukunda vasatir vane para-gṛhe ca dāsya-kriyā |
iyaṃ sphuṭam amaṅgalā bhavatu pāṇḍavānāṃ gatiḥ
parantu vavṛdhe tvayi dvi-guṇam eva sakhyāmṛtam
sneho, yathā śrī-daśame (10.15.18)--
anye tad-anurūpāṇi manojñāni mahātmanaḥ |
gāyanti sma mahārāja sneha-klinna-dhiyaḥ śanaiḥ
yathā vā--
ārdrāṅga-skhalad-accha-dhātuṣu suhṛd-gotreṣu līlā-rasaṃ
varṣaty ucchvasiteṣu kṛṣṇa-mudire vyaktaṃ babhūvādbhutam |
yā prāg āsta sarasvatī drutam asau līnopakaṇṭha-sthale
yā nāsīd udagād dṛśoḥ pathi sadā nīrorudhāvātra sā
rāgo, yathā--
astreṇa duṣpariharā haraye vyakāri
yā patri-paṅktir akṛpeṇa kṛpī-sutena |
utplutya gāṇḍiva-bhṛtā hṛdi gṛhyamāṇā
jātāsya sā kusuma-vṛṣṭir ivotsavāya
yathā vā--
kusumāny avacinvataḥ samantād
vana-mālā-racanocitāny araṇye |
vṛṣabhasya vṛṣārkajā marīcir
divasārdhe 'pi babhūva kaumudīva
atha ayoge utkaṇṭhitaṃ, yathā--
dhanur-vedam adhīyāno madhyamas tvayi pāṇḍavaḥ |
bāṣpa-saṅkīrṇayā kṛṣṇaḥ girāśleṣaṃ vyajijñapat
atha viyoge, yathā--
aghasya jaṭharānalāt phaṇi-hradasya ca kṣveḍato
davasya kavalād api tvam avitātra yeṣām abhūḥ |
itas tritayato 'py atiprakaṭa-ghora-dhāṭī-dharāt
kathaṃ na viraha-jvarād avasitān sakhīn adya naḥ
atrāpi pūrvavat proktās tāpādyās tā daśā daśa
tatra tāpaḥ--
prapannāḥ bhāṇḍīre 'py adhika-śiśire caṇḍim abharaṃ
tuṣāre 'pi prauḍhiṃ dinakara-sutā-srotasi gataḥ |
apūrvaḥ kaṃsāre subala-mukha-mitrāvalim asau
balīyān uttāpas tava viraha-janmā jvalayati
kṛśatā--
tvayi prāpte kaṃsa-kṣitipati-vimokṣāya nagarīṃ
gabhīrād ābhīrāvali-tanuṣu khedād anudinam |
catūrṇāṃ bhūtānām ajani tanimā dānava-ripo
samīrasya ghrānādhvani pṛthulatā kevalam abhūt
jāgaryā, yathā--
netrāmbuja-dvandvam avekṣya pūrṇaṃ
bāṣpāmbu-pūreṇa varūthapasya |
tatrānuvṛttiṃ kila yādavendra
nirvidya nidrā-madhupī mumoca
ālambana-śūnyatā--
gate vṛndāraṇyāt priya-suhṛdi goṣṭheśvara-sute
laghu-bhṛtaṃ sadyaḥ patad-atitarām utpatad api |
na hi bhrāmaṃ bhrāmaṃ bhajati caṭulaṃ tulam iva me
nirālambaṃ cetaḥ kvacid api vilambaṃ lavam api
adhṛtiḥ--
racayati nija-vṛttau pāśupālye nivṛttiṃ
kalayati ca kalānāṃ vismṛtau yatna-koṭim |
kim aparam iha vācyaṃ jīvite 'py adya dhatte
yaduvara virahāt te nārthitāṃ bandhu-vargaḥ
jaḍatā--
anāśrita-paricchadāḥ kṛśa-viśīrṇa-rukṣāṅgakāḥ
sadā viphala-vṛttayo virahitāḥ kila cchāyayā |
virāva-parivarjitās tava mukunda goṣṭhāntare
sphurati suhṛdāṃ gaṇāḥ śikhara-jāta-vṛkṣā iva
vyādhiḥ--
viraha-jvara-saṃjvareṇa te jvalitā viślatha-gātra-bandhanā |
yaduvīra taṭe viceṣṭate ciram ābhīra-kumāra-maṇḍalī
unmādaḥ--
vinā bhavad-anusmṛtiṃ viraha-vibhrameṇādhunā
jagad-vyavahṛti-kramaṃ nikhilam eva vismāritāḥ |
luṇṭhanti bhuvi śerate bata hasanti dhāvanty amī
rudanti mathurā-pate kim api vallavānāṃ gaṇāḥ
mūrcchitam--
dīvyatīha madhure mathurāyāṃ
prāpya rājyam adhunā madhu-nāthe |
viśvam eva muditaṃ ruditāndhe
gokule tu muhur ākulatābhūt
mṛtiḥ--
kaṃsārer viraha-jvarormi-janita-jvālāvalī-jarjarā
gopāḥ śaila-taṭe tathā śithilita-śvāsāṅkurāḥ śerate |
vāraṃ vāram akharva-locana-jalair āplāvya tān niścalān
śocanty adya yathā ciraṃ paricaya-snigdhāḥ kuraṅgā api
prokteyaṃ virahāvasthā spaṣṭa-līlānusārataḥ |
kṛṣṇena viprayogaḥ syān na jātu vraja-vāsinām
tathā ca skānde mathurā-khaṇḍe--
vatsair vatsatarībhiś ca sadā krīḍati mādhavaḥ |
vṛndāvanāntara-gataḥ sa-rāmo bālakair vṛtaḥ
atha yoge siddhir, yathā--
pāṇḍavaḥ puṇḍarīkākṣaṃ prekṣya cakri-niketane |
citrākāraṃ bhajann eva mitrākāram adarśayat
tuṣṭir, yatha śrī-daśame (10.71.27)--
taṃ mātuleyaṃ parirabhya nirvṛto
bhīmaḥ smayan prema-javākulendriyaḥ |
yamau kirīṭī ca suhṛttamaṃ mudā
prabṛddha-bāṣpaḥ parirebhire 'cyutam
yathā vā--
kurujāṅgale harim avekṣya puraḥ
priya-saṅgamaṃ vraja-suhṛn-nikarāḥ |
bhuja-maṇḍalena maṇi-kuṇḍalinaḥ
pulakāñcitena pariṣaṣvajire
sthitir, yathā śrī-daśame (10.12.12) --
yat-pāda-pāṃsur bahu-janma-kṛcchrato
dhṛtātmabhir yogibhir apy alabhyaḥ |
sa eva yad-dṛg-viṣayaḥ svayaṃ sthitaḥ
kiṃ varṇyate diṣṭam ato vrajaukasām
dvayor apy eka-jātīya-bhāva-mādhurya-bhāg asau |
preyān kām api puṣṇāti rasaś citta-camatkṛtim
prīte ca vatsale cāpi kṛṣṇa-tad-bhaktayoḥ punaḥ |
dvayor anyonya-bhāvasya bhinna-jātīyatā bhavet
preyān eva bhavet preyān ataḥ sarva-raseṣv ayam |
sakhya-sampṛkta-hṛdayaiḥ sadbhir evānubudhyate
Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0