હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 3.2

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ
પશ્ચિમ-વિભાગે મુખ્ય-ભક્તિ-રસ-પઞ્ચક-નિરૂપણે
શાન્ત-ભક્તિ-રસ-લહરી પ્રથમા ।
(3.2)
પ્રીતિ-ભક્તિ-રસાખ્યા
દ્વિતીય-લહરી
શ્રીધર-સ્વામિભિઃ સ્પષ્ટમ્ અયમ્ એવ રસોત્તમઃ ।
રઙ્ગ-પ્રસઙ્ગે સ-પ્રેમકાખ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ

રતિ-સ્થાયિતયા નામ-કૌમુદી-કૃદ્ભિર્ અપ્ય્ અસૌ ।
શાન્તત્વેનાયમ્ એવાદ્ધા સુદેવાદ્યૈશ્ ચ વર્ણિતઃ

આત્મોચિતૈર્ વિભાવાદ્યૈઃ પ્રીતિર્ આસ્વાદનીયતામ્ ।
નીતા ચેતસિ ભક્તાનાં પ્રીતિ-ભક્તિ-રસો મતઃ

અનુગ્રાહ્યસ્ય દાસત્વાલ્ લાલ્યત્વાદ્ અપ્ય્ અયં દ્વિધા ।
ભિદ્યતે સમ્ભ્રમ-પ્રીતો ગૌરવ-પ્રીત ઇત્ય્ અપિ

દાસાભિમાનિનાં કૃષ્ણે સ્યાત્ પ્રીતિઃ સમ્ભ્રમોત્તરા ।
પૂર્વવત્ પુષ્યમાણો ઽયં સમ્ભ્રમ-પ્રીત ઉચ્યતે

તત્ર આલમ્બનાઃ--
હરિશ્ ચ તસ્ય દાસાશ્ ચ જ્ઞેયા આલમ્બના ઇહ

તત્ર હરિઃ--
આલમ્બનો ઽસ્મિન્ દ્વિભુજઃ કૃષ્ણો ગોકુલ-વાસિષુ ।
અન્યત્ર દ્વિ-ભુજઃ ક્વાપિ કુત્રાપ્ય્ એષુ ચતુર્-ભુજઃ

તત્ર વ્રજે--
નવામ્બુધર-બન્ધુરઃ કર-યુગેન વક્ત્રામ્બુજે
નિધાય મુરલીં સ્ફુરત્-પુરટ-નિન્દિ પટ્ટામ્બરઃ ।
શિખણ્ડ-કૃત-શેખરઃ શિખરિણસ્ તટે પર્યટન-
પ્રભુર્ દિવિ દિવૌકસો ભુવિ ધિનોતિ નઃ કિઙ્કરાન્

અન્યત્ર દ્વિ-ભુજો, યથા--
પ્રભુર્ અયમ્ અનિશં પિશઙ્ગ-વાસાઃ
કર-યુગ-ભાગ્ અરિકમ્બુર્ અમ્બુદાભઃ ।
નવ-ઘન ઇવ ચઞ્ચલાપિનદ્ધો
રવિ-શશિ-મણ્ડલ-મણ્ડિતશ્ ચકાસ્તિ

તત્ર ચતુર્ભુજો, યથા લલિત-માધવે (5.15)--
ચઞ્ચત્-કૌસ્તુભ-કૌમુદી-સમુદયઃ કૌમોદકી-ચક્રયોઃ
સખ્યેનોજ્જ્વલિતૈસ્ તથા જલજયોર્ આઢ્યશ્ ચતુર્ભિર્ ભુજૈઃ ।
દિવ્યાલઙ્કરણેન સઙ્કટ-તનુઃ સઙ્ગી વિહઙ્ગેશિતુર્
માં વ્યસ્મારયદ્ એષ કંસ-વિજયી વૈકુણ્ઠ-ગોષ્ઠી-શ્રિયમ્

બ્રહ્માણ્ડ-કોટિ-ધામૈક-રોમ-કૂપઃ કૃપામ્બુધિઃ ।
અવિચિન્ત્ય-મહા-શક્તિઃ સર્વ-સિદ્ધિ-નિષેવિતઃ

અવતારાવલી-બીજં સદાત્મારામ-હૃદ્-ગુણઃ ।
ઈશ્વરઃ પરમારાધ્યઃ સર્વજ્ઞઃ સુદૃઢ-વ્રતઃ

સમૃદ્ધિમાન્ ક્ષમા-શીલઃ શરણાગત-પાલકઃ ।
દક્ષિણઃ સત્ય-વચનો દક્ષઃ સર્વ-શુભઙ્કરઃ

પ્રતાપી ધાર્મિકઃ શાસ્ત્ર-ચક્ષુર્ ભક્ત-સુહૃત્તમઃ ।
વદાન્યસ્ તેજસા યુક્તઃ કૃતજ્ઞઃ કીર્તિ-સંશ્રયઃ

વરીયાન્ બલવાન્ પ્રેમ-વશ્ય ઇત્ય્ આદિભિર્ ગુણૈઃ ।
યુતશ્ ચતુર્-વિધેષ્વ્ એષ દાસેષ્વ્ આલમ્બનો હરિઃ

અથ દાસાઃ--
દાસાસ્ તુ પ્રશ્રિતાસ્ તસ્ય નિદેશ-વશ-વર્તિણઃ ।
વિશ્વસ્તાઃ પ્રભુતા-જ્ઞાન-વિનમ્રિત-ધિયશ્ ચ તે

યથા--
પ્રભુર્ અયમ્ અખિલૈર્ ગુણૈર્ ગરીયાન્
ઇહ તુલનામ્ અપરઃ પ્રયાતિ નાસ્ય ।
ઇતિ પરિણત-નિર્ણયેન નમ્રાન્
હિત-ચરિતાન્ હરિ-સેવકાન્ ભજધ્વમ્

ચતુર્ધામી અધિકૃતાશ્રિત-પારિષદાનુરાગાઃ

તત્ર અધિકૃતાઃ--
બ્રહ્મ-શઙ્કર-શક્રાદ્યાઃ પ્રોક્તા અધિકૃતા બુધૈઃ ।
રૂપં પ્રસિદ્ધમ્ એવૈષાં તેન ભક્તિર્ ઉદીર્યતે

યથા--
કા પર્યેત્ય્ અમ્બિકેયં હરિમ્ અવકલયન્ કમ્પતે કઃ શિરો ઽસૌ
તં કઃ સ્તૌત્ય્ એષ ધાતા પ્રણમતિ વિલુઠન્ કઃ ક્ષિતૌ વાસવો ઽયમ્ ।
કઃ સ્તબ્ધો હસ્યતે ઽદ્ધા દનુજભિદ્-અનુજૈઃ પૂર્વજો ઽયં મમેત્થં
કાલિન્દી જામ્બવત્યાં ત્રિદશ-પરિચયં જાલ-રન્ધ્રાદ્ વ્યતાનીત્

અથ આશ્રિતાઃ--
તે શરણ્યા જ્ઞાનિ-ચરાઃ સેવા-નિષ્ઠાસ્ ત્રિધાશ્રિતાઃ

યથા--
કેચિદ્ ભીતાઃ શરણમ્ અભિતઃ સંશ્રયન્તે ભવન્તં
વિજ્ઞાતાર્થાસ્ ત્વદ્-અનુભવતઃ પ્રાસ્ય કેચિન્ મુમુક્ષામ્ ।
શ્રાવં શ્રાવં તવ નવ-નવાં માધુરીં સાધુ-વૃન્દાદ્
વૃન્દારણ્યોત્સવ કિલ વયં દેવ સેવેમહિ ત્વામ્

તત્ર શરણ્યાઃ--
શરણ્યાઃ કાલિય-જરાસન્ધ-બદ્ધ-નૃપાદયઃ

યથા--
અપિ ગહનાગસિ નાગે
પ્રભુ-વર મય્ય્ અદ્ભુતાદ્ય તે કરુણા ।
ભક્તૈર્ અપિ દુર્લભયા
યદ્ અહં પદ-મુદ્રયોજ્જ્વલિતઃ

યથા વા અપરાધ-ભઞ્જને--
કામાદીનાં કતિ ન કતિધા પાલિતા દુર્નિદેશાસ્
તેષાં જાતા મયિ ન કરુણા ન ત્રપા નોપશાન્તિઃ ।
ઉત્સૃજ્યૈતાન્ અથ યદુ-પતે સામ્પ્રતં લબ્ધ-બુદ્ધિસ્
ત્વામ્ આયાતઃ શરણમ્ અભયં માં નિયુઙ્ક્ષ્વાત્મ-દાસ્યે

અથ જ્ઞાનિ-ચરાઃ--
યે મુમુક્ષાં પરિત્યજ્ય હરિમ્ એવ સમાશ્રિતાઃ ।
શૌનક-પ્રમુખાસ્ તે તુ પ્રોક્તા જ્ઞાનિ-ચરાઃ બુધૈઃ

યથા વા હરિ-હક્તિ-સુધોદયે--
અહો મહાત્મન્ બહુ-દોષ-દુષ્ટો ઽપ્ય્
એકેન ભાત્ય્ એષ ભવો ગુણેન ।
સત્-સઙ્ગમાખ્યેન સુખાવહેન
કૃતાદ્ય નો યેન કૃશા મુમુક્ષા

યથા વા પદ્યાવલ્યામ્ (77)--
ધ્યાનાતીતં કિમ્ અપિ પરમં યે તુ જાનન્તિ તત્ત્વં
તેષામ્ આસ્તાં હૃદય-કુહરે શુદ્ધ-ચિન્માત્ર આત્મા ।
અસ્માકં તુ પ્રકૃતિ-મધુરઃ સ્મેર-વક્ત્રારવિન્દો
મેઘ-શ્યામઃ કનક-પરિધિઃ પઙ્કજાક્ષો ઽયમ્ આત્મા

અથ સેવા-નિષ્ઠાઃ--
મૂલતો ભજનાસક્તાઃ સેવા-નિષ્ઠા ઇતીરિતાઃ ।
ચન્દ્રધ્વજો હરિહયો બહુલાશ્વસ્ તથા નૃપાઃ ।
ઇક્ષ્વાકુઃ શ્રુતદેવાશ્ ચ પુણ્ડરીકાદયશ્ ચ તે

યથા--
આત્મારામાન્ અપિ ગમયતિ ત્વદ્-ગુણો ગાન-ગોષ્ઠીં
શૂન્યોદ્યાને નયતિ વિહગાન્ અપ્ય્ અલં ભિક્ષુ-ચર્યામ્ ।
ઇત્ય્ ઉત્કર્ષં કમ્ અપિ સ-ચમત્કારમ્ આકર્ણ્ય ચિત્રં
સેવાયાં તે સ્ફુટમ્ અઘહર શ્રદ્ધયા ગર્ધિતો ઽસ્મિ

અથ પારિષદાઃ--
ઉદ્ધવો દારુકો જૈત્રઃ શ્રુતદેવશ્ ચ શત્રુજિત્ ।
નન્દોપનન્દ-ભદ્રાદ્યાઃ પાર્ષદા યદુ-પત્તને

નિયુક્તાઃ સન્ત્ય્ અમી મન્ત્ર-સારથ્યાદિષુ કર્મસુ ।
તથાપિ ક્વાપ્ય્ અવસરે પરિચર્યાં ચ કુર્વતે ।
કૌરવેષુ તથા ભીષ્મ-પરીક્ષિદ્-વિદુરાદયઃ

તેષાં રૂપં, યથા--
સરસાઃ સરસીરુહાક્ષ-વેષાસ્
ત્રિદિવેશાવલિ-જૈત્ર-કાન્તિ-લેશાઃ ।
યદુ-વીર-સભાસદઃ સદામી
પ્રચુરાલઙ્કરણોજ્જ્વલા જયન્તિ

ભક્તિઃ, યથા--
શંસન્ ધુર્જટિ-નિર્જયાદિ-વિરુદં બાષ્પાવરુદ્ધાક્ષરં
શઙ્કા-પઞ્ચ-લવં મદાદ્ અગણયન્ કાલાગ્નિ-રુદ્રાદ્ અપિ ।
ત્વય્ય્ એવાર્પિત-બુદ્ધિર્ ઉદ્ધવ-મુખસ્ ત્વત્-પાર્ષદાનાં ગણો
દ્વારિ દ્વારવતી-પુરસ્ય પુરતઃ સેવોત્સુકસ્ તિષ્ઠતિ

એતેષાં પ્રવરઃ શ્રીમાન્ ઉદ્ધવઃ પ્રેમ-વિક્લવઃ

તસ્ય રૂપં--
કાલિન્દી-મધુર-ત્વિષં મધુપતેર્ માલ્યેન નિર્માલ્યતાં
લબ્ધેનાઞ્ચિતમ્ અમ્બરેણ ચ લસદ્-ગોરોચના-રોચિષા ।
દ્વન્દ્વેનાર્ગલ-સુન્દરેણ ભુજયોર્ જિષ્ણુમ્ અબ્જેક્ષણં
મુખ્યં પારિષદેષુ ભક્તિ-લહરી-રુદ્ધં ભજામ્ય્ ઉદ્ધવમ્

ભક્તિઃ, યથા--
મૂર્ધન્ય્ આહુક-શાસનં પ્રણયતે બ્રહ્મેશયોઃ શાસિતા
સિન્ધું પ્રાર્થયતે ભુવં તનુતરાં બ્રહ્માણ્ડ-કોટીશ્વરઃ ।
મન્ત્રં પૃચ્છતિ મામ્ અપેશલ-ધિયં વિજ્ઞાન-વારાં નિધિર્
વિક્રીડત્ય્ અસકૃદ્ વિચિત્ર-ચરિતઃ સો ઽયં પ્રભુર્ માદૃશામ્

અથ અનુગાઃ--
સર્વદા પરિચર્યાસુ પ્રભોર્ આસક્ત-ચેતસઃ ।
પુરસ્થાશ્ ચ વ્રજસ્થાશ્ ચેત્ય્ ઉચ્યતે અનુગા દ્વિધા

તત્ર પુરસ્થાઃ--
સુચન્દ્રો મણ્ડનઃ સ્તમ્બઃ સુતમ્બાદ્યાઃ પુરાનુગાઃ ।
એષાં પાર્ષદવત્ પ્રાયો રૂપાલઙ્કારણાદયઃ

સેવા યથા--
ઉપરિ કનક-દણ્ડં મણ્ડનો વિસ્તૃણીતે
ધુવતિ કિલ સુચન્દ્રશ્ ચામરં ચન્દ્ર-ચારુમ્ ।
ઉપહરતિ સુતમ્બઃ સુષ્ઠુ તામ્બૂલ-વીટીં
વિદધતિ પરિચર્યાઃ સાધવો માધવસ્ય

અથ વ્રજ-સ્થાઃ--
રક્તકઃ પત્રકઃ પત્રી મધુકણ્ઠો મધુવ્રતઃ ।
રસાલ-સુવિલાસાશ્ ચ પ્રેમકન્દો મરન્દકઃ

આનન્દશ્ ચન્દ્રહાસશ્ ચ પયોદો વકુલસ્ તથા ।
રસદઃ શારદાદ્યાશ્ ચ વ્રજસ્થા અનુગા મતાઃ

એષાં રૂપં, યથા--
મણિ-મય-વર-મણ્ડનોજ્જ્વલાઙ્ગાન્
પુરટ-જવા-મધુલિટ્-પટીર-ભાસઃ ।
નિજ-વપુર્-અનુરૂપ-દિવ્ય-વસ્ત્રાન્
વ્રજ-પતિ-નન્દન-કિઙ્કરાન્ નમામિ

સેવા, યથા--
દ્રુતં કુરુ પરિષ્કૃતં બકુલ પીત-પટ્ટાંશુકં
વરૈર્ અગુરુભિર્ જલં રચય વાસિતં વારિદ ।
રસાલ પરિકલ્પયોર્ અગલતાદલૈર્ વીટિકાઃ
પરાગ-પટલી ગવાં દિશમ્ અરુન્ધ પૌરન્દરીમ્

વ્રજાનુગેષુ સર્વેષુ વરીયાન્ રક્તકો મતઃ

અસ્ય રૂપં, યથા--
રમ્ય-પિઙ્ગ-પટમ્ અઙ્ગ-રોચિષા
ખર્વિતોરુ-શત-પર્વિકા-રુચમ્ ।
સુષ્ઠુ ગોષ્ઠ-યુવરાજ-સેવિનં
રક્ત-કણ્ઠમ્ અનુયામિ રક્તકમ્

ભક્તિઃ, યથા--
ગિરિવર-ભૃતિ ભર્તૃ-દારકે ઽસ્મિન્
વ્રજ-યુવરાજતયા ગતે પ્રસિદ્ધિમ્ ।
શૃણુ રસદ સદા પદાભિસેવા-
પટ્ટિમરતા રતિર્ ઉત્તમા મમાસ્તુ

ધૂર્યો ધીરશ્ ચ વીરશ્ ચ ત્રિધા પારિષદ્-આદિકઃ

તત્ર ધૂર્યઃ--
કૃષ્ણે ઽસ્ય પ્રેયસી-વર્ગે દાસાદૌ ચ યથાયથમ્ ।
યઃ પ્રીતિં તનુતે ભક્તઃ સ ધૂર્ય ઇહ કીર્ત્યતે

યથા--
દેવઃ સેવ્યતયા યથા સ્ફુરતિ મે દેવ્યસ્ તથાસ્ય પ્રિયાઃ
સર્વઃ પ્રાણ-સમાનતાં પ્રચિનુતે તદ્-ભક્તિ-ભાજાં ગણઃ ।
સ્મૃત્વા સાહસિકં બિભેમિ તમ્ અહં ભક્તાભિમાનોન્નતં
પ્રીતિં તત્-પ્રણતે ખરે ઽપ્ય્ અવિદધદ્ યઃ સ્વાસ્થ્યમ્ આલમ્બતે

અથ ધીરઃ--
આશ્રિત્ય પ્રેયસીમ્ અસ્ય નાતિસેવાપરો ઽપિ યઃ ।
તસ્ય પ્રસાદ-પાત્રં સ્યાન્ મુખ્યં ધીરઃ સ ઉચ્યતે

યથા--
કમ્ અપિ પૃથગ્-અનુચ્ચૈર્ નાચરામિ પ્રયત્નં
યદુકુલ-કમલાર્ક ત્વત્-પ્રસાદ-શ્રિયે ઽપિ ।
સમજનિ નનુ દેવ્યાઃ પારિજાતાર્ચિતાયાઃ
પરિજન-નિખિલાન્તઃ-પાતિની મે યદ્-આખ્યા

અથ વીરઃ--
કૃપાં તસ્ય સમાશ્રિત્ય પ્રૌઢાં નાન્યમ્ અપેક્ષતે ।
અતુલાં યો વહન્ કૃષ્ણે પ્રીતિં વીરઃ સ ઉચ્યતે

યથા--
પ્રલમ્બ-રિપુર્ ઈશ્વરો ભવતુ કા કૃતિસ્ તેન મે
કુમાર-મકર-ધ્વજાદ્ અપિ ન કિઞ્ચિદ્ આસ્તે ફલમ્ ।
કિમ્ અન્યદ્ અહમ્ ઉદ્ધતઃ પ્રભુ-કૃપા-કટાક્ષ-શ્રિયા
પ્રિયા પરિષદ્-અગ્રિમાં ન ગણયામિ ભામામ્ અપિ

ચતુર્થે ચ (4.20.28)--
જગજ્-જનન્યાં જગદ્-ઈશ વૈશસં
સ્યાદ્ એવ યત્-કર્મણિ નઃ સમીહિતમ્
કરોષિ ફલ્ગ્વ્ અપ્ય્ ઉરુ દીન-વત્સલઃ
સ્વ એવ ધિષ્ણ્યે ઽભિરતસ્ય કિં તયા

એતેષુ તસ્ય દાસેષુ ત્રિવિધેષ્વ્ આશ્રિતાદિષુ ।
નિત્ય-સિદ્ધાશ્ ચ સિદ્ધાશ્ ચ સાધકાઃ પરિકીર્તિતઃ

અથ ઉદ્દીપનાઃ--
અનુગ્રહસ્ય સમ્પ્રાપ્તિસ્ તસ્યાઙ્ઘ્રિ-રજસાં તથા ।
ભુક્તાવશિષ્ટ-ભક્તાદેર્ અપિ તદ્-ભક્ત-સઙ્ગતિઃ ।
ઇત્ય્ આદયો વિભાવાઃ સ્યુર્ એષ્વ્ અસાધારણા મતાઃ

તત્ર અનુગ્રહ-સમ્પ્રાપ્તિઃ, યથા--
કૃષ્ણસ્ય પશ્યત કૃપાં કૃપાદ્યાઃ કૃપણે મયિ ।
ધ્યેયો ઽસૌ નિધને હન્ત દૃશોર્ અધ્વાનમ્ અભ્યગાત્

મુરલી-શૃઙ્ગયોઃ સ્વાનઃ સ્મિત-પૂર્વાવલોકનમ્ ।
ગુણોત્કર્ષ-શ્રુતિઃ પદ્મ-પદાઙ્ક-નવ-નીરદાઃ ।
તદ્-અઙ્ગ-સૌરભાદ્યાસ્ તુ સર્વૈઃ સાધારણા મતાઃ

અત્ર મુરલી-સ્વનો, યથા વિદગ્ધ-માધવે (1.30)--
સોત્કણ્ઠં મુરલી-કલા-પરિમલાન્ આકર્ણ્ય ઘૂર્ણત્-તનોર્
એતસ્યાક્ષિ-સહસ્રતઃ સુરપતેર્ અશ્રૂણિ સસ્રુર્ ભુવિ ।
ચિત્રં વારિ-ધરાન્ વિનાપિ તરસા યૈર્ અદ્ય ધારા-મયૈર્
દૂરાત્ પશ્યત દેવ-માતૃકમ્ અભૂદ્ વૃન્દાટવી-મણ્ડલમ્

અથ અનુભાવાઃ--
સર્વતઃ સ્વનિયોગાનામ્ આધિક્યેન પરિગ્રહઃ ।
ઈર્ષ્યા-લવેન ચાસ્પૃષ્ટા મૈત્રી તત્-પ્રણતે જને ।
તન્-નિષ્ઠાદ્યાઃ શીતાઃ સ્યુર્ એષ્વ્ અસાધારણાઃ ક્રિયાઃ

તત્ર સ્વનિયોગસ્ય સર્વત આધિક્યં, યથા--
અઙ્ગ-સ્તમ્ભારમ્ભમ્ ઉત્તુઙ્ગયન્તં
પ્રેમાનન્દં દારુકો નાભ્યનન્દત્
કંસારાતેર્ વીજને યેન સાક્ષાદ્
અક્ષોદીયાન્ અન્તરાયો વ્યધાયિ

ઉદ્ભાસ્વરાઃ પુરોક્તા યે તથાસ્ય સુહૃદ્-આદયઃ ।
વિરાગાદ્યાશ્ ચ યે શીતાઃ પ્રોક્તાઃ સાધારણાસ્ તુ તે

તત્ર નૃત્યમ્, યથા શ્રી-દશમે (10.86.38)--
શ્રુતદેવો ઽચ્યુતં પ્રાપ્તં સ્વગૃહાન્ જનકો યથા ।
નત્વા મુનીંશ્ ચ સંહૃષ્ટો ધુન્વન્ વાસો નનર્ત હ

યથા વા--
ત્વં કલાસુ વિમુખો ઽપિ નર્તનં
પ્રેમ-નાટ્ય-ગુરુણાસિ પાઠિતઃ ।
યદ્ વિચિત્ર-ગતિ-ચર્યયાઞ્ચિતશ્
ચિત્રયસ્ય્ અહહ ચારણાન્ અપિ

અથ સાત્ત્વિકાઃ--
સ્તમ્ભાદ્યાઃ સાત્ત્વિકાઃ સર્વે પ્રીતાદિ-ત્રિતયે મતાઃ

યથા,
ગોકુલેન્દ્ર-ગુણ-ગાન-રસેન
સ્તમ્ભમ્ અદ્ભુતમ્ અસૌ ભજમાનઃ ।
પશ્ય ભક્તિ-રસ-મણ્ડપ-મૂલ-
સ્તમ્ભતાં વહતિ વૈષ્ણવ-વર્યઃ

શ્રી-દશમે (10.85.38)--
સ ઇન્દ્રસેનો ભગવત્-પદાનુજં
બિભ્રન્ મુહુઃ પ્રેમ-વિભિન્નયા ધિયા ।
ઉવાચ હાનન્દ-જલાકુલેક્ષણઃ
પ્રહૃષ્ટ-રોમા નૃપ ગદ્ગદાક્ષરમ્

અથ વ્યભિચારિણઃ--
હર્ષો ધૃતિશ્ ચાત્ર નિર્વેદો ઽથ વિષણ્ણતા ।
દૈન્યં ચિન્તા સ્મૃતિઃ શઙ્કા મતિર્ ઔત્સુક્ય-ચાપલે

વિતર્કાવેગ-હ્રી-જાડ્ય-મોહોન્માદાવહિત્થિકાઃ ।
બોધઃ સ્વપ્નઃ ક્લમો વ્યાધિર્ મૃતિશ્ ચ વ્યભિચારિણઃ

ઇતરેષાં મદાદીનાં નાતિપોષકતા ભવેત્ ।
યોગે ત્રયઃ સ્યુર્ ધૃત્ય્-અન્તા અયોગે તુ ક્લમાદયઃ ।
ઉભયત્ર પરે શેષા નિર્વેદાદ્યાઃ સતાં મતાઃ

તત્ર હર્ષો, યથા પ્રથમે (1.11.5)--
પ્રીત્ય્-ઉત્ફુલ્લ-મુખાઃ પ્રોચુર્ હર્ષ-ગદ્ગદયા ગિરા ।
પિતરં સર્વ-સુહૃદમ્ અવિતારમ્ ઇવાર્ભકાઃ

યથા વા--
હરિમ્ અવલોક્ય પુરો ભુવિ
પતિતો દણ્ડ-પ્રણામ-શત-કામઃ ।
પ્રમદ-વિમુગ્ધો નૃપતિઃ
પુનર્ ઉત્થાનં વિસસ્માર

ક્લમો, યથા સ્કાન્દે--
અશોષયન્ મનસ્ તસ્ય મ્લાપયન્ મુખ-પઙ્કજમ્ ।
આધિસ્ તદ્-વિરહે દેવ ગ્રીષ્મે સર ઇવાંશુમાન્

નિર્વેદો, યથા--
ધન્યાઃ સ્ફુરતિ તવ સૂર્ય કરાઃ સહસ્રં
યે સર્વદા યદુપતેઃ પદયોઃ પતન્તિ ।
બન્ધ્યો દૃશાં દર્શશતી ધ્રિયતે મમાસૌ
દૂરે મુહૂર્તમ્ અપિ યા ન વિલોકતે તમ્

અથ સ્થાયી--
સમ્ભ્રમઃ પ્રભુતા-જ્ઞાનાત્ કમ્પશ્ ચેતસિ સાદરઃ ।
અનેનૈક્યં ગતા પ્રીતિઃ સમ્ભ્રમ-પ્રીતિર્ ઉચ્યતે ।
એષા રસે ઽત્ર કથિતા સ્થાયિ-ભાવતયા બુધૈઃ

આશ્રિતાદેઃ પુરૈવોક્તઃ પ્રકારો રતિ-જન્મનિ ।
તત્ર પારિષદાદેસ્ તુ હેતુઃ સંસ્કાર એવ હિ ।
સંસ્કારોદ્બોધકાસ્ તસ્ય દર્શન-શ્રવણાદયઃ

એષા તુ સમ્ભ્રમ-પ્રીતિઃ પ્રાપ્નુવત્ય્ ઉત્તરોત્તરમ્ ।
વૃદ્ધિં પ્રેમા તતઃ સ્નેહસ્ તતો રાગ ઇતિ ત્રિધા

તત્ર સમ્ભ્રમ-પ્રીતિઃ, યથા શ્રી-દશમે (10.38.6)--
મમાદ્યામઙ્ગલં નષ્ટં ફલવાંશ્ ચૈવ મે ભવઃ ।
યન્ નમસ્યે ભગવતો યોગિ-ધ્યેયાઙ્ઘ્રિ-પઙ્કજમ્

યથા વા--
કલિન્દ-નન્દિની-કુલ-કદમ્બ-વન-વલ્લભમ્ ।
કદા નમસ્કરિષામિ ગોપ-રૂપં તમ્ ઈશ્વરમ્

અથ પ્રેમા--
હ્રાસ-શઙ્કા-ચ્યુતા બદ્ધ-મૂલા પ્રેમેયમ્ ઉચ્યતે ।
અસ્યાનુભાવાઃ કથિતાસ્ તત્ર વ્યસનિતાદયઃ

યથા--
અણિમાદિ-સૌખ્ય-વીચીમ્ અવીચિ-દુઃખ-પ્રવાહં વા ।
નય માં વિકૃતિર્ ન હિ મે ત્વત્-પદ-કમલાવલમ્બસ્ય

યથા વા--
રુષાજ્વલિત-બુદ્ધિના ભૃગુ-સુતેન શપ્તો ઽપ્ય્ અલં
મયા હૃત-જગત્-ત્રયો ઽપ્ય્ અતનુ-કૈતવં તન્વતા ।
વિનિન્દ્ય કૃત-બન્ધનો ઽપ્ય્ ઉરગ-રાજ-પાશૈર્ બલાદ્
અરજ્યત સ મય્ય્ અહો દ્વિગુણમ્ એવ વૈરોચનિઃ

અથ સ્નેહઃ--
સાન્દ્રશ્ ચિત્ત-દ્રવં કુર્વન્ પ્રેમા સ્નેહ ઇતીર્યતે ।
ક્ષણિકસ્યાપિ નેહ સ્યાદ્ વિસ્લેષસ્ય સહિષ્ણુતા

યથા--
દમ્ભેન બાષ્પામ્બુ-ઝરસ્ય કેશવં
વીક્ષ્ય દ્રવચ્-ચિત્તમ્ અસુસ્રુવત્ તવ ।
ઇત્ય્ ઉચ્ચકૈર્ ધારયતો વિચિત્તતાં
ચિત્રા ન તે દારુક દારુ-કલ્પતા

યથા વા--
પત્નીં રત્ન-નિધેઃ પરામ્ ઉપહરન્ પૂરેણ બાષ્પામ્ભસાં
રજ્યન્-મઞ્જુલ-કણ્ઠ-ગર્ભ-લુઠિત-સ્તોત્રાક્ષરોપક્રમઃ ।
ચુમ્બન્ ફુલ્લ-કદમ્બ-ડમ્બર-તુલાઙ્ગૈઃ સમીક્ષ્યાચ્યુતં
સ્તબ્ધો ઽપ્ય્ અભ્યધિકાં શ્રિયં પ્રણમતાં વૃન્દાદ્ દધારોદ્ધવઃ

અથ રાગઃ--
સ્નેહઃ સ રાગો યેન સ્યાત્ સુખં દુઃખમ્ અપિ સ્ફુટમ્ ।
તત્-સમ્બન્ધ-લવે ઽપ્ય્ અત્ર પ્રીતિઃ પ્રાણ-વ્યયૈર્ અપિ

યથા--
ગુરુર્ અપિ ભુજગાદ્ ભીસ્ તક્ષકાત્ પ્રાજ્ય-રાજ્ય-
ચ્યુતિર્ અતિશયિની ચ પ્રાય-ચર્યા ચ ગુર્વી ।
અતનુત મુદમ્ ઉચ્ચૈઃ કૃષ્ણ-લીલા-સુધાન્તર્-
વિહરણ-સચિવત્વાદ્ ઔત્તરેયસ્ય રાજ્ઞઃ

યથા વા--
કેશવસ્ય કરુણા-લવે ઽપિ ચેદ્
બાડવો ઽપિ કિલ ષાડવો મમ ।
અસ્ય યદ્ય્ અદયતા-કુશ-સ્થલી
પૂર્ણ-સિદ્ધિર્ અપિ મે કુશસ્થલી

પ્રાય આદ્ય-દ્વયે પ્રેમા સ્નેહઃ પારિષદેષ્વ્ અસૌ ।
પરીક્ષિતિ ભવેદ્-રાગો દારુકે ચ તથોદ્ધવે

વ્રજાનુગેષ્વ્ અનેકેષુ રક્તક-પ્રમુખેષુ ચ ।
અસ્મિન્ન્ અભ્યુદિતે ભાવઃ પ્રાયઃ સ્યાત્ સખ્ય-લેશ-ભાક્

યથા--
શુદ્ધાન્તાન્ મિલિતં બાષ્પ-રુદ્ધ-વાગ્ ઉદ્ધવો હરિમ્ ।
કિઞ્ચિત્-કુઞ્ચિત-નેત્રાન્તઃ સ્વાન્તેન પરિષસ્વજે

અયોગ-યોગાવ્ એતસ્ય પ્રભેદૌ કથિતાવ્ ઉભૌ

અથ અયોગઃ--
સઙ્ગાભાવો હરેર્ ધીરૈર્ અયોગ ઇતિ કથ્યતે ।
અયોગે તન્-મનસ્કત્વં તદ્-ગુણાદ્ય્-અનુસન્ધયઃ

તત્-પ્રાપ્ત્ય્-અપાય-ચિન્તાદ્યાઃ સર્વેષાં કથિતાઃ ક્રિયાઃ ।
ઉત્કણ્ઠિતં વિયોગશ્ ચેત્ય્ અયોગે ઽપિ દ્વિધોચ્યતે

તત્ર ઉત્કણ્ઠિતમ્--
અદૃષ્ટ-પૂર્વસ્ય હરેર્ દિદૃક્ષોત્કણ્ઠિતં મતમ્

યથા નારસિંહે--
ચકાર મેઘે તદ્-વર્ણે બહુ-માન-રતિં નૃપઃ ।
પક્ષપાતેન તન્-નામ્નિ મૃગે પદ્મે ચ તદ્-દૃશિ

યથા વ, શ્રી-દશમે (10.38.10)--
અપ્ય્ અદ્ય વિષ્ણોર્ મનુજત્વમ્ ઈયુષોર્
ભારાવતારાય ભુવો નિજેચ્છયા
લાવણ્ય-ધામ્નો ભવિતોપલમ્ભનં
મહ્યં ન ન સ્યાત્ ફલમ્ અઞ્જસા દૃશઃ

અત્રાયોગ-પ્રસક્તાનાં સર્વેષામ્ અપિ સમ્ભવે ।
ઔત્સુક્ય-દૈન્ય-નિર્વેદ-ચિન્તાનાં ચાપલસ્ય ચ ।
જડતોન્માદ-મોહાનામ્ અપિ સ્યાદ્ અતિરિક્તતા

તત્ર ઔત્સુક્યં, યથા શ્રી-કૃષ્ણ-કર્ણામૃતે (41)--
અમૂન્ય્ અધન્યાનિ દિનાન્તરાણિ
હરે ત્વદ્-આલોકનમ્ અન્તરેણ ।
અનાથ-બન્ધો કરુણૈક-સિન્ધો
હા હન્ત હા હન્ત કથં નયામિ

યથા વા,
વિલોચન-સુધામ્બુધેસ્ તવ પદારવિન્દ-દ્વયી
વિલોચન-રસ-ચ્છટામ્ અનુપલભ્ય વિક્ષુભ્યતઃ ।
મનો મમ મનાગ્ અપિ ક્વચિદ્ અનાપ્નુવન્ નિર્વૃતિં
ક્ષણાર્ધમ્ અપિ મન્યતે વ્રજ-મહેન્દ્ર વર્ષ-વ્રજમ્

દૈન્યં, યથા તત્રૈવ {*કર્ણામૃત? નોત્ fઓઉન્દ્ ઇન્ અન્ય્ ઓf થે થ્રેએ ચેન્તુરિએસ્.}--
નિબદ્ધ-મૂર્ધાઞ્જલિર્ એષ યાચે
નીરન્ધ્ર-દૈન્યોન્નતિ-મુક્ત-કણ્ઠમ્ ।
દયામ્બુધે દેવ ભવત્-કટાક્ષ-
દાક્ષિણ્ય-લેશેન સકૃન્ નિષિઞ્ચ

યથા વા--
અસિ શશિ-મુકુટાદ્યૈર્ અપ્ય્ અલભ્યેક્ષણસ્ ત્વં
લઘુર્ અઘહર કીટાદ્ અપ્ય્ અહં કૂટ-કર્મા ।
ઇતિ વિસદૃશતાપિ પ્રાર્થને પ્રાર્થયામિ
સ્નપય કૃપણ-બન્ધો મામ્ અપાઙ્ગ-ચ્છટાભિઃ

નિર્વેદો, યથા--
સ્ફુટં શ્રિતવતોર્ અપિ શ્રુતિ-નિષેવયા શ્લાઘ્યતાં
મમાભવ-નિરતયોર્ ભવતુ નેત્રયોર્ મન્દયોઃ ।
ભવેન્ ન હિ યયોઃ પદં મધુરિમ-શ્રિયામ્ આસ્પદં
પદામ્બુજનખાઙ્કુરાદ્ અપિ વિસારિ રોચિસ્ તવ

ચિન્તામ્, યથા--
હરિ-પદ-કમલાવલોક-તૃષ્ણા
તરલમતેર્ અપિ યોગ્યતામ્ અવીક્ષ્ય ।
અવનત-વદનસ્ય ચિન્તયા મે
હરિ હરિ નિઃશ્વસતો નિશાઃ પ્રયાતિ

ચાપલં, યથા શ્રી-કૃષ્ણ-કર્ણામૃતે (32)--
ત્વચ્-છૈશવં ત્રિ-ભુવનાદ્ભુતમ્ ઇત્ય્ અવેહિ
મચ્-ચાપલં ચ તવ વા મમ વાધિગમ્યમ્ ।
તત્ કિં કરોમિ વિરલં મુરલી-વિલાસિ
મુગ્ધં મુખામ્બુજમ્ ઉદીક્ષિતુમ્ ઈક્ષણાભ્યામ્

યથા વા--
હ્રિયમ્ અઘહર મુક્ત્વા દૃક્-પતઙ્ગી મમાસૌ
ભયમ્ અપિ દમયિત્વા ભક્ત-વૃન્દાત્ તૃષાર્તા ।
નિરવધિમ્ અવિચાર્ય સ્વસ્ય ચ ક્ષોદિમાનં
તવ ચરણ-સરોજં લેઢુમ્ અનિવ્ચ્છતીશ

જડતા, યથા સપ્તમે (7.4.37)--
ન્યસ્ત-ક્રીડનકો બાલો જડવત્ તન્-મનસ્તયા ।
કૃષ્ણ-ગ્રહ-ગૃહીતાત્મા ન વેદ જગદ્ ઈદૃશમ્

યથા વા--
નિમેષોન્મુક્તાક્ષઃ કથમ્ ઇહ પરિસ્પન્દ-વિધુરાં
તનું બિભ્રદ્ ભવ્યઃ પ્રતિકૃતિર્ ઇવાસ્તે દ્વિજ-પતિઃ ।
અયે જ્ઞાતં વંશી-રસિક-નવ-રાગ-વ્યસનિના
પુરઃ શ્યામામ્ભોદે બત વિનિહિતા દૃષ્ટિર્ અમુના

ઉન્માદો, યથા સપ્તમે (7.4.40)--
નદતિ ક્વચિદ્ ઉત્કણ્ઠો વિલજ્જો નૃત્યતિ ક્વચિત્ ।
ક્વચિત્ તદ્-ભાવના-યુક્તસ્ તન્મયો ઽનુચકાર હ

યથા વા--
ક્વચિન્ નટતિ નિષ્પટં ક્વચિદ્ અસમ્ભવં સ્તમ્ભતે
ક્વચિદ્ વિહસતિ સ્ફુટં ક્વચિદ્ અમન્દમ્ આક્રન્દતિ ।
લસત્ય્ અનલસં ક્વચિત્ ક્વચિદ્ અપાર્થમ્ આર્તાયતે
હરેર્ અભિનવોદ્ધુર-પ્રણય-સીધુમ્ અત્તો મુનિઃ

મોહો, યથા હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે--
અયોગ્યમ્ આત્માનમ્ ઇતીશ-દર્શને
સ મન્યમાનસ્ તદ્-અનાપ્તિ-કાતરઃ ।
ઉદ્બેલ-દુઃખાર્ણવ-મગ્ન-માનસઃ
શ્રુતાશ્રુધારો દ્વિજ મૂર્ચ્છિતાપતત્

યથા વા--
હરિ-ચરણ-વિલોકાબ્ધિ-તાપાવલીભિર્
બત વિધૂત-ચિદ્-અમ્ભસ્ય્ અત્ર નસ્ તીર્થ-વર્યે ।
શ્રુતિ-પુટ-પરિવાહેનેશનામામૃતાનિ
ક્ષિપત નનુ સતીર્થાશ્ ચેષ્ટતાં પ્રાણ-હંસઃ

અથ વિયોગઃ--
વિયોગો લબ્ધ-સઙ્ગેન વિચ્છેદો દનુજ-દ્વિષા

યથા--
બલિ-સુત-ભુજ-ષણ્ડ-ખણ્ડનાય
ક્ષતજ-પુરં પુરુષોત્તમે પ્રયાતે ।
વિધૂત-વિધુર-બુદ્ધિર્ ઉદ્ધવો ઽયં
વિરહ-નિરુદ્ધ-મના નિરુદ્ધવો ઽભૂત્

અઙ્ગેષુ તાપઃ કૃશતા જાગર્યાલમ્બ-શૂન્યતા ।
અધૃતિર્ જડતા વ્યાધિર્ ઉન્માદો મૂર્ચ્છિતં બુધૈઃ ।
વિયોગે સમ્ભ્રમ-પ્રીતેર્ દશાવસ્થાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

અનવસ્થિતિર્ આખ્યાતા ચિત્તસ્યાલમ્બ-શૂન્યતા ।
અરાગિતા તુ સર્વસ્મિન્ન્ અધૃતિઃ કથિતા બુધૈઃ ।
અન્યે ઽષ્ટૌ પ્રકટાર્થત્વાત્ તાપાદ્યા ન હિ લક્ષિતાઃ

તત્ર તાપો, યથા--
અસ્માન્ દુનોતિ કમલં તપનસ્ય મિત્રં
રત્નાકરશ્ ચ બડવાનલ-ગૂઢ-મૂર્તિઃ ।
ઇન્દીવરં વિધુ-સુહૃત્ કથમ્ ઈશ્વરં વા
તં સ્મારયન્ મુનિપતે દહતીહ સભ્યાન્

કૃશતા, યથા--
દધતિ તવ તથાદ્ય સેવકાનાં
ભુજ-પરિઘાઃ કૃશતાં ચ પાણ્ડુતાં ચ ।
પતતિ બત યથા મૃણાલ-બુદ્ધ્યા
સ્ફુટમ્ ઇહ પાણ્ડવ-મિત્ર પાણ્ડુ-પક્ષઃ

જાગર્યા, યથા--
વિરહાન્ મુર-દ્વિષશ્ ચિરં વિધુરાઙ્ગે પરિખિન્ન-ચેતસિ ।
ક્ષણદાઃ ક્ષણ-દાયિતોજ્ઝિતા બહુલાશ્વે બહુલાસ્ તદાભવન્

આલમ્બન-શૂન્યતા, યથા--
વિજય-રથ-કુટુમ્બિના વિનાન્યન્
ન કિલ કુટુમ્બમ્ ઇહાસ્તિ નસ્ ત્રિલોક્યામ્ ।
ભ્રમદ્ ઇદમ્ અનવેક્ષ્ય યત્-પદાબ્જં
ક્વચિદ્ અપિ ન વ્યવતિષ્ઠતે ઽદ્ય ચેતઃ

અધૃતિઃ, યથા--
પ્રેક્ષ્ય પિઞ્છ-કુલમ્ અક્ષિ પિધત્તે
નૈચિકી-નિચયમ્ ઉજ્ઝતિ દૂરે ।
વષ્ટિ યષ્ટિમ્ અપિ નાદ્ય મુરારે
રક્તકસ્ તવ પદામ્બુજ-રક્તઃ

જડતા, યથા--
યૌધિષ્ઠિરં પુરમ્ ઉપેયુષિ પદ્મનાભે
ખેદાનલ-વ્યતિકરૈર્ અતિવિક્લવસ્ય ।
સ્વેદાશ્રુભિર્ ન હિ પરં જલતામ્ અવાપુર્
અઙ્ગાનિ નિષ્ક્રિયતયા ચ કિલોદ્ધવસ્ય

વ્યાધિર્, યથા--
ચિરયતિ મણિમ્ અન્વેષ્ટું
ચલિતે મુરભિદિ કુશસ્થલી-પુરતઃ ।
સમજનિ ધૃત-નવ-વ્યાધિઃ
પવન-વ્યાધિર્ યથાર્થાખ્યઃ

ઉન્માદો, યથા--
પ્રોષિતે બત નિજાધિદૈવતે
રૈવતે નવમ્ અવેક્ષ્ય નીરદમ્ ।
ભ્રાન્ત-ધીર્ અયમ્ અધીરમ્ ઉદ્ધવઃ
પશ્ય રૌતિ* રમતે નમસ્યતિ

{*નૌતીતિ વિશ્વનાથઃ}
મૂર્ચ્છિતં, યથા--
સમજનિ દશા વિશ્લેષાત્ તે પદામ્બુજ-સેવિનાં
વ્રજ-ભુવિ તથા નાસીન્ નિદ્રા-લવો ઽપિ યથા પુરા ।
યદુ-વર દર-શ્વાસેનામી વિતર્કિત-જીવિતાઃ
સતતમ્ અધુના નિશ્ચેષ્ટાઙ્ગાસ્ તટાન્ય્ અધિશેરતે

મૃતિઃ, યથા--
દનુજ-દમન યાતે જીવને ત્વય્ય્ અકસ્માત્
પ્રચુર-વિરહ-તાપૈર્ ધ્વન્ત-હૃત્-પઙ્કજાયામ્ ।
વ્રજમ્ અભિ પરિતસ્ તે દાસ-કાસાર-પઙ્ક્તૌ
ન કિલ વસતિમ્ આર્તાઃ કર્તુમ્ ઇચ્છન્તિ હંસાઃ

અશિવત્વાન્ ન ઘટતે ભક્તે કુત્રાપ્ય્ અસૌ મૃતિઃ ।
ક્ષોભકત્વાદ્ વિયોગસ્ય જાત-પ્રાયેતિ કથ્યતે

અથ યોગઃ--
કૃષ્ણેન સઙ્ગમો યસ્ તુ સ યોગ ઇતિ કીર્ત્યતે ।
યોગે ઽપિ કથિતઃ સિદ્ધિસ્ તુષ્ટિઃ સ્થિતિર્ ઇતિ ત્રિધા

તત્ર સિદ્ધિઃ--
ઉત્કણ્ઠિતે હરેઃ પ્રાપ્તિઃ સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે

યથા શ્રી-કૃષ્ણ-કર્ણામૃતે (57)--
મૌલિશ્ ચન્દ્રક-ભૂષણો મરકત-સ્તમ્ભાભિરામં વપુર્
વક્ત્રં ચિત્ર-વિમુગ્ધ-હાસ-મધુરં બાલે વિલોલે દૃશૌ ।
વાચઃ શૈશવ-શીતયા મદ-ગજ-શ્લાઘ્યા વિલાસ-સ્થિતિર્
મન્દં મન્દમ્ અયે ક એષ મથુરા-વીથીં મિથો ગાહતે

યથા વા શ્રી-દશમે (10.38.34)--
રથાત્ તૂર્ણમ્ અવપ્લુત્ય સો ઽક્રૂરઃ પ્રેમ-વિહ્વલઃ ।
પપાત ચરણોપાન્તે દણ્ડવદ્ રામ-કૃષ્ણયોઃ

તુષ્ટિઃ--
જાતે વિયોગે કંસારેઃ સમ્પ્રાપ્તિસ્ તુષ્ટિર્ ઉચ્યતે

યથા પ્રથમે (1.11.10)--
કથં વયં નાથ ચિરોષિતે ત્વયિ
પ્રસન્ન-દૃષ્ટ્યાખિલ-તાપ-શોષણમ્ ।
જીવેમ તે સુન્દર-હાસ-શોભિતમ્
અપશ્યમાના વદનં મનોહરમ્

યથા વા--
સમક્ષમ્ અક્ષમઃ પ્રેક્ષ્ય હરિમ્ અઞ્જલિ-બન્ધને ।
દારુકો દ્વારકા-દ્વારિ તત્ર ચિત્ર-દશાં યયૌ

સ્થિતિઃ--
સહ-વાસો મુકુન્દેન સ્થિતિર્ નિગદિતા બુધૈઃ

યથા હંસદૂતે (50) {*થિસ્ અચ્તુઅલ્લ્ય્ અપ્પેઅર્સ્ તો બે અ મિx ઓf વેર્સેસ્ 50-51. છેચ્ક્ મ્ય્ ચોમ્મેન્ત્ ઇન્ મ્ય્સ્તિચ્ પોએત્ર્ય્.}--
પુરસ્તાદ્ આભીરી-ગણ-ભયદ-નામા સ કઠિનો
મણિ-સ્તમ્ભાલમ્બી કુરુ-કુલ-કથાં સઙ્કલયિતા ।
સ જાનુભ્યામ્ અષ્ટાપદ-ભુવનમ્ અવષ્ટભ્ય ભવિતા
ગુરોઃ શિષ્યો નૂનં પદ-કમલ-સંવાહન-રતઃ

નિજાવસર-શુશ્રૂષા-વિધાને સાવધાનતા ।
પુરસ્ તસ્ય નિવેશાદ્યા યોગે ઽમીષાં ક્રિયા મતાઃ

કેચિદ્ અસ્યા રતેઃ કૃષ્ણ-ભક્ત્ય્-આસ્વાદ-બહિર્મુખાઃ ।
ભવત્વમ્ એવ નિશ્ચિત્ય ન રસાવસ્થતાં જગુઃ

ઇતિ તાવદ્ અસાધીયો યત્ પુરાણેષુ કેષુચિત્ ।
શ્રીમદ્-ભાગવતે ચૈષ પ્રકટો દૃશ્યતે રસઃ

તથા હિ એકાદશે (11.3.32)--
ક્વચિત્ રુદન્ત્ય્ અચ્યુત-ચિન્તયા ક્વચિદ્
ધસન્તિ નન્દન્તિ વદન્ત્ય્ અલૌકિકાઃ ।
નૃત્યન્તિ ગાયન્ત્ય્ અનુશીલયન્ત્ય્ અજં
ભવન્તિ તૂષ્ણીં પરમ્ એત્ય નિર્વૃતાઃ

સપ્તમે ચ (7.7.34)--
નિશમ્ય કર્માણિ ગુણાન્ અતુલ્યાન્
વીર્યાણિ લીલા-તનુભિઃ કૃતાનિ ।
યદાતિહર્ષોત્પુલકાશ્રુ-ગદ્ગદં
પ્રોત્કણ્ઠ ઉદ્ગાયતિ રૌતિ નૃત્યતિ

એષાત્ર ભક્ત-ભાવાનાં પ્રાયિકી પ્રક્રિયોદિતા ।
કિન્તુ કાલાદિ-વૈશિષ્ટ્યાત્ ક્વચિત્ સ્યાત્ સીમ-લઙ્ઘનમ્

અથ ગૌરવ-પ્રીતિઃ--
લાલ્યાભિમાનિનાં કૃષ્ણે સ્યાત્ પ્રીતિર્ ગૌરવોત્તરા ।
સા વિભાવાદિભિઃ પુષ્ટા ગૌરવ-પ્રીતિર્ ઉચ્યતે

તત્ર આલમ્બનાઃ--
હરિશ્ ચ તસ્ય લાલ્યાશ્ ચ ભવન્ત્ય્ આલમ્બના ઇહ

તત્ર હરિઃ, યથા--
અયમ્ ઉપહિત-કર્ણઃ પ્રસ્તુતે વૃષ્ણિ-વૃદ્ધૈર્
યદુપતિર્ ઇતિહાસે મન્દ-હાસોજ્જ્વલાસ્યઃ ।
ઉપદિશતિ સુધર્મા-મધ્યમ્ અધ્યાસ્ય દીવ્યન્
હિતમ્ ઇહ નિજયાગ્રે ચેષ્ટયૈવાત્મજાન્ નઃ

મહા-ગુરુર્ મહા-કીર્તિર્ મહા-બુદ્ધિર્ મહા-બલઃ ।
રક્ષી લાલક ઇત્ય્ આદ્યૈર્ ગુણૈર્ આલમ્બનો હરિઃ

અથ લાલ્યાઃ--
લાલ્યાઃ કિલ કનિષ્ઠત્વ-પુત્રત્વાદ્ય્-અભિમાનિનઃ ।
કનિષ્ઠાઃ સારણ-ગદ-સુભદ્ર-પ્રમુખાઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રદ્યુમ્ન-ચારુદેષ્ણાદ્યાઃ સામ્બાદ્યાશ્ ચ કુમારકાઃ

એષાં રૂપં, યથા--
અપિ મુરાન્તક-પાર્ષદ-મણ્ડલાદ્
અધિક-મણ્ડન-વેશ-ગુણ-શ્રિયઃ ।
આસત-પીત-સિત-દ્યુતિભિર્ યુતા
યદુ-કુમાર-ગણાઃ પુરિ રેમિરે

એષાં ભક્તિઃ, યથા--
સગ્ધિં ભજન્તિ હરિણા મુખમ્ ઉન્નમય્ય
તામ્બૂલ-ચર્વિતમ્ અદન્તિ ચ દીયમાનમ્ ।
ઘ્રાતાશ્ ચ મૂર્ધ્નિ પરિરભ્ય ભવન્ત્ય્ અદસ્રાઃ
સામ્બાદયઃ કતિ પુરા વિદધુસ્ તપાંસિ

રુક્મિણી-નન્દનસ્ તેષુ લાલ્યેષુ પ્રવરો મતઃ

તસ્ય રૂપમ્--
સ જયતિ શમ્બર-દમનઃ સુકુમારો યદુ-કુમાર-કુલ-મૌલિઃ ।
જનયતિ જનેષુ જનક-ભ્રાન્તિં યઃ સુષ્ઠુ રૂપેણ

અસ્ય ભક્તિઃ--
પ્રભાવતિ સમીક્ષ્યતાં દિવિ કૃપામ્બુધિર્ માદૃશાં
સ એષ પરમો ગુરુર્ ગરુડ-ગો યદૂનાં પતિઃ ।
યતઃ કિમ્ અપિ લાલનં વયમ્ અવાપ્ય દરોદ્ધુરાઃ
પુરારિમ્ અપિ સઙ્ગરે ગુરુ-રુષં તિરસ્કુર્મહે

ઉભયેષાં સદારાધ્ય-ધિયૈવ ભજતામ્ અપિ ।
સેવકાનામ્ ઇહૈશ્વર્ય-જ્ઞાનસ્યૈવ પ્રધાનતા ॥
લાલ્યાનાં તુ સ્વ-સમ્બન્ધ-સ્ફૂર્તેર્ એવ સમન્તતઃ

વ્રજ-સ્થાનાં પરૈશ્વર્ય-જ્ઞાન-શૂન્ય-ધિયામ્ અપિ ।
અસ્ત્ય્ એવ વલ્લવાધીશ-પુત્રત્વૈશ્વર્ય-વેદનમ્

અથ ઉદ્દીપનાઃ--
ઉદ્દીપનાસ્ તુ વાત્સલ્ય-સ્મિત-પ્રેક્ષાદયો હરેઃ

યથા--
અગ્રે સાનુગ્રહં પશ્યન્ન્ અગ્રજં વ્યગ્ર-માનસઃ ।
ગદઃ પદારવિન્દે ઽસ્ય વિદધે દણ્ડવન્-નતિમ્

અથ અનુભાવાઃ--
અનુભાવાસ્ તુ તસ્યાગ્રે નીચાસન-નિવેશનમ્ ।
ગુરોર્ વર્ત્માનુસારિત્વં ધુરસ્ તસ્ય પરિગ્રહઃ ।
સ્વૈરાચાર-વિમોક્ષાદ્યાઃ શીતા લાલ્યેષુ કીર્તિતાઃ

તત્ર નીચાસન-નિવેશનમ્, યથા--
યદુ-સદસિ સુરેન્દ્રૈર્ દ્રાગ્ ઉપવ્રજ્યમાનાઃ
સુખદ-કરક-વાર્ભિર્ બ્રહ્મણાભ્યુક્ષિતાઙ્ગઃ ।
મધુરિપુમ્ અભિવન્દ્ય સ્વર્ણ-પીઠાનિ મુઞ્ચન્
ભુવમ્ અભિ મકરાઙ્કો રાઙ્કવં સ્વીચકાર

દાસૈઃ સાધારાણાશ્ ચાન્યે પ્રોચ્યન્તે ઽમીષુ કેચન ।
પ્રણામો મૌન-બાહુલ્યં સઙ્કોચં પ્રશ્રયાઢ્યતા ।
નિજ-પ્રાણ-વ્યયેનાપિ તદ્-આજ્ઞા-પરિપાલનમ્

અધો-વદનતા સ્થૈર્યં કાસ-હાસાદિ-વર્જનમ્ ।
તદીયાતિરહઃ-કેલિ-વાર્તાદ્ય્-ઉપરમાદયઃ

અથ સાત્ત્વિકાઃ--
કન્દર્પ વિન્દતિ મુકુન્દ-પદારવિન્દ-
દ્વન્દ્વે દૃશોઃ પદમ્ અસૌ કિલ નિષ્પ્રકમ્પા ।
પ્રાલેય-બિન્દુ-નિચિતં ધૃત-કણ્ટકા તે
સ્વિન્નાદ્ય કણ્ટકિ-ફલં તનુર્ અન્વકાર્ષીત્

અથ વ્યભિચારિણઃ--
અનન્તરોક્તાઃ સર્વે ઽત્ર ભવન્તિ વ્યભિચારિણઃ

તત્ર હર્ષો, યથા--
દૂરે દરેન્દ્રસ્ય નભસ્ય્ ઉદીર્ણે
ધ્વનૌ સ્થિતાનાં યદુ-રાજધન્યામ્ ।
તનૂરુહૈસ્ તત્ર કુમારકાણાં
નટૈશ્ ચ હૃષ્યદ્ભિર્ અકારિ નૃત્યમ્

નિર્વેદો, યથા--
ધન્યઃ સામ્બ ભવાન્ સ-રિઙ્ગણમ્ અયન્ પાર્શ્વે રજઃ-કર્બૂરો
યસ્ તાતેન વિકૃષ્ય વત્સલતયા સ્વોત્સઙ્ગમ્ આરોપિતઃ ।
ધિઙ્ માં દુર્ભગમ્ અત્ર શઙ્કર-મયૈર્ દુર્દૈવ-વિસ્ફૂર્જિતૈઃ
પ્રાપ્તા ન ક્ષણિકાપિ લાલન-રતિઃ સા યેન બાલ્યે પિતુઃ

અથ સ્થાયી--
દેહ-સમ્બન્ધિતામાનાદ્ ગુરુ-ધીર્ અત્ર ગૌરવમ્ ।
તન્મયી લાલકે પ્રીતિર્ ગૌરવ-પ્રીતિર્ ઉચ્યતે

સ્થાયિ-ભાવો ઽત્ર સા ચૈષામ્ આમૂલાત્ સ્વયમ્ ઉચ્છ્રિતા ।
કઞ્ચિદ્ વિશેષમ્ આપન્ના પ્રેમેતિ સ્નેહ ઇત્ય્ અપિ ।
રાગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ચાત્ર ગૌરવ-પ્રીતિર્ એવ સા

તત્ર ગૌરવ-પ્રીતિઃ, યથા--
મુદ્રાં ભિનત્તિ ન રદ-ચ્છદયોર્ અમન્દાં
વક્ત્રં ચ નોન્નમયતિ સ્રવદ્-અસ્ર-કીર્ણમ્ ।
ધીરઃ પરં કિમ્ અપિ સઙ્કુચતીં ઝષાઙ્કો
દૃષ્ટિં ક્ષિપત્ય્ અઘભિદશ્ ચરણારવિન્દે

પ્રેમા, યથા--
દ્વિષદ્ભિઃ ક્ષોદિષ્ઠૈર્ જગદ્-અવિહિતેચ્છસ્ય ભવતઃ
કરાદ્ આકૃષ્યૈવ પ્રસભમ્ અભિમન્યાવ્ અપિ હતે ।
સુભદ્રાયાઃ પ્રીતિર્ દનુજ-દમન ત્વદ્-વિષયિકા
પ્રપેદે કલ્યાણી ન હિ મલિનિમાનં લવમ્ અપિ

સ્નેહો, યથા--
વિમુઞ્ચ પૃથુ-વેપથું વિસૃજ કણ્ઠાકુઃઠાયિતં
વિમૃજ્ય મયિ નિક્ષિપ પ્રસરદ્-અશ્રુ-ધારે દૃશૌ ।
કરં ચ મકર-ધ્વજ પ્રકટ-કણ્ટકાલઙ્કૃતં
નિધેહિ સવિધે પિતુઃ કથય વત્સ કઃ સમ્ભ્રમઃ

રાગો, યથા--
વિષમ્ અપિ સહસા સુધામ્ ઇવાયં
નિપિબતિ ચેત્ પિતુર્ ઇઙ્ગિતં ઝષાઙ્કઃ ।
વિસૃજતિ તદ્-અસમ્મતિર્ યદિ સ્યાદ્
વિષમ્ ઇવ તાં તુ સુધાં સ એવ સદ્યઃ

ત્રિષ્વ્ એવાયોગ-યોગાદ્યા ભેદાઃ પૂર્વવદ્ ઈરિતાઃ

તત્ર ઉત્કણ્ઠિતમ્, યથા--
શમ્બરઃ સુમુખિ લબ્ધ-દુર્વિપડ્-
ડમ્બરઃ સ રિપુર્ અમ્બરાયિતઃ ।
અમ્બુ-રાજ-મહસં કદા ગુરુઃ
કમ્બુ-રાજ-કરમ્ ઈક્ષિતાસ્મહે

અથ વિયોગઃ--
મનો મમેષ્ટામ્ અપિ ગેણ્ડુ-લીલાં
ન વષ્ટિ યોગ્યાં ચ તથાસ્ત્ર-યોગ્યામ્ ।
ગુરૌ પુરં કૌરવમ્ અભ્યુપેતે
કારામ્ ઇવ દ્વારવતીમ્ અવૈતિ

સિદ્ધિઃ--
મિલિતઃ શમ્બર-પુરતો મદનઃ પુરતો વિલોકયન્ પિતરમ્ ।
કો ઽહમ્ ઇતિ સ્વં પ્રમદાન્ ન ધીર્ અધીર્ અપ્ય્ અસૌ વેદ

તુષ્ટિઃ--
મિલિતમ્ અધિષ્ઠિત-ગરુડં પ્રેક્ષ્ય યુધિષ્ઠિર-પુરાન્ મુરારાતિમ્ ।
અજનિ મુદા યદુ-નગરે સમ્ભ્રમ-ભૂમા કુમારાણામ્

સ્થિતિઃ--
કુઞ્ચયન્ન્ અક્ષિણી કિઞ્ચિદ્ બાષ્પ-નિષ્પન્દિ-પક્ષિણી ।
વન્દતે પાદયોર્ દ્વન્દ્વં પિતુઃ પ્રતિ-દિનં સ્મરઃ

ઉત્કણ્ઠિત-વિયોગાદ્યે યદ્ યદ્ વિસ્તારિતં ન હિ ।
સમ્ભ્રમ-પ્રીતિવજ્ જ્ઞેયં તત્ તદ્ એવાખિલં બુધૈઃ