હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 3.1

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ દક્ષિણ-વિભાગે
ભક્તિ-રસ-સામાન્ય-નિરૂપણે સ્થાયિ-ભાવ-લહરી પઞ્ચમી ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ
સામાન્ય-ભગવદ્-ભક્તિ-રસ-નિરૂપકો નામ
દક્ષિણ-વિભાગઃ સમાપ્તઃ ॥
(3)
મુખ્ય-ભક્તિ-રસ-નિરૂપકઃ
પશ્ચિમ-વિભાગઃ
(3.1)
શાન્તિ-ભક્તિ-રસાખ્યા
પ્રથમ-લહરી
ધૃત-મુગ્ધ-રૂપ-ભારો ભાગવતાર્પિત-પૃથુ-પ્રેમા ।
સ મયિ સનાતન-મૂર્તિસ્ તનોતુ પુરુષોત્તમસ્ તુષ્ટિમ્

રસામૃતાબ્ધેર્ ભાગે ઽત્ર તૃતીયે પશ્ચિમાભિધે ।
મુખ્યો ભક્તિ-રસઃ પઞ્ચવિધઃ શાન્તાદીર્ ઈર્યતે

અતો ઽત્ર પાઞ્ચવિધ્યેન લહર્યઃ પઞ્ચ કીર્તિતાઃ ।
અથામી પઞ્ચ લક્ષ્યન્તે રસાઃ શાન્તાદયઃ ક્રમાત્

તત્ર શાન્ત-ભક્તિ-રસઃ--
વક્ષ્યમાણૈર્ વિભાવાદ્યૈઃ શમિનાં સ્વાદ્યતાં ગતઃ
સ્થાયી શાન્તિ-રતિર્ ધીરૈઃ શાન્ત-ભક્તિ-રસઃ સ્મૃતઃ

પ્રાયઃ સ્વ-સુખ-જાતીયં સુખં સ્યાદ્ અત્ર યોગિનામ્ ।
કિન્ત્વ્ આત્મ-સૌખ્યમ્ અઘનં ઘનં ત્વ્ ઈશમ્ અયં સુખમ્

તત્રાપીશ-સ્વરૂપાનુભવસ્યૈવોરુ-હેતુતા ।
દાસાદિ-વન્-મનો-જ્ઞત્વ-લીલાદેર્ ન તથા મતા

તત્ર આલમ્બનાઃ--
ચતુર્ભુજશ્ ચ શાન્તાશ્ ચ અસ્મિન્ન્ આલમ્બના મતાઃ

તત્ર ચતુર્ભુજઃ--
શ્યામાકૃતિઃ સ્ફુરતિ ચારુ-ચતુર્ભુજો ઽયમ્
આનન્દ-રાશિર્ અખિલાત્મ-સિન્ધુ-તરઙ્ગઃ ।
યસ્મિન્ ગતે નયનયોઃ પથિ નિર્જિહીતે
પ્રત્યક્-પદાત્ પરમહંસ-મુનેર્ મનો ઽપિ

સચ્ચિદાનન્દ-સાન્દ્રાઙ્ગ આત્મારામ-શિરોમણિઃ ।
પરમાત્મા પરં બ્રહ્મ શમો દાન્તઃ શુચિર્ વશી

સદા સ્વરૂપ-સમ્પ્રાપ્તો હતારિ-ગતિ-દાયકઃ ।
વિભુર્ ઇત્ય્ આદિ ગુણવાન્ અસ્મિન્ન્ આલમ્બનો હરિઃ

અથ શાન્તાઃ--
શાન્તાઃ સ્યુઃ કૃષ્ણ-તત્-પ્રેષ્ણ્હ-કારુણ્યેન રતિં ગતાઃ ।
આત્મારામાસ્ તદીયાધ્વ-બદ્ધ-શ્રદ્ધાશ્ ચ તાપસાઃ

અથ આત્મારામાઃ--
આત્મારામાસ્ તુ સનક-સનન્દ-મુખા મતાઃ ।
પ્રાધાન્યાત્ સનકાદીનાં રૂપં ભક્તિશ્ ચ કથ્યતે

તત્ર રૂપમ્--
તે પઞ્ચષાબ્દ-બાલાભાશ્ ચત્વારસ્ તેજસોજ્જ્વલાઃ ।
ગૌરાઙ્ગા વાત-વસનાઃ પ્રાયેણ સહચારિણઃ

તત્ર ચ ભક્તિઃ--
સમસ્ત-ગુણ-વર્જિતે કરણતઃ પ્રતીચીનતાં
ગતે કિમ્ અપિ વસ્તુનિ સ્વયમ્ અદીપિ તાવત્ સુખમ્ ।
ન યાવદ્ ઇયમ્ અદ્ભુતા નવ-તમાલ-નીલ-દ્યુતેર્
મુકુન્દ સુખ-ચિદ્-ઘના તવ બભૂવ સાક્ષાત્-કૃતિઃ

અથ તાપસાઃ--
ભક્તિર્ મુક્ત્યૈવ નિર્વિઘ્નેત્ય્ આત્ત-યુક્ત-વિરક્તતાઃ ।
અનુજ્ઝિત-મુમુક્ષા યે ભજન્તે તે તુ તાપસાઃ

યથા--
કદા શૈલ-દ્રોણ્યાં પૃથુલ-વિટપિ-ક્રોડ-વસતિર્
વસાનઃ કૌપીનં રચિત-ફલ-કન્દાશન-રુચિઃ ।
હૃદિ ધ્યાયં ધ્યાયં મુહુર્ ઇહ મુકુન્દાભિધમ્ અહં
ચિદાનન્દં જ્યોતિઃ ક્ષણમ્ ઇવ વિનેષ્યામિ રજનીઃ

ભક્તાત્મારામ-કરુણા પ્રપઞ્ચેનૈવ તાપસાઃ ।
શાન્તાખ્ય-ભાવ-ચન્દ્રસ્ય હૃદ્-આકાશે કલાં શ્રિતાઃ

અથ ઉદ્દીપનાઃ--
શ્રુતિર્ મહોપનિષદાં વિવિક્ત-સ્થાન-સેવનમ્ ।
અન્તર્-વૃત્તિ-વિશેષો ઽસ્ય સ્ફૂર્તિસ્ તત્ત્વ-વિવેચનમ્

વિદ્યાશક્તિ-પ્રધાનત્વં વિશ્વ-રૂપ-પ્રદર્શનમ્ ।
જ્ઞાનિ-ભક્તેન સંસર્ગો બ્રહ્મ-સત્રાદયસ્ તથા ।
એષ્વ્ અસાધારણાઃ પ્રોક્તા બુધૈર્ ઉદ્દીપના અમી

અત્ર મહોપનિષચ્-છ્રુતિઃ, યથા--
અક્લેશાઃ કમલ-ભુવઃ પ્રવિશ્ય ગોષ્ઠીં
કુર્વન્તઃ શ્રુતિ-શિરસાં શ્રુતિં શ્રુત-જ્ઞાઃ ।
ઉત્તુઙ્ગં યદ્-ઉપરસઙ્ગમાય રઙ્ગં
યોગીન્દ્રાઃ પુલક-ભૃતો નવાપ્ય્ અવાપુઃ

પાદાબ્જ-તુલસી-ગન્ધઃ શઙ્ખ-નાદો મુર-દ્વિષઃ ।
પુણ્ય-શૈલઃ શુભારણ્યં સિદ્ધ-ક્ષેત્રં સ્વરાપગા

વિષયાદિ-ક્ષયિષ્ણુત્વં કાલસ્યાખિલ-હારિતા ।
ઇત્યાદ્ય્ ઉદ્દીપના સાધારણાસ્ તેષાં કિલાશ્રિતૈઃ

અથ પાદાબ્જ-તુલસી-ગન્ધો, યથા તૃતીયે (3.15.43)--
તસ્યારવિન્દ-નયનસ્ય પદારવિન્દ-
કિઞ્જલ્ક-મિશ્ર-તુલસી-મકરન્દ-વાયુઃ ।
અન્તર્-ગતઃ સ્વ-વિવરેણ ચકાર તેષાં
સઙ્ક્ષોભમ્ અક્ષર-જુષામ્ અપિ ચિત્ત-તન્વોઃ

અથ અનુભાવાઃ--
નાસાગ્ર-ન્યસ્ત-નેત્રત્વમ્ અવધૂત-વિચેષ્ટિતમ્ ।
યુગ-માત્રેક્ષિત-ગતિર્ જ્ઞાન-મુદ્રા-પ્રદર્શનમ્

હરેર્ દ્વિષ્ય્ અપિ ન દ્વેષો નાતિભક્તિઃ પ્રિયેષ્વ્ અપિ ।
સિદ્ધતાયાસ્ તથા જીવન્-મુક્તેશ્ ચ બહુ-માનિતા

નૈરપેક્ષ્યં નિર્મમતા નિરહઙ્કારિતા કથા ।
મૌનમ્ ઇત્ય્ આદયઃ શીતાઃ સ્યુર્ અસાધારણાઃ ક્રિયાઃ

તત્ર નાસાગ્ર-નયનત્વં, યથા--
નાસિકાગ્ર-દૃગ્ અયં પુરો મુનિઃ
સ્પન્દ-બન્ધુર-શિરા વિરાજતે ।
ચિત્ત-કન્દર-તટીમ્ અનાકુલામ્
અસ્ય નૂનમ્ અવગાહતે હરિઃ

જૃમ્ભાઙ્ગ-મોટનં ભક્તેર્ ઉપદેશો હરેર્ નતિઃ ।
સ્તવાદયશ્ ચ દાસાદ્યૈઃ શીતાઃ સાધારણાઃ ક્રિયાઃ

તત્ર જૃમ્ભા, યથા--
હૃદયામ્બરે ધ્રુવં તે
ભાવામ્બર-મણિર્ ઉદેતિ યોગીન્દ્ર ।
યદ્ ઇદં વદનામ્ભોજં
જૃમ્ભામ્ અવલમ્બતે ભવતઃ

અથ સાત્ત્વિકાઃ--
રોમાઞ્ચ-સ્વેદ-કમ્પાદ્યાઃ સાત્ત્વિકાઃ પ્રલયં વિના

અથ રોમાઞ્ચો, યથા--
પાઞ્ચજન્ય-જનિતો ધ્વનિર્ અન્તઃ
ક્ષોભયન્ સપદિ બિદ્ધ-સમાધિઃ ।
યોગિનાં ગિરિ-ગુહા-નિલયાનાં
પુદ્ગલે પુલક-પાલિમ્ અનૈષીત્

એષાં નિરભિમાનાનાં શરીરાદિષુ યોગિનામ્ ।
સાત્ત્વિકાસ્ તુ જ્વલન્ત્ય્ એવ ન તુ દીપ્તા ભવન્ત્ય્ અમી

અથ સઞ્ચારિણઃ--
સઞ્ચારિનો ઽત્ર નિર્વેદો ધૃતિર્ હર્ષો મતિઃ સ્મૃતિઃ ।
વિષાદોત્સુકતાવેગ-વિતર્કાદ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

તત્ર નિર્વેદો, યથા--
અસ્મિન્ સુખ-ઘન-મૂર્તૌ
પરમાત્મનિ વૃષ્ણિ-પત્તને સ્ફુરતિ
આત્મારામતયા મે
વૃથા ગતો બત ચિરં કાલઃ

અથ સ્થાયી--
અત્ર શાન્તિ-રતિઃ સ્થાયી સમા સાન્દ્રા ચ સા દ્વિધા

તત્ર આદ્યા, યથા--
સમાધૌ યોગિનસ્ તસ્મિન્ન્ અસમ્પ્રજ્ઞાત-નામનિ ।
લીલયા મયિ લબ્ધે ઽસ્ય બભૂવોત્કમ્પિની તનુઃ

સાન્દ્રા, યથા--
સર્વાવિદ્યા-ધ્વંસતો યઃ સમસ્તાદ્
આવિર્ભૂતો નિર્વિકલ્પે સમાધૌ ।
જાતે સાક્ષાદ્ યાદવેન્દ્રે સ વિન્દન્
મય્ય્ આનન્દઃ સાન્દ્રતાં કોટિધાસીત્

શાન્તો દ્વિધૈષ પારોક્ષ્ય-સાક્ષાત્કાર-વિભેદતઃ

અથ પરોક્ષ્યં, યથા--
પ્રયાસ્યતિ મહત્-તપઃ સફલતાં કિમ્ અષ્ટાઙ્ગિકા
મુનીશ્વર પુરાતની પરમ-યોગચર્યાપ્ય્ અસૌ ।
નરાકૃતિ-નવામ્બુદ-દ્યુતિ-ધરં પરં બ્રહ્મ મે
વિલોચન-ચમત્કૃતિં કથય કિં નુ નિર્માસ્યતિ

યથા વા--
ક્ષેત્રે કુરોઃ કિમ્ અપિ ચણ્ડકરોપરાગે
સાન્દ્રં મહઃ પથિ વિલોચનયોર્ યદાસીત્ ।
તન્ નીરદ-દ્યુતિ-જયિ સ્મરદ્ ઉત્સુકં મે
ન પ્રત્યગ્-આત્મનિ મનો રમતે પુરેવ

સાક્ષાત્કારો, યથા--
પરમાત્મતયાતિમેદુરાદ્
બત સાક્ષાત્-કરણ-પ્રમોદતઃ ।
ભગવન્ન્ અધિકં પ્રયોજનં
કતરદ્ બ્રહ્મ-વિદો ઽપિ વિદ્યતે

યથા વા--
હૃષ્ટઃ કમ્બુ-પતિ-સ્વનૈર્ ભુવિ લુઠચ્-ચીરાઞ્ચલઃ સઞ્ચલન્
મૂર્ધ્ના રુદ્ધ-દૃગ્-અશ્રુભિઃ પુલકિતો દ્રાગ્ એષ લીન-વ્રતઃ ।
અક્ષ્ણોર્ અઙ્ગનમ્ અઞ્જન-ત્વિષિ પર-બ્રહ્મણ્ય્ અવાપ્તે મુદા
મુદ્રાભિઃ પ્રકટીકરોત્ય્ અવમતિં યોગી સ્વરૂપ-સ્થિતૌ

ભવેત્ કદાચિત્ કુત્રાપિ નન્દ-સૂનોઃ કૃપા-ભરઃ ।
પ્રથમં જ્ઞાન-નિષ્ઠો ઽપિ સો ઽત્રૈવ રતિમ્ ઉદ્વહેત્

યથા બિલ્વમઙ્ગલોક્તિઃ--
અદ્વૈત-વીથી-પથિકૈર્ ઉપાસ્યાઃ
સ્વાનન્દ-સિંહાસન-લબ્ધ-દીક્ષાઃ ।
શઠેન કેનાપિ વયં હઠેન
દાસી-કૃતા ગોપ-વધૂ-વિટેન

તત્-કારુણ્ય-શ્લથીભૂત-જ્ઞાન-સંસ્કાર-સન્તતિઃ ।
એષ ભક્તિ-રસાનન્દ-નિપુણઃ સ્યાદ્ યથા શુકઃ

શમસ્ય નિર્વિકારત્વાન્ નાટ્યજ્ઞૈર્ નૈષ મન્યતે ।
શાન્ત્ય્-આખ્યાયા રતેર્ અત્ર સ્વીકારાન્ ન વિરુધ્યતે

શમો મન્-નિષ્ઠતા બુદ્ધેર્ ઇતિ શ્રી-ભગવદ્-વચઃ* ।
તન્-નિષ્ઠા દુર્ઘટા બુદ્ધેર્ એતાં શાન્ત-રતિં વિના

{*11.19.36}
કેવલ-શાન્તો ઽપિ, શ્રી-વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે યથા--
નાસ્તિ યત્ર સુખં દુઃખં ન દ્વેષો ન ચ મત્સરઃ ।
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ સ શાન્તઃ પ્રથિતો રસઃ

સર્વથૈવમ્ અહઙ્કાર-રહિતત્વં વ્રજન્તિ ચેત્ ।
અત્રાન્તર્ભાવમ્ અર્હન્તિ ધર્મ-વીરાદયસ્ તદા

સ્થાયિનમ્ એકે તુ નિર્વેદ-સ્થાયિનં પરે ।
શાન્તમ્ એવ રસં પૂર્વે પ્રાહુર્ એકમ્ અનેકધા

નિર્વેદો વિષયે સ્થાયિ તત્ત્વ-જ્ઞાનોદ્ભવઃ સ ચેત્ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટ-વિયોગાપ્તિ-કૃતસ્ તુ વ્યભિચાર્ય્ અસૌ