Language

ENहिગુ
Scripture Library

Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 3.2

3.2.1

iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau
paścima-vibhāge mukhya-bhakti-rasa-pañcaka-nirūpaṇe
śānta-bhakti-rasa-laharī prathamā |
(3.2)
prīti-bhakti-rasākhyā
dvitīya-laharī
śrīdhara-svāmibhiḥ spaṣṭam ayam eva rasottamaḥ |
raṅga-prasaṅge sa-premakākhyaḥ prakīrtitaḥ

3.2.2

rati-sthāyitayā nāma-kaumudī-kṛdbhir apy asau |
śāntatvenāyam evāddhā sudevādyaiś ca varṇitaḥ

3.2.3

ātmocitair vibhāvādyaiḥ prītir āsvādanīyatām |
nītā cetasi bhaktānāṃ prīti-bhakti-raso mataḥ

3.2.4

anugrāhyasya dāsatvāl lālyatvād apy ayaṃ dvidhā |
bhidyate sambhrama-prīto gaurava-prīta ity api

3.2.5

dāsābhimānināṃ kṛṣṇe syāt prītiḥ sambhramottarā |
pūrvavat puṣyamāṇo 'yaṃ sambhrama-prīta ucyate

3.2.6

tatra ālambanāḥ--
hariś ca tasya dāsāś ca jñeyā ālambanā iha

3.2.7

tatra hariḥ--
ālambano 'smin dvibhujaḥ kṛṣṇo gokula-vāsiṣu |
anyatra dvi-bhujaḥ kvāpi kutrāpy eṣu catur-bhujaḥ

3.2.8

tatra vraje--
navāmbudhara-bandhuraḥ kara-yugena vaktrāmbuje
nidhāya muralīṃ sphurat-puraṭa-nindi paṭṭāmbaraḥ |
śikhaṇḍa-kṛta-śekharaḥ śikhariṇas taṭe paryaṭana-
prabhur divi divaukaso bhuvi dhinoti naḥ kiṅkarān

3.2.9

anyatra dvi-bhujo, yathā--
prabhur ayam aniśaṃ piśaṅga-vāsāḥ
kara-yuga-bhāg arikambur ambudābhaḥ |
nava-ghana iva cañcalāpinaddho
ravi-śaśi-maṇḍala-maṇḍitaś cakāsti

3.2.10

tatra caturbhujo, yathā lalita-mādhave (5.15)--
cañcat-kaustubha-kaumudī-samudayaḥ kaumodakī-cakrayoḥ
sakhyenojjvalitais tathā jalajayor āḍhyaś caturbhir bhujaiḥ |
divyālaṅkaraṇena saṅkaṭa-tanuḥ saṅgī vihaṅgeśitur
māṃ vyasmārayad eṣa kaṃsa-vijayī vaikuṇṭha-goṣṭhī-śriyam

3.2.11

brahmāṇḍa-koṭi-dhāmaika-roma-kūpaḥ kṛpāmbudhiḥ |
avicintya-mahā-śaktiḥ sarva-siddhi-niṣevitaḥ

3.2.12

avatārāvalī-bījaṃ sadātmārāma-hṛd-guṇaḥ |
īśvaraḥ paramārādhyaḥ sarvajñaḥ sudṛḍha-vrataḥ

3.2.13

samṛddhimān kṣamā-śīlaḥ śaraṇāgata-pālakaḥ |
dakṣiṇaḥ satya-vacano dakṣaḥ sarva-śubhaṅkaraḥ

3.2.14

pratāpī dhārmikaḥ śāstra-cakṣur bhakta-suhṛttamaḥ |
vadānyas tejasā yuktaḥ kṛtajñaḥ kīrti-saṃśrayaḥ

3.2.15

varīyān balavān prema-vaśya ity ādibhir guṇaiḥ |
yutaś catur-vidheṣv eṣa dāseṣv ālambano hariḥ

3.2.16

atha dāsāḥ--
dāsās tu praśritās tasya nideśa-vaśa-vartiṇaḥ |
viśvastāḥ prabhutā-jñāna-vinamrita-dhiyaś ca te

3.2.17

yathā--
prabhur ayam akhilair guṇair garīyān
iha tulanām aparaḥ prayāti nāsya |
iti pariṇata-nirṇayena namrān
hita-caritān hari-sevakān bhajadhvam

3.2.18

caturdhāmī adhikṛtāśrita-pāriṣadānurāgāḥ

3.2.19

tatra adhikṛtāḥ--
brahma-śaṅkara-śakrādyāḥ proktā adhikṛtā budhaiḥ |
rūpaṃ prasiddham evaiṣāṃ tena bhaktir udīryate

3.2.20

yathā--
kā paryety ambikeyaṃ harim avakalayan kampate kaḥ śiro 'sau
taṃ kaḥ stauty eṣa dhātā praṇamati viluṭhan kaḥ kṣitau vāsavo 'yam |
kaḥ stabdho hasyate 'ddhā danujabhid-anujaiḥ pūrvajo 'yaṃ mametthaṃ
kālindī jāmbavatyāṃ tridaśa-paricayaṃ jāla-randhrād vyatānīt

3.2.21

atha āśritāḥ--
te śaraṇyā jñāni-carāḥ sevā-niṣṭhās tridhāśritāḥ

3.2.22

yathā--
kecid bhītāḥ śaraṇam abhitaḥ saṃśrayante bhavantaṃ
vijñātārthās tvad-anubhavataḥ prāsya kecin mumukṣām |
śrāvaṃ śrāvaṃ tava nava-navāṃ mādhurīṃ sādhu-vṛndād
vṛndāraṇyotsava kila vayaṃ deva sevemahi tvām

3.2.23

tatra śaraṇyāḥ--
śaraṇyāḥ kāliya-jarāsandha-baddha-nṛpādayaḥ

3.2.24

yathā--
api gahanāgasi nāge
prabhu-vara mayy adbhutādya te karuṇā |
bhaktair api durlabhayā
yad ahaṃ pada-mudrayojjvalitaḥ

3.2.25

yathā vā aparādha-bhañjane--
kāmādīnāṃ kati na katidhā pālitā durnideśās
teṣāṃ jātā mayi na karuṇā na trapā nopaśāntiḥ |
utsṛjyaitān atha yadu-pate sāmprataṃ labdha-buddhis
tvām āyātaḥ śaraṇam abhayaṃ māṃ niyuṅkṣvātma-dāsye

3.2.26

atha jñāni-carāḥ--
ye mumukṣāṃ parityajya harim eva samāśritāḥ |
śaunaka-pramukhās te tu proktā jñāni-carāḥ budhaiḥ

3.2.27

yathā vā hari-hakti-sudhodaye--
aho mahātman bahu-doṣa-duṣṭo 'py
ekena bhāty eṣa bhavo guṇena |
sat-saṅgamākhyena sukhāvahena
kṛtādya no yena kṛśā mumukṣā

3.2.28

yathā vā padyāvalyām (77)--
dhyānātītaṃ kim api paramaṃ ye tu jānanti tattvaṃ
teṣām āstāṃ hṛdaya-kuhare śuddha-cinmātra ātmā |
asmākaṃ tu prakṛti-madhuraḥ smera-vaktrāravindo
megha-śyāmaḥ kanaka-paridhiḥ paṅkajākṣo 'yam ātmā

3.2.29

atha sevā-niṣṭhāḥ--
mūlato bhajanāsaktāḥ sevā-niṣṭhā itīritāḥ |
candradhvajo harihayo bahulāśvas tathā nṛpāḥ |
ikṣvākuḥ śrutadevāś ca puṇḍarīkādayaś ca te

3.2.30

yathā--
ātmārāmān api gamayati tvad-guṇo gāna-goṣṭhīṃ
śūnyodyāne nayati vihagān apy alaṃ bhikṣu-caryām |
ity utkarṣaṃ kam api sa-camatkāram ākarṇya citraṃ
sevāyāṃ te sphuṭam aghahara śraddhayā gardhito 'smi

3.2.31

atha pāriṣadāḥ--
uddhavo dāruko jaitraḥ śrutadevaś ca śatrujit |
nandopananda-bhadrādyāḥ pārṣadā yadu-pattane

3.2.32

niyuktāḥ santy amī mantra-sārathyādiṣu karmasu |
tathāpi kvāpy avasare paricaryāṃ ca kurvate |
kauraveṣu tathā bhīṣma-parīkṣid-vidurādayaḥ

3.2.33

teṣāṃ rūpaṃ, yathā--
sarasāḥ sarasīruhākṣa-veṣās
tridiveśāvali-jaitra-kānti-leśāḥ |
yadu-vīra-sabhāsadaḥ sadāmī
pracurālaṅkaraṇojjvalā jayanti

3.2.34

bhaktiḥ, yathā--
śaṃsan dhurjaṭi-nirjayādi-virudaṃ bāṣpāvaruddhākṣaraṃ
śaṅkā-pañca-lavaṃ madād agaṇayan kālāgni-rudrād api |
tvayy evārpita-buddhir uddhava-mukhas tvat-pārṣadānāṃ gaṇo
dvāri dvāravatī-purasya purataḥ sevotsukas tiṣṭhati

3.2.35

eteṣāṃ pravaraḥ śrīmān uddhavaḥ prema-viklavaḥ

3.2.36

tasya rūpaṃ--
kālindī-madhura-tviṣaṃ madhupater mālyena nirmālyatāṃ
labdhenāñcitam ambareṇa ca lasad-gorocanā-rociṣā |
dvandvenārgala-sundareṇa bhujayor jiṣṇum abjekṣaṇaṃ
mukhyaṃ pāriṣadeṣu bhakti-laharī-ruddhaṃ bhajāmy uddhavam

3.2.37

bhaktiḥ, yathā--
mūrdhany āhuka-śāsanaṃ praṇayate brahmeśayoḥ śāsitā
sindhuṃ prārthayate bhuvaṃ tanutarāṃ brahmāṇḍa-koṭīśvaraḥ |
mantraṃ pṛcchati mām apeśala-dhiyaṃ vijñāna-vārāṃ nidhir
vikrīḍaty asakṛd vicitra-caritaḥ so 'yaṃ prabhur mādṛśām

3.2.38

atha anugāḥ--
sarvadā paricaryāsu prabhor āsakta-cetasaḥ |
purasthāś ca vrajasthāś cety ucyate anugā dvidhā

3.2.39

tatra purasthāḥ--
sucandro maṇḍanaḥ stambaḥ sutambādyāḥ purānugāḥ |
eṣāṃ pārṣadavat prāyo rūpālaṅkāraṇādayaḥ

3.2.40

sevā yathā--
upari kanaka-daṇḍaṃ maṇḍano vistṛṇīte
dhuvati kila sucandraś cāmaraṃ candra-cārum |
upaharati sutambaḥ suṣṭhu tāmbūla-vīṭīṃ
vidadhati paricaryāḥ sādhavo mādhavasya

3.2.41

atha vraja-sthāḥ--
raktakaḥ patrakaḥ patrī madhukaṇṭho madhuvrataḥ |
rasāla-suvilāsāś ca premakando marandakaḥ

3.2.42

ānandaś candrahāsaś ca payodo vakulas tathā |
rasadaḥ śāradādyāś ca vrajasthā anugā matāḥ

3.2.43

eṣāṃ rūpaṃ, yathā--
maṇi-maya-vara-maṇḍanojjvalāṅgān
puraṭa-javā-madhuliṭ-paṭīra-bhāsaḥ |
nija-vapur-anurūpa-divya-vastrān
vraja-pati-nandana-kiṅkarān namāmi

3.2.44

sevā, yathā--
drutaṃ kuru pariṣkṛtaṃ bakula pīta-paṭṭāṃśukaṃ
varair agurubhir jalaṃ racaya vāsitaṃ vārida |
rasāla parikalpayor agalatādalair vīṭikāḥ
parāga-paṭalī gavāṃ diśam arundha paurandarīm

3.2.45

vrajānugeṣu sarveṣu varīyān raktako mataḥ

3.2.46

asya rūpaṃ, yathā--
ramya-piṅga-paṭam aṅga-rociṣā
kharvitoru-śata-parvikā-rucam |
suṣṭhu goṣṭha-yuvarāja-sevinaṃ
rakta-kaṇṭham anuyāmi raktakam

3.2.47

bhaktiḥ, yathā--
girivara-bhṛti bhartṛ-dārake 'smin
vraja-yuvarājatayā gate prasiddhim |
śṛṇu rasada sadā padābhisevā-
paṭṭimaratā ratir uttamā mamāstu

3.2.48

dhūryo dhīraś ca vīraś ca tridhā pāriṣad-ādikaḥ

3.2.49

tatra dhūryaḥ--
kṛṣṇe 'sya preyasī-varge dāsādau ca yathāyatham |
yaḥ prītiṃ tanute bhaktaḥ sa dhūrya iha kīrtyate

3.2.50

yathā--
devaḥ sevyatayā yathā sphurati me devyas tathāsya priyāḥ
sarvaḥ prāṇa-samānatāṃ pracinute tad-bhakti-bhājāṃ gaṇaḥ |
smṛtvā sāhasikaṃ bibhemi tam ahaṃ bhaktābhimānonnataṃ
prītiṃ tat-praṇate khare 'py avidadhad yaḥ svāsthyam ālambate

3.2.51

atha dhīraḥ--
āśritya preyasīm asya nātisevāparo 'pi yaḥ |
tasya prasāda-pātraṃ syān mukhyaṃ dhīraḥ sa ucyate

3.2.52

yathā--
kam api pṛthag-anuccair nācarāmi prayatnaṃ
yadukula-kamalārka tvat-prasāda-śriye 'pi |
samajani nanu devyāḥ pārijātārcitāyāḥ
parijana-nikhilāntaḥ-pātinī me yad-ākhyā

3.2.53

atha vīraḥ--
kṛpāṃ tasya samāśritya prauḍhāṃ nānyam apekṣate |
atulāṃ yo vahan kṛṣṇe prītiṃ vīraḥ sa ucyate

3.2.54

yathā--
pralamba-ripur īśvaro bhavatu kā kṛtis tena me
kumāra-makara-dhvajād api na kiñcid āste phalam |
kim anyad aham uddhataḥ prabhu-kṛpā-kaṭākṣa-śriyā
priyā pariṣad-agrimāṃ na gaṇayāmi bhāmām api

3.2.55

caturthe ca (4.20.28)--
jagaj-jananyāṃ jagad-īśa vaiśasaṃ
syād eva yat-karmaṇi naḥ samīhitam
karoṣi phalgv apy uru dīna-vatsalaḥ
sva eva dhiṣṇye 'bhiratasya kiṃ tayā

3.2.56

eteṣu tasya dāseṣu trividheṣv āśritādiṣu |
nitya-siddhāś ca siddhāś ca sādhakāḥ parikīrtitaḥ

3.2.57

atha uddīpanāḥ--
anugrahasya samprāptis tasyāṅghri-rajasāṃ tathā |
bhuktāvaśiṣṭa-bhaktāder api tad-bhakta-saṅgatiḥ |
ity ādayo vibhāvāḥ syur eṣv asādhāraṇā matāḥ

3.2.58

tatra anugraha-samprāptiḥ, yathā--
kṛṣṇasya paśyata kṛpāṃ kṛpādyāḥ kṛpaṇe mayi |
dhyeyo 'sau nidhane hanta dṛśor adhvānam abhyagāt

3.2.59

muralī-śṛṅgayoḥ svānaḥ smita-pūrvāvalokanam |
guṇotkarṣa-śrutiḥ padma-padāṅka-nava-nīradāḥ |
tad-aṅga-saurabhādyās tu sarvaiḥ sādhāraṇā matāḥ

3.2.60

atra muralī-svano, yathā vidagdha-mādhave (1.30)--
sotkaṇṭhaṃ muralī-kalā-parimalān ākarṇya ghūrṇat-tanor
etasyākṣi-sahasrataḥ surapater aśrūṇi sasrur bhuvi |
citraṃ vāri-dharān vināpi tarasā yair adya dhārā-mayair
dūrāt paśyata deva-mātṛkam abhūd vṛndāṭavī-maṇḍalam

3.2.61

atha anubhāvāḥ--
sarvataḥ svaniyogānām ādhikyena parigrahaḥ |
īrṣyā-lavena cāspṛṣṭā maitrī tat-praṇate jane |
tan-niṣṭhādyāḥ śītāḥ syur eṣv asādhāraṇāḥ kriyāḥ

3.2.62

tatra svaniyogasya sarvata ādhikyaṃ, yathā--
aṅga-stambhārambham uttuṅgayantaṃ
premānandaṃ dāruko nābhyanandat
kaṃsārāter vījane yena sākṣād
akṣodīyān antarāyo vyadhāyi

3.2.63

udbhāsvarāḥ puroktā ye tathāsya suhṛd-ādayaḥ |
virāgādyāś ca ye śītāḥ proktāḥ sādhāraṇās tu te

3.2.64

tatra nṛtyam, yathā śrī-daśame (10.86.38)--
śrutadevo 'cyutaṃ prāptaṃ svagṛhān janako yathā |
natvā munīṃś ca saṃhṛṣṭo dhunvan vāso nanarta ha

3.2.65

yathā vā--
tvaṃ kalāsu vimukho 'pi nartanaṃ
prema-nāṭya-guruṇāsi pāṭhitaḥ |
yad vicitra-gati-caryayāñcitaś
citrayasy ahaha cāraṇān api

3.2.66

atha sāttvikāḥ--
stambhādyāḥ sāttvikāḥ sarve prītādi-tritaye matāḥ

3.2.67

yathā,
gokulendra-guṇa-gāna-rasena
stambham adbhutam asau bhajamānaḥ |
paśya bhakti-rasa-maṇḍapa-mūla-
stambhatāṃ vahati vaiṣṇava-varyaḥ

3.2.68

śrī-daśame (10.85.38)--
sa indraseno bhagavat-padānujaṃ
bibhran muhuḥ prema-vibhinnayā dhiyā |
uvāca hānanda-jalākulekṣaṇaḥ
prahṛṣṭa-romā nṛpa gadgadākṣaram

3.2.69

atha vyabhicāriṇaḥ--
harṣo dhṛtiś cātra nirvedo 'tha viṣaṇṇatā |
dainyaṃ cintā smṛtiḥ śaṅkā matir autsukya-cāpale

3.2.70

vitarkāvega-hrī-jāḍya-mohonmādāvahitthikāḥ |
bodhaḥ svapnaḥ klamo vyādhir mṛtiś ca vyabhicāriṇaḥ

3.2.71

itareṣāṃ madādīnāṃ nātipoṣakatā bhavet |
yoge trayaḥ syur dhṛty-antā ayoge tu klamādayaḥ |
ubhayatra pare śeṣā nirvedādyāḥ satāṃ matāḥ

3.2.72

tatra harṣo, yathā prathame (1.11.5)--
prīty-utphulla-mukhāḥ procur harṣa-gadgadayā girā |
pitaraṃ sarva-suhṛdam avitāram ivārbhakāḥ

3.2.73

yathā vā--
harim avalokya puro bhuvi
patito daṇḍa-praṇāma-śata-kāmaḥ |
pramada-vimugdho nṛpatiḥ
punar utthānaṃ visasmāra

3.2.74

klamo, yathā skānde--
aśoṣayan manas tasya mlāpayan mukha-paṅkajam |
ādhis tad-virahe deva grīṣme sara ivāṃśumān

3.2.75

nirvedo, yathā--
dhanyāḥ sphurati tava sūrya karāḥ sahasraṃ
ye sarvadā yadupateḥ padayoḥ patanti |
bandhyo dṛśāṃ darśaśatī dhriyate mamāsau
dūre muhūrtam api yā na vilokate tam

3.2.76

atha sthāyī--
sambhramaḥ prabhutā-jñānāt kampaś cetasi sādaraḥ |
anenaikyaṃ gatā prītiḥ sambhrama-prītir ucyate |
eṣā rase 'tra kathitā sthāyi-bhāvatayā budhaiḥ

3.2.77

āśritādeḥ puraivoktaḥ prakāro rati-janmani |
tatra pāriṣadādes tu hetuḥ saṃskāra eva hi |
saṃskārodbodhakās tasya darśana-śravaṇādayaḥ

3.2.78

eṣā tu sambhrama-prītiḥ prāpnuvaty uttarottaram |
vṛddhiṃ premā tataḥ snehas tato rāga iti tridhā

3.2.79

tatra sambhrama-prītiḥ, yathā śrī-daśame (10.38.6)--
mamādyāmaṅgalaṃ naṣṭaṃ phalavāṃś caiva me bhavaḥ |
yan namasye bhagavato yogi-dhyeyāṅghri-paṅkajam

3.2.80

yathā vā--
kalinda-nandinī-kula-kadamba-vana-vallabham |
kadā namaskariṣāmi gopa-rūpaṃ tam īśvaram

3.2.81

atha premā--
hrāsa-śaṅkā-cyutā baddha-mūlā premeyam ucyate |
asyānubhāvāḥ kathitās tatra vyasanitādayaḥ

3.2.82

yathā--
aṇimādi-saukhya-vīcīm avīci-duḥkha-pravāhaṃ vā |
naya māṃ vikṛtir na hi me tvat-pada-kamalāvalambasya

3.2.83

yathā vā--
ruṣājvalita-buddhinā bhṛgu-sutena śapto 'py alaṃ
mayā hṛta-jagat-trayo 'py atanu-kaitavaṃ tanvatā |
vinindya kṛta-bandhano 'py uraga-rāja-pāśair balād
arajyata sa mayy aho dviguṇam eva vairocaniḥ

3.2.84

atha snehaḥ--
sāndraś citta-dravaṃ kurvan premā sneha itīryate |
kṣaṇikasyāpi neha syād visleṣasya sahiṣṇutā

3.2.85

yathā--
dambhena bāṣpāmbu-jharasya keśavaṃ
vīkṣya dravac-cittam asusruvat tava |
ity uccakair dhārayato vicittatāṃ
citrā na te dāruka dāru-kalpatā

3.2.86

yathā vā--
patnīṃ ratna-nidheḥ parām upaharan pūreṇa bāṣpāmbhasāṃ
rajyan-mañjula-kaṇṭha-garbha-luṭhita-stotrākṣaropakramaḥ |
cumban phulla-kadamba-ḍambara-tulāṅgaiḥ samīkṣyācyutaṃ
stabdho 'py abhyadhikāṃ śriyaṃ praṇamatāṃ vṛndād dadhāroddhavaḥ

3.2.87

atha rāgaḥ--
snehaḥ sa rāgo yena syāt sukhaṃ duḥkham api sphuṭam |
tat-sambandha-lave 'py atra prītiḥ prāṇa-vyayair api

3.2.88

yathā--
gurur api bhujagād bhīs takṣakāt prājya-rājya-
cyutir atiśayinī ca prāya-caryā ca gurvī |
atanuta mudam uccaiḥ kṛṣṇa-līlā-sudhāntar-
viharaṇa-sacivatvād auttareyasya rājñaḥ

3.2.89

yathā vā--
keśavasya karuṇā-lave 'pi ced
bāḍavo 'pi kila ṣāḍavo mama |
asya yady adayatā-kuśa-sthalī
pūrṇa-siddhir api me kuśasthalī

3.2.90

prāya ādya-dvaye premā snehaḥ pāriṣadeṣv asau |
parīkṣiti bhaved-rāgo dāruke ca tathoddhave

3.2.91

vrajānugeṣv anekeṣu raktaka-pramukheṣu ca |
asminn abhyudite bhāvaḥ prāyaḥ syāt sakhya-leśa-bhāk

3.2.92

yathā--
śuddhāntān militaṃ bāṣpa-ruddha-vāg uddhavo harim |
kiñcit-kuñcita-netrāntaḥ svāntena pariṣasvaje

3.2.93

ayoga-yogāv etasya prabhedau kathitāv ubhau

3.2.94

atha ayogaḥ--
saṅgābhāvo harer dhīrair ayoga iti kathyate |
ayoge tan-manaskatvaṃ tad-guṇādy-anusandhayaḥ

3.2.95

tat-prāpty-apāya-cintādyāḥ sarveṣāṃ kathitāḥ kriyāḥ |
utkaṇṭhitaṃ viyogaś cety ayoge 'pi dvidhocyate

3.2.96

tatra utkaṇṭhitam--
adṛṣṭa-pūrvasya harer didṛkṣotkaṇṭhitaṃ matam

3.2.97

yathā nārasiṃhe--
cakāra meghe tad-varṇe bahu-māna-ratiṃ nṛpaḥ |
pakṣapātena tan-nāmni mṛge padme ca tad-dṛśi

3.2.98

yathā va, śrī-daśame (10.38.10)--
apy adya viṣṇor manujatvam īyuṣor
bhārāvatārāya bhuvo nijecchayā
lāvaṇya-dhāmno bhavitopalambhanaṃ
mahyaṃ na na syāt phalam añjasā dṛśaḥ

3.2.99

atrāyoga-prasaktānāṃ sarveṣām api sambhave |
autsukya-dainya-nirveda-cintānāṃ cāpalasya ca |
jaḍatonmāda-mohānām api syād atiriktatā

3.2.100

tatra autsukyaṃ, yathā śrī-kṛṣṇa-karṇāmṛte (41)--
amūny adhanyāni dināntarāṇi
hare tvad-ālokanam antareṇa |
anātha-bandho karuṇaika-sindho
hā hanta hā hanta kathaṃ nayāmi

3.2.101

yathā vā,
vilocana-sudhāmbudhes tava padāravinda-dvayī
vilocana-rasa-cchaṭām anupalabhya vikṣubhyataḥ |
mano mama manāg api kvacid anāpnuvan nirvṛtiṃ
kṣaṇārdham api manyate vraja-mahendra varṣa-vrajam

3.2.102

dainyaṃ, yathā tatraiva {*Karṇāmṛta? Not found in any of the three centuries.}--
nibaddha-mūrdhāñjalir eṣa yāce
nīrandhra-dainyonnati-mukta-kaṇṭham |
dayāmbudhe deva bhavat-kaṭākṣa-
dākṣiṇya-leśena sakṛn niṣiñca

3.2.103

yathā vā--
asi śaśi-mukuṭādyair apy alabhyekṣaṇas tvaṃ
laghur aghahara kīṭād apy ahaṃ kūṭa-karmā |
iti visadṛśatāpi prārthane prārthayāmi
snapaya kṛpaṇa-bandho mām apāṅga-cchaṭābhiḥ

3.2.104

nirvedo, yathā--
sphuṭaṃ śritavator api śruti-niṣevayā ślāghyatāṃ
mamābhava-niratayor bhavatu netrayor mandayoḥ |
bhaven na hi yayoḥ padaṃ madhurima-śriyām āspadaṃ
padāmbujanakhāṅkurād api visāri rocis tava

3.2.105

cintām, yathā--
hari-pada-kamalāvaloka-tṛṣṇā
taralamater api yogyatām avīkṣya |
avanata-vadanasya cintayā me
hari hari niḥśvasato niśāḥ prayāti

3.2.106

cāpalaṃ, yathā śrī-kṛṣṇa-karṇāmṛte (32)--
tvac-chaiśavaṃ tri-bhuvanādbhutam ity avehi
mac-cāpalaṃ ca tava vā mama vādhigamyam |
tat kiṃ karomi viralaṃ muralī-vilāsi
mugdhaṃ mukhāmbujam udīkṣitum īkṣaṇābhyām

3.2.107

yathā vā--
hriyam aghahara muktvā dṛk-pataṅgī mamāsau
bhayam api damayitvā bhakta-vṛndāt tṛṣārtā |
niravadhim avicārya svasya ca kṣodimānaṃ
tava caraṇa-sarojaṃ leḍhum anivcchatīśa

3.2.108

jaḍatā, yathā saptame (7.4.37)--
nyasta-krīḍanako bālo jaḍavat tan-manastayā |
kṛṣṇa-graha-gṛhītātmā na veda jagad īdṛśam

3.2.109

yathā vā--
nimeṣonmuktākṣaḥ katham iha parispanda-vidhurāṃ
tanuṃ bibhrad bhavyaḥ pratikṛtir ivāste dvija-patiḥ |
aye jñātaṃ vaṃśī-rasika-nava-rāga-vyasaninā
puraḥ śyāmāmbhode bata vinihitā dṛṣṭir amunā

3.2.110

unmādo, yathā saptame (7.4.40)--
nadati kvacid utkaṇṭho vilajjo nṛtyati kvacit |
kvacit tad-bhāvanā-yuktas tanmayo 'nucakāra ha

3.2.111

yathā vā--
kvacin naṭati niṣpaṭaṃ kvacid asambhavaṃ stambhate
kvacid vihasati sphuṭaṃ kvacid amandam ākrandati |
lasaty analasaṃ kvacit kvacid apārtham ārtāyate
harer abhinavoddhura-praṇaya-sīdhum atto muniḥ

3.2.112

moho, yathā hari-bhakti-sudhodaye--
ayogyam ātmānam itīśa-darśane
sa manyamānas tad-anāpti-kātaraḥ |
udbela-duḥkhārṇava-magna-mānasaḥ
śrutāśrudhāro dvija mūrcchitāpatat

3.2.113

yathā vā--
hari-caraṇa-vilokābdhi-tāpāvalībhir
bata vidhūta-cid-ambhasy atra nas tīrtha-varye |
śruti-puṭa-parivāheneśanāmāmṛtāni
kṣipata nanu satīrthāś ceṣṭatāṃ prāṇa-haṃsaḥ

3.2.114

atha viyogaḥ--
viyogo labdha-saṅgena vicchedo danuja-dviṣā

3.2.115

yathā--
bali-suta-bhuja-ṣaṇḍa-khaṇḍanāya
kṣataja-puraṃ puruṣottame prayāte |
vidhūta-vidhura-buddhir uddhavo 'yaṃ
viraha-niruddha-manā niruddhavo 'bhūt

3.2.116

aṅgeṣu tāpaḥ kṛśatā jāgaryālamba-śūnyatā |
adhṛtir jaḍatā vyādhir unmādo mūrcchitaṃ budhaiḥ |
viyoge sambhrama-prīter daśāvasthāḥ prakīrtitāḥ

3.2.117

anavasthitir ākhyātā cittasyālamba-śūnyatā |
arāgitā tu sarvasminn adhṛtiḥ kathitā budhaiḥ |
anye 'ṣṭau prakaṭārthatvāt tāpādyā na hi lakṣitāḥ

3.2.118

tatra tāpo, yathā--
asmān dunoti kamalaṃ tapanasya mitraṃ
ratnākaraś ca baḍavānala-gūḍha-mūrtiḥ |
indīvaraṃ vidhu-suhṛt katham īśvaraṃ vā
taṃ smārayan munipate dahatīha sabhyān

3.2.119

kṛśatā, yathā--
dadhati tava tathādya sevakānāṃ
bhuja-parighāḥ kṛśatāṃ ca pāṇḍutāṃ ca |
patati bata yathā mṛṇāla-buddhyā
sphuṭam iha pāṇḍava-mitra pāṇḍu-pakṣaḥ

3.2.120

jāgaryā, yathā--
virahān mura-dviṣaś ciraṃ vidhurāṅge parikhinna-cetasi |
kṣaṇadāḥ kṣaṇa-dāyitojjhitā bahulāśve bahulās tadābhavan

3.2.121

ālambana-śūnyatā, yathā--
vijaya-ratha-kuṭumbinā vinānyan
na kila kuṭumbam ihāsti nas trilokyām |
bhramad idam anavekṣya yat-padābjaṃ
kvacid api na vyavatiṣṭhate 'dya cetaḥ

3.2.122

adhṛtiḥ, yathā--
prekṣya piñcha-kulam akṣi pidhatte
naicikī-nicayam ujjhati dūre |
vaṣṭi yaṣṭim api nādya murāre
raktakas tava padāmbuja-raktaḥ

3.2.123

jaḍatā, yathā--
yaudhiṣṭhiraṃ puram upeyuṣi padmanābhe
khedānala-vyatikarair ativiklavasya |
svedāśrubhir na hi paraṃ jalatām avāpur
aṅgāni niṣkriyatayā ca kiloddhavasya

3.2.124

vyādhir, yathā--
cirayati maṇim anveṣṭuṃ
calite murabhidi kuśasthalī-purataḥ |
samajani dhṛta-nava-vyādhiḥ
pavana-vyādhir yathārthākhyaḥ

3.2.125

unmādo, yathā--
proṣite bata nijādhidaivate
raivate navam avekṣya nīradam |
bhrānta-dhīr ayam adhīram uddhavaḥ
paśya rauti* ramate namasyati

3.2.126

{*nautīti viśvanāthaḥ}
mūrcchitaṃ, yathā--
samajani daśā viśleṣāt te padāmbuja-sevināṃ
vraja-bhuvi tathā nāsīn nidrā-lavo 'pi yathā purā |
yadu-vara dara-śvāsenāmī vitarkita-jīvitāḥ
satatam adhunā niśceṣṭāṅgās taṭāny adhiśerate

3.2.127

mṛtiḥ, yathā--
danuja-damana yāte jīvane tvayy akasmāt
pracura-viraha-tāpair dhvanta-hṛt-paṅkajāyām |
vrajam abhi paritas te dāsa-kāsāra-paṅktau
na kila vasatim ārtāḥ kartum icchanti haṃsāḥ

3.2.128

aśivatvān na ghaṭate bhakte kutrāpy asau mṛtiḥ |
kṣobhakatvād viyogasya jāta-prāyeti kathyate

3.2.129

atha yogaḥ--
kṛṣṇena saṅgamo yas tu sa yoga iti kīrtyate |
yoge 'pi kathitaḥ siddhis tuṣṭiḥ sthitir iti tridhā

3.2.130

tatra siddhiḥ--
utkaṇṭhite hareḥ prāptiḥ siddhir ity abhidhīyate

3.2.131

yathā śrī-kṛṣṇa-karṇāmṛte (57)--
mauliś candraka-bhūṣaṇo marakata-stambhābhirāmaṃ vapur
vaktraṃ citra-vimugdha-hāsa-madhuraṃ bāle vilole dṛśau |
vācaḥ śaiśava-śītayā mada-gaja-ślāghyā vilāsa-sthitir
mandaṃ mandam aye ka eṣa mathurā-vīthīṃ mitho gāhate

3.2.132

yathā vā śrī-daśame (10.38.34)--
rathāt tūrṇam avaplutya so 'krūraḥ prema-vihvalaḥ |
papāta caraṇopānte daṇḍavad rāma-kṛṣṇayoḥ

3.2.133

tuṣṭiḥ--
jāte viyoge kaṃsāreḥ samprāptis tuṣṭir ucyate

3.2.134

yathā prathame (1.11.10)--
kathaṃ vayaṃ nātha ciroṣite tvayi
prasanna-dṛṣṭyākhila-tāpa-śoṣaṇam |
jīvema te sundara-hāsa-śobhitam
apaśyamānā vadanaṃ manoharam

3.2.135

yathā vā--
samakṣam akṣamaḥ prekṣya harim añjali-bandhane |
dāruko dvārakā-dvāri tatra citra-daśāṃ yayau

3.2.136

sthitiḥ--
saha-vāso mukundena sthitir nigaditā budhaiḥ

3.2.137

yathā haṃsadūte (50) {*This actually appears to be a mix of verses 50-51. Check my comment in Mystic Poetry.}--
purastād ābhīrī-gaṇa-bhayada-nāmā sa kaṭhino
maṇi-stambhālambī kuru-kula-kathāṃ saṅkalayitā |
sa jānubhyām aṣṭāpada-bhuvanam avaṣṭabhya bhavitā
guroḥ śiṣyo nūnaṃ pada-kamala-saṃvāhana-rataḥ

3.2.138

nijāvasara-śuśrūṣā-vidhāne sāvadhānatā |
puras tasya niveśādyā yoge 'mīṣāṃ kriyā matāḥ

3.2.139

kecid asyā rateḥ kṛṣṇa-bhakty-āsvāda-bahirmukhāḥ |
bhavatvam eva niścitya na rasāvasthatāṃ jaguḥ

3.2.140

iti tāvad asādhīyo yat purāṇeṣu keṣucit |
śrīmad-bhāgavate caiṣa prakaṭo dṛśyate rasaḥ

3.2.141

tathā hi ekādaśe (11.3.32)--
kvacit rudanty acyuta-cintayā kvacid
dhasanti nandanti vadanty alaukikāḥ |
nṛtyanti gāyanty anuśīlayanty ajaṃ
bhavanti tūṣṇīṃ param etya nirvṛtāḥ

3.2.142

saptame ca (7.7.34)--
niśamya karmāṇi guṇān atulyān
vīryāṇi līlā-tanubhiḥ kṛtāni |
yadātiharṣotpulakāśru-gadgadaṃ
protkaṇṭha udgāyati rauti nṛtyati

3.2.143

eṣātra bhakta-bhāvānāṃ prāyikī prakriyoditā |
kintu kālādi-vaiśiṣṭyāt kvacit syāt sīma-laṅghanam

3.2.144

atha gaurava-prītiḥ--
lālyābhimānināṃ kṛṣṇe syāt prītir gauravottarā |
sā vibhāvādibhiḥ puṣṭā gaurava-prītir ucyate

3.2.145

tatra ālambanāḥ--
hariś ca tasya lālyāś ca bhavanty ālambanā iha

3.2.146

tatra hariḥ, yathā--
ayam upahita-karṇaḥ prastute vṛṣṇi-vṛddhair
yadupatir itihāse manda-hāsojjvalāsyaḥ |
upadiśati sudharmā-madhyam adhyāsya dīvyan
hitam iha nijayāgre ceṣṭayaivātmajān naḥ

3.2.147

mahā-gurur mahā-kīrtir mahā-buddhir mahā-balaḥ |
rakṣī lālaka ity ādyair guṇair ālambano hariḥ

3.2.148

atha lālyāḥ--
lālyāḥ kila kaniṣṭhatva-putratvādy-abhimāninaḥ |
kaniṣṭhāḥ sāraṇa-gada-subhadra-pramukhāḥ smṛtāḥ |
pradyumna-cārudeṣṇādyāḥ sāmbādyāś ca kumārakāḥ

3.2.149

eṣāṃ rūpaṃ, yathā--
api murāntaka-pārṣada-maṇḍalād
adhika-maṇḍana-veśa-guṇa-śriyaḥ |
āsata-pīta-sita-dyutibhir yutā
yadu-kumāra-gaṇāḥ puri remire

3.2.150

eṣāṃ bhaktiḥ, yathā--
sagdhiṃ bhajanti hariṇā mukham unnamayya
tāmbūla-carvitam adanti ca dīyamānam |
ghrātāś ca mūrdhni parirabhya bhavanty adasrāḥ
sāmbādayaḥ kati purā vidadhus tapāṃsi

3.2.151

rukmiṇī-nandanas teṣu lālyeṣu pravaro mataḥ

3.2.152

tasya rūpam--
sa jayati śambara-damanaḥ sukumāro yadu-kumāra-kula-mauliḥ |
janayati janeṣu janaka-bhrāntiṃ yaḥ suṣṭhu rūpeṇa

3.2.153

asya bhaktiḥ--
prabhāvati samīkṣyatāṃ divi kṛpāmbudhir mādṛśāṃ
sa eṣa paramo gurur garuḍa-go yadūnāṃ patiḥ |
yataḥ kim api lālanaṃ vayam avāpya daroddhurāḥ
purārim api saṅgare guru-ruṣaṃ tiraskurmahe

3.2.154

ubhayeṣāṃ sadārādhya-dhiyaiva bhajatām api |
sevakānām ihaiśvarya-jñānasyaiva pradhānatā ||
lālyānāṃ tu sva-sambandha-sphūrter eva samantataḥ

3.2.155

vraja-sthānāṃ paraiśvarya-jñāna-śūnya-dhiyām api |
asty eva vallavādhīśa-putratvaiśvarya-vedanam

3.2.156

atha uddīpanāḥ--
uddīpanās tu vātsalya-smita-prekṣādayo hareḥ

3.2.157

yathā--
agre sānugrahaṃ paśyann agrajaṃ vyagra-mānasaḥ |
gadaḥ padāravinde 'sya vidadhe daṇḍavan-natim

3.2.158

atha anubhāvāḥ--
anubhāvās tu tasyāgre nīcāsana-niveśanam |
guror vartmānusāritvaṃ dhuras tasya parigrahaḥ |
svairācāra-vimokṣādyāḥ śītā lālyeṣu kīrtitāḥ

3.2.159

tatra nīcāsana-niveśanam, yathā--
yadu-sadasi surendrair drāg upavrajyamānāḥ
sukhada-karaka-vārbhir brahmaṇābhyukṣitāṅgaḥ |
madhuripum abhivandya svarṇa-pīṭhāni muñcan
bhuvam abhi makarāṅko rāṅkavaṃ svīcakāra

3.2.160

dāsaiḥ sādhārāṇāś cānye procyante 'mīṣu kecana |
praṇāmo mauna-bāhulyaṃ saṅkocaṃ praśrayāḍhyatā |
nija-prāṇa-vyayenāpi tad-ājñā-paripālanam

3.2.161

adho-vadanatā sthairyaṃ kāsa-hāsādi-varjanam |
tadīyātirahaḥ-keli-vārtādy-uparamādayaḥ

3.2.162

atha sāttvikāḥ--
kandarpa vindati mukunda-padāravinda-
dvandve dṛśoḥ padam asau kila niṣprakampā |
prāleya-bindu-nicitaṃ dhṛta-kaṇṭakā te
svinnādya kaṇṭaki-phalaṃ tanur anvakārṣīt

3.2.163

atha vyabhicāriṇaḥ--
anantaroktāḥ sarve 'tra bhavanti vyabhicāriṇaḥ

3.2.164

tatra harṣo, yathā--
dūre darendrasya nabhasy udīrṇe
dhvanau sthitānāṃ yadu-rājadhanyām |
tanūruhais tatra kumārakāṇāṃ
naṭaiś ca hṛṣyadbhir akāri nṛtyam

3.2.165

nirvedo, yathā--
dhanyaḥ sāmba bhavān sa-riṅgaṇam ayan pārśve rajaḥ-karbūro
yas tātena vikṛṣya vatsalatayā svotsaṅgam āropitaḥ |
dhiṅ māṃ durbhagam atra śaṅkara-mayair durdaiva-visphūrjitaiḥ
prāptā na kṣaṇikāpi lālana-ratiḥ sā yena bālye pituḥ

3.2.166

atha sthāyī--
deha-sambandhitāmānād guru-dhīr atra gauravam |
tanmayī lālake prītir gaurava-prītir ucyate

3.2.167

sthāyi-bhāvo 'tra sā caiṣām āmūlāt svayam ucchritā |
kañcid viśeṣam āpannā premeti sneha ity api |
rāga ity ucyate cātra gaurava-prītir eva sā

3.2.168

tatra gaurava-prītiḥ, yathā--
mudrāṃ bhinatti na rada-cchadayor amandāṃ
vaktraṃ ca nonnamayati sravad-asra-kīrṇam |
dhīraḥ paraṃ kim api saṅkucatīṃ jhaṣāṅko
dṛṣṭiṃ kṣipaty aghabhidaś caraṇāravinde

3.2.169

premā, yathā--
dviṣadbhiḥ kṣodiṣṭhair jagad-avihitecchasya bhavataḥ
karād ākṛṣyaiva prasabham abhimanyāv api hate |
subhadrāyāḥ prītir danuja-damana tvad-viṣayikā
prapede kalyāṇī na hi malinimānaṃ lavam api

3.2.170

sneho, yathā--
vimuñca pṛthu-vepathuṃ visṛja kaṇṭhākuḥṭhāyitaṃ
vimṛjya mayi nikṣipa prasarad-aśru-dhāre dṛśau |
karaṃ ca makara-dhvaja prakaṭa-kaṇṭakālaṅkṛtaṃ
nidhehi savidhe pituḥ kathaya vatsa kaḥ sambhramaḥ

3.2.171

rāgo, yathā--
viṣam api sahasā sudhām ivāyaṃ
nipibati cet pitur iṅgitaṃ jhaṣāṅkaḥ |
visṛjati tad-asammatir yadi syād
viṣam iva tāṃ tu sudhāṃ sa eva sadyaḥ

3.2.172

triṣv evāyoga-yogādyā bhedāḥ pūrvavad īritāḥ

3.2.173

tatra utkaṇṭhitam, yathā--
śambaraḥ sumukhi labdha-durvipaḍ-
ḍambaraḥ sa ripur ambarāyitaḥ |
ambu-rāja-mahasaṃ kadā guruḥ
kambu-rāja-karam īkṣitāsmahe

3.2.174

atha viyogaḥ--
mano mameṣṭām api geṇḍu-līlāṃ
na vaṣṭi yogyāṃ ca tathāstra-yogyām |
gurau puraṃ kauravam abhyupete
kārām iva dvāravatīm avaiti

3.2.175

siddhiḥ--
militaḥ śambara-purato madanaḥ purato vilokayan pitaram |
ko 'ham iti svaṃ pramadān na dhīr adhīr apy asau veda

3.2.176

tuṣṭiḥ--
militam adhiṣṭhita-garuḍaṃ prekṣya yudhiṣṭhira-purān murārātim |
ajani mudā yadu-nagare sambhrama-bhūmā kumārāṇām

3.2.177

sthitiḥ--
kuñcayann akṣiṇī kiñcid bāṣpa-niṣpandi-pakṣiṇī |
vandate pādayor dvandvaṃ pituḥ prati-dinaṃ smaraḥ

3.2.178

utkaṇṭhita-viyogādye yad yad vistāritaṃ na hi |
sambhrama-prītivaj jñeyaṃ tat tad evākhilaṃ budhaiḥ

Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc