Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 2.5
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau dakṣiṇa-vibhāge
bhakti-rasa-sāmānya-nirūpaṇe vyabhicāri-laharī caturthī ||
(2.5)
sthāyi-bhāvākhyā pañcama-laharī
aviruddhān viruddhāṃś ca bhāvān yo vaśatāṃ nayan |
su-rājeva virājeta sa sthāyī bhāva ucyate
sthāyī bhāvo 'tra sa proktaḥ śrī-kṛṣṇa-viṣayā ratiḥ |
mukhyā gauṇī ca sā dvedhā rasa-jñaiḥ parikīrtitā
tatra mukhyā--
śuddha-sattva-viśeṣātmā ratir mukhyeti kīrtitā |
mukhyāpi dvi-vidhā svārthā parārthā ceti kīrtyate
tatra svārthā--
aviruddhaiḥ sphuṭaṃ bhāvaiḥ puṣṇāty ātmānam eva yā |
viruddhair duḥkha-glāniḥ sā svārthā kathitā ratiḥ
atha parārthā---
aviruddhaṃ viruddhaṃ ca saṅkucantī svayaṃ ratiḥ |
yā bhāvam anugṛhṇāti sā parārthā nigadyate
śuddhā prītis tathā sakhyaṃ vātsalyaṃ priyatety asau |
svaparārthyaiva sā mukhyā punaḥ pañca-vidhā bhavet
vaiśiṣṭyaṃ pātra-vaiśiṣṭyād ratir eṣopagacchati |
yathārkaḥ pratibimbātmā sphaṭikādiṣu vastuṣu
tatra śuddhā--
sāmānyāsau tathā svacchā śāntiś cety ādimā tridhā |
eṣāṅga-kampatā-netrāmīlanonmīlanādi-kṛt
tatra sāmānyā--
kañcid viśeṣam aprāptā sādhāraṇa-janasya yā |
bālikadaiś ca kṛṣṇe syāt sāmānyā sā ratir matā
yathā--
asmin mathurā-vīthyām udayati madhure virocane purataḥ |
kathasva sakhe mradimānaṃ mānasa-madanaṃ kim eti mama
yathā vā--
tri-varṣā bālikā seyaṃ varṣīyasi samīkṣyatām |
yā puraḥ kṛṣṇam ālokya huṅkurvaty abhidhāvati
atha svacchā--
tat-tat-sādhanato nānā-vidha-bhakti-prasaṅgataḥ |
sādhākānāṃ tu vaividhyaṃ yāntī svacchā ratir matā
yadā yādṛśī bhakte syād āsaktis tādṛśaṃ tadā |
rūpaṃ sphaṭikavad dhatte svacchāsau tena kīrtitā
yathā--
kvacit prabhur iti stuvan kvacana mitram ity uddhasan
kvacit tanaya ity avan kvacana kānta ity ullasan |
kvacin manasi bhāvayan parama eṣa ātmety asāv
abhūd vividha-sevayā vividha-vṛttir āryo dvijaḥ
anācānta-dhiyāṃ tat-tad-bhāva-niṣṭhā sukhārṇave |
āryāṇām atiśuddhānāṃ prāyaḥ svacchā ratir bhavet
atha śāntiḥ--
mānase nirvikalpatvaṃ śama ity abhidhīyate
tatha coktam--
vihāya viṣayonmukhyaṃ nijānanda-sthitir yataḥ |
ātmanaḥ kathyate so 'tra svabhāvaḥ śama ity asau
prāyaḥ śama-pradhānānāṃ mamatā-gandha-varjitā |
paramātmatayā kṛṣṇe jātā śānta-ratir matā
yathā--
devarṣi-vīṇayā pīte hari-līlā-mahotsave |
sanakasya tanau kampo brahmānubhavino 'py abhūt
yathā vā--
hari-vallabha-sevayā samantād
apara-vargānubhavaṃ kilāvadhīrya |
ghana-sundaram ātmano 'py abhīṣṭaṃ
paramaṃ brahma didṛkṣate mano me
agrato vakṣyamāṇais tu svādaiḥ prīty-ādi-saṃśrayaiḥ |
rater asyā asamparkād iyaṃ śuddheti bhaṇyate
atha bheda-trayī hṛdyā rateḥ prīty-ādir īryate |
gāḍhānukūlatotpannā mamatvena sadāśritā
kṛṣṇa-bhakteṣv anugrāhya-sakhi-pūjyeṣv anukramāt |
tri-vidheṣu trayī prītiḥ sakhyaṃ vatsalatety asau
atra netrādi-phullatva-jṛmbhaṇodghūrṇanādayaḥ |
kevalā saṅkulā ceti dvi-vidheyaṃ rati-trayī
tatra kevalā--
raty-antarasya gandhena varjitā kevalā bhavet |
vrajānuge rasālādau śrīdāmādau vayasyake |
gurau ca vrajanāthādau krameṇaiva sphuraty asau
tatra saṅkulā--
eṣāṃ dvayos trayāṇāṃ vā sannipātas tu saṅkulā |
udbhavādau ca bhīmādau mathurādau krameṇa sā |
yasyādhikyaṃ bhaved yatra sa tena vyapadiśyate
atha prītiḥ--
svasmād bhavanti ye nyūnās te 'nugrāhyā harer matāḥ |
ārādhyatvātmikā teṣāṃ ratiḥ prītir itīritā
tatrāsakti-kṛd anyatra prīti-saṃhāriṇī hy asau
yathā mukunda-mālāyām (8)û
divi vā bhuvi vā mamāstu vāso
narake vā narakāntaka prakāmam |
avadhīrita-śāradāravindau
caraṇau te maraṇe 'pi cintayāmi
atha sakhyam--
ye syus tulyā mukundasya te sakhāyaḥ satāṃ matāḥ |
sāmyād viśrambha-rūpaiṣāṃ ratiḥ sakhyam ihocyate |
parihāsa-prahāsādi-kāriṇīyam ayantraṇā
yathā--
māṃ puṣpitāraṇya-didṛkṣayāgataṃ
nimeṣa-viśleṣa-vidīrṇa-mānasāḥ |
te saṃspṛśantaḥ pulakāñcita-śriyo
dūrād ahaṃpūrvikayādya remire
yathā vā--
śrīdāma-dor-vilasitena kṛto 'si kāmaṃ
dāmodara tvam iha darpa-dhurā daridraḥ |
sadyas tvayā tad api kathanam eva kṛtvā
devyai hriye trayam adāyi jvalāñjalīnām
atha vātsalyam--
guravo ye harer asya te pūjyā iti viśrutāḥ |
anugraha-mayī teṣāṃ ratir vātsalyam ucyate |
idaṃ lālana-bhavyāśīś cibuka-sparśanādi-kṛt
yathā--
agrāsi yan-nirabhisandhi-virodha-bhājaḥ
kaṃsasya kiṅkara-gaṇair girito 'py udagraiḥ |
gās tatra rakṣitum asau gahane mṛdur me
bālaḥ prayāty avirataṃ bata kiṃ karomi
yathā vā--
sutam aṅgulibhiḥ snuta-stanī
cibukāgre dadhatī dayārdra-dhīḥ |
samalālayad ālayāt puraḥ
sthiti-bhājaṃ vraja-rāja-gehinī
mitho harer mṛgākṣyāś ca sambhogasyādi-kāraṇam |
madhurāpara-paryāyā priyatākhyoditā ratiḥ |
asyāṃ kaṭākṣa-bhrū-kṣepa-priya-vāṇī-smitādayaḥ
yathā govinda-vilāse--
ciram utkuṇṭhita-manaso rādhā-mura-vairiṇoḥ ko 'pi |
nibhṛta-nirīkṣaṇa-janmā pratyāśā-pallavo jayati
yathottaram asau svāda-viśeṣollāsa-mayy api |
ratir vāsanayā svādvī bhāsate kāpi kasyacit
atha gauṇī--
vibhāvotkarṣajo bhāva-viśeṣo yo 'nugṛhyate |
saṅkucantyā svayaṃ ratyā sa gauṇī ratir ucyate
hāso vismaya utsāhaḥ śokaḥ krodho bhayaṃ tathā |
jugupsā cety asau bhāva-viśeṣaḥ saptadhoditaḥ
api kṛṣṇa-vibhāvatvam ādya-ṣaṭkasya sambhavet |
syād dehādi-vibhāvatvaṃ saptamyās tu rater vaśāt
hāsādāv atra bhinne 'pi śuddha-sattva-viśeṣataḥ |
parārthāyā rater yogād rati-śabdaḥ prayujyate
hāsottarā ratir yā syāt sā hāsa-ratir ucyate |
evaṃ vismaya-raty-ādyā vijñeyā ratayaś ca ṣaṭ
kañcit kālaṃ kvacid bhakte hāsādyāḥ sthāyitām amī |
ratyā cāru-kṛtā yānti tal-līlādy-anusārataḥ
tasmād aniyatādhārāḥ sapta sāmayikā ime |
sahajā api līyante baliṣṭhena tiraskṛtāḥ
kāpy avyabhicarantī sā svādhārān sva-svarūpataḥ |
ratir ātyantika-sthāyī bhāvo bhakta-jane ' khile |
syur etasyā vinā-bhāvād bhāvāḥ sarve nirarthakāḥ
vipakṣādiṣu yānto 'pi krodhādyāḥ sthāyitāṃ sadā |
labhante rati-śūnyatvān na bhakti-rasa-yogyatām
aviruddhair api spṛṣṭā bhāvaiḥ sañcāriṇo 'khilāḥ |
nirvedādyā vilīyante nārhanti sthāyitāṃ tataḥ
ity ato mati-garvādi-bhāvānāṃ ghaṭate na hi |
sthāyitā kaiścid iṣṭāpi pramāṇaṃ tatra tad-vidaḥ
sapta hāsādayas tv ete tais tair nītāḥ supuṣṭatām |
bhakteṣu sthāyitāṃ yānto rucir ebhyo vitanvate
tathā coktam--
aṣṭānām eva bhāvānāṃ saṃskārādhāyitā matā |
tat-tiraskṛta-saṃskārāḥ pare na sthāyitocitāḥ
tatra hāsa-ratiḥ--
ceto-vikāso hāsaḥ syād vāg-veṣehādi-vaikṛtāt |
sa dṛg-vikāsana-sauṣṭha-kapola-spandanādikṛt
kṛṣṇa-sambandhi-ceṣṭotthaḥ svayaṃ saṅkucad-ātmanā |
pratyānugṛhyamāṇo 'yaṃ hāso hāsa-ratir bhavet
yathā--
mayā dṛg api nārpitā sumukhi dadhni tubhyaṃ śape
sakhī tava nirargalā tad api me mukhaṃ jighrati |
praśādhi tad imāṃ mudhā cchalita-sādhum ity acyute
vadaty ajani dūtikā hasita-rodhane na kṣamā
atha vismaya-ratiḥ--
lokottarārtha-vīkṣāder vismayaś citta-vistṛtiḥ |
atra syur netra-vistāra-sādhūkti-pulakādayaḥ |
pūrvokta-rītyā niṣpannaḥ sa vismaya-ratir bhavet
yathā--
gavāṃ gopālānām api śiśu-gaṇaḥ pīta-vasano
lasac-chrīvatsāṅkaḥ pṛthu-bhuja-catuṣkair dhṛta-ruciḥ |
kṛta-stotrārambhaḥ sa vidhibhir ajāṇḍālibhir alaṃ
para-brahmollāsān vahati kim idaṃ hanta kim idam
atha utsāha-ratiḥ--
stheyasī sādhubhiḥ ślāghya-phale yuddhādi-karmaṇi |
satvarā mānasāsaktir utsāha iti kīrtyate
kālānavekṣaṇaṃ tatra dhairya-tyāgodyamādayaḥ |
siddhaḥ pūrvokta-vidhinā sa utsāha ratir bhavet
yathā--
kālindī-taṭa-bhuvi patra-śṛṅga-vaṃśī
nikvāṇair iha mukharī-kṛtāmbarāyām |
visphūrjann agha-damanena yoddhu-kāmaḥ
śrīdāmā parikaram udbhaṭaṃ babandha
atha śoka-ratiḥ--
śokas tv iṣṭa-viyogādyaiś citta-kleśa-bharaḥ smṛtaḥ |
vilāpa-pāta-niḥśvāsa-mukha-śoṣa-bhramādi-kṛt |
pūrvokta-vidhinaivāyaṃ siddhaḥ śoka-ratir bhavet
yathā śrī-daśame (10.7.25)--
ruditam anu niśamya tatra gopyo
bhṛśam anutapta-dhiyo 'śru-pūrṇa-mukhyaḥ |
rurudur anupalabhya nanda-sūnuṃ
pavana upārata-pāṃśu-varṣa-vege
yathā vā--
avalokya phaṇīndra-yantritaṃ
tanayaṃ prāṇa-sahasra-vallabham |
hṛdayaṃ na vidīryati dvidhā
dhig imāṃ martya-tanoḥ kaṭhoratām
atha krodha-ratiḥ--
prātikūlyādibhiś citta-jvalanaṃ krodha īryate |
pāruṣya-bhrū-kuṭī-netra-lauhityādi-vikāra-kṛt
evaṃ pūrvoktavat-siddhaṃ viduḥ krodha-ratiṃ budhāḥ |
dvidhāsau kṛṣṇa-tad-vairi-bhāvatvena kīrtitā
atha kṛṣṇa-vibhāvāḥ, yathā--
kaṇṭha-sīmani harer dyuti-bhājaṃ
rādhikā-maṇi-saraṃ paricitya |
taṃ cireṇa jaṭilā vikaṭa-bhrū-
bhaṅga-bhīmatara-dṛṣṭir dadarśa
tad-vairi-vibhāvāḥ, yathā--
atha kaṃsa-sahodarogra-dāve
harim abhyudyati tīvra-heti-bhāji |
rabhasād alikāmbare pralamba-
dviṣato 'bhūd bhrū-kuṭī-payoda-rekhā
atha bhaya-ratiḥ--
bhayaṃ cittāticāñcalyaṃ mantu-ghorekṣaṇādibhiḥ |
ātma-gopana-hṛcchoṣa-vidrava-bhramaṇādikṛt
niṣpannaṃ pūrvavad idaṃ budhā bhaya-ratiṃ viduḥ |
eṣāpi krodha-rativad dvi-vidhā kathitā budhaiḥ
tatra kṛṣṇa-vibhāvāḥ--
yācitaḥ paṭimabhiḥ syamantakaṃ
śauriṇā sadasi gāndinī-sutaḥ |
vastra-gūḍha-maṇir eṣa mūḍha-dhīs
tatra śuṣyad-adharaḥ klamaṃ yayau
duṣṭa-vibhāva-jāḥ, yathā--
bhairavaṃ bruvati hanta hanta gokula-
dvāri vārida-nibhe vṛṣāsure |
putra-gupti-dhṛta-yatna-vaibhavā
kampra-mūrtir abhavad vrajeśvarī
atha jugupsā-ratiḥ--
jugupsā syād ahṛdyānubhavāc citta-nimīlanam |
tatra niṣṭhīvanaṃ vaktra-kūṇanaṃ kutsanādayaḥ |
rater anugrahāj jātā sā jugupsā-ratir matā
yathā--
yadavadhi mama cetaḥ kṛṣṇa-pādāravinde
nava-nava-rasa-dhāmany udyataṃ rantum āsīt |
tadavadhi bata nārī-saṅgame smaryamāne
bhavati mukha-vikāraḥ suṣṭhu-niṣṭhīvanaṃ ca
ratitvāt prathamaikaiva sapta hāsādayas tathā |
ity aṣṭau sthāyino yāvad rasāvasthāṃ na saṃśritāḥ
cet svatantrās trayas-triṃśad bhaveyur vyabhicāriṇaḥ |
ihāṣṭau sāttvikāś caite bhāvākhyās tān asaṅkhyakāḥ
kṛṣṇānvayād guṇātīta-prauḍhānanda-mayā api |
bhānty amī triguṇotpanna-sukha-duḥkha-mayā iva
tatra sphuranti hrī-bodhotsāhādyāḥ sāttvikā iva |
tathā rājasavad-garva-harṣa-supti-hasādayaḥ |
viṣāda-dīnatā-moha-śokādyās tāmasā iva
prāyaḥ sukha-mayāḥ śītā uṣṇā duḥkha-mayā iha |
citreyaṃ paramānanda-sāndrāpy uṣṇā ratir matā
śītair bhāvair baliṣṭhais tu puṣṭā śītāyate hy asau |
uṣṇais tu ratir atyuṣṇā tāpayantīva bhāsate
ratir dvidhāpi kṛṣṇādyaiḥ śrutair avagataiḥ smṛtaiḥ |
tair vibhāvāditāṃ yadbhis tad-bhakteṣu raso bhavet
yathā dadhy-ādikaṃ dravyaṃ śarkarā-maricādibhiḥ |
saṃyojana-viśeṣeṇa rasālākhyo raso bhavet
tad atra sarvathā sākṣāt kṛṣṇādy-anubhavādbhutaḥ |
prauḍhānanda-camatkāro bhaktaiḥ ko 'py anurasyate
sa raty-ādi-vibhāvādyair ekībhāva-mayo 'pi san |
jñapta-tat-tad-viśeṣaś ca tat-tad-udbhedato bhavet
yathā coktam--
pratīyamānāḥ prathamaṃ vibhāvādyās tu bhāgaśaḥ |
gacchanto rasa-rūpatvaṃ militā yānty akhaṇḍatām
yathā marica-khaṇḍāder ekībhāve prapānake |
udbhāsaḥ kasyacit kvāpi vibhāvādes tathā rase
rate kāraṇa-bhūtā ye kṛṣṇa-kṛṣṇa-priyādayaḥ |
stambhādyāḥ kāra-bhūtāś ca nirvedādyāḥ sahāyakāḥ
hitvā kāraṇa-kāryādi-śabda-vācyatvam atra te |
rasodbodhe vibhāvādi-vyapadeśatvam āpnuyuḥ
rates tu tat-tad-āsvāda-viśeṣāyātiyogyatām |
vibhāvayanti kurvantīty uktā dhīrair vibhāvakāḥ
tāṃ cānubhāvayanty antas tadvanty āsvāda-nirbharām |
ity uktā anubhāvās te kaṭākṣādyāḥ sa-sāttvikāḥ
sañcārayanti vaicitrīṃ nayante tāṃ tathā-vidhām |
ye nirvedādayo bhāvās te tu sañcāriṇo matāḥ
eteṣāṃ tu tathā-bhāve bhagavat-kāvya-nāṭyayoḥ |
sevām āhuḥ paraṃ hetuṃ kecit tat-pakṣa-rāgiṇaḥ
kintu tatra sudustarka-mādhuryādbhuta-sampadaḥ |
rater asyāḥ prabhāvo 'yaṃ bhavet kāraṇam uttamam
mahā-śakti-vilāsātmā bhāvo 'cintya-svarūpa-bhāk |
raty-ākhyā ity ayaṃ yukto na hi tarkeṇa bādhitum |
bhāratādy-uktir eṣā hi prāktanair apy udāhṛtā
yathoktam udyama-parvaṇi [ma.bhā. 6.6.11]--
acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃs tarkeṇa yojayet
prakṛtibhyaḥ paraṃ yac ca tad acintyasya lakṣaṇam
vibhāvatādīn ānīya kṛṣṇādīn mañjulā ratiḥ |
etair eva tathābhūtaiḥ svaṃ saṃvardhayati sphuṭam
yathā svair eva salilaiḥ paripūrya balāhakān |
ratnālayo bhavaty ebhir vṛṣṭais tair eva vāridhiḥ
nave raty-aṅkure jāte hari-bhaktasya kasyacit |
vibhāvatvādi-hetutvaṃ kiñcit tat kāvya-nāṭyayoḥ
harer īṣac-chruti-vidhau rasāsvādaḥ satāṃ bhavet |
rater eva prabhāvo 'yaṃ hetus teṣāṃ tathākṛtau
mādhuryādy-āśrayatvena kṛṣṇādīṃs tanute ratiḥ |
tathānubhūyamānās te vistīrṇāṃ kurvate ratim
atas tasya vibhāvādi-catuṣkasya rater api |
atra sāhāyikaṃ vyaktaṃ mitho 'jasram avekṣyate
kintv etasyāḥ prabhāvo 'pi vairūpye sati kuñcati |
vairūpyas tu vibhāvāder anaucityam udīryate
alaukikyā prakṛtyeyaṃ sudurūhā rasa-sthitiḥ |
yatra sādhāraṇatayā bhāvāḥ sādhu sphuranty amī
eṣāṃ sva-para-sambandha-niyamānirṇayo hi yaḥ |
sādhāraṇyaṃ tad evoktaṃ bhāvānāṃ pūrva-sūribhiḥ
tad uktaṃ śrī-bharatena--
śaktir asti vibhāvādeḥ kāpi sādhāraṇī-kṛtau |
pramātā tad-abhedena svaṃ yayā pratipadyate
iti |
duḥkhādayaḥ sphuranto 'pi jātu bhāntaḥ svīyatayā hṛdi |
prauḍhānanda-camatkāra-carvaṇām eva tanvate
parāśrayatayāpy ete jātu bhāntaḥ sukhādayaḥ |
hṛdaye paramānanda-sandoham upacinvate
sad-bhāvaś ced vibhāvādeḥ kiñcin-mātrasya jāyate |
sadyaś catuṣṭayākṣepāt pūrṇataivopapadyate
kiṃ ca--
ratiḥ sthitānukāryeṣu laukikatvādi-hetubhiḥ |
rasaḥ syān neti nāṭya-jñā yad āhur yuktam eva tat
alaukikī tv iyaṃ kṛṣṇa-ratiḥ sarvādbhutādbhutā |
yoge rasa-viśeṣatvaṃ gacchanty eva hari-priye
viyoge tv adbhutānanda-vivartatvaṃ dadhaty api |
tanoty eṣā pragāḍhārti-bharābhāsatvam ūrjitā
tatrāpi vallavādhīśa-nandanālambanā ratiḥ |
sāndrānanda-camatkāra-paramāvadhir iṣyate
yat-sukhaugha-lavāgastyaḥ pibaty eva sva-tejasā |
remaśa-mādhurī-sākṣātkārānandābdhim apy alam
kiṃ ca--
paramānanda-tādātmyād ratyāder asya vastutaḥ |
rasasya sva-prakāśatvam akhaṇḍatvaṃ ca sidhyati
pūrvam uktād dvidhā bhdedān mukhya-gauṇatayā rateḥ |
bhaved bhakti-raso 'py eṣa mukhya-gauṇatayā dvidhā
pañcadhāpi rater aikyān mukhyas tv eka ihoditaḥ |
saptadhātra tathā gauṇa iti bhakti-raso 'ṣṭadhā
tatra mukhyaḥ--
mukhyas tu pañcadhā śāntaḥ prītaḥ preyāṃś ca vatsalaḥ |
madhuraś cety amī jñeyā yathā-pūrvam anuttamāḥ
atha gauṇaḥ--
hāsyo 'dbhutas tathā vīraḥ karuṇo raudra ity api |
bhayānakaḥ sa bībhatsa iti gauṇaś ca saptadhā
evaṃ bhakti-raso bhedād dvayor dvādaśadhocyate |
vastutas tu purāṇādau pañcadhaiva vilokyate
śvetaś citro 'ruṇaḥ śoṇaḥ śyāmaḥ pāṇḍura-piṅgalau |
gauro dhūmras tathā raktaḥ kālo nītaḥ kramād amī
kapilo mādhavopendrau nṛsiṃho nanda-nandanaḥ |
balaḥ kūrmas tathā kalkī rāghavo bhārgavaḥ kiriḥ |
mīna ity eṣu kathitāḥ kramād dvādaśa devatāḥ
pūrter vikāra-vistāra-vikṣepa-kṣobhatas tathā |
sarva-bhakti-rasāsvādaḥ pañcadhā parikīrtitaḥ
pūrtiḥ śānte vikāśas tu prītādiṣv api pañcasu |
vīre 'dbhute ca vistāro vikṣepaḥ karuṇograyoḥ |
bhayānake 'tha bībhatse kṣobho dhīrair udāhṛtaḥ
akhaṇḍa-sukha-rūpatve 'py eṣām asti kvacit kvacit |
raseṣu gahanāsvāda-viśeṣaḥ ko 'py anuttamaḥ
pratīyamānā apy ajñair grāmyaiḥ sapadi duḥkhavat |
karuṇādyā rasāḥ prājñaiḥ prauḍhānanda-mayā matāḥ
alaukika-vibhāvatvaṃ nītebhyo rati-līlayā |
sad-uktyā ca sukhaṃ tebhyaḥ syāt suvyaktam iti sthitiḥ
tathā ca nāṭyādau--
karuṇādāv api rase jāyate yat paraṃ sukham |
sucetasām anubhavaḥ pramāṇaṃ tatra kevalam
sarvatra karuṇākhyasya rasasyaivopapādanāt |
bhaved rāmāyaṇādīnām anyathā duḥkha-hetutā
tathātve rāma-pādābja-prema-kallola-vāridhiḥ |
prītyā rāmāyaṇaṃ nityaṃ hanumān śṛṇuyāt katham
api ca--
sañcārī syāt samāno vā kṛṣṇa-ratyāḥ suhṛd-ratiḥ |
adhikā puṣyamāṇā ced bhāvollāsā ratiḥ
phalgu-vairāgya-nirdagdhāḥ śuṣka-jñānāś ca haitukāḥ |
mīmāṃsakā viśeṣeṇa bhaktyāsvāda-bahirmukhāḥ
ity eṣa bhakti-rasikaś caurād iva mahā-nidhiḥ |
jaran-mīmāṃsakād rakṣyaḥ kṛṣṇa-bhakti-rasaḥ sadā
sarvathaiva durūho 'yam abhaktair bhagavad-rasaḥ |
tat-pādāmbuja-sarvasvair bhaktair evānurasyate
vyatītya bhāvanā-vartma yaś camatkāra-kāra-bhūḥ |
hṛdi sattvojjvale bāḍhaṃ svadate sa raso mataḥ
bhāvanāyāḥ pade yas tu budhenānanya-buddhinā |
bhāvyate gāḍha-saṃskāraiś citte bhāvaḥ sa kathyate
gopāla-rūpa-śobhāṃ dadhad api raghunātha-bhāva-vistārī |
tuṣyatu sanātanātmā daikṣiṇa-vibhāge sudhāmbunidheḥ
Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0