Language

ENहिગુ
Scripture Library

Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 2.5

2.5.1

iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau dakṣiṇa-vibhāge
bhakti-rasa-sāmānya-nirūpaṇe vyabhicāri-laharī caturthī ||
(2.5)
sthāyi-bhāvākhyā pañcama-laharī
aviruddhān viruddhāṃś ca bhāvān yo vaśatāṃ nayan |
su-rājeva virājeta sa sthāyī bhāva ucyate

2.5.2

sthāyī bhāvo 'tra sa proktaḥ śrī-kṛṣṇa-viṣayā ratiḥ |
mukhyā gauṇī ca sā dvedhā rasa-jñaiḥ parikīrtitā

2.5.3

tatra mukhyā--
śuddha-sattva-viśeṣātmā ratir mukhyeti kīrtitā |
mukhyāpi dvi-vidhā svārthā parārthā ceti kīrtyate

2.5.4

tatra svārthā--
aviruddhaiḥ sphuṭaṃ bhāvaiḥ puṣṇāty ātmānam eva yā |
viruddhair duḥkha-glāniḥ sā svārthā kathitā ratiḥ

2.5.5

atha parārthā---
aviruddhaṃ viruddhaṃ ca saṅkucantī svayaṃ ratiḥ |
yā bhāvam anugṛhṇāti sā parārthā nigadyate

2.5.6

śuddhā prītis tathā sakhyaṃ vātsalyaṃ priyatety asau |
svaparārthyaiva sā mukhyā punaḥ pañca-vidhā bhavet

2.5.7

vaiśiṣṭyaṃ pātra-vaiśiṣṭyād ratir eṣopagacchati |
yathārkaḥ pratibimbātmā sphaṭikādiṣu vastuṣu

2.5.8

tatra śuddhā--
sāmānyāsau tathā svacchā śāntiś cety ādimā tridhā |
eṣāṅga-kampatā-netrāmīlanonmīlanādi-kṛt

2.5.9

tatra sāmānyā--
kañcid viśeṣam aprāptā sādhāraṇa-janasya yā |
bālikadaiś ca kṛṣṇe syāt sāmānyā sā ratir matā

2.5.10

yathā--
asmin mathurā-vīthyām udayati madhure virocane purataḥ |
kathasva sakhe mradimānaṃ mānasa-madanaṃ kim eti mama

2.5.11

yathā vā--
tri-varṣā bālikā seyaṃ varṣīyasi samīkṣyatām |
yā puraḥ kṛṣṇam ālokya huṅkurvaty abhidhāvati

2.5.12

atha svacchā--
tat-tat-sādhanato nānā-vidha-bhakti-prasaṅgataḥ |
sādhākānāṃ tu vaividhyaṃ yāntī svacchā ratir matā

2.5.13

yadā yādṛśī bhakte syād āsaktis tādṛśaṃ tadā |
rūpaṃ sphaṭikavad dhatte svacchāsau tena kīrtitā

2.5.14

yathā--
kvacit prabhur iti stuvan kvacana mitram ity uddhasan
kvacit tanaya ity avan kvacana kānta ity ullasan |
kvacin manasi bhāvayan parama eṣa ātmety asāv
abhūd vividha-sevayā vividha-vṛttir āryo dvijaḥ

2.5.15

anācānta-dhiyāṃ tat-tad-bhāva-niṣṭhā sukhārṇave |
āryāṇām atiśuddhānāṃ prāyaḥ svacchā ratir bhavet

2.5.16

atha śāntiḥ--
mānase nirvikalpatvaṃ śama ity abhidhīyate

2.5.17

tatha coktam--
vihāya viṣayonmukhyaṃ nijānanda-sthitir yataḥ |
ātmanaḥ kathyate so 'tra svabhāvaḥ śama ity asau

2.5.18

prāyaḥ śama-pradhānānāṃ mamatā-gandha-varjitā |
paramātmatayā kṛṣṇe jātā śānta-ratir matā

2.5.19

yathā--
devarṣi-vīṇayā pīte hari-līlā-mahotsave |
sanakasya tanau kampo brahmānubhavino 'py abhūt

2.5.20

yathā vā--
hari-vallabha-sevayā samantād
apara-vargānubhavaṃ kilāvadhīrya |
ghana-sundaram ātmano 'py abhīṣṭaṃ
paramaṃ brahma didṛkṣate mano me

2.5.21

agrato vakṣyamāṇais tu svādaiḥ prīty-ādi-saṃśrayaiḥ |
rater asyā asamparkād iyaṃ śuddheti bhaṇyate

2.5.22

atha bheda-trayī hṛdyā rateḥ prīty-ādir īryate |
gāḍhānukūlatotpannā mamatvena sadāśritā

2.5.23

kṛṣṇa-bhakteṣv anugrāhya-sakhi-pūjyeṣv anukramāt |
tri-vidheṣu trayī prītiḥ sakhyaṃ vatsalatety asau

2.5.24

atra netrādi-phullatva-jṛmbhaṇodghūrṇanādayaḥ |
kevalā saṅkulā ceti dvi-vidheyaṃ rati-trayī

2.5.25

tatra kevalā--
raty-antarasya gandhena varjitā kevalā bhavet |
vrajānuge rasālādau śrīdāmādau vayasyake |
gurau ca vrajanāthādau krameṇaiva sphuraty asau

2.5.26

tatra saṅkulā--
eṣāṃ dvayos trayāṇāṃ vā sannipātas tu saṅkulā |
udbhavādau ca bhīmādau mathurādau krameṇa sā |
yasyādhikyaṃ bhaved yatra sa tena vyapadiśyate

2.5.27

atha prītiḥ--
svasmād bhavanti ye nyūnās te 'nugrāhyā harer matāḥ |
ārādhyatvātmikā teṣāṃ ratiḥ prītir itīritā

2.5.28

tatrāsakti-kṛd anyatra prīti-saṃhāriṇī hy asau

2.5.29

yathā mukunda-mālāyām (8)û
divi vā bhuvi vā mamāstu vāso
narake vā narakāntaka prakāmam |
avadhīrita-śāradāravindau
caraṇau te maraṇe 'pi cintayāmi

2.5.30

atha sakhyam--
ye syus tulyā mukundasya te sakhāyaḥ satāṃ matāḥ |
sāmyād viśrambha-rūpaiṣāṃ ratiḥ sakhyam ihocyate |
parihāsa-prahāsādi-kāriṇīyam ayantraṇā

2.5.31

yathā--
māṃ puṣpitāraṇya-didṛkṣayāgataṃ
nimeṣa-viśleṣa-vidīrṇa-mānasāḥ |
te saṃspṛśantaḥ pulakāñcita-śriyo
dūrād ahaṃpūrvikayādya remire

2.5.32

yathā vā--
śrīdāma-dor-vilasitena kṛto 'si kāmaṃ
dāmodara tvam iha darpa-dhurā daridraḥ |
sadyas tvayā tad api kathanam eva kṛtvā
devyai hriye trayam adāyi jvalāñjalīnām

2.5.33

atha vātsalyam--
guravo ye harer asya te pūjyā iti viśrutāḥ |
anugraha-mayī teṣāṃ ratir vātsalyam ucyate |
idaṃ lālana-bhavyāśīś cibuka-sparśanādi-kṛt

2.5.34

yathā--
agrāsi yan-nirabhisandhi-virodha-bhājaḥ
kaṃsasya kiṅkara-gaṇair girito 'py udagraiḥ |
gās tatra rakṣitum asau gahane mṛdur me
bālaḥ prayāty avirataṃ bata kiṃ karomi

2.5.35

yathā vā--
sutam aṅgulibhiḥ snuta-stanī
cibukāgre dadhatī dayārdra-dhīḥ |
samalālayad ālayāt puraḥ
sthiti-bhājaṃ vraja-rāja-gehinī

2.5.36

mitho harer mṛgākṣyāś ca sambhogasyādi-kāraṇam |
madhurāpara-paryāyā priyatākhyoditā ratiḥ |
asyāṃ kaṭākṣa-bhrū-kṣepa-priya-vāṇī-smitādayaḥ

2.5.37

yathā govinda-vilāse--
ciram utkuṇṭhita-manaso rādhā-mura-vairiṇoḥ ko 'pi |
nibhṛta-nirīkṣaṇa-janmā pratyāśā-pallavo jayati

2.5.38

yathottaram asau svāda-viśeṣollāsa-mayy api |
ratir vāsanayā svādvī bhāsate kāpi kasyacit

2.5.39

atha gauṇī--
vibhāvotkarṣajo bhāva-viśeṣo yo 'nugṛhyate |
saṅkucantyā svayaṃ ratyā sa gauṇī ratir ucyate

2.5.40

hāso vismaya utsāhaḥ śokaḥ krodho bhayaṃ tathā |
jugupsā cety asau bhāva-viśeṣaḥ saptadhoditaḥ

2.5.41

api kṛṣṇa-vibhāvatvam ādya-ṣaṭkasya sambhavet |
syād dehādi-vibhāvatvaṃ saptamyās tu rater vaśāt

2.5.42

hāsādāv atra bhinne 'pi śuddha-sattva-viśeṣataḥ |
parārthāyā rater yogād rati-śabdaḥ prayujyate

2.5.43

hāsottarā ratir yā syāt sā hāsa-ratir ucyate |
evaṃ vismaya-raty-ādyā vijñeyā ratayaś ca ṣaṭ

2.5.44

kañcit kālaṃ kvacid bhakte hāsādyāḥ sthāyitām amī |
ratyā cāru-kṛtā yānti tal-līlādy-anusārataḥ

2.5.45

tasmād aniyatādhārāḥ sapta sāmayikā ime |
sahajā api līyante baliṣṭhena tiraskṛtāḥ

2.5.46

kāpy avyabhicarantī sā svādhārān sva-svarūpataḥ |
ratir ātyantika-sthāyī bhāvo bhakta-jane ' khile |
syur etasyā vinā-bhāvād bhāvāḥ sarve nirarthakāḥ

2.5.47

vipakṣādiṣu yānto 'pi krodhādyāḥ sthāyitāṃ sadā |
labhante rati-śūnyatvān na bhakti-rasa-yogyatām

2.5.48

aviruddhair api spṛṣṭā bhāvaiḥ sañcāriṇo 'khilāḥ |
nirvedādyā vilīyante nārhanti sthāyitāṃ tataḥ

2.5.49

ity ato mati-garvādi-bhāvānāṃ ghaṭate na hi |
sthāyitā kaiścid iṣṭāpi pramāṇaṃ tatra tad-vidaḥ

2.5.50

sapta hāsādayas tv ete tais tair nītāḥ supuṣṭatām |
bhakteṣu sthāyitāṃ yānto rucir ebhyo vitanvate

2.5.51

tathā coktam--
aṣṭānām eva bhāvānāṃ saṃskārādhāyitā matā |
tat-tiraskṛta-saṃskārāḥ pare na sthāyitocitāḥ

2.5.52

tatra hāsa-ratiḥ--
ceto-vikāso hāsaḥ syād vāg-veṣehādi-vaikṛtāt |
sa dṛg-vikāsana-sauṣṭha-kapola-spandanādikṛt

2.5.53

kṛṣṇa-sambandhi-ceṣṭotthaḥ svayaṃ saṅkucad-ātmanā |
pratyānugṛhyamāṇo 'yaṃ hāso hāsa-ratir bhavet

2.5.54

yathā--
mayā dṛg api nārpitā sumukhi dadhni tubhyaṃ śape
sakhī tava nirargalā tad api me mukhaṃ jighrati |
praśādhi tad imāṃ mudhā cchalita-sādhum ity acyute
vadaty ajani dūtikā hasita-rodhane na kṣamā

2.5.55

atha vismaya-ratiḥ--
lokottarārtha-vīkṣāder vismayaś citta-vistṛtiḥ |
atra syur netra-vistāra-sādhūkti-pulakādayaḥ |
pūrvokta-rītyā niṣpannaḥ sa vismaya-ratir bhavet

2.5.56

yathā--
gavāṃ gopālānām api śiśu-gaṇaḥ pīta-vasano
lasac-chrīvatsāṅkaḥ pṛthu-bhuja-catuṣkair dhṛta-ruciḥ |
kṛta-stotrārambhaḥ sa vidhibhir ajāṇḍālibhir alaṃ
para-brahmollāsān vahati kim idaṃ hanta kim idam

2.5.57

atha utsāha-ratiḥ--
stheyasī sādhubhiḥ ślāghya-phale yuddhādi-karmaṇi |
satvarā mānasāsaktir utsāha iti kīrtyate

2.5.58

kālānavekṣaṇaṃ tatra dhairya-tyāgodyamādayaḥ |
siddhaḥ pūrvokta-vidhinā sa utsāha ratir bhavet

2.5.59

yathā--
kālindī-taṭa-bhuvi patra-śṛṅga-vaṃśī
nikvāṇair iha mukharī-kṛtāmbarāyām |
visphūrjann agha-damanena yoddhu-kāmaḥ
śrīdāmā parikaram udbhaṭaṃ babandha

2.5.60

atha śoka-ratiḥ--
śokas tv iṣṭa-viyogādyaiś citta-kleśa-bharaḥ smṛtaḥ |
vilāpa-pāta-niḥśvāsa-mukha-śoṣa-bhramādi-kṛt |
pūrvokta-vidhinaivāyaṃ siddhaḥ śoka-ratir bhavet

2.5.61

yathā śrī-daśame (10.7.25)--
ruditam anu niśamya tatra gopyo
bhṛśam anutapta-dhiyo 'śru-pūrṇa-mukhyaḥ |
rurudur anupalabhya nanda-sūnuṃ
pavana upārata-pāṃśu-varṣa-vege

2.5.62

yathā vā--
avalokya phaṇīndra-yantritaṃ
tanayaṃ prāṇa-sahasra-vallabham |
hṛdayaṃ na vidīryati dvidhā
dhig imāṃ martya-tanoḥ kaṭhoratām

2.5.63

atha krodha-ratiḥ--
prātikūlyādibhiś citta-jvalanaṃ krodha īryate |
pāruṣya-bhrū-kuṭī-netra-lauhityādi-vikāra-kṛt

2.5.64

evaṃ pūrvoktavat-siddhaṃ viduḥ krodha-ratiṃ budhāḥ |
dvidhāsau kṛṣṇa-tad-vairi-bhāvatvena kīrtitā

2.5.65

atha kṛṣṇa-vibhāvāḥ, yathā--
kaṇṭha-sīmani harer dyuti-bhājaṃ
rādhikā-maṇi-saraṃ paricitya |
taṃ cireṇa jaṭilā vikaṭa-bhrū-
bhaṅga-bhīmatara-dṛṣṭir dadarśa

2.5.66

tad-vairi-vibhāvāḥ, yathā--
atha kaṃsa-sahodarogra-dāve
harim abhyudyati tīvra-heti-bhāji |
rabhasād alikāmbare pralamba-
dviṣato 'bhūd bhrū-kuṭī-payoda-rekhā

2.5.67

atha bhaya-ratiḥ--
bhayaṃ cittāticāñcalyaṃ mantu-ghorekṣaṇādibhiḥ |
ātma-gopana-hṛcchoṣa-vidrava-bhramaṇādikṛt

2.5.68

niṣpannaṃ pūrvavad idaṃ budhā bhaya-ratiṃ viduḥ |
eṣāpi krodha-rativad dvi-vidhā kathitā budhaiḥ

2.5.69

tatra kṛṣṇa-vibhāvāḥ--
yācitaḥ paṭimabhiḥ syamantakaṃ
śauriṇā sadasi gāndinī-sutaḥ |
vastra-gūḍha-maṇir eṣa mūḍha-dhīs
tatra śuṣyad-adharaḥ klamaṃ yayau

2.5.70

duṣṭa-vibhāva-jāḥ, yathā--
bhairavaṃ bruvati hanta hanta gokula-
dvāri vārida-nibhe vṛṣāsure |
putra-gupti-dhṛta-yatna-vaibhavā
kampra-mūrtir abhavad vrajeśvarī

2.5.71

atha jugupsā-ratiḥ--
jugupsā syād ahṛdyānubhavāc citta-nimīlanam |
tatra niṣṭhīvanaṃ vaktra-kūṇanaṃ kutsanādayaḥ |
rater anugrahāj jātā sā jugupsā-ratir matā

2.5.72

yathā--
yadavadhi mama cetaḥ kṛṣṇa-pādāravinde
nava-nava-rasa-dhāmany udyataṃ rantum āsīt |
tadavadhi bata nārī-saṅgame smaryamāne
bhavati mukha-vikāraḥ suṣṭhu-niṣṭhīvanaṃ ca

2.5.73

ratitvāt prathamaikaiva sapta hāsādayas tathā |
ity aṣṭau sthāyino yāvad rasāvasthāṃ na saṃśritāḥ

2.5.74

cet svatantrās trayas-triṃśad bhaveyur vyabhicāriṇaḥ |
ihāṣṭau sāttvikāś caite bhāvākhyās tān asaṅkhyakāḥ

2.5.75

kṛṣṇānvayād guṇātīta-prauḍhānanda-mayā api |
bhānty amī triguṇotpanna-sukha-duḥkha-mayā iva

2.5.76

tatra sphuranti hrī-bodhotsāhādyāḥ sāttvikā iva |
tathā rājasavad-garva-harṣa-supti-hasādayaḥ |
viṣāda-dīnatā-moha-śokādyās tāmasā iva

2.5.77

prāyaḥ sukha-mayāḥ śītā uṣṇā duḥkha-mayā iha |
citreyaṃ paramānanda-sāndrāpy uṣṇā ratir matā

2.5.78

śītair bhāvair baliṣṭhais tu puṣṭā śītāyate hy asau |
uṣṇais tu ratir atyuṣṇā tāpayantīva bhāsate

2.5.79

ratir dvidhāpi kṛṣṇādyaiḥ śrutair avagataiḥ smṛtaiḥ |
tair vibhāvāditāṃ yadbhis tad-bhakteṣu raso bhavet

2.5.80

yathā dadhy-ādikaṃ dravyaṃ śarkarā-maricādibhiḥ |
saṃyojana-viśeṣeṇa rasālākhyo raso bhavet

2.5.81

tad atra sarvathā sākṣāt kṛṣṇādy-anubhavādbhutaḥ |
prauḍhānanda-camatkāro bhaktaiḥ ko 'py anurasyate

2.5.82

sa raty-ādi-vibhāvādyair ekībhāva-mayo 'pi san |
jñapta-tat-tad-viśeṣaś ca tat-tad-udbhedato bhavet

2.5.83

yathā coktam--
pratīyamānāḥ prathamaṃ vibhāvādyās tu bhāgaśaḥ |
gacchanto rasa-rūpatvaṃ militā yānty akhaṇḍatām

2.5.84

yathā marica-khaṇḍāder ekībhāve prapānake |
udbhāsaḥ kasyacit kvāpi vibhāvādes tathā rase

2.5.85

rate kāraṇa-bhūtā ye kṛṣṇa-kṛṣṇa-priyādayaḥ |
stambhādyāḥ kāra-bhūtāś ca nirvedādyāḥ sahāyakāḥ

2.5.86

hitvā kāraṇa-kāryādi-śabda-vācyatvam atra te |
rasodbodhe vibhāvādi-vyapadeśatvam āpnuyuḥ

2.5.87

rates tu tat-tad-āsvāda-viśeṣāyātiyogyatām |
vibhāvayanti kurvantīty uktā dhīrair vibhāvakāḥ

2.5.88

tāṃ cānubhāvayanty antas tadvanty āsvāda-nirbharām |
ity uktā anubhāvās te kaṭākṣādyāḥ sa-sāttvikāḥ

2.5.89

sañcārayanti vaicitrīṃ nayante tāṃ tathā-vidhām |
ye nirvedādayo bhāvās te tu sañcāriṇo matāḥ

2.5.90

eteṣāṃ tu tathā-bhāve bhagavat-kāvya-nāṭyayoḥ |
sevām āhuḥ paraṃ hetuṃ kecit tat-pakṣa-rāgiṇaḥ

2.5.91

kintu tatra sudustarka-mādhuryādbhuta-sampadaḥ |
rater asyāḥ prabhāvo 'yaṃ bhavet kāraṇam uttamam

2.5.92

mahā-śakti-vilāsātmā bhāvo 'cintya-svarūpa-bhāk |
raty-ākhyā ity ayaṃ yukto na hi tarkeṇa bādhitum |
bhāratādy-uktir eṣā hi prāktanair apy udāhṛtā

2.5.93

yathoktam udyama-parvaṇi [ma.bhā. 6.6.11]--
acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃs tarkeṇa yojayet
prakṛtibhyaḥ paraṃ yac ca tad acintyasya lakṣaṇam

2.5.94

vibhāvatādīn ānīya kṛṣṇādīn mañjulā ratiḥ |
etair eva tathābhūtaiḥ svaṃ saṃvardhayati sphuṭam

2.5.95

yathā svair eva salilaiḥ paripūrya balāhakān |
ratnālayo bhavaty ebhir vṛṣṭais tair eva vāridhiḥ

2.5.96

nave raty-aṅkure jāte hari-bhaktasya kasyacit |
vibhāvatvādi-hetutvaṃ kiñcit tat kāvya-nāṭyayoḥ

2.5.97

harer īṣac-chruti-vidhau rasāsvādaḥ satāṃ bhavet |
rater eva prabhāvo 'yaṃ hetus teṣāṃ tathākṛtau

2.5.98

mādhuryādy-āśrayatvena kṛṣṇādīṃs tanute ratiḥ |
tathānubhūyamānās te vistīrṇāṃ kurvate ratim

2.5.99

atas tasya vibhāvādi-catuṣkasya rater api |
atra sāhāyikaṃ vyaktaṃ mitho 'jasram avekṣyate

2.5.100

kintv etasyāḥ prabhāvo 'pi vairūpye sati kuñcati |
vairūpyas tu vibhāvāder anaucityam udīryate

2.5.101

alaukikyā prakṛtyeyaṃ sudurūhā rasa-sthitiḥ |
yatra sādhāraṇatayā bhāvāḥ sādhu sphuranty amī

2.5.102

eṣāṃ sva-para-sambandha-niyamānirṇayo hi yaḥ |
sādhāraṇyaṃ tad evoktaṃ bhāvānāṃ pūrva-sūribhiḥ

2.5.103

tad uktaṃ śrī-bharatena--
śaktir asti vibhāvādeḥ kāpi sādhāraṇī-kṛtau |
pramātā tad-abhedena svaṃ yayā pratipadyate

2.5.104

iti |
duḥkhādayaḥ sphuranto 'pi jātu bhāntaḥ svīyatayā hṛdi |
prauḍhānanda-camatkāra-carvaṇām eva tanvate

2.5.105

parāśrayatayāpy ete jātu bhāntaḥ sukhādayaḥ |
hṛdaye paramānanda-sandoham upacinvate

2.5.106

sad-bhāvaś ced vibhāvādeḥ kiñcin-mātrasya jāyate |
sadyaś catuṣṭayākṣepāt pūrṇataivopapadyate

2.5.107

kiṃ ca--
ratiḥ sthitānukāryeṣu laukikatvādi-hetubhiḥ |
rasaḥ syān neti nāṭya-jñā yad āhur yuktam eva tat

2.5.108

alaukikī tv iyaṃ kṛṣṇa-ratiḥ sarvādbhutādbhutā |
yoge rasa-viśeṣatvaṃ gacchanty eva hari-priye

2.5.109

viyoge tv adbhutānanda-vivartatvaṃ dadhaty api |
tanoty eṣā pragāḍhārti-bharābhāsatvam ūrjitā

2.5.110

tatrāpi vallavādhīśa-nandanālambanā ratiḥ |
sāndrānanda-camatkāra-paramāvadhir iṣyate

2.5.111

yat-sukhaugha-lavāgastyaḥ pibaty eva sva-tejasā |
remaśa-mādhurī-sākṣātkārānandābdhim apy alam

2.5.112

kiṃ ca--
paramānanda-tādātmyād ratyāder asya vastutaḥ |
rasasya sva-prakāśatvam akhaṇḍatvaṃ ca sidhyati

2.5.113

pūrvam uktād dvidhā bhdedān mukhya-gauṇatayā rateḥ |
bhaved bhakti-raso 'py eṣa mukhya-gauṇatayā dvidhā

2.5.114

pañcadhāpi rater aikyān mukhyas tv eka ihoditaḥ |
saptadhātra tathā gauṇa iti bhakti-raso 'ṣṭadhā

2.5.115

tatra mukhyaḥ--
mukhyas tu pañcadhā śāntaḥ prītaḥ preyāṃś ca vatsalaḥ |
madhuraś cety amī jñeyā yathā-pūrvam anuttamāḥ

2.5.116

atha gauṇaḥ--
hāsyo 'dbhutas tathā vīraḥ karuṇo raudra ity api |
bhayānakaḥ sa bībhatsa iti gauṇaś ca saptadhā

2.5.117

evaṃ bhakti-raso bhedād dvayor dvādaśadhocyate |
vastutas tu purāṇādau pañcadhaiva vilokyate

2.5.118

śvetaś citro 'ruṇaḥ śoṇaḥ śyāmaḥ pāṇḍura-piṅgalau |
gauro dhūmras tathā raktaḥ kālo nītaḥ kramād amī

2.5.119

kapilo mādhavopendrau nṛsiṃho nanda-nandanaḥ |
balaḥ kūrmas tathā kalkī rāghavo bhārgavaḥ kiriḥ |
mīna ity eṣu kathitāḥ kramād dvādaśa devatāḥ

2.5.120

pūrter vikāra-vistāra-vikṣepa-kṣobhatas tathā |
sarva-bhakti-rasāsvādaḥ pañcadhā parikīrtitaḥ

2.5.121

pūrtiḥ śānte vikāśas tu prītādiṣv api pañcasu |
vīre 'dbhute ca vistāro vikṣepaḥ karuṇograyoḥ |
bhayānake 'tha bībhatse kṣobho dhīrair udāhṛtaḥ

2.5.122

akhaṇḍa-sukha-rūpatve 'py eṣām asti kvacit kvacit |
raseṣu gahanāsvāda-viśeṣaḥ ko 'py anuttamaḥ

2.5.123

pratīyamānā apy ajñair grāmyaiḥ sapadi duḥkhavat |
karuṇādyā rasāḥ prājñaiḥ prauḍhānanda-mayā matāḥ

2.5.124

alaukika-vibhāvatvaṃ nītebhyo rati-līlayā |
sad-uktyā ca sukhaṃ tebhyaḥ syāt suvyaktam iti sthitiḥ

2.5.125

tathā ca nāṭyādau--
karuṇādāv api rase jāyate yat paraṃ sukham |
sucetasām anubhavaḥ pramāṇaṃ tatra kevalam

2.5.126

sarvatra karuṇākhyasya rasasyaivopapādanāt |
bhaved rāmāyaṇādīnām anyathā duḥkha-hetutā

2.5.127

tathātve rāma-pādābja-prema-kallola-vāridhiḥ |
prītyā rāmāyaṇaṃ nityaṃ hanumān śṛṇuyāt katham

2.5.128

api ca--
sañcārī syāt samāno vā kṛṣṇa-ratyāḥ suhṛd-ratiḥ |
adhikā puṣyamāṇā ced bhāvollāsā ratiḥ

2.5.129

phalgu-vairāgya-nirdagdhāḥ śuṣka-jñānāś ca haitukāḥ |
mīmāṃsakā viśeṣeṇa bhaktyāsvāda-bahirmukhāḥ

2.5.130

ity eṣa bhakti-rasikaś caurād iva mahā-nidhiḥ |
jaran-mīmāṃsakād rakṣyaḥ kṛṣṇa-bhakti-rasaḥ sadā

2.5.131

sarvathaiva durūho 'yam abhaktair bhagavad-rasaḥ |
tat-pādāmbuja-sarvasvair bhaktair evānurasyate

2.5.132

vyatītya bhāvanā-vartma yaś camatkāra-kāra-bhūḥ |
hṛdi sattvojjvale bāḍhaṃ svadate sa raso mataḥ

2.5.133

bhāvanāyāḥ pade yas tu budhenānanya-buddhinā |
bhāvyate gāḍha-saṃskāraiś citte bhāvaḥ sa kathyate

2.5.134

gopāla-rūpa-śobhāṃ dadhad api raghunātha-bhāva-vistārī |
tuṣyatu sanātanātmā daikṣiṇa-vibhāge sudhāmbunidheḥ

Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc