Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 2.4
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau dakṣiṇa-vibhāge
bhakti-rasa-sāmānya-nirūpaṇe sāttvika-laharī tṛtīyā |
[2.4]
vyabhicāryākhyā caturtha-laharī
athocyante trayas-triṃśad-bhāvā ye vyabhicāriṇaḥ |
viśeṣeṇābhimukhyena caranti sthāyinaṃ prati
vāg-aṅga-sattva-sūcyā jñeyās te vyabhicāriṇaḥ |
sañcārayanti bhāvasya gatiṃ sañcāriṇo 'pi
unmajjanti nimajjanti sthāyiny amṛta-vāridhau |
ūrmivad vardhayanty enaṃ yānti tad-rūpatāṃ ca te
nirvedo 'tha viṣādo dainyaṃ glāni-śramau ca mada-garvau |
śaṅkā-trāsāvegā unmādāpasmṛtī tathā vyādhiḥ
moho mṛtir ālasyaṃ jāḍyaṃ vrīḍāvahitthā ca |
smṛtir atha vitarka-cintā-mati-dhṛtayo harṣa utsukatvaṃ ca
augryam arṣāsūyāś cāpalyaṃ caiva nidrā ca |
suptir bodha itīme bhāvā vyabhicāriṇaḥ samākhyātāḥ
tatra (1) nirvedaḥ--
mahārti-viprayogerṣyā-sad-vivekādi-kalpitam |
svāvamānanam evātra nirveda iti kathyate |
atra cintāśru-vaivarṇya-dainya-niḥśvasitādayaḥ
tatra mahārtyā, yathā--
hanta deha-hatakaiḥ kim amībhiḥ
pālitair viphala-puṇya-phalair naḥ |
ehi kāliya-hrade viṣa-vahnau
svaṃ kuṭumbini haṭhāj juhavāma
viprayogeṇa, yathā--
asaṅgamān mādhava-mādhurīṇām
apuṣpite nīrasatāṃ prayāte |
vṛndāvane śīryati hā kuto 'sau
prāṇity apuṇyaḥ subalo dvirephaḥ
yathā vā, dāna-keli-kaumudyām (20)--
bhavatu mādhava-jalpam aśṛṇvatoḥ
śravaṇayor alam aśravaṇir mama |
tam avilokayator avilocaniḥ
sakhi vilocanayoś ca kilānayoḥ
īrṣyayā, yathā hari-vaṃśe (2.67.11) {*In critical edition, appendix 29.} satyādevī-vākyam--
stotavyā yadi tāvat sā nāradena tavāgrataḥ |
durbhago 'yaṃ janas tatra kim artham anuśabditaḥ
sad-vivekena, yathā śrī-daśame (10.51.47)--
mamaiṣa kālo 'jita niṣphalo gato
rājya-śriyonnaddha-madasya bhūpateḥ |
martyātma-buddheḥ suta-dāra-koṣa-bhūṣv
āsajjamānasya duranta-cintayā
amaṅgalam api procya nirvedaṃ prathamaṃ muniḥ |
mene 'muṃ sthāyinaṃ śānta iti jalpanti kecana
atha (2) viṣādaḥ--
iṣṭānavāpti-prārabdha-kāryāsiddhi-vipattitaḥ |
aparādhādito 'pi syād anutāpo viṣaṇṇatā
atropāya-sahāyānusandhiś cintā ca rodanam |
vilāpa-śvāsa-vaivarṇya-mukha-śoṣādayo 'pi ca
tatra iṣṭānavāptito, yathā--
jarāṃ yātā mūrtir mama vivaśatāṃ vāg api gatā
mano-vṛttiś ceyaṃ smṛti-vidhuratā-paddhatim agāt |
agha-dhvaṃsin dūre vasatu bhavad-ālokana-śaśī
mayā hanta prāpto na bhajana-rucer apy avasaraḥ
prārabdha-kāryāsiddheḥ, yathā--
svapne mayādya kusumāni kilāhṛtāni
yatnena tair viracitā vana-mālikā ca |
yāvan mukunda-hṛdi hanta nidhīyate sā
hā tāvad eva tarasā virarāma nidrā
vipattiteḥ, yathā--
katham anāyi pure mayakā sutaḥ
katham asau na nigṛhya gṛhe dhṛtaḥ |
amum aho bata danti-vidhuntudo
vidhuritaṃ vidhum atra vidhitsati
aparādhāt, yathā śrī-daśame (10.14.9)--
paśyeśa me 'nāryam ananta ādye
parātmani tvayy api māyi-māyini
māyāṃ vitatyekṣitum ātma-vaibhavaṃ
hy ahaṃ kiyān aiccham ivārcir agnau
yathā vā--
syamantakam ahaṃ hṛtvā gato ghorāsyam antakam |
karavai taraṇīṃ kāṃ vā kṣipto vaitaraṇīyam anu
atha (3) dainyam--
duḥkha-trāsāparādhādyair anaurjityaṃ tu dīnatā |
cāṭu-kṛn-māndya-mālinya-cintāṅga-jaḍimādi-kṛt
tatra duḥkhena, yathā śrī-daśame (10.51.57)--
ciram iha vṛjinārtas tapyamāno 'nutāpair
avitṛṣa-ṣaḍa-mitro labdha-śāntiḥ kathaṅcit |
śaraṇada samupetas tvat-padābjaṃ parātmann
abhayam ṛtam aśokaṃ pāhi māpannam īśa
trāsena, yathā prathame (1.8.10) --
abhidravati mām īśa śaras taptāyaso vibho |
kāmaṃ dahatu māṃ nātha mā me garbho nipātyatām
aparādhena, yathā śrī-daśame (10.14.10) --
ataḥ kṣamasvācyuta me rajo-bhuvo
hy ajānatas tvat-pṛthagīśa-māninaḥ
ajāvalepāndhatamo 'ndhacakṣuṣa
eṣo 'nukampyo mayi nāthavān iti
ādya-śabdena lajjayāpi, yathā tatraiva (10.22.14)--
mā'nayaṃ bhoḥ kṛthās tvāṃ tu nanda-gopa-sutaṃ priyam |
jānīmo 'ṅga vraja-ślāghyaṃ dehi vāsāṃsi vepitāḥ
atha (4) mlāniḥ--
ojaḥ somātmakaṃ dehe bala-puṣṭi-kṛd asya tu |
kṣayāccham ādhi-raty-ādyair glānir niṣprāṇatā matā |
kampāṅga-jāḍya-vaivarṇya-kārśya-dṛg-bhramaṇādi-kṛt
tatra śrameṇa, yathā--
āghūrṇan-maṇi-valayojjvala-prakoṣṭhā
goṣṭhāntar-madhuripu-kīrti-nartitauṣṭhī |
lolākṣī dadhi-kalasaṃ viloḍayantī
kṛṣṇāya klama-bhara-niḥspṛhā babhūva
yathā vā--
gumphituṃ nirupamāṃ vana-srajaṃ
cāru puṣpa-paṭalaṃ vicinvatī |
durgame klama-bharātidurbalā
kānane kṣaṇam abhūn mṛgekṣaṇā
ādhinā, yathā--
sā rasa-vyatikareṇa vihīnā
kṣīṇa-jīvanatayoccala-haṃsā |
mādhavādya viraheṇa tavāmbā
śuṣyati sma sarasī śucineva
ratyā, yathā rasa-sudhākare (2.13f)--
ati-prayatnena ratānta-tāntā
kṛṣṇena talpāvaropitā sā |
ālambya tasyaiva karaṃ kareṇa
jyotsnā-kṛtānandam alindam āpa
atha (5) śramaḥ--
adhva-nṛtya-ratādy-utthaḥ khedaḥ śrama itīryate |
nidrā-svedāṅga-saṃmarda-jṛmbhāśvāsādi-bhāg asau
atha adhvano, yathā--
kṛtāgasaṃ putram anuvrajantī
vrajājirāntar vraja-rāja-rājñī |
pariskhalat-kuntala-bandhaneyaṃ
babhūva gharmāmbu-karambitāṅgī
nṛtyādeḥ, yathā--
vistīryottaralita-hāram aṅga-hāraṃ
saṅgītonmukha-mukharair vṛtaḥ suhṛdbhiḥ |
asvidyad viracita-nanda-sūnur vā
kurvāṇas taṭa-bhuvi tāṇḍavāni rāmaḥ
ratād, yathā śrī-daśame (10.33.20)--
tāsām ativihāreṇa śrāntānāṃ vadanāni saḥ |
prāmṛjat karuṇaḥ premṇā śantamenāṅga pāṇinā
atha (6) madaḥ--
viveka-hara ullāso madaḥ sa dvi-vidho mataḥ |
madhu-pāna-bhavo 'naṅga-vikriyā-bhara-jo 'pi ca |
gaty-aṅga-vāṇī-skhalana-dṛg-ghūrṇā-raktimādi-kṛt
tatra madhu-pāna-bhavo, yathā lalita-mādhave (5.41)--
bile kva nu vililyire nṛpa-pipīlikāḥ pīḍitāḥ
pinasmi jagad-aṇḍakaṃ nanu hariḥ krudhaṃ dhāsyati |
śacī-gṛha-kuraṅga re hasasi kiṃ tvam ity unnadann
udeti mada-ḍambara-skhalita-cūḍam agre halī
yathā vā prācām {*Puruṣottama-devasya. SRK 127, SKM 238.}--
bha-bha-bhramati medinī la-la-landate candramāḥ
kṛ-kṛṣṇa vavada drutaṃ ha-ha-hasanti kiṃ vṛṣṇayaḥ |
sisīdhu mu-mu-muñca me pa-pa-pa-pāna-pātre sthitaḥ
mada-skhalitam ālapan hala-dharaḥ śriyaḥ vaḥ kriyāt
uttamas tu madāc chete madhyo hasati pāyati |
kaniṣṭhaḥ krośati svairaṃ puruṣaṃ vakti roditi
mado 'pi tri-vidhaḥ proktas taruṇādi-prabhedataḥ |
atra nātyupayogitvād vistārya na hi varṇitaḥ
anaṅga-vikriyā-bharajo, yathā--
vrajapati-sutam agre vikṣya bhugnībhavad-bhrūr
bhramati hasati rodity āsyam antardadhāti |
pralapati muhur ālīṃ vandate paśya vṛnde
nava-madana-madāndhā hanta gāndharvikeyam
atha (7) garvaḥ--
saubhāgya-rūpa-tāruṇya-guṇa-sarvottamāśrayaiḥ |
iṣṭa-lābhādinā cānya-helanaṃ garva īryate
atra solluṇṭha-vacanaṃ līlānuttara-dāyitā |
svāṅgekṣā nihnavo 'nyasya vacanāśravaṇādayaḥ
tatra saubhāgyena, yathā śrī-kṛṣṇa-karṇāmṛte (3.93)--
hastam utkṣipya yāto 'si balāt kṛṣṇa kim adbhutam |
hṛdayād yadi niryāsi pauruṣaṃ gaṇayāmi te
rūpa-tāruṇyena, yathā--
yasyāḥ svabhāva-madhurāṃ pariṣevya mūrtiṃ
dhanyā babhūva nitarām api yauvana-śrīḥ |
seyaṃ tvayi vraja-vadhū-śata-bhukta-mukte
dṛk-pātam ācaratu kṛṣṇa kathaṃ sakhī me
guṇena, yathā--
gumphantu gopāḥ kusumaiḥ sugandhibhir
dāmāni kāmaṃ dhṛta-rāmaṇīyakaiḥ |
nidhāsyate kintu sa-tṛṣṇam agrataḥ
kṛṣṇo madīyāṃ hṛdi vismitaḥ srajam
sarvottamāśrayeṇa, yathā śrī-daśame (10.2.33)
tathā na te mādhava tāvakāḥ kvacid
bhraśyanti mārgāt tvayi baddha-sauhṛdāḥ
tvayābhiguptā vicaranti nirbhayā
vināyakānīkapa-mūrdhasu prabho
iṣṭa-lābhena, yathā--
vṛndāvanendra bhavataḥ paramaṃ prasādam
āsādya nandita-matir muhur uddhato 'smi |
āśaṃsate muni-manoratha-vṛtti-mṛgyāṃ
vaikuṇṭha-nātha-karuṇām api nādya cetaḥ
atha (8) śaṅkā--
svīya-cauryāparādhādeḥ para-krauryāditas tathā |
svāniṣṭotprekṣaṇaṃ yat tu sā śaṅkety abhidhīyate |
atrāsya-śoṣa-vaivarṇya-dik-prekṣā-līnatādayaḥ
tatra cauryād, yathā--
sa-tarṇakaṃ ḍimbha-kadambakaṃ haran
sa-dambham ambhoruha-sambhavas tadā |
tirobhaviṣyan haritaś calekṣaṇair
aṣṭābhir aṣṭau haritaḥ samīkṣate
yathā vā--
syamantakaṃ hanta vamantam arthaṃ
nihnutya dūre yad ahaṃ prayātaḥ |
avadyam adyāpi tad eva karma
śarmāṇi citte mama nirbhinatti
aparādhād, yathā--
tad-avadhi malino 'si nanda-goṣṭhe
yad-avadhi vṛṣṭim acīkaraḥ śacīśa |
śṛṇu hitam abhitaḥ prapadya kṛṣṇaṃ
śriyam aviśaṅkam alaṅkuru tvam aindrīm
para-krauryeṇa, yathā padyāvalyām (331)--
prathayati na tathā mamārtim uccaiḥ
sahacari vallava-candra-viprayogaḥ |
kaṭubhir asura-maṇḍalaiḥ parīte
danujapater nagare yathāsya vāsaḥ
śaṅkā tu pravara-strīṇāṃ bhīrutvād bhaya-kṛd bhavet
atha (9) trāsaḥ--
trāsaḥ kṣobho hṛdi taḍid-ghora-sattvogra-nisvanaiḥ |
pārśvasthālamba-romāñca-kampa-stambha-bhramādi-kṛt
tatra taḍitā, yathā--
bāḍhaṃ niviḍayā sadyas taḍitā tāḍitekṣaṇaḥ |
rakṣa kṛṣṇeti cukrośa ko 'pi gopī-stanandhayaḥ
ghora-sattvena, yathā--
adūram āseduṣi vallavāṅganā
svaṃ puṅgavīkṛtya surāri-puṅgave |
kṛṣṇa-bhrameṇāśu taraṅgad-aṅgikā
tamālam āliṅgya babhūva niścalā
ugra-nisvanena, yathā--
ākarṇya karṇa-padavī-vipadaṃ yaśodā
visphūrjitaṃ diśi diśi prakaṭaṃ vṛkāṇām |
yāmān nikāma-caturā caturaḥ sva-putraṃ
sā netra-catvara-caraṃ ciram ācacāra
gātrotkampī manaḥ-kampaḥ sahasā trāsa ucyate |
pūrvāpara-vicārotthaṃ bhayaṃ trāsāt pṛthag bhavet
atha (10) āvegaḥ--
cittasya sambhramo yaḥ syād āvego 'yaṃ sa cāṣṭadhā |
priyāpriyānala-marud-varṣotpāta-gajāritaḥ
priyotthe pulakaḥ sāntvaṃ cāpalyābhyudgamādayaḥ |
apriyotthe tu bhū-pāta-vikrośa-bhramaṇādayaḥ
vyatyasta-gati-kampākṣi-mīlanāsrādayo 'gnije |
vātaje 'jāvṛti-kṣipra-gati-dṛṅ-mārjanādayaḥ
vṛṣṭijo dhāvana-cchatra-gātra-saṅkocanādi-kṛt |
autpāte mukha-vaivarṇya-vismayo 'kaṇṭhitādayaḥ
gāje palāyanotkampa-trāsa-pṛṣṭhekṣaṇādayaḥ |
arijo varma-śastrādi-grahāpasaraṇādikṛt
atra priya-darśanajo, yathā--
prekṣya vṛndāvanāt putram āyāntaṃ prasnuta-stanī |
saṅkulā pulakair āsīd ākulā gokuleśvarī
priya-śravaṇajo, yathā śrī-daśame (10.23.18)--
śrutvācyutam upāyātaṃ nityaṃ tad-darśanotsukāḥ |
tat-kathākṣipta-manaso babhūvur jāta-sambhramāḥ
apriya-darśanajo, yathā--
kim idaṃ kim idaṃ kim etad uccair
iti ghora-dhvani-ghūrṇitā lapantī |
niśi vakṣati vīkṣya pūtanāyās
tanayaṃ bhrāmyati sambhramād yaśodā
apriya-śravaṇajo, yathā--
niśamya putraṃ kraṭatos taṭānte
mahījayor madhyagam ūrdhva-netrā |
ābhīra-rājñī hṛdi sambhrameṇa
biddhā vidheyaṃ na vidāñcakāra
agnijo, yathā--
dhīr vyagrājani naḥ samasta-suhṛdāṃ tāṃ prāṇa-rakṣā-maṇiṃ
gavyā gauravataḥ samīkṣya niviḍe tiṣṭhantam antar-vane |
vahniḥ paśya śikhaṇḍa-śekhara kharaṃ muñcann akhaṇḍa-dhvaniṃ
dīrghābhiḥ sura-dīrghikāmbu-laharīm arcibhir ācāmati
vātajo, yathā--
pāṃśu-prārabdha-ketau bṛhad-aṭavi-kuṭonmāthi-śauṭīrya-puñje
bhāṇḍīroddaṇḍa-śākhā-bhuja-tatiṣu gate tāṇḍavācārya-caryām |
vāta-vrāte karīṣaṅ-kaṣatara-śikhare śārkare jhātkariṣṇau
kṣauṇyām aprekṣya putraṃ vrajapati-gṛhiṇī paśya sambambhramīti
varṣajo, yathā śrī-daśame (10.25.11)--
atyāsārātivātena paśavo jāta-vepanāḥ |
gopā gopyaś ca śītārtā govindaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
yathā vā--
samam uru-karakābhir danti-śuṇḍā-sapiṇḍāḥ
pratidiśam iha goṣṭhe vṛṣṭi-dhārāḥ patanti |
ajaniṣata yuvāno 'py ākulās tvaṃ tu bālaḥ
sphuṭam asi tad-agārān mā sma bhūr niryiyāsuḥ
utpātajo, yathā--
kṣitir ativipulā ṭalaty akasmād
upari ghuranti ca hanta ghoram ulkāḥ |
mama śiśur ahi-dūṣitārka-putrī-
taṭam aṭatīty adhunā kim atra kuryām
gājo, yathā--
apasarāpasara tvarayā gurur
mudira-sundara he purataḥ karī |
mradima-vīkṣaṇatas tava naś calaṃ
hṛdayam āvijate pura-yoṣitām
gajena duṣṭa-sattvo 'nyaḥ paśv-ādir upalakṣyate
yathā vā--
caṇḍāṃśos turagān saṭāgra-naṭanair āhatya vidrāvayan
drāg andhaṅkaraṇaḥ surendra-sudṛśāṃ goṣṭhoddhūtaiḥ pāṃśubhiḥ |
pratyāsīdatu mat-puraḥ sura-ripur garvāndham arvākṛtir
dragiṣṭhe muhur atra jāgrati bhuje vyagrāsi mātaḥ katham
arijo, yathā lalita-mādhave (2.29)--
sthūlas tāla-bhujān natir giritaṭī-vakṣāḥ kva yakṣādhamaḥ
kvāyaṃ bāla-tamāla-kandala-mṛduḥ kandarpa-kāntaḥ śiśuḥ |
nāsty anyaḥ saha-kāritā-paṭur iha prāṇī na jānīmahe
hā goṣṭheśvari kīdṛg adya tapasāṃ pākas tavonmīlati
yathā vā tatraiva (5.30)--
saptiḥ saptī ratha iha rathaḥ kuñjaro me
tūṇas tūṇo dhanur uta dhanur bhoḥ kṛpāṇī kṛpāṇī |
kā bhīḥ kā bhīr ayam ayam ahaṃ hā tvaradhvaṃ tvaradhvaṃ
rājñaḥ putrī bata hṛta-hṛtā kāminā vallavena
āvegābhāsa evāyaṃ parāśrayatāpi cet |
nāyakotkarṣa-bodhāya tathāpy atra nidarśitaḥ
atha (11) unmādaḥ--
unmādo hṛd-bhramaḥ prauḍhānandāpad-virahādijaḥ
atrāṭṭa-hāso naṭanaṃ saṅgītaṃ vyartha-ceṣṭitam |
pralāpa-dhāvana-krośa-viparīta-kriyādayaḥ
tatra prauḍhānandād, yathā karṇāmṛte (2.25)--
rādhā punātu jagad acyuta-datta-cittā
manthānakaṃ vidadhatī dadhi-rikta-pātre |
yasyāḥ stana-stavaka-cañcala-locanālir
devo 'pi ruddha-hṛdayo dhavalaṃ dudoha
āpado, yathā--
paśūn api kṛtāñjalir namati māntrikā ity alaṃ
tarūn api cikitsakā iti viṣauṣadhaṃ pṛcchati |
hradaṃ bhujaga-bhairavaṃ hari hari praviṣṭe harau
vrajendra-gṛhiṇī muhur bhrama-mayīm avasthāṃ gatā
virahād, yathā śrī-daśame (10.30.4)--
gāyantya uccair amum eva saṃhatā
vicikyur unmattakavad vanād vanam |
papracchur ākāśavad antaraṃ bahir
bhūteṣu santaṃ puruṣaṃ vanaspatīn
unmādaḥ pṛthag ukto 'yaṃ vyādhiṣv antarbhavann api |
yat tatra vipralambhādau vaicitrīṃ kurute parām
adhirūḍhe mahā-bhāve mohanatvam upāgate |
avasthāntaram āpto 'sau divyonmāda itīryate
atha (12) apasmāraḥ--
duḥkhottha-dhātu-vaiṣamyādy-udbhūtaś citta-viplavaḥ |
apasmāro 'tra patanaṃ dhāvanāsphoṭana-bhramāḥ |
kampaḥ phena-srutir bāhu-kṣepaṇa-vikrośanādayaḥ
yathā--
phenāyate pratipadaṃ kṣipate bhujormim
āghūrṇate luṭhati kujati līyate ca |
ambā tavādya virahe ciram amburāja-
beleva vṛṣṇi-tilaka vraja-rāja-rājñī
yathā vā--
śrutvā hanta hataṃ tvayā yadu-kulottaṃsātra kaṃsāsuraṃ
daityas tasya suhṛttamaḥ pariṇatiṃ ghorāṃ gataḥ kām api |
lālā-phena-kadamba-cumbita-mukha-prāntas taraṅgad-bhujo
ghūrṇann arṇava-sīmni maṇḍalatayā bhrāmyan na viśrāmyati
unmādavad iha vyādhi-viśeṣo 'py eṣa varṇitaḥ |
parāṃ bhayānakābhāse yat karoti camatkṛtim
atha (13) vyādhiḥ--
doṣodreka-viyogādyair vyādhayo ye jvarādayaḥ |
iha tat-prabhavo bhāvo vyādhir ity abhidhīyate |
atra stambhaḥ ślathāṅgatva-śvāsottāpa-klamādayaḥ
yathā--
tava cira-viraheṇa prāpya pīḍām idānīṃ
dadhad-uru-jaḍimāni dhmāpitāny aṅgakāni |
śvasita-pavana-dhāṭī-ghaṭṭita-ghrāṇa-vāṭaṃ
luṭhati dharaṇi-pṛṣṭhe goṣṭha-vāṭī-kuṭumbam
atha (14) mohaḥ--
moho hṛn-mūḍhatā harṣād viśleṣād bhayatas tathā |
viṣādādeś ca tatra syād dehasya patanaṃ bhuvi |
śūnyendriyatvaṃ bhramaṇaṃ tathā niśceṣṭatā-mayaḥ
tatra harṣād, yathā śrī-daśame (10.12.44)--
itthaṃ sma pṛṣṭaḥ sa tu bādarāyaṇis
tat-smāritānanta-hṛtākhilendriyaḥ |
kṛcchrāt punar labdha-bahir-dṛśiḥ śanaiḥ
pratyāha taṃ bhāgavatottamottamam
yathā vā--
nirucchvasita-rītayo vighaṭitākṣipa-kṣma-kriyā
nirīha-nikhilendriyāḥ pratinivṛtta-cid-vṛttayaḥ |
avekṣya kuru-maṇḍale rahasi puṇḍarīkekṣaṇaṃ
vrajāmbuja-dṛśo 'bhajan kanaka-śālabhañjī-śriyam
viśleṣād, yathā haṃsadūte (4)--
kadācit khedāgniṃ vighaṭayitum antar-gatam asau
sahālībhir lebhe taralita-manā yāmuna-taṭīm |
cirād asyāś cittaṃ paricita-kuṭīra-kalanād
avasthā tastāra sphuṭam atha suṣupteḥ priya-sakhī
bhayād, yathā--
mukundam āviṣkṛta-viśva-rūpaṃ
nirūpayan vānara-varya-ketuḥ |
karāravindāt purataḥ skhalantaṃ
na gāṇḍīvaṃ khaṇḍita-dhīr viveda
viṣādād, yathā śrī-daśame (10.11.49)--
kṛṣṇaṃ mahā-baka-grastaṃ dṛṣṭvā rāmādayo 'rbhakāḥ |
babhūvur indriyāṇīva vinā prāṇaṃ vicetasaḥ
asyānyatrātma-paryante syāt sarvatraiva mūḍhatā |
kṛṣṇa-sphūrti-viśeṣas tu na kadāpy atra līyate
atha (15) mṛtiḥ--
viṣāda-vyādhi-santrāsa-samprahāra-klamādibhiḥ |
prāṇa-tyāgo mṛtis tasyām avyaktākṣara-bhāṣaṇam |
vivarṇa-gātratā-śvāsa-māndya-hikkādayaḥ kriyāḥ
yathā--
anullāsa-śvāsā muhur asaralottānita-dṛśo
vivṛṇvantaḥ kāye kim api nava-vaivarṇyam abhitaḥ |
harer nāmāvyaktīkṛtam alaghu-hikkā-laharībhiḥ
prajalpantaḥ prāṇān jahati mathurāyāṃ sukṛtinaḥ
yathā vā--
viramad-alaghu-kaṇṭhodghoṣa-ghutkāra-cakrā
kṣaṇa-vighaṭita-tāmyad-dṛṣṭi-khadyota-dīptiḥ |
hari-mihira-nipīta-prāṇa-gāḍhāndhakārā
kṣayam agamad akasmāt pūtanā kāla-rātriḥ
prāyo 'tra maraṇāt pūrvā citta-vṛttir mṛtir matā |
mṛtir atrānubhāvaḥ syād iti kenacid ucyate |
kintu nāyaka-vīryārthaṃ śatrau maraṇam ucyate
atha (16) ālasyam--
sāmarthyasyāpi sad-bhāve kriyānunmukhatā hi yā |
tṛpti-śramādi-sambhūtā tad-ālasyam udīryate
atrāṅga-bhajo jṛmbhā ca kriyā dveṣo 'kṣi-mardanam |
śayyāsanaika-priyatā tandrā-nidrādayo 'pi ca
tatra tṛpter, yathā--
viprāṇāṃ nas tathā tṛptir āsīd govardhanotsave |
nāśīrvāde 'pi gopendra yathā syāt prabhaviṣṇutā
śramād, yathā--
suṣṭhu niḥsaha-tanuḥ subalo 'bhūt
prītaye mama vidhāya niyuddham |
moṭayantam abhito nijam aṅgaṃ
nāhavāya sahasāhvayatām amum
atha (17) jāḍyam--
jāḍyam apratipattiḥ syād iṣṭāniṣṭha-śrutīkṣaṇaiḥ |
virahādyaiś ca tan-mohāt pūrvāvasthāparāpi ca |
atrānimiṣatā tūṣṇīm-bhāva-vismaraṇādayaḥ
tatra iṣṭa-śrutyā, yathā śrī-daśame (10.21.13)--
gāvaś ca kṛṣṇamukha-nirgata-veṇu-gīta-
pīyūṣam uttabhita-karṇa-puṭaiḥ pibantyaḥ |
śāvāḥ snuta-stana-payaḥ-kavalāḥ sma tasthur
govindam ātmani dṛśāśru-kulāḥ spṛśantyaḥ
aniṣṭa-śrutyā, yathā--
ākalayya parivartita-gotrāṃ
keśavasya giram arpita-śalyām |
biddha-dhīr adhika-nirnimiṣākṣī-
lakṣmaṇā kṣaṇam avartata tūṣṇīm
iṣṭekṣaṇena, yathā śrī-daśame (10.71.40)--
govindaṃ gṛham ānīya deva-deveśam ādṛtaḥ |
pūjāyāṃ nāvidat kṛtyaṃ pramādopahato nṛpaḥ
aniṣṭekṣaṇena, yathā tatraiva (10.39.36)--
yāvad ālakṣyate ketur yāvad reṇū rathasya ca |
anuprasthāpitātmāno lekhyānīvopalakṣitāḥ
viraheṇa, yathā--
mukunda viraheṇa te vidhuritāḥ sakhāyaś cirād
alaṅkṛtibhir ujjhitā bhuvi niviśya tatra sthitāḥ |
skhalan-malina-vāsasaḥ śavala-rukṣa-gātra-śriyaḥ
sphuranti khala-devala-dvija-gṛhe surārcā iva
atha (18) vrīḍā--
navīna-saṅgamākārya-stavāvajñādinā kṛtā |
adhṛṣṭatā bhaved vrīḍā tatra maunaṃ vicintanam |
avaguṇṭhana-bhū-lekhau tathādhomukhatādayaḥ
tatra navīna-saṅgamena, yathā padyāvalyām (198)--
govinde svayam akaroḥ saroja-netre
premāndhā vara-vapur arpaṇaṃ sakhi |
kārpaṇyaṃ na kuru darāvaloka-dāne
vikrīte kariṇi kim aṅkuśe vivādaḥ
akāryeṇa, yathā--
tvam avāg iha mā śiraḥ kṛthā
vadanaṃ ca trapayā śacī-pate |
naya kalpa-taruṃ na cec chacīṃ
katham agre mukham īkṣayiṣyasi
stavena, yathā--
bhūri-sādguṇya-bhāreṇa stūyamānasya śauriṇā |
uddhavasya vyarociṣṭa namrī-bhūtaṃ tadā śiraḥ
avajñayā, yathā hari-vaṃśe (2.67.19) {*In critical editon, appendix 29.} satyādevī-vākyam--
vasanta-kusumaiś citraṃ sadā raivatakaṃ girim |
priyā bhūtvā'priyā bhūtā kathaṃ drakṣyāmi taṃ punaḥ
atha (19) avahitthā--
avahitthākāra-guptir bhaved bhāvena kenacit
atrāṅgādeḥ parābhyūha-sthānasya parigūhanam |
anyatrekṣā vṛthā-ceṣṭā vāg-bhaṅgīty-ādayaḥ kriyāḥ
tathā coktam--
anubhāva-pidhānārtho 'vahitthaṃ bhāva ucyate
tatra jaihmyena, yathā śrī-daśame (10.32.15)--
sabhājayitvā tam anaṅga-dīpanaṃ
sahāsa-līlekṣaṇa-vibhrama-bhruvā |
saṃsparśanenāṅka-kṛtāṅghri-hastayoḥ
saṃstutya īṣat kupitā babhāṣire
dākṣiṇyena, yathā--
sātrājitī-sadana-sīmani pārijāte
nīte praṇīta-mahasā madhusūdanena |
drāghīya-sīmani vidarbha-bhuvas taderṣyāṃ
sauśīlyataḥ kila na ko 'pi vidāmbabhūva
hriyā, yathā prathame (1.11.33)--
tam ātmajair dṛṣṭibhir antarātmanā
duranta-bhāvāḥ parirebhire patim |
niruddham apy āsravad ambu netrayor
vilajjatīnāṃ bhṛgu-varya vaiklavāt
jaihmya-hrībhyāṃ, yathā--
kā vṛṣasyati taṃ goṣṭha-bhujaṅgaṃ kula-pālikā |
dūti yatra smṛte mūrtir bhītyā romāñcitā mama
saujanyena, yathā--
gūḍhā gābhīrya-sampadbhir mano-gahvara-garbhagā |
prauḍhāpy asyā ratiḥ kṛṣṇe durvitarkā parair abhūt
gauraveṇa, yathā--
govinde subala-mukhaiḥ samaṃ suhṛdbhiḥ
smerāsyaiḥ sphuṭam iha narma nirmimāṇe |
ānamrīkṛta-vadanaḥ pramoda-mugdho
yatnena smitam atha saṃvavāra patrī
hetuḥ kaścid bhavet kaścid gopyaḥ kaścana gopanaḥ |
iti bhāva-trayasyātra viniyogaḥ samīkṣyate
hetutvaṃ gopanatvaṃ ca gopyatvaṃ cātra sambhavet |
prāyeṇa sarva-bhāvānām ekaśo 'nekaśo 'pi ca
atha (20) smṛtiḥ--
yā syāt pūrvānubhūtārtha-pratītiḥ sadṛśekṣayā |
dṛḍhābhyāsādinā vāpi sā smṛtiḥ parikīrtitā |
bhaved atra śiraḥ-kampo bhrū-vikṣepādayo 'pi ca
tatra sadṛśekṣaṇā, yathā--
vilokya śyāmam ambhodam ambhoruha-vilocanā |
smāraṃ smāraṃ mukunda tvāṃ smāraṃ vikramam anvabhūt
dṛḍhābhyāsena, yathā--
praṇidhāna-vidhim idānīm akurvato 'pi pramādato hṛdi me |
hari-pada-paṅkaja-yugalaṃ kvacit kadācit parisphurati
atha (21) vitarkaḥ--
vimarṣāt saṃśayādeś ca vitarkas tūha ucyate |
eṣa bhrū-ksepaṇa-śiro 'ṅguli-sañcālanādi-kṛt
tatra vimarṣād, yathā vidagdha-mādhave (2.27)--
na jānīṣe mūrdhnaś cyutam api śikhaṇḍaṃ yad akhilaṃ
na kaṇṭhe yan mālyaṃ kalayasi purastāt kṛtam api |
tad unnītaṃ vṛndāvana-kuhara-līlā-kalabha he
sphuṭaṃ rādhā-netra-bhramara-vara vīryonnatir iyam
saṃśayāt, yathā--
asau kiṃ tāpiñcho na hi tad-amala-śrīr iha gatiḥ
payodaḥ kiṃ vāmaṃ na yad iha niraṅko himakaraḥ |
jagan-mohārambhoddhūra-madhura-vaṃśī-dhvanir ito
dhruvaṃ mūrdhany adrer vidhu-mukhi mukundo viharati
vinirṇayānta evāyaṃ tarka ity ūcire pare
atha (22) cintā--
dhyānaṃ cintā bhaved iṣṭānāpty-aniṣṭāpti-nirmitam |
śvāsādhomukha-bhūlekha-vaivarṇyān nidratā iha |
vilāpottāpa-kṛśatā-bāṣpa-dainyādayo 'pi ca
tatra iṣṭānāptyā, yathā śrī-daśame (10.29.29)
kṛtvā mukhāny avaśucaḥ śvasanena śuṣyad
bimbādharāṇi caraṇena likhantyaḥ |
asrer upātta-masibhiḥ kuca-kuṅkumāni
tasthur mṛjantya uru-duḥkha-bharāḥ sma tūṣṇīm
yathā vā--
aratibhir atikramya kṣāmā pradoṣam adoṣa-dhīḥ
katham api cirād adhyāsīnā praghāṇam aghāntaka |
vidhūrita-mukhī ghūrṇaty antaḥ prasūs tava cintayā
kim ahaha gṛhaṃ krīḍā-lubdha tvayādya visasmare
aniṣṭāptyā, yathā--
gṛhiṇi gahanayāntaścintayonnidra-netrā
glapaya na mukha-padmaṃ tapta-bāṣpa-plavena |
nṛpa-puram anuvindan gāndineyena sārdhaṃ
tava sutam aham eva drāk parāvartayāmi
atha (23) matiḥ--
śāstrādīnāṃ vicārottham artha-nirdhāraṇaṃ matiḥ
atra kartavya-karaṇaṃ saṃśaya-bhramayoś chidā |
upadeśaś ca śiṣyāṇām ūhāpohādayo 'pi ca
yathā pādme vaiśākha-māhātmye--
vyāmohāya carācarasya jagatas te te purāṇāgamās
tāṃ tām eva hi devatāṃ paramikāṃ jalpantu kalpāvadhi |
siddhānte punar eka eva bhagavān viṣṇuḥ samastāgama-
vyāpāreṣu vivecana-vyatikaraṃ nīteṣu niścīyate
yathā vā śrī-daśame (10.60.39)--
tvaṃ nyasta-daṇḍamunibhir gaditānubhāva
ātmātmadaś ca jagatām iti me vṛto 'si |
hitvā bhavad-bhruva udīrita-kāla-vega-
dhvastāśiṣo 'bja-bhavanākapatīn kuto 'nye
atha (24) dhṛtiḥ--
dhṛtiḥ syāt pūrṇatā jñāna-duḥkhābhāvottamāptibhiḥ |
aprāptātīta-naṣṭārthān abhisaṃśocanādi-kṛt
tatra jñānena, yathā vairāgya-śatake (55) bhartṛhariḥ--
aśnīmahi vayaṃ bhikṣām āśāvāso vasīmahi |
śayīmahi mahī-pṛṣṭhe kurvīmahi kim īśvaraiḥ
duḥkhābhāvena, yathā--
goṣṭhaṃ ramā-keli-gṛhaṃ cakāsti
gāvaś ca dhāvanti paraḥ-parārdhāḥ |
putras tathā dīvyati divya-karmā
tṛptir mamābhūd gṛhamedhi-saukhye
uttamāptyā, yathā--
hari-līlā-sudhā-sindhos taṭam apy adhitiṣṭhataḥ |
mano mama catur-vargaṃ tṛṇāyāpi na manyate
atha (25) harṣaḥ--
abhīṣṭekṣaṇa-lābhādi-jātā cetaḥ-prasannatā |
harṣaḥ syād iha romāñcaḥ svedo 'śru mukha-phullatā |
āvegonmāda-jaḍatās tathā mohādayo 'pi ca
tatra abhīṣṭekṣaṇena, yathā śrī-viṣṇu-purāṇe [vi.pu. 5.17.25]--
tau dṛṣṭvā vikasad-vaktra-sarojaḥ sa mahāmatiḥ |
pulakāñcita-sarvāṅgas tadākrūro 'bhavan mune
abhīṣṭa-lābhena, yathā śrī-daśame (10.33.12)--
tatraikāṃsagataṃ bāhuṃ kṛṣṇasyotpalasaurabham |
candanāliptam āghrāya hṛṣṭaromā cucumba ha
atha (26) autsukyam--
kālākṣamatvam autsukyam iṣṭekṣāpti-spṛhādibhiḥ |
mukha-śoṣa-tvarā-cintā-niḥśvāsa-sthiratādikṛt
tatra iṣṭekṣā-spṛhayā, yathā śrī-daśame (10.71.34)
prāptaṃ niśamya nara-locana-pāna-pātram
autsukya-viślathita-keśa-dukūla-baddhāḥ |
sadyo visṛjya gṛha-karma patīṃś ca talpe
draṣṭuṃ yayur yuvatayaḥ sma narendra-mārge
yathā vā, stavāvalyāṃ śrī-rādhikāṣṭake (14.7)--
prakaṭita-nija-vāsaṃ snigdha-veṇu-praṇādair
druta-gati harim ārāt prāpya kuñje smitākṣī |
śravaṇa-kuhara-kaṇḍuṃ tanvatī namra-vaktrā
snapayati nija-dāsye rādhikā māṃ kadā nu
iṣṭāpti-spṛhayā, yathā--
narma-karmaṭhatayā sakhī-gaṇe
drāghayaty aghaharāgrataḥ kathām |
gucchaka-grahaṇa-kaitavād asau
gahvaraṃ druta-pada-kramaṃ yayau
atha (27) augryam--
aparādha-durukty-ādi- jātaṃ caṇḍatvam ugratā |
vadha-bandha-śiraḥ-kampa-bhartsanottāḍanādi-kṛt
tatra aparādhād, yathā--
sphurati mayi bhujaṅgī-garbha-viśraṃsi-kīrtau
viracayati mad-īśe kilbiṣaṃ kāliyo 'pi |
huta-bhuji bata kuryāṃ jāṭhare vauṣaḍ enaṃ
sapadi danuja-hantuḥ kintu roṣād bibhemi
duruktito, yathā sahadevoktiḥ--
prabhavati vibudhānām agrimasyāgra-pūjāṃ
na hi danuja-ripor yaḥ prauṅdha-kīrter visoḍhum |
kaṭutara-yama-daṇḍoddaṇḍa-rocir mayāsau
śirasi pṛthuni tasya nyasyate savya-pādaḥ
yathā vā baladevoktiḥ--
ratāḥ kila nṛpāsane kṣitipa-lakṣa-bhuktojjhite
khalāḥ kuru-kulādhamāḥ prabhum ajāṇḍa-koṭiṣv amī |
hahā bata viḍambanā śiva śivādya naḥ śṛṇvatāṃ
haṭhād iha kaṭākṣayanty akhila-vandyam apy acyutam
atha (28) amarṣaḥ--
adhikṣepāpamānādeḥ syād amarṣo 'sahiṣṇutā
tatra svedaḥ śiraḥkampo vivarṇatvaṃ vicintanam |
upāyānveṣaṇākrośa-vaimukhyottāḍanādayaḥ
tatra adhikṣepād, yathā vidagdha-mādhave (2.53)--
nirdhautānām akhila-dharaṇī-mādhurīṇāṃ dhūrīṇā
kalyāṇī me nivasati vadhūḥ paśya pārśve navoḍhā |
antargoṣṭhe caṭula naṭayann atra netra-tribhāgaṃ
niḥśaṅkas tvaṃ bhramasi bhavitā nākulatvaṃ kuto me
apamānād, yathā padmoktiḥ--
kadamba-vana-taskara drutam apehi kiṃ cāṭubhir
jane bhavati mad-vidhe paribhavo hi nātaḥ paraḥ |
tvayā vraja-mṛgī-dṛśāṃ sadasi hanta candrāvalī
varāpi yad ayogyayā sphuṭam adūṣi tārākhyayā
ādi-śabdād vañcanād api, yathā śrī-daśame (10.31.16)--
pati-sutānvaya-bhārtṛ-bāndhavān
ativilaṅghya te 'nty acyutāgatāḥ |
gati-vidas tavodgīta-mohitāḥ
kitava yoṣitaḥ kas tyajen niśi
atha (29) asūyā--
dveṣaḥ parodaye 'sūyānya-saubhāgya-guṇādibhiḥ |
tatrerṣyānādarākṣepā doṣāropo guṇeṣv api |
apavṛttis tiro-vīkṣā bhruvor bhaṅguratādayaḥ
tatra anya-saubhāgyena, yathā padyāvalyām (302) {*Attributed to Dāmodara in Padyāvalī. Also found in Amaru 55; SKM 2.140.5 keśaṭasya; Smv 86.14; SāhD 3.105 (as an example of mada); Daśa 2.22.}--
mā garvam udvaha kapola-tale cakāsti
kṛṣṇa-svahasta-likhitā nava-mañjarīti |
anyāpi kiṃ na sakhi bhājanam īdṛśīnāṃ
vairī na ced bhavati vepathur antarāyaḥ
yathā vā śrī-daśame (10.30.30)--
tasyā amūni naḥ kṣobhaṃ kurvanty uccaiḥ padāni yat |
yaikāpahṛtya gopīnāṃ raho bhuṅkte 'cyutādharam
guṇena, yathā--
svayaṃ parājayaṃ prāptān kṛṣṇa-pakṣān vijitya naḥ |
baliṣṭhā bala-pakṣāś ced durbalāḥ ke tataḥ kṣitau
atha (30) cāpalyam--
rāga-dveṣādibhiś citta-lāghavaṃ cāpalaṃ bhavet |
tatrāvicāra-pāruṣya-svacchandācaraṇādayaḥ
tatra rāgeṇa, yathā śrī-daśame (10.52.41)--
śvo bhāvini tvam ajitodvahane vidarbhān
guptaḥ sametya pṛtanā-patibhiḥ parītaḥ |
nirmathya caidya-magadheśa-balaṃ prasahya
māṃ rākṣasena vidhinodvaha vīrya-śulkām
dveṣeṇa, yathā--
vaṃśī-pūreṇa kālindyāḥ sindhuṃ vindatu vāhitā |
guror api puro nīvīṃ yā bhraṃśayati subhruvām
atha (31) nidrā--
cintālasya-nisarga-klamādibhiś citta-mīlanaṃ nidrā |
tatrāṅga-bhaṅga-jṛmbhā-jāḍya-śvāsākṣi-mīlanāni syuḥ
tatra cintayā, yathā--
lohitāyati mārtaṇḍe veṇu-dhvanim aśṛṇvatī |
cintayākrānta-hṛdayā nidadrau nanda-gehinī
ālasyena, yathā--
dāmodarasya bandhana-karmabhir atiniḥsahāṅga-latikeyam |
dara-vighūrṇitottamāṅgā kṛtāṅga-bhaṅgā vrajeśvarī sphurati
nisargeṇa, yathā--
aghahara tava vīrya-proṣitāśeṣa-cintāḥ
parihṛta-gṛha-vāstu-dvāra-bandhānubaddhāḥ |
nija-nijam iha rātrau prāṅganaṃ śobhayantaḥ
sukham avicalad-aṅgāḥ śerate paśya gopāḥ
klamena, yathā--
saṅkrānta-dhātu-citrā suratānte sā nitānta-tāntā'dya |
vakṣasi nikṣiptāṅgī harer viśākhā yayau nidrām
yuktāsya sphūrti-mātreṇa nirviśeṣeṇa kenacit |
hṛn-mīlanāt puro 'vasthā nidrā bhakteṣu kathyate
atha (32) suptiḥ--
suptir nidrā-vibhāvā syān nānārthānubhavātmikā |
indriyoparati-śvāsa-netra-saṃmīlanādi-kṛt
yathā--
kāmaṃ tāmarasākṣa keli-vitatiḥ prāduṣkṛtā śaiśavī
darpaḥ sarpa-pates tad asya tarasā nirdhūyatām uddhūraḥ |
ity utsvapna-girā cirād yadu-sabhāṃ vismāpayan smerayan
niḥśvāsena darottaraṅgad-udaraṃ nidrāṃ gato lāṅgalī
atha (33) bodhaḥ--
avidyā-moha-nidrāder dhvaṃsodbodhaḥ prabuddhatā
tatra avidyā-dhvaṃsataḥ--
avidyā-dhvaṃsato bodho vidyodaya-puraḥsaraḥ |
aśeṣa-kleśa-viśrānti-svarūpāvagamādi-kṛt
yathā--
vindan vidyā-dīpikāṃ sva-svarūpaṃ
buddhvā sadyaḥ satya-vijñāna-rūpam |
niṣpratyūhas tat paraṃ brahma mūrtaṃ
sāndrānandākāram anveṣayāmi
moha-dhvaṃsataḥ--
bodho moha-kṣayāc chabda-gandha-sparśa-rasair hareḥ |
dṛg-unmīlana-romāñca-dharotthānādi-kṛd bhavet
tatra śabdena, yathā--
prathama-darśana-rūḍha-sukhāvalī-
kavalitendriya-vṛttir abhūd iyam |
agha-bhidaḥ kila nāmny udite śrutau
lalitayodamimīlad ihākṣiṇī
gandhena, yathā--
aciram agha-hareṇa tyāgataḥ srasta-gātrī
vana-bhuvi śavalāṅgī śānta-niḥśvāsa-vṛttiḥ |
prasarati vana-mālā saurabhe paśya rādhā
pulakita-tanur eṣā pāṃśu-puñjād udasthāt
sparśena, yathā--
asau pāṇi-sparśo madhura-masṛṇaḥ kasya vijayī
viśīryantyāḥ saura-pulina-vanam ālokya mama yaḥ |
durantām uddhūya prasabham abhito vaiśasa-mayīṃ
drutaṃ mūrcchām antaḥ sakhi sukha-mayīṃ pallavayati
rasena, yathā--
antarhite tvayi balānuja rāsa-kelau
srastāṅga-yaṣṭir ajaniṣṭa sakhī visaṃjñā |
tāmbūla-carvitam avāpya tavāmbujākṣī
nyastaṃ mayā mukha-puṭe pulakojjvalāsīt
nidrādhvaṃsataḥ--
bodho nidrākṣayāt svapna-nidrā-pūrti-svanādibhiḥ |
tatrākṣi-mardanaṃ śayyā-mokṣo 'ṅga-valanādayaḥ
tatra svapnena, yathā--
iyaṃ te hāsa-śrīr viramatu vimuñcāñcalam idaṃ
na yāvad-vṛddhāyai sphuṭam abhidadhe tvac-caṭulatām |
iti svapne jalpanty aciram avabuddhā gurum asau
puro dṛṣṭvā gaurī namita-mukha-bimbā muhur abhūt
nidrā-pūrtyā, yathā--
dūtī cāgāt tad-āgāraṃ jajāgāra ca rādhikā |
tūrṇaṃ puṇyavatīnāṃ hi tanoti phalam udyamaḥ
svanena, yathā--
dūrād vidrāvayan nidrā-marālīr gopa-subhruvām |
sāraṅga-raṅgadaṃ reje veṇu-vārida-garjitam
iti bhāvās trayas-triṃśat kathitā vyabhicāriṇaḥ |
śreṣṭha-madhya-kaniṣṭheṣu varṇanīyā yathocitam
mātsaryodvega-dambherṣyā viveko nirṇayas tathā |
klaibyaṃ kṣamā ca kutukam utkaṇṭhā vinayo 'pi ca
saṃśayo dhārṣṭyam ity ādyā bhāvā ye syuḥ pare 'pi ca |
ukteṣv antarbhavantīti na pṛthaktvena darśitāḥ
tathā hi--
asūyāyāṃ tu mātsaryaṃ trāse 'py udvega eva tu |
dambhas tathāvahitthāyām īrṣyāmarṣe matāv ubhau |
viveko nirṇayaś cemau dainye klaibyaṃ kṣamā dhṛtau
autsukye kutukotkaṇṭhe lajjāyāṃ vinayas tathā |
saṃśayo 'ntarbhavet tarke tathā dhārṣṭyaṃ ca cāpale
eṣāṃ sañcāri-bhāvānāṃ madhye kaścana kasyacit |
vibhāvaś cānubhāvaś ca bhaved eva parasparam
nirvede tu yatherṣyāyā bhaved atra vibhāvatā |
asūyāyāṃ punas tasyā vyaktam uktānubhāvatā
autsukyaṃ prati cintāyāḥ kathitātrānubhāvatā |
nidrāṃ prati vibhāvatvam evaṃ jñeyaḥ pare 'py amī
eṣāṃ ca sāttvikānāṃ ca tathā nānā-kriyā-tateḥ |
kārya-kāraṇa-bhāvas tu jñeyaḥ prāyeṇa lokataḥ
nindāyās tu vibhāvatvaṃ vaivarṇyāmarṣayor matam |
asūyāyāṃ punas tasyāḥ kathitaivānubhāvatā
prahārasya vibhāvatvaṃ saṃmoha-pralayau prati |
augryaṃ pratyanubhāvatvam evaṃ jñeyāḥ pare 'pi ca
trāsa-nidrā-śramālasya-mada-bhid-bodha-varjinām |
sañcāriṇām iha kvāpi bhaved raty-anubhāvatā
sākṣād-rater na sambandhaḥ ṣaḍbhis trāsādibhiḥ saha |
syāt parasparayā kintu līlānuguṇatākṛte
vitarka-mati-nirveda-dhṛtīnāṃ smṛti-harṣayoḥ |
bodha-bhid-dainya-suptīnāṃ kvacid rati-vibhāvatā
paratantrāḥ svatantrāś cety uktāḥ sañcāriṇo dvidhā
tatra paratantrāḥ--
varāvaratayā proktāḥ paratantrā api dvidhā
tatra varaḥ--
sākṣād vyavahitaś ceti varo 'py eṣa dvidhoditaḥ
tatra sākṣāt--
mukhyām eva ratiṃ puṣṇan sākṣād ity abhidhīyate
yathā--
tanuruhālī ca tanuś ca nṛtyaṃ
tanoti me nāma niśamya yasya |
apaśyato māthura-maṇḍalaṃ tad-
vyarthena kiṃ hanta dṛśor dvayena
atha vyavahitaḥ--
puṣṇāti yo ratiṃ gauṇīṃ sa vyavahito mataḥ
yathā--
dhig astu me bhuja-dvandvaṃ bhīmasya parighopamam |
mādhavākṣepiṇaṃ duṣṭaṃ yat pinaṣṭi na cedipam
nirvedaḥ krodha-vaśyatvād ayaṃ vyavahito rateḥ
atha avaraḥ--
rasa-dvayasyāpy aṅgatvam agacchann avaro mataḥ
yathā--
lelihyamānaṃ vadanair jvaladbhir
jaganti daṃṣṭrāsphuṭad-uttamāṅgaiḥ |
avekṣya kṛṣṇaṃ dhṛta-viśvarūpaṃ
na svaṃ viśuṣyan smarati sma jiṣṇuḥ
ghora-kriyādy-anubhāvād ācchādya sahajāṃ ratim |
durvarāvirabhūd bhītir moho 'yaṃ bhī-vaśas tataḥ
atha svatantrāḥ--
sadaiva pāratantrye 'pi kvacid eṣāṃ svatantratā |
bhūpāla-sevakasyeva pravṛttasya kara-grahe
bhāvajñai rati-śūnyaś ca raty-anusparśanas tathā |
rati-gandhiś ca te tredhā svatantrāḥ parikīrtitāḥ
tatra rati-śūnyaḥ--
janeṣu rati-śūnyeṣu rati-śūnyo bhaved asau
yathā śrī-daśame (10.23.39)--
dhig janma nas trivṛd-vidyāṃ dhig vrataṃ dhig bahujñatām |
dhik kulaṃ dhik kriyā-dīkṣāṃ vimukhā ye tv adhokṣaje
atra svatantro nirvedaḥ |
tatra raty-anusparśanaḥ--
yaḥ svato rati-gandhena vihīno 'pi prasaṅgataḥ |
paścād ratiṃ spṛśed eṣa raty-anusparśano mataḥ
yathā--
gariṣṭhāriṣṭa-ṭaṅkārair vidhurā vadhirāyitā |
hā kṛṣṇa pāhi pāhīti cukrośābhīra-bālikā
atra trāsaḥ |
atha rati-gandhiḥ--
yaḥ svātantrye 'pi tad-gandhaṃ rati-gandhir vyanakti saḥ
yathā--
pītāṃśukaṃ paricinomi dhṛtaṃ tvayāṅge
saṅgopanāya na hi naptri vidhehi yatnam |
ity āryayā nigaditā namitottamāṅgā
rādhāvaguṇṭhita-mukhī tarasā tadāsīt
atra lajjā |
ābhāsaḥ punar eteṣām asthāne vṛttito bhavet |
prātikūlyam anaucityam asthānatvaṃ dvidhoditam
tatra prātikūlyam--
vipakṣe vṛttir eteṣāṃ prātikūlyam itīryate
yathā--
gopo 'py aśikṣita-raṇo 'pi tam aśva-daityaṃ
hanti me hanta mama jīvita-nirviśeṣam |
krīḍā-vinirjita-surādhipater alaṃ me
durjīvitena hata-kaṃsa-narādhipasya
atra nirvedasyābhāsaḥ |
yathā vā--
ḍuṇḍabho jalacaraḥ sa kāliyo
goṣṭha-bhūbhṛd api loṣṭra-sodaraḥ |
tatra karma kim ivādbhutaṃ jane
yena mūrkha jagadīśateryate
atrāsūyāyāḥ |
atha anaucityam--
asatyatvam ayogyatvam anaucityaṃ dvidhā bhavet |
aprāṇini bhaved ādyaḥ tiryag-ādiṣu cāntimam
tatra aprāṇini, yathā--
chāyā na yasya sakṛd apy upasevitābhūt
kṛṣṇena hanta mama tasya dhig astu janma |
mā tvaṃ kadamba vidhuro bhava kāliyāhiṃ
mṛdnan kariṣyati hariś caritārthatāṃ te
atra nirvedasya |
tiraści, yathā--
adhirohatu kaḥ pakṣī kakṣām aparo mamādya medhyasya |
hitvāpi tārkṣya-paksaṃ bhajate pakṣaṃ harir yasya
atra garvasya |
vahamāneṣv api sadā jñāna-vijñāna-mādhurīm |
kadambādiṣu sāmānya-dṛṣṭy-ābhāsatvam ucyate
bhāvānāṃ kvacid utpatti-sandhi-śāvalya-śāntayaḥ |
daśāś catasra etāsām utpattis tv iha sambhavaḥ
yathā--
maṇḍale kim api caṇḍa-marīcer
lohitāyati niśamya yaśodā |
vaiṇavīṃ dhvani-dhurām avidūre
prasrava-stimita-kañculikāsīt
atra harṣotpattiḥ |
yathā vā--
tvayi rahasi milantyāṃ sambhrama-nyāsa-bhugnāpy
uṣasi sakhi tavālī mekhalā paśya bhāti |
iti vivṛta-rahasye kuñcita-bhrūr
dṛśam anṛju kirantī rādhikā vaḥ punātu
atrāsūyotpattiḥ |
atha sandhiḥ--
sarūpayor bhinnayor vā sandhiḥ syād bhāvayor yutiḥ
tatra sarūpayoḥ sandhiḥ--
sandhiḥ sarūpayos tatra bhinna-hetūtthayor mataḥ
yathā--
rākṣasīṃ niśi niśāmya niśānte
gokuleśa-gṛhiṇī patitāṅgīm |
tat-kucopari sutaṃ ca hasantaṃ
hanta niścala-tanuḥ kṣaṇam āsīt
atrāniṣṭeṣṭa-saṃvīkṣākṛtayor jāḍyayor yutiḥ |
atha bhinnayoḥ--
bhinnayor hetunaikena bhinnenāpy upajātayoḥ
atha eka-hetu-jayoḥ, yathā--
durvāracāpalo 'yaṃ dhāvann antar bahiś ca goṣṭhasya |
śiśur akutaścid bhītir dhinoti hṛdayaṃ dunoti ca me
tatra harṣa-śaṅkayoḥ |
tatra bhinna-hetujayoḥ, yathā--
vilasantam avekṣya devakī
sutam utphulla-vilocanaṃ puraḥ |
prabalām api malla-maṇḍalīṃ
himam uṣṇaṃ ca jalaṃ dṛśor dadhe
atra harṣa-viṣādayoḥ sandhiḥ |
ekena jāyamānānām anekena ca hetunā |
bahūnām api bhāvānāṃ sandhiḥ sphuṭam avekṣyate
tatra eka-hetujānāṃ, yathā--
niruddhā kālindī-taṭa-bhuvi mukundena balinā
haṭhād antaḥ-smerāṃ taralatara-tārojjvala-kalām |
abhivyaktāvajñām aruṇa-kuṭilāpāṅga-suṣamāṃ
dṛśaṃ nyasyanty asmin jayati vṛṣabhānoḥ kula-maṇiḥ
atra harṣautsukya-garvāmarṣāsūyānāṃ sandhiḥ |
aneka-hetujānāṃ, yathā--
parihita-hari-hārā vīkṣya rādhā savitrīṃ
nikaṭa-bhuvi tathāgre tarka-bhāk smera-padmām |
harim api dara-dūre svāminaṃ tatra cāsīn
mahasi vinata-vakra-prasphura-mlāna-vaktrā
atra lajjāmarṣa-harṣa-viṣādānāṃ sandhiḥ |
atha śāvalyam--
śavalatvaṃ tu bhāvānāṃ saṃmardaḥ syāt parasparam
yathā--
śaktaḥ kiṃ nāma kartuṃ sa śiśur ahaha me mitra-pakṣānadhākṣīd
ātiṣṭheyaṃ tam eva drutam atha śaraṇaṃ kuryur etan na vīrāḥ |
āṃ divyā malla-goṣṭhī viharati sa kareṇoddadhārādri-varyaṃ
kuryām adyaiva gatvā vraja-bhuvi kadanaṃ hā tataḥ kampate dhīḥ
atra garva-viṣāda-dainya-mati-smṛti-śaṅkāmarṣa-trāsānāṃ śāvalyam |
yathā vā--
dhig dīrghe nayane mamāstu mathurā yābhyāṃ na sā prekṣyate
vidyeyaṃ mama kiṅkarī-kṛta-nṛpā kālas tu sarvaṅkaraḥ |
lakṣmī-keli-gṛhaṃ gṛhaṃ mama hahā nityaṃ tanuḥ kṣīyate
sadmany eva hariṃ bhajeya hṛdayaṃ vṛndāṭavī karṣati
atra nirveda-garva-śaṅkā-dhṛti-viṣāda-maty-autsukyānāṃ śāvalyam |
atha śāntiḥ--
atyārūḍhasya bhāvasya vilayaḥ śāntir ucyate
yathā--
vidhurita-vadanā vidūna-bhāsas
tam aghaharaṃ gahane gaveṣayantaḥ |
mṛdu-kala-muralīṃ niśamya śaile
vraja-śiśavaḥ pulakojjvalā babhūvuḥ
atra viṣāda-śāntiḥ |
śabdārtha-rasa-vaicitrī vāci kācana nāsti me |
yathā-kathañcid evoktaṃ bhāvodāharaṇaṃ param
trayastriṃśad ime 'ṣṭau ca vakṣyante sthāyinaś ca ye |
mukhya-bhāvābhidhās tv eka-catvāriṃśad amī smṛtāḥ
śarīrendriya-vargasya vikāraṇāṃ vidhāyakāḥ |
bhāvāvirbhāva-janitāś citta-vṛttaya īritāḥ
kvacit svābhāviko bhāvaḥ kaścid āgantukaḥ kvacit |
yas tu svābhāviko bhāvaḥ sa vyāpyāntar-bahiḥ-sthitaḥ
mañjiṣṭhādye yathā dravye rāgas tan-maya īkṣyate |
atra syān nāma-mātreṇa vibhāvasya vibhāvatā
etena sahajenaiva bhāvenānugatā ratiḥ |
eka-rūpāpi yā bhakter vividhā pratibhāty asau
āgantukas tu yo bhāvaḥ paṭādau raktimeva saḥ |
tais tair vibhāvair evāyaṃ dhīyate dīpyate 'pi ca
vibhāvanādi-vaiśiṣṭyād bhaktānāṃ bhedatas tathā |
prāyeṇa sarva-bhāvānāṃ vaiśiṣṭyam upajāyate
vividhānāṃ tu bhaktānāṃ vaiśiṣṭyād vividhaṃ manaḥ |
mano 'nusārād bhāvānāṃ tāratamyaṃ kilodaye
citte gariṣṭhe gambhīre mahiṣṭhe karkaśādike |
samyag-unmīlitāś cāmī na lakṣyante sphuṭaṃ janaiḥ
citte laghiṣṭhe cottāne kṣodiṣṭhe komalādike |
manāg-unmīlitāś cāmī lakṣyante bahir ulbaṇāḥ
gariṣṭhaṃ svarṇa-piṇḍābhaṃ laghiṣṭhaṃ tula-piṇḍavat |
citta-yugme 'tra vijñayā bhāvasya pavanopamā
gambhīraṃ sindhuvac cittam uttānaṃ palvalādivat |
citta-dvaye 'tra bhāvasya mahādri-śikharopamā
pattanābhaṃ mahiṣṭhaṃ syāt kṣodiṣṭhaṃ tu kuṭiravat |
citta-yugme 'tra bhāvasya dīpenebhena vopamā
karkaśaṃ trividhaṃ proktaṃ vajraṃ svarṇaṃ tathā jatu |
citta-traye 'tra bhāvasya jñeyā vaiśvānaropamā
atyanta-kaṭhinaṃ vajram akutaścana mārdavam |
īdṛśaṃ tāpasādīnāṃ cittaṃ tāvad avekṣyate
svarṇaṃ dravati bhāvāgnes tāpenātigarīyasā |
jatu dravatvam āyāti tāpa-leśena sarvataḥ
komalaṃ ca tridhaivoktaṃ madanaṃ navanītakam |
amṛtaṃ ceti bhāvo 'tra prāyaḥ sūryātapāyate
draved atrādya-yugalam ātapena yathāyatham |
dravībhūtaṃ svabhāvena sarvadaivāmṛtaṃ bhavet |
govinda-preṣṭha-varyāṇāṃ cittaṃ syād amṛtaṃ kila
kṛṣṇa-bhakti-viśeṣasya gariṣṭhatvādibhir guṇaiḥ |
samavetaṃ sadāmībhir dvitrair api mano bhavet
kintu suṣṭhu mahiṣṭhatvaṃ bhāvo bāḍham upāgataḥ |
sarva-prakāram evedaṃ cittaṃ vikṣobhayaty alam
yathā dāna-keli-kaumudyām (4)--
gabhīro 'py aśrāntaṃ duradhigama-pāro 'pi nitarām
ahāryāṃ maryādāṃ dadhad api harer āspadam api |
satāṃ stomaḥ premaṇy udayati samagre sthagayituṃ
vikāraṃ na sphāraṃ jala-nidhir ivendau prabhavati
Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0