હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 3.4

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ
પશ્ચિમ-વિભાગે મુખ્ય-ભક્તિ-રસ-પઞ્ચક-નિરૂપણે
પ્રેયો-ભક્તિ-રસ-લહરી તૃતીયા ।
(3.4)
વત્સલ-ભક્તિ-રસાખ્યા ચતુર્થ-લહરી
વિભાવાદ્યૈસ્ તુ વાત્સલ્યં સ્થાયી પુષ્ટિમ્ ઉપાગતઃ ।
એષ વત્સલ-નામાત્ર પ્રોક્તો ભક્તિ-રસો બુધૈઃ

તત્ર આલમ્બનાઃ--
કૃષ્ણં તસ્ય ગુરૂંશ્ ચાત્ર પ્રાહુર્ આલમ્બનાન્ બુધાઃ

તત્ર કૃષ્ણો, યથા--
નવ-કુવલય-દામ-શ્યામલં કોમલાઙ્ગં
વિચલદ્-અલક-ભૃઙ્ગ-ક્રાન્ત-નેત્રામ્બુજાન્તમ્ ।
વ્રજ-ભુવિ વિહરન્તં પુત્રમ્ આલોકયન્તી
વ્રજ-પતિ-દયિતાસીત્ પ્રસ્નવોત્પીડ-દિગ્ધા

શ્યામાઙ્ગો રુચિરઃ સર્વ-સલ્-લક્ષણ-યુતો મૃદુઃ ।
પ્રિય-વાક્ સરલો હ્રીમાન્ વિનયી માન્ય-માન-કૃત્ ।
દાતેત્ય્-આદિ-ગુણો કૃષ્ણો વિભાવ ઇતિ કથ્યતે

એવં ગુણસ્ય ચાસ્યાનુગ્રાહ્યત્વાદ્ એવ કીર્તિતા ।
પ્રભાવાનાસ્પદતયા વેદ્યસ્યાત્ર વિભાવતા

તથા શ્રી-દશમે (10.8.45)--
ત્રય્યા ચોપનિષદ્ભિશ્ ચ સાઙ્ખ્ય-યોગૈશ્ ચ સાત્વતૈઃ ।
ઉપગીયમાન-માહાત્મ્યં હરિં સામન્યતાત્મજમ્

યથા વા--
વિષ્ણુર્ નિત્યમ્ ઉપાસ્યતે સખિ મયા તેનાત્ર નીતાઃ ક્ષયં
શઙ્કે પૂતનિકાદયઃ ક્ષિતિ-રુહૌ તૌ વાત્યયોન્મૂલિતૌ ।
પ્રત્યક્ષં ગિરિર્ એષ ગોષ્ટ-પતિના રામેણ સાર્ધં ધૃતસ્
તત્-તત્-કર્મ દુરન્વયં મમ શિશોઃ કેનાસ્ય સમ્ભાવ્યતે

અથ ગુરવઃ--
અધિકં-મન્ય-ભાવેન શિક્ષા-કારિતયાપિ ચ ।
લાલકત્વાદિનાપ્ય્ અત્ર વિભાવા ગુરવો મતાઃ

યથા--
ભૂર્ય્-અનુગ્રહ-ચિતેન ચેતસા
લાલનોત્કમ્ અભિતઃ કૃપાકુલમ્ ।
ગૌરવેણ ગુરુણા જગદ્-ગુરોર્
ગૌરવં ગણમ્ અગણ્યમ્ આશ્રયે

તે તુ તસ્યાત્ર કથિતા વ્રજ-રાજ્ઞી વ્રજેશ્વરઃ ।
રોહિણી તાશ્ ચ વલ્લવ્યો યાઃ પદ્મજ-હૃતાત્મજાઃ

દેવકી તત્-સપત્ન્યશ્ ચ કુન્તી ચાનકદુન્દુભિઃ ।
સાન્દીપનિ-મુખાશ્ ચાન્યે યથા-પૂર્વમ્ અમી વરાઃ ।
વ્રજેશ્વરી-વ્રજાધીશૌ શ્રેષ્ઠૌ ગુરુજનેષ્વ્ ઇમૌ

તત્ર વ્રજેશ્વર્યા રૂપં, યથા શ્રી-દશમે (10.9.3)--
ક્ષૌમં વાસઃ પૃથુ-કટિ-તટે બિભ્રતી સૂત્ર-નદ્ધં
પુત્ર-સ્નેહ-સ્નુત-કુચ-યુગં જાત-કમ્પં ચ સુભ્રૂઃ ।
રજ્જ્વ્-આકર્ષ-શ્રમ-ભુજ-ચલત્-કઙ્કણૌ કુણ્ડલે ચ
સ્વિન્નં વક્ત્રં કબર-વિગલન્-માલતી નિર્મમન્થ

યથા વા--
ડોરી-જુટિત-વક્ર-કેશ-પટલા સિન્દૂર-બિન્દૂલ્લસત્-
સીમાન્ત-દ્યુતિર્ અઙ્ગ-ભૂષણ-વિધિં નાતિ-પ્રભૂતં શ્રિતા ।
ગોવિન્દાસ્ય-નિસૃષ્ટ-સાશ્રુ-નયન-દ્વન્દ્વા નવેન્દીવર-
શ્યામ-શ્યામ-રુચિર્ વિચિત્ર-સિચયા ગોષ્ઠેશ્વરી પાતુ વઃ

વાત્સલ્યમ્, યથા--
તનૌ મન્ત્ર-ન્યાસં પ્રણયતિ હરેર્ ગદ્ગદમયી
સ-બાષ્પાક્ષી રક્ષા-તિલકમ્ અલિકે કલ્પયતિ ચ ।
સ્નુવાના પ્રત્યૂષે દિશતિ ચ ભુજે કાર્મણમ્ અસૌ
યશોદા મૂર્તેવ સ્ફુરતિ સુત-વાત્સલ્ય-પટલી

વ્રજાધીશસ્ય રૂપં, યથા--
તિલ-તણ્ડુલિતૈઃ કચૈઃ સ્ફુરન્તં
નવ-ભાણ્ડીર-પલાશ-ચારુ-ચેલમ્ ।
અતિ-તુન્દિલમ્ ઇન્દુ-કાન્તિ-ભાજં
વ્રજ-રાજં વર-કૂર્ચમ્ અર્ચયામિ

વાત્સલ્યમ્, યથા--
અવલમ્બ્ય કરાઙ્ગુલિં નિજાં
સ્ખલદ્-અઙ્ઘ્રિ પ્રસરન્તમ્ અઙ્ગને ।
ઉરસિ સ્રવદ્-અશ્રુ-નિર્ઝરો
મુમુદે પ્રેક્ષ્ય સુતં વ્રજાધિપઃ

અથ ઉદ્દીપનાઃ--
કૌમારાદિ-વયો-રૂપ-વેશાઃ શૈશવ-ચાપલમ્ ।
જલ્પિત-સ્મિત-લીલાદ્યાઃ બુધૈર્ ઉદ્દીપનાઃ સ્મૃતાઃ

તત્ર કૌમારમ્--
આદ્યં મધ્યં તથા શેષં કૌમારં ત્રિ-વિધં મતમ્

તત્ર આદ્યમ્--
સ્થૂલ-મધ્યોરુતાપાઙ્ગ-શ્વેતિમા સ્વલ્પ-દન્તતા ।
પ્રવ્યક્ત-માર્દવત્વં ચ કૌમારે પ્રથમે સતિ

યથા--
ત્રિ-ચતુર-દશન-સ્ફુરન્-મુખેન્દું
પૃથુતર-મધ્ય-કટિ-રકોરુ-સીમા ।
નવ-કુવલય-કોમલઃ કુમારો
મુદમ્ અધિકાં વ્રજ-નાથયોર્ વ્યતાનીત્

અસ્મિન્ મુહુઃ પદ-ક્ષેપ-ક્ષણિકે રુદિત-સ્મિતે ।
સ્વાઙ્ગુષ્ઠ-પાનમ્ ઉત્તાન-શયનાદ્યં ચ ચેષ્ટિતમ્

યથા--
મુખ-પુટ-કૃત-પાદામ્ભોરુહાઙ્ગુષ્ઠ-મૂર્ધ-
પ્રચલ-ચરણ-યુગ્મં પુત્રમ્ ઉત્તાન-સુપ્તમ્ ।
ક્ષણમ્ ઇહ વિરુદન્તં સ્મેર-વક્ત્રં ક્ષણં સા
તિલમ્ અપિ વિરતાસીન્ નેક્ષિતું ગોષ્ઠ-રાજ્ઞી

અત્ર વ્યાઘ્ર-નખં કણ્ઠે રક્ષા-તિલક-મઙ્ગલમ્ ।
પટ્ટ-ડોરી કટૌ હસ્તે સૂત્રમ્ ઇત્ય્ આદિ મણ્ડનમ્

યથા--
તરક્ષુ-નખ-મણ્ડલં નવ-તમાલ-પત્ર-દ્યુતિં
શિશું રુચિર-રોચના-કૃત-તમાલ-પત્ર-શ્રિયમ્ ।
ધૃત-પ્રતિસરં કટિ-સ્ફુરિત-પટ્ટ-સૂત્ર-સ્રજં
વ્રજેશ-ગૃહિણી સુતં ન કિલ વીક્ષ્ય તૃપ્તિં યયૌ

અથ મધ્યમમ્--
દૃક્-તટી-ભાગ્-અલકતાનગ્નતા ચ્છિદ્રિ-કર્ણતા ।
કલોક્તિ-રિઙ્ગનાદ્યં ચ કૌમારે સતિ મધ્યમે

યથા--
વિચલદ્-અલક-રુદ્ધ-ભ્રૂ-કુટી ચઞ્ચલાક્ષં
કલ-વચનમ્ ઉદઞ્ચન્ નૂતન-શ્રોત્ર-રન્ધ્રમ્ ।
અલઘુ-રચિત-રિઙ્ગં ગોકુલે દિગ્-દુકૂલં
તનયમ્ અમૃત-સિન્ધૌ પ્રેક્ષ્ય માતા ન્યમાઙ્ક્ષીત્

ઘ્રાણસ્ય શિખરે મુક્તા નવ-નીતં કરામ્બુજે ।
કિઙ્કિણ્ય્-આદિ ચ કટ્યાદૌ પ્રસાધનમ્ ઇહોદિતમ્

યથા--
ક્વણિત-કનક-કિઙ્કિણી-કલાપં
સ્મિત-મુખમ્ ઉજ્જ્વલ-નાસિકાગ્રમ્ ઉક્તમ્ ।
કર-ધૃત-નવનીત-પિણ્ડમ્ અગ્રે
તનયમ્ અવેક્ષ્ય નનન્દ નન્દ-પત્ની

અથ શેષમ્--
અત્ર કિઞ્ચિત્ કૃશં મધ્યમ્ ઈષત્-પ્રથિમ-ભાગ્ ઉરઃ ।
શિરશ્ ચ કાક-પક્ષાઢ્યં કૌમારે ચરમે સતિ

યથા--
સ મનાગ્ અપચીયમાન-મધ્યઃ
પ્રથિમોપક્રમ-શિક્ષણાર્થિ-વક્ષાઃ ।
દધદ્-આકુલ-કાક-પક્ષ-લક્ષ્મીં
જનનીં સ્તમ્ભયતિ સ્મ દિવ્ય-ડિમ્ભઃ

ધટી ફણ-પડી ચાત્ર કિઞ્ચિદ્-વન્ય-વિભૂષણમ્ ।
લઘુ-વેત્રક-રત્નાદિ મણ્ડનં પરિકીર્તિતમ્

વત્સ-રક્ષા વ્રજાભ્યર્ણે વયસ્યૈઃ સહ ખેલનમ્ ।
પાવ-શૃઙ્ગ-દલાદીનાં વાદનાદ્ય્ અત્ર ચેષ્ટિતમ્

યથા--
શિખણ્ડ-કૃત-શેખરઃ ફણ-પટીં દધત્
કરે ચ લગુડીં લઘું સવયસાં કુલૈર્ આવૃતઃ ।
અવન્ન્ ઇહ શકૃત્-કરીન્ પરિસરે વ્રજસ્ય પ્રિયે
સુતસ્ તવ કૃતાર્થયત્ય્ અહહ પશ્ય નેત્રાણિ નઃ

અથ પૌગણ્ડમ્--
પૌગણ્ડાદિ પુરૈવોક્તં તેન સઙ્ક્ષિપ્ય લિખ્યતે

યથા--
પથિ પથિ સુરભીણાન્ અંશુકોત્તંસિ-મૂર્ધા
ધવલિમ્ અયુગ્-અપાઙ્ગો મણ્ડિતઃ કઞ્ચુકેન ।
લઘુ લઘુ પરિગુઞ્જન્-મઞ્જુ-મઞ્જીર-યુગ્મં
વ્રજ-ભુવિ મમ વત્સઃ કચ્ચ-દેશાદ્ ઉપૈતિ

અથ કૈશોરમ્--
અરુણિમ-યુગ્-અપાઙ્ગસ્ તુઙ્ગ-વક્ષઃ-કપાટી-
વિલુઠદ્-અમલ-હારો રમ્ય-રોમાવલિ-શ્રીઃ ।
પુરુષ-મણિર્ અયં મે દેવકિ શ્યામલાઙ્ગસ્
ત્વદ્-ઉદર-ખનિ-જન્મા નેત્રમ્ ઉચ્ચૈર્ ધિનોતિ

નવ્યેન યૌવનેનાપિ દીવ્યન્ ગોષ્ઠેન્દ્ર-નન્દનઃ ।
ભાતિ કેવલ-વાત્સલ્ય-ભાજાં પૌગણ્ડ-ભાગ્ ઇવ

સુકુમારેણ પૌગણ્ડ-વયસા સઙ્ગતો ઽપ્ય્ અસૌ ।
કિશોરાભઃ સદા દાસ-વિશેષાણાં પ્રભાસતે

અથ શૈશવ-ચાપલમ્--
પારીર્ ભિનત્તિ વિકિરત્ય્ અજિરે દધીનિ
સન્તાનિકાં હરતિ કૃન્તતિ મન્થ-દણ્ડમ્ ।
વહ્નૌ ક્ષિપત્ય્ અવિરતં નવ-નીતમ્ ઇત્થં
માતુઃ પ્રમોદ-ભરમ્ એવ હરિસ્ તનોતિ

યથા વા--
પ્રેક્ષ્ય પ્રેક્ષ્ય દિશઃ સ-શઙ્કમ્ અસકૃન્ મન્દં પદં નિક્ષિપન્
નાયાત્ય્ એષ લતાન્તરે સ્ફુટમ્ ઇતો ગવ્યં હરિષ્યન્ હરિઃ ।
તિષ્ઠ સ્વૈરમ્ અજાનતીવ મુખરે ચૌર્ય-ભ્રમદ્-ભ્રૂ-લતં
ત્રસ્યલ્-લોચનમ્ અસ્ય શુષ્યદ્-અધરં રમ્યં દિદૃક્ષે મુખમ્

અથ અનુભાવાઃ--
અનુભાવાઃ શિરો-ઘ્રાણં કરેણાઙ્ગાભિમાર્જનમ્ ।
આશીર્વાદો નિદેશશ્ ચ લાલનં પ્રતિપાલનમ્ ।
હિતોપદેશ-દાનાદ્યા વત્સલે પરિકીર્તિતાઃ

અત્ર શિરો-ઘ્રાણમ્, યથા શ્રી-દશમે (10.13.33)--
તદ્-ઈક્ષણોત્પ્રેમ-રસાપ્લુતાશયા
જાતાનુરાગા ગત-મન્યવો ઽર્ભકાન્ ।
ઉદુહ્ય દોર્ભિઃ પરિરભ્ય મૂર્ધનિ
ઘ્રાણૈર્ અવાપુઃ પરમાં મુદં તે

યથા વા--
દુગ્ધેન દિગ્ધા કુચ-વિચ્યુતેન
સમગ્રમ્ આઘ્રાય શિરઃ સપિચ્છમ્ ।
કરેણ ગોષ્ઠેશિતુર્ અઙ્ગનેયમ્
અઙ્ગાનિ પુત્રસ્ય મુહુર્ મમાર્જ

ચુમ્બાશ્લેષૌ તથાહ્વાનં નામ-ગ્રહણ-પૂર્વકમ્ ।
ઉપાલમ્ભાદયશ્ ચાત્ર મિત્રૈઃ સાધારણાઃ ક્રિયાઃ

અથ સાત્ત્વિકાઃ--
નવાત્ર સાત્ત્વિકાઃ સ્તન્ય-સ્રાવઃ સ્તમ્ભાદયશ્ ચ તે

તત્ર સ્તન્ય-સ્રાવો, યથા શ્રી-દશમે (10.13.22)--
તન્-માતરો વેણુ-રવ-ત્વરોત્થિતા
ઉત્થાપ્ય દોર્ભિઃ પરિરભ્ય નિર્ભરમ્ ।
સ્નેહ-સ્નુત-સ્તન્ય-પયઃ-સુધાસવં
મત્વા પરં બ્રહ્મ સુતાન્ અપાયયન્

યથા વા લલિત-માધવે (1.46)--
નિચુલિત-ગિરિ-ધાતુ-સ્ફીત-પત્રાવલીકાન્
અખિલ-સુરભિ-રેણૂન્ ક્ષાલયદ્ભિર્ યશોદા ।
કુચ-કલસ-વિમુક્તૈઃ સ્નેહ-માધ્વીક-મધ્યૈસ્
તવ નવમ્ અભિષેકં દુગ્ધ-પૂરૈઃ કરોતિ

સ્તમ્ભાદયો, યથા--
કથમ્ અપિ પરિરબ્ધું ન ક્ષમા સ્તબ્ધ-ગાત્રી
કલયિતુમ્ અપિ નાલં બાષ્પ-પુર-પ્લુતાક્ષી ।
ન ચ સુતમ્ ઉપદેષ્ટું રુદ્ધ-કણ્ઠી સમર્થા
દધતમ્ અચલમ્ આસીદ્ વ્યાકુલા ગોકુલેશા

અથ વ્યભિચારિણઃ--
તત્રાપસ્માર-સહિતાઃ પ્રીતોક્તાઃ વ્યભિચારિણઃ

તત્ર હર્ષો, યથા શ્રી-દશમે (10.17.19)--
યશોદાપિ મહાભાગા નષ્ટ-લબ્ધ-પ્રજા સતી ।
પરિષ્વજાઙ્કમ્ આરોપ્ય મુમોચાશ્રુ-કલાં મુહુઃ

યથા વા વિદગ્ધ-માધવે (1.20)--
જિત-ચન્દ્ર-પરાગ-ચન્દ્રિકા
નલદેન્દીવર-ચન્દન-શ્રિયમ્ ।
પરિતો મયિ શૈત્ય-માધુરીં
વહતિ સ્પર્શ-મહોત્સવસ્ તવ

અથ સ્થાયી--
સમ્ભ્રમાદિ-ચ્યુતા યા સ્યાદ્ અનુકમ્પે ઽનુકમ્પિતુઃ ।
રતિઃ સૈવાત્ર વાત્સલ્યં સ્થાયી ભાવો નિગદ્યતે

યશોદાદેસ્ તુ વાત્સલ્ય-રતિઃ પ્રૌઢા નિસર્ગતઃ ।
પ્રેમવત્ સ્નેહવદ્ ભાતિ કદાચિત્ કિલ રાગવત્

તત્ર વાત્સલ્ય-રતિર્, યથા શ્રી-દશમે (10.6.43)
નન્દઃ સ્વ-પુત્રમ્ આદાય પ્રેત્યાગતમ્ ઉદાર-ધીઃ ।
મૂર્ધ્ન્ય્ ઉપાઘ્રાય પરમાં મુદં લેભે કુરૂદ્વહ

યથા વા--
વિન્યસ્ત-શ્રુતિ-પાલિર્ અદ્ય મુરલી-નિસ્વાન-શુશ્રૂષા
ભૂયઃ પ્રસ્રવ-વર્ષિણી દ્વિગુણિતોત્કણ્ઠા પ્રદોષોદયે ।
ગેહાદ્ અઙ્ગનમ્ અઙ્ગનાત્ પુનર્ અસૌ ગેહં વિશન્ત્ય્ આકુલા
ગોવિન્દસ્ય મુહુર્ વ્રજેન્દ્ર-ગૃહિણી પન્થાનમ્ આલોકતે

પ્રેમવદ્, યથા--
પ્રેક્ષ્ય તત્ર મુનિ-રાજ-મણ્ડલૈઃ
સ્તૂયમાનમ્ અસિ મુક્ત-સમ્ભ્રમા ।
કૃષ્ણમ્ અઙ્કમ્ અભિ ગોકુલેશ્વરી
પ્રસ્નુતા કુરુ-ભુવિ ન્યવીવિશત્

યથા વા--
દેવક્યા વિવૃત-પ્રસૂ-ચરિતયાપ્ય્ ઉન્મૃજ્યમાનાનને
ભૂયોભિર્ વસુદેવ-નન્દનતયાપ્ય્ ઉદ્ઘૂષ્યમાણે જનૈઃ ।
ગોવિન્દે મિહિર-ગ્રહોત્સુકતયા ક્ષેત્રં કુરોર્ આગતે
પ્રેમા વલ્લવ-નાથયોર્ અતિતરામ્ ઉલ્લાસમ્ એવાયયૌ

સ્નેહવત્, યથા--
પીયૂષ-દ્યુતિભિઃ સ્તનાદ્રિ-પતિતૈઃ ક્ષીરોત્કરૈર્ જાહ્નવી
કાલિન્દી ચ વિલોચનાબ્જ-જનિતૈર્ જાતાઞ્જન-શ્યામલૈઃ ।
આરાન્-મધ્યમ-વેદિમ્ આપતિતયોઃ ક્લિન્ના તયોઃ સઙ્ગમે
વૃત્તાસિ વ્રજ-રાજ્ઞિ તત્-સુત-મુખ-પ્રેક્ષાં સ્ફુટં વાઞ્છસિ

રાગવત્, યથા--
તુષાવતિ તુષાનલો ઽપ્ય્ ઉપરિ તસ્ય બદ્ધ-સ્થિતિર્
ભવન્તમ્ અવલોકતે યદિ મુકુન્દ ગોષ્ઠેશ્વરી ।
સુધામ્બુધિર્ અપિ સ્ફુટં વિકટ-કાલ-કૂટત્ય્ અલં
સ્થિતા યદિ ન તત્ર તે વદન-પદ્મમ્ ઉદ્વીક્ષ્યતે

અથ અયોગે ઉત્કણ્ઠિતમ્, યથા--
વત્સસ્ય હન્ત શરદ્-ઇન્દુ-વિનિન્દિ-વક્ત્રં
સમ્પાદયિષ્યતિ કદા નયનોત્સવં નઃ ।
ઇત્ય્ અચ્યુતે વિહરતિ વ્રજ-બાટિકાયામ્
ઊર્વી ત્વરા જયતિ દેવક-નન્દિનીનામ્

યથા વા--
ભ્રાતસ્ તનયં ભ્રાતુર્
મમ સન્દિશ ગાન્દિની-પુત્ર ।
ભ્રાતૃવ્યેષુ વસન્તી
દિદૃક્ષતે ત્વાં હરે કુન્તી

વિયોગો, યથા શ્રી-દશમે (10.46.28)--
યશોદા વર્ણ્યમાનાનિ પુત્રસ્ય ચરિતાણિ ચ ।
શૃણ્વત્ય્ અશ્રૂણ્ય્ અસ્રાક્ષીત્ સ્નેહ-સ્નુત-પયોધરા

યથા વા--
યાતે રાજ-પુરં હરૌ મુખ-તટી વ્યાકીર્ણ-ધૂમ્રાલકા
પશ્ય સ્રસ્ત-તનુઃ કઠોર-લુઠનૈર્ દેહે વ્રણં કુર્વતી ।
ક્ષીણા ગોષ્ઠ-મહી-મહેન્દ્ર-મહિષી હા પુત્ર પુત્રેત્ય્ અસૌ
ક્રોશન્તી કરયોર્ યુગેન કુરુતે કષ્ટાદ્ ઉરસ્-તાડનમ્

બહૂનામ્ અપિ સદ્-ભાવે વિયોગે ઽત્ર તુ કેચન ।
ચિન્તા વિષાદ-નિર્વેદ-જાડ્ય-દૈન્યાનિ ચાપલમ્ ।
ઉન્માદ-મોહાવ્ ઇત્ય્ આદ્યા અત્યુદ્રેકં વ્રજન્ત્ય્ અમી

અત્ર ચિન્તા--
મન્દ-સ્પન્દમ્ અભૂત્ ક્લમૈર્ અલઘુભિઃ સન્દાનિતં માનસં
દ્વન્દ્વં લોચનયોશ્ ચિરાદ્ અવિચલ-વ્યાભુગ્ન-તારં સ્થિતમ્ ।
નિશ્વાસૈઃ સ્રવદ્ એવ પાકમ્ અયતે સ્તન્યં ચ તપ્તૈર્ ઇદં
નૂનં વલ્લવ-રાજ્ઞિ પુત્ર-વિરહોદ્ઘૂર્ણાભિર્ આક્રમ્યસે

વિષાદઃ--
વદન-કમલં પુત્રસ્યાહં નિમીલતિ શૈશવે
નવ-તરુણિમારમ્ભોન્મૃષ્ટં ન રમ્યમ્ અલોકયમ્ ।
અભિનવ-વધૂ-યુક્તં ચામું ન હર્મ્યમ્ અવેશયં
શિરસિ કુલિશં હન્ત ક્ષિપ્તં શ્વફલ્ક-સુતેન મે

નિર્વેદઃ--
ધિગ્ અસ્તુ હત-જીવિતં નિરવધિ-શ્રિયો ઽપ્ય્ અદ્ય મે
યયા ન હિ હરેઃ શિરઃ સ્નુત-કુચાગ્રમ્ આઘ્રાયતે ।
સદા નવ-સુધા-દુહામ્ અપિ ગવાં પરાર્ધં ચ ધિક્
સ લુઞ્ચતિ ન ચઞ્ચલઃ સુરભિ-ગન્ધિ યાસાં દધિ

જાડ્યમ્--
યઃ પુણ્ડરીકેક્ષણ તિષ્ઠતસ્ તે
ગોષ્ઠે કરામ્ભોરુહ-મણ્ડનો ઽભૂત્ ।
તં પ્રેક્ષ્ય દણ્ડ-સ્તિમિતેન્દ્રિયાદ્ યદ્
દણ્ડાકૃતિસ્ તે જનની બભૂવ

દૈન્યમ્--
યાચતે બત વિધાતર્ ઉદસ્રા
ત્વાં રદૈસ્ તૃણમ્ ઉદસ્ય યશોદા ।
ગોચરે સકૃદ્ અપિ ક્ષણમ્ અદ્ય
મત્સરં ત્યજ મમાનય વત્સમ્

ચાપલમ્--
કિમ્ ઇવ કુરુતે હર્મ્યે તિષ્ઠન્ન્ અયં નિરપત્રપો
વ્રજપતિર્ ઇતિ બ્રૂતે મુગ્ધો ઽયમ્ અત્ર મુદા જનઃ ।
અહહ તનયં પ્રાણેભ્યો ઽપિ પ્રિયં પરિહૃત્ય તં
કઠિન-હૃદયો ગોષ્ઠે સ્વૈરી પ્રવિશ્ય સુખીયતિ

ઉન્માદઃ--
ક્વ મે પુત્રો નીપાઃ કથયત કુરઙ્ગાઃ કિમ્ ઇહ વઃ
સ બભ્રામાભ્યર્ણે ભણત તમ્ ઉદન્તં મધુકરાઃ ।
ઇતિ ભ્રામં ભ્રામં ભ્રમ-ભર-વિદૂના યદુપતે
ભવન્તં પૃચ્છન્તી દિશિ દિશિ યશોદા વિચરતિ

મોહઃ--
કુટુમ્બિનિ મનસ્ તટે વિધુરતાં વિધત્સે કથં
પ્રસારય દૃશં મનાક્ તવ સુતઃ પુરો વર્તતે ।
ઇદં ગૃહિણિ ગૃહં ન કુરુ શૂન્યમ્ ઇત્ય્ આકુલં
સ શોચતિ તવ પ્રસૂં યદુ-કુલેન્દ્ર નન્દઃ પિતા

અથ યોગે સિદ્ધિઃ--
વિલોક્ય રઙ્ગ-સ્થલ-લબ્ધ-સઙ્ગમં
વિલોચનાભીષ્ટ-વિલોકનં હરિમ્ ।
સ્તન્યૈર્ અસિઞ્ચન્ નવ-કઞ્ચુકાઞ્ચલં
દેવ્યઃ ક્ષણાદ્ આનકદુન્દુભિ-પ્રિયાઃ

તુષ્ટિર્, યથા પ્રથમે (1.11.30)--
તાઃ પુત્રમ્ અઙ્કમ્ આરોપ્ય સ્નેહ-સ્નુત-પયોધરાઃ ।
હર્ષ-વિહ્વલિતાત્માનઃ સિષિચુર્ નેત્રજૈર્ જલૈઃ

યથા વા લલિત-માધવે (10.14)--
નયનયોઃ સ્તનયોર્ અપિ યુગ્મતઃ
પરિપતદ્ભિર્ અસૌ પયસાં ઝરૈઃ ।
અહહ વલ્લવ-રાજ-ગૃહેશ્વરી
સ્વ-તનયં પ્રણયાદ્ અભિષિઞ્ચતિ

સ્થિતિર્, યથા વિદગ્ધ-માધવે (1.19)--
અહહ કમલ-ગન્ધેર્ અત્ર સૌન્દર્ય-વૃન્દે
વિનિહિત-નયનેયં ત્વન્-મુખેન્દોર્ મુકુન્દ ।
કુચ-કલસ-મુખાભ્યામ્ અમ્બર-ક્નોપમ્ અમ્બા
તવ મુહુર્ અતિહર્ષાદ્ વર્ષતિ ક્ષીર-ધારામ્

સ્વીકુર્વતે રસમ્ ઇમં નાટ્ય-જ્ઞા અપિ કેચન

તથાહુઃ [સા.દ. 3.201]--
સ્ફુટં ચમત્કારિતયા વત્સલં ચ રસં વિદુઃ ।
સ્થાયી વત્સલતાસ્યેહ પુત્રાદ્ય્-આલમ્બનં મતમ્

કિં ચ--
અપ્રતીતૌ હરિ-રતેઃ પ્રીતસ્ય સ્યાદ્ અપુષ્ટતા ।
પ્રેયસસ્ તુ તિરોભાવો વત્સલય્સાસ્ય ન ક્ષતિઃ

એષા રસ-ત્રયી પ્રોક્તા પ્રીતાદિઃ પરમાદ્ભુતા ।
તત્ર કેષુચિદ્ અપ્ય્ અસ્યાઃ સઙ્કુલત્વમ્ ઉદીર્યતે

સઙ્કર્ષણસ્ય સખ્યસ્ તુ પ્રીતિ-વાત્સલ્ય-સઙ્ગતમ્ ।
યુધિષ્ઠિરસ્ય વાત્સલ્યં પ્રીત્યા સખ્યેન ચાન્વિતમ્

આહુક-પ્રભૃતીનાં તુ પ્રીતિર્ વાત્સલ્ય-મિશ્રિતા ।
જરદ્-આભીરિકાદીનાં વાત્સલ્યં સખ્ય-મિશ્રિતમ્

માદ્રેય-નારદાદીનાં સખ્યં પ્રીત્યા કરમ્બિતમ્ ।
રુદ્ર-તાર્ક્ષ્યોદ્ધવાદીનાં પ્રીતિઃ સખ્યેન મિશ્રિતા

અનિરુદ્ધાપિ-નપ્તૄણામ્ એવં કેચિદ્ બભાષિરે ।
એવં કેષુચિદ્ અન્યેષુ વિજ્ઞેયં ભાવ-મિશ્રણમ્