Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 3.1
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau dakṣiṇa-vibhāge
bhakti-rasa-sāmānya-nirūpaṇe sthāyi-bhāva-laharī pañcamī |
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau
sāmānya-bhagavad-bhakti-rasa-nirūpako nāma
dakṣiṇa-vibhāgaḥ samāptaḥ ||
(3)
mukhya-bhakti-rasa-nirūpakaḥ
paścima-vibhāgaḥ
(3.1)
śānti-bhakti-rasākhyā
prathama-laharī
dhṛta-mugdha-rūpa-bhāro bhāgavatārpita-pṛthu-premā |
sa mayi sanātana-mūrtis tanotu puruṣottamas tuṣṭim
rasāmṛtābdher bhāge 'tra tṛtīye paścimābhidhe |
mukhyo bhakti-rasaḥ pañcavidhaḥ śāntādīr īryate
ato 'tra pāñcavidhyena laharyaḥ pañca kīrtitāḥ |
athāmī pañca lakṣyante rasāḥ śāntādayaḥ kramāt
tatra śānta-bhakti-rasaḥ--
vakṣyamāṇair vibhāvādyaiḥ śamināṃ svādyatāṃ gataḥ
sthāyī śānti-ratir dhīraiḥ śānta-bhakti-rasaḥ smṛtaḥ
prāyaḥ sva-sukha-jātīyaṃ sukhaṃ syād atra yoginām |
kintv ātma-saukhyam aghanaṃ ghanaṃ tv īśam ayaṃ sukham
tatrāpīśa-svarūpānubhavasyaivoru-hetutā |
dāsādi-van-mano-jñatva-līlāder na tathā matā
tatra ālambanāḥ--
caturbhujaś ca śāntāś ca asminn ālambanā matāḥ
tatra caturbhujaḥ--
śyāmākṛtiḥ sphurati cāru-caturbhujo 'yam
ānanda-rāśir akhilātma-sindhu-taraṅgaḥ |
yasmin gate nayanayoḥ pathi nirjihīte
pratyak-padāt paramahaṃsa-muner mano 'pi
saccidānanda-sāndrāṅga ātmārāma-śiromaṇiḥ |
paramātmā paraṃ brahma śamo dāntaḥ śucir vaśī
sadā svarūpa-samprāpto hatāri-gati-dāyakaḥ |
vibhur ity ādi guṇavān asminn ālambano hariḥ
atha śāntāḥ--
śāntāḥ syuḥ kṛṣṇa-tat-preṣṆha-kāruṇyena ratiṃ gatāḥ |
ātmārāmās tadīyādhva-baddha-śraddhāś ca tāpasāḥ
atha ātmārāmāḥ--
ātmārāmās tu sanaka-sananda-mukhā matāḥ |
prādhānyāt sanakādīnāṃ rūpaṃ bhaktiś ca kathyate
tatra rūpam--
te pañcaṣābda-bālābhāś catvāras tejasojjvalāḥ |
gaurāṅgā vāta-vasanāḥ prāyeṇa sahacāriṇaḥ
tatra ca bhaktiḥ--
samasta-guṇa-varjite karaṇataḥ pratīcīnatāṃ
gate kim api vastuni svayam adīpi tāvat sukham |
na yāvad iyam adbhutā nava-tamāla-nīla-dyuter
mukunda sukha-cid-ghanā tava babhūva sākṣāt-kṛtiḥ
atha tāpasāḥ--
bhaktir muktyaiva nirvighnety ātta-yukta-viraktatāḥ |
anujjhita-mumukṣā ye bhajante te tu tāpasāḥ
yathā--
kadā śaila-droṇyāṃ pṛthula-viṭapi-kroḍa-vasatir
vasānaḥ kaupīnaṃ racita-phala-kandāśana-ruciḥ |
hṛdi dhyāyaṃ dhyāyaṃ muhur iha mukundābhidham ahaṃ
cidānandaṃ jyotiḥ kṣaṇam iva vineṣyāmi rajanīḥ
bhaktātmārāma-karuṇā prapañcenaiva tāpasāḥ |
śāntākhya-bhāva-candrasya hṛd-ākāśe kalāṃ śritāḥ
atha uddīpanāḥ--
śrutir mahopaniṣadāṃ vivikta-sthāna-sevanam |
antar-vṛtti-viśeṣo 'sya sphūrtis tattva-vivecanam
vidyāśakti-pradhānatvaṃ viśva-rūpa-pradarśanam |
jñāni-bhaktena saṃsargo brahma-satrādayas tathā |
eṣv asādhāraṇāḥ proktā budhair uddīpanā amī
atra mahopaniṣac-chrutiḥ, yathā--
akleśāḥ kamala-bhuvaḥ praviśya goṣṭhīṃ
kurvantaḥ śruti-śirasāṃ śrutiṃ śruta-jñāḥ |
uttuṅgaṃ yad-uparasaṅgamāya raṅgaṃ
yogīndrāḥ pulaka-bhṛto navāpy avāpuḥ
pādābja-tulasī-gandhaḥ śaṅkha-nādo mura-dviṣaḥ |
puṇya-śailaḥ śubhāraṇyaṃ siddha-kṣetraṃ svarāpagā
viṣayādi-kṣayiṣṇutvaṃ kālasyākhila-hāritā |
ityādy uddīpanā sādhāraṇās teṣāṃ kilāśritaiḥ
atha pādābja-tulasī-gandho, yathā tṛtīye (3.15.43)--
tasyāravinda-nayanasya padāravinda-
kiñjalka-miśra-tulasī-makaranda-vāyuḥ |
antar-gataḥ sva-vivareṇa cakāra teṣāṃ
saṅkṣobham akṣara-juṣām api citta-tanvoḥ
atha anubhāvāḥ--
nāsāgra-nyasta-netratvam avadhūta-viceṣṭitam |
yuga-mātrekṣita-gatir jñāna-mudrā-pradarśanam
harer dviṣy api na dveṣo nātibhaktiḥ priyeṣv api |
siddhatāyās tathā jīvan-mukteś ca bahu-mānitā
nairapekṣyaṃ nirmamatā nirahaṅkāritā kathā |
maunam ity ādayaḥ śītāḥ syur asādhāraṇāḥ kriyāḥ
tatra nāsāgra-nayanatvaṃ, yathā--
nāsikāgra-dṛg ayaṃ puro muniḥ
spanda-bandhura-śirā virājate |
citta-kandara-taṭīm anākulām
asya nūnam avagāhate hariḥ
jṛmbhāṅga-moṭanaṃ bhakter upadeśo harer natiḥ |
stavādayaś ca dāsādyaiḥ śītāḥ sādhāraṇāḥ kriyāḥ
tatra jṛmbhā, yathā--
hṛdayāmbare dhruvaṃ te
bhāvāmbara-maṇir udeti yogīndra |
yad idaṃ vadanāmbhojaṃ
jṛmbhām avalambate bhavataḥ
atha sāttvikāḥ--
romāñca-sveda-kampādyāḥ sāttvikāḥ pralayaṃ vinā
atha romāñco, yathā--
pāñcajanya-janito dhvanir antaḥ
kṣobhayan sapadi biddha-samādhiḥ |
yogināṃ giri-guhā-nilayānāṃ
pudgale pulaka-pālim anaiṣīt
eṣāṃ nirabhimānānāṃ śarīrādiṣu yoginām |
sāttvikās tu jvalanty eva na tu dīptā bhavanty amī
atha sañcāriṇaḥ--
sañcārino 'tra nirvedo dhṛtir harṣo matiḥ smṛtiḥ |
viṣādotsukatāvega-vitarkādyāḥ prakīrtitāḥ
tatra nirvedo, yathā--
asmin sukha-ghana-mūrtau
paramātmani vṛṣṇi-pattane sphurati
ātmārāmatayā me
vṛthā gato bata ciraṃ kālaḥ
atha sthāyī--
atra śānti-ratiḥ sthāyī samā sāndrā ca sā dvidhā
tatra ādyā, yathā--
samādhau yoginas tasminn asamprajñāta-nāmani |
līlayā mayi labdhe 'sya babhūvotkampinī tanuḥ
sāndrā, yathā--
sarvāvidyā-dhvaṃsato yaḥ samastād
āvirbhūto nirvikalpe samādhau |
jāte sākṣād yādavendre sa vindan
mayy ānandaḥ sāndratāṃ koṭidhāsīt
śānto dvidhaiṣa pārokṣya-sākṣātkāra-vibhedataḥ
atha parokṣyaṃ, yathā--
prayāsyati mahat-tapaḥ saphalatāṃ kim aṣṭāṅgikā
munīśvara purātanī parama-yogacaryāpy asau |
narākṛti-navāmbuda-dyuti-dharaṃ paraṃ brahma me
vilocana-camatkṛtiṃ kathaya kiṃ nu nirmāsyati
yathā vā--
kṣetre kuroḥ kim api caṇḍakaroparāge
sāndraṃ mahaḥ pathi vilocanayor yadāsīt |
tan nīrada-dyuti-jayi smarad utsukaṃ me
na pratyag-ātmani mano ramate pureva
sākṣātkāro, yathā--
paramātmatayātimedurād
bata sākṣāt-karaṇa-pramodataḥ |
bhagavann adhikaṃ prayojanaṃ
katarad brahma-vido 'pi vidyate
yathā vā--
hṛṣṭaḥ kambu-pati-svanair bhuvi luṭhac-cīrāñcalaḥ sañcalan
mūrdhnā ruddha-dṛg-aśrubhiḥ pulakito drāg eṣa līna-vrataḥ |
akṣṇor aṅganam añjana-tviṣi para-brahmaṇy avāpte mudā
mudrābhiḥ prakaṭīkaroty avamatiṃ yogī svarūpa-sthitau
bhavet kadācit kutrāpi nanda-sūnoḥ kṛpā-bharaḥ |
prathamaṃ jñāna-niṣṭho 'pi so 'traiva ratim udvahet
yathā bilvamaṅgaloktiḥ--
advaita-vīthī-pathikair upāsyāḥ
svānanda-siṃhāsana-labdha-dīkṣāḥ |
śaṭhena kenāpi vayaṃ haṭhena
dāsī-kṛtā gopa-vadhū-viṭena
tat-kāruṇya-ślathībhūta-jñāna-saṃskāra-santatiḥ |
eṣa bhakti-rasānanda-nipuṇaḥ syād yathā śukaḥ
śamasya nirvikāratvān nāṭyajñair naiṣa manyate |
śānty-ākhyāyā rater atra svīkārān na virudhyate
śamo man-niṣṭhatā buddher iti śrī-bhagavad-vacaḥ* |
tan-niṣṭhā durghaṭā buddher etāṃ śānta-ratiṃ vinā
{*11.19.36}
kevala-śānto 'pi, śrī-viṣṇu-dharmottare yathā--
nāsti yatra sukhaṃ duḥkhaṃ na dveṣo na ca matsaraḥ |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu sa śāntaḥ prathito rasaḥ
sarvathaivam ahaṅkāra-rahitatvaṃ vrajanti cet |
atrāntarbhāvam arhanti dharma-vīrādayas tadā
sthāyinam eke tu nirveda-sthāyinaṃ pare |
śāntam eva rasaṃ pūrve prāhur ekam anekadhā
nirvedo viṣaye sthāyi tattva-jñānodbhavaḥ sa cet |
iṣṭāniṣṭa-viyogāpti-kṛtas tu vyabhicāry asau
Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0