હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 2.5

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ દક્ષિણ-વિભાગે
ભક્તિ-રસ-સામાન્ય-નિરૂપણે વ્યભિચારિ-લહરી ચતુર્થી ॥
(2.5)
સ્થાયિ-ભાવાખ્યા પઞ્ચમ-લહરી
અવિરુદ્ધાન્ વિરુદ્ધાંશ્ ચ ભાવાન્ યો વશતાં નયન્ ।
સુ-રાજેવ વિરાજેત સ સ્થાયી ભાવ ઉચ્યતે

સ્થાયી ભાવો ઽત્ર સ પ્રોક્તઃ શ્રી-કૃષ્ણ-વિષયા રતિઃ ।
મુખ્યા ગૌણી ચ સા દ્વેધા રસ-જ્ઞૈઃ પરિકીર્તિતા

તત્ર મુખ્યા--
શુદ્ધ-સત્ત્વ-વિશેષાત્મા રતિર્ મુખ્યેતિ કીર્તિતા ।
મુખ્યાપિ દ્વિ-વિધા સ્વાર્થા પરાર્થા ચેતિ કીર્ત્યતે

તત્ર સ્વાર્થા--
અવિરુદ્ધૈઃ સ્ફુટં ભાવૈઃ પુષ્ણાત્ય્ આત્માનમ્ એવ યા ।
વિરુદ્ધૈર્ દુઃખ-ગ્લાનિઃ સા સ્વાર્થા કથિતા રતિઃ

અથ પરાર્થા---
અવિરુદ્ધં વિરુદ્ધં ચ સઙ્કુચન્તી સ્વયં રતિઃ ।
યા ભાવમ્ અનુગૃહ્ણાતિ સા પરાર્થા નિગદ્યતે

શુદ્ધા પ્રીતિસ્ તથા સખ્યં વાત્સલ્યં પ્રિયતેત્ય્ અસૌ ।
સ્વપરાર્થ્યૈવ સા મુખ્યા પુનઃ પઞ્ચ-વિધા ભવેત્

વૈશિષ્ટ્યં પાત્ર-વૈશિષ્ટ્યાદ્ રતિર્ એષોપગચ્છતિ ।
યથાર્કઃ પ્રતિબિમ્બાત્મા સ્ફટિકાદિષુ વસ્તુષુ

તત્ર શુદ્ધા--
સામાન્યાસૌ તથા સ્વચ્છા શાન્તિશ્ ચેત્ય્ આદિમા ત્રિધા ।
એષાઙ્ગ-કમ્પતા-નેત્રામીલનોન્મીલનાદિ-કૃત્

તત્ર સામાન્યા--
કઞ્ચિદ્ વિશેષમ્ અપ્રાપ્તા સાધારણ-જનસ્ય યા ।
બાલિકદૈશ્ ચ કૃષ્ણે સ્યાત્ સામાન્યા સા રતિર્ મતા

યથા--
અસ્મિન્ મથુરા-વીથ્યામ્ ઉદયતિ મધુરે વિરોચને પુરતઃ ।
કથસ્વ સખે મ્રદિમાનં માનસ-મદનં કિમ્ એતિ મમ

યથા વા--
ત્રિ-વર્ષા બાલિકા સેયં વર્ષીયસિ સમીક્ષ્યતામ્ ।
યા પુરઃ કૃષ્ણમ્ આલોક્ય હુઙ્કુર્વત્ય્ અભિધાવતિ

અથ સ્વચ્છા--
તત્-તત્-સાધનતો નાના-વિધ-ભક્તિ-પ્રસઙ્ગતઃ ।
સાધાકાનાં તુ વૈવિધ્યં યાન્તી સ્વચ્છા રતિર્ મતા

યદા યાદૃશી ભક્તે સ્યાદ્ આસક્તિસ્ તાદૃશં તદા ।
રૂપં સ્ફટિકવદ્ ધત્તે સ્વચ્છાસૌ તેન કીર્તિતા

યથા--
ક્વચિત્ પ્રભુર્ ઇતિ સ્તુવન્ ક્વચન મિત્રમ્ ઇત્ય્ ઉદ્ધસન્
ક્વચિત્ તનય ઇત્ય્ અવન્ ક્વચન કાન્ત ઇત્ય્ ઉલ્લસન્ ।
ક્વચિન્ મનસિ ભાવયન્ પરમ એષ આત્મેત્ય્ અસાવ્
અભૂદ્ વિવિધ-સેવયા વિવિધ-વૃત્તિર્ આર્યો દ્વિજઃ

અનાચાન્ત-ધિયાં તત્-તદ્-ભાવ-નિષ્ઠા સુખાર્ણવે ।
આર્યાણામ્ અતિશુદ્ધાનાં પ્રાયઃ સ્વચ્છા રતિર્ ભવેત્

અથ શાન્તિઃ--
માનસે નિર્વિકલ્પત્વં શમ ઇત્ય્ અભિધીયતે

તથ ચોક્તમ્--
વિહાય વિષયોન્મુખ્યં નિજાનન્દ-સ્થિતિર્ યતઃ ।
આત્મનઃ કથ્યતે સો ઽત્ર સ્વભાવઃ શમ ઇત્ય્ અસૌ

પ્રાયઃ શમ-પ્રધાનાનાં મમતા-ગન્ધ-વર્જિતા ।
પરમાત્મતયા કૃષ્ણે જાતા શાન્ત-રતિર્ મતા

યથા--
દેવર્ષિ-વીણયા પીતે હરિ-લીલા-મહોત્સવે ।
સનકસ્ય તનૌ કમ્પો બ્રહ્માનુભવિનો ઽપ્ય્ અભૂત્

યથા વા--
હરિ-વલ્લભ-સેવયા સમન્તાદ્
અપર-વર્ગાનુભવં કિલાવધીર્ય ।
ઘન-સુન્દરમ્ આત્મનો ઽપ્ય્ અભીષ્ટં
પરમં બ્રહ્મ દિદૃક્ષતે મનો મે

અગ્રતો વક્ષ્યમાણૈસ્ તુ સ્વાદૈઃ પ્રીત્ય્-આદિ-સંશ્રયૈઃ ।
રતેર્ અસ્યા અસમ્પર્કાદ્ ઇયં શુદ્ધેતિ ભણ્યતે

અથ ભેદ-ત્રયી હૃદ્યા રતેઃ પ્રીત્ય્-આદિર્ ઈર્યતે ।
ગાઢાનુકૂલતોત્પન્ના મમત્વેન સદાશ્રિતા

કૃષ્ણ-ભક્તેષ્વ્ અનુગ્રાહ્ય-સખિ-પૂજ્યેષ્વ્ અનુક્રમાત્ ।
ત્રિ-વિધેષુ ત્રયી પ્રીતિઃ સખ્યં વત્સલતેત્ય્ અસૌ

અત્ર નેત્રાદિ-ફુલ્લત્વ-જૃમ્ભણોદ્ઘૂર્ણનાદયઃ ।
કેવલા સઙ્કુલા ચેતિ દ્વિ-વિધેયં રતિ-ત્રયી

તત્ર કેવલા--
રત્ય્-અન્તરસ્ય ગન્ધેન વર્જિતા કેવલા ભવેત્ ।
વ્રજાનુગે રસાલાદૌ શ્રીદામાદૌ વયસ્યકે ।
ગુરૌ ચ વ્રજનાથાદૌ ક્રમેણૈવ સ્ફુરત્ય્ અસૌ

તત્ર સઙ્કુલા--
એષાં દ્વયોસ્ ત્રયાણાં વા સન્નિપાતસ્ તુ સઙ્કુલા ।
ઉદ્ભવાદૌ ચ ભીમાદૌ મથુરાદૌ ક્રમેણ સા ।
યસ્યાધિક્યં ભવેદ્ યત્ર સ તેન વ્યપદિશ્યતે

અથ પ્રીતિઃ--
સ્વસ્માદ્ ભવન્તિ યે ન્યૂનાસ્ તે ઽનુગ્રાહ્યા હરેર્ મતાઃ ।
આરાધ્યત્વાત્મિકા તેષાં રતિઃ પ્રીતિર્ ઇતીરિતા

તત્રાસક્તિ-કૃદ્ અન્યત્ર પ્રીતિ-સંહારિણી હ્ય્ અસૌ

યથા મુકુન્દ-માલાયામ્ (8)û
દિવિ વા ભુવિ વા મમાસ્તુ વાસો
નરકે વા નરકાન્તક પ્રકામમ્ ।
અવધીરિત-શારદારવિન્દૌ
ચરણૌ તે મરણે ઽપિ ચિન્તયામિ

અથ સખ્યમ્--
યે સ્યુસ્ તુલ્યા મુકુન્દસ્ય તે સખાયઃ સતાં મતાઃ ।
સામ્યાદ્ વિશ્રમ્ભ-રૂપૈષાં રતિઃ સખ્યમ્ ઇહોચ્યતે ।
પરિહાસ-પ્રહાસાદિ-કારિણીયમ્ અયન્ત્રણા

યથા--
માં પુષ્પિતારણ્ય-દિદૃક્ષયાગતં
નિમેષ-વિશ્લેષ-વિદીર્ણ-માનસાઃ ।
તે સંસ્પૃશન્તઃ પુલકાઞ્ચિત-શ્રિયો
દૂરાદ્ અહંપૂર્વિકયાદ્ય રેમિરે

યથા વા--
શ્રીદામ-દોર્-વિલસિતેન કૃતો ઽસિ કામં
દામોદર ત્વમ્ ઇહ દર્પ-ધુરા દરિદ્રઃ ।
સદ્યસ્ ત્વયા તદ્ અપિ કથનમ્ એવ કૃત્વા
દેવ્યૈ હ્રિયે ત્રયમ્ અદાયિ જ્વલાઞ્જલીનામ્

અથ વાત્સલ્યમ્--
ગુરવો યે હરેર્ અસ્ય તે પૂજ્યા ઇતિ વિશ્રુતાઃ ।
અનુગ્રહ-મયી તેષાં રતિર્ વાત્સલ્યમ્ ઉચ્યતે ।
ઇદં લાલન-ભવ્યાશીશ્ ચિબુક-સ્પર્શનાદિ-કૃત્

યથા--
અગ્રાસિ યન્-નિરભિસન્ધિ-વિરોધ-ભાજઃ
કંસસ્ય કિઙ્કર-ગણૈર્ ગિરિતો ઽપ્ય્ ઉદગ્રૈઃ ।
ગાસ્ તત્ર રક્ષિતુમ્ અસૌ ગહને મૃદુર્ મે
બાલઃ પ્રયાત્ય્ અવિરતં બત કિં કરોમિ

યથા વા--
સુતમ્ અઙ્ગુલિભિઃ સ્નુત-સ્તની
ચિબુકાગ્રે દધતી દયાર્દ્ર-ધીઃ ।
સમલાલયદ્ આલયાત્ પુરઃ
સ્થિતિ-ભાજં વ્રજ-રાજ-ગેહિની

મિથો હરેર્ મૃગાક્ષ્યાશ્ ચ સમ્ભોગસ્યાદિ-કારણમ્ ।
મધુરાપર-પર્યાયા પ્રિયતાખ્યોદિતા રતિઃ ।
અસ્યાં કટાક્ષ-ભ્રૂ-ક્ષેપ-પ્રિય-વાણી-સ્મિતાદયઃ

યથા ગોવિન્દ-વિલાસે--
ચિરમ્ ઉત્કુણ્ઠિત-મનસો રાધા-મુર-વૈરિણોઃ કો ઽપિ ।
નિભૃત-નિરીક્ષણ-જન્મા પ્રત્યાશા-પલ્લવો જયતિ

યથોત્તરમ્ અસૌ સ્વાદ-વિશેષોલ્લાસ-મય્ય્ અપિ ।
રતિર્ વાસનયા સ્વાદ્વી ભાસતે કાપિ કસ્યચિત્

અથ ગૌણી--
વિભાવોત્કર્ષજો ભાવ-વિશેષો યો ઽનુગૃહ્યતે ।
સઙ્કુચન્ત્યા સ્વયં રત્યા સ ગૌણી રતિર્ ઉચ્યતે

હાસો વિસ્મય ઉત્સાહઃ શોકઃ ક્રોધો ભયં તથા ।
જુગુપ્સા ચેત્ય્ અસૌ ભાવ-વિશેષઃ સપ્તધોદિતઃ

અપિ કૃષ્ણ-વિભાવત્વમ્ આદ્ય-ષટ્કસ્ય સમ્ભવેત્ ।
સ્યાદ્ દેહાદિ-વિભાવત્વં સપ્તમ્યાસ્ તુ રતેર્ વશાત્

હાસાદાવ્ અત્ર ભિન્ને ઽપિ શુદ્ધ-સત્ત્વ-વિશેષતઃ ।
પરાર્થાયા રતેર્ યોગાદ્ રતિ-શબ્દઃ પ્રયુજ્યતે

હાસોત્તરા રતિર્ યા સ્યાત્ સા હાસ-રતિર્ ઉચ્યતે ।
એવં વિસ્મય-રત્ય્-આદ્યા વિજ્ઞેયા રતયશ્ ચ ષટ્

કઞ્ચિત્ કાલં ક્વચિદ્ ભક્તે હાસાદ્યાઃ સ્થાયિતામ્ અમી ।
રત્યા ચારુ-કૃતા યાન્તિ તલ્-લીલાદ્ય્-અનુસારતઃ

તસ્માદ્ અનિયતાધારાઃ સપ્ત સામયિકા ઇમે ।
સહજા અપિ લીયન્તે બલિષ્ઠેન તિરસ્કૃતાઃ

કાપ્ય્ અવ્યભિચરન્તી સા સ્વાધારાન્ સ્વ-સ્વરૂપતઃ ।
રતિર્ આત્યન્તિક-સ્થાયી ભાવો ભક્ત-જને ઽ ખિલે ।
સ્યુર્ એતસ્યા વિના-ભાવાદ્ ભાવાઃ સર્વે નિરર્થકાઃ

વિપક્ષાદિષુ યાન્તો ઽપિ ક્રોધાદ્યાઃ સ્થાયિતાં સદા ।
લભન્તે રતિ-શૂન્યત્વાન્ ન ભક્તિ-રસ-યોગ્યતામ્

અવિરુદ્ધૈર્ અપિ સ્પૃષ્ટા ભાવૈઃ સઞ્ચારિણો ઽખિલાઃ ।
નિર્વેદાદ્યા વિલીયન્તે નાર્હન્તિ સ્થાયિતાં તતઃ

ઇત્ય્ અતો મતિ-ગર્વાદિ-ભાવાનાં ઘટતે ન હિ ।
સ્થાયિતા કૈશ્ચિદ્ ઇષ્ટાપિ પ્રમાણં તત્ર તદ્-વિદઃ

સપ્ત હાસાદયસ્ ત્વ્ એતે તૈસ્ તૈર્ નીતાઃ સુપુષ્ટતામ્ ।
ભક્તેષુ સ્થાયિતાં યાન્તો રુચિર્ એભ્યો વિતન્વતે

તથા ચોક્તમ્--
અષ્ટાનામ્ એવ ભાવાનાં સંસ્કારાધાયિતા મતા ।
તત્-તિરસ્કૃત-સંસ્કારાઃ પરે ન સ્થાયિતોચિતાઃ

તત્ર હાસ-રતિઃ--
ચેતો-વિકાસો હાસઃ સ્યાદ્ વાગ્-વેષેહાદિ-વૈકૃતાત્ ।
સ દૃગ્-વિકાસન-સૌષ્ઠ-કપોલ-સ્પન્દનાદિકૃત્

કૃષ્ણ-સમ્બન્ધિ-ચેષ્ટોત્થઃ સ્વયં સઙ્કુચદ્-આત્મના ।
પ્રત્યાનુગૃહ્યમાણો ઽયં હાસો હાસ-રતિર્ ભવેત્

યથા--
મયા દૃગ્ અપિ નાર્પિતા સુમુખિ દધ્નિ તુભ્યં શપે
સખી તવ નિરર્ગલા તદ્ અપિ મે મુખં જિઘ્રતિ ।
પ્રશાધિ તદ્ ઇમાં મુધા ચ્છલિત-સાધુમ્ ઇત્ય્ અચ્યુતે
વદત્ય્ અજનિ દૂતિકા હસિત-રોધને ન ક્ષમા

અથ વિસ્મય-રતિઃ--
લોકોત્તરાર્થ-વીક્ષાદેર્ વિસ્મયશ્ ચિત્ત-વિસ્તૃતિઃ ।
અત્ર સ્યુર્ નેત્ર-વિસ્તાર-સાધૂક્તિ-પુલકાદયઃ ।
પૂર્વોક્ત-રીત્યા નિષ્પન્નઃ સ વિસ્મય-રતિર્ ભવેત્

યથા--
ગવાં ગોપાલાનામ્ અપિ શિશુ-ગણઃ પીત-વસનો
લસચ્-છ્રીવત્સાઙ્કઃ પૃથુ-ભુજ-ચતુષ્કૈર્ ધૃત-રુચિઃ ।
કૃત-સ્તોત્રારમ્ભઃ સ વિધિભિર્ અજાણ્ડાલિભિર્ અલં
પર-બ્રહ્મોલ્લાસાન્ વહતિ કિમ્ ઇદં હન્ત કિમ્ ઇદમ્

અથ ઉત્સાહ-રતિઃ--
સ્થેયસી સાધુભિઃ શ્લાઘ્ય-ફલે યુદ્ધાદિ-કર્મણિ ।
સત્વરા માનસાસક્તિર્ ઉત્સાહ ઇતિ કીર્ત્યતે

કાલાનવેક્ષણં તત્ર ધૈર્ય-ત્યાગોદ્યમાદયઃ ।
સિદ્ધઃ પૂર્વોક્ત-વિધિના સ ઉત્સાહ રતિર્ ભવેત્

યથા--
કાલિન્દી-તટ-ભુવિ પત્ર-શૃઙ્ગ-વંશી
નિક્વાણૈર્ ઇહ મુખરી-કૃતામ્બરાયામ્ ।
વિસ્ફૂર્જન્ન્ અઘ-દમનેન યોદ્ધુ-કામઃ
શ્રીદામા પરિકરમ્ ઉદ્ભટં બબન્ધ

અથ શોક-રતિઃ--
શોકસ્ ત્વ્ ઇષ્ટ-વિયોગાદ્યૈશ્ ચિત્ત-ક્લેશ-ભરઃ સ્મૃતઃ ।
વિલાપ-પાત-નિઃશ્વાસ-મુખ-શોષ-ભ્રમાદિ-કૃત્ ।
પૂર્વોક્ત-વિધિનૈવાયં સિદ્ધઃ શોક-રતિર્ ભવેત્

યથા શ્રી-દશમે (10.7.25)--
રુદિતમ્ અનુ નિશમ્ય તત્ર ગોપ્યો
ભૃશમ્ અનુતપ્ત-ધિયો ઽશ્રુ-પૂર્ણ-મુખ્યઃ ।
રુરુદુર્ અનુપલભ્ય નન્દ-સૂનું
પવન ઉપારત-પાંશુ-વર્ષ-વેગે

યથા વા--
અવલોક્ય ફણીન્દ્ર-યન્ત્રિતં
તનયં પ્રાણ-સહસ્ર-વલ્લભમ્ ।
હૃદયં ન વિદીર્યતિ દ્વિધા
ધિગ્ ઇમાં મર્ત્ય-તનોઃ કઠોરતામ્

અથ ક્રોધ-રતિઃ--
પ્રાતિકૂલ્યાદિભિશ્ ચિત્ત-જ્વલનં ક્રોધ ઈર્યતે ।
પારુષ્ય-ભ્રૂ-કુટી-નેત્ર-લૌહિત્યાદિ-વિકાર-કૃત્

એવં પૂર્વોક્તવત્-સિદ્ધં વિદુઃ ક્રોધ-રતિં બુધાઃ ।
દ્વિધાસૌ કૃષ્ણ-તદ્-વૈરિ-ભાવત્વેન કીર્તિતા

અથ કૃષ્ણ-વિભાવાઃ, યથા--
કણ્ઠ-સીમનિ હરેર્ દ્યુતિ-ભાજં
રાધિકા-મણિ-સરં પરિચિત્ય ।
તં ચિરેણ જટિલા વિકટ-ભ્રૂ-
ભઙ્ગ-ભીમતર-દૃષ્ટિર્ દદર્શ

તદ્-વૈરિ-વિભાવાઃ, યથા--
અથ કંસ-સહોદરોગ્ર-દાવે
હરિમ્ અભ્યુદ્યતિ તીવ્ર-હેતિ-ભાજિ ।
રભસાદ્ અલિકામ્બરે પ્રલમ્બ-
દ્વિષતો ઽભૂદ્ ભ્રૂ-કુટી-પયોદ-રેખા

અથ ભય-રતિઃ--
ભયં ચિત્તાતિચાઞ્ચલ્યં મન્તુ-ઘોરેક્ષણાદિભિઃ ।
આત્મ-ગોપન-હૃચ્છોષ-વિદ્રવ-ભ્રમણાદિકૃત્

નિષ્પન્નં પૂર્વવદ્ ઇદં બુધા ભય-રતિં વિદુઃ ।
એષાપિ ક્રોધ-રતિવદ્ દ્વિ-વિધા કથિતા બુધૈઃ

તત્ર કૃષ્ણ-વિભાવાઃ--
યાચિતઃ પટિમભિઃ સ્યમન્તકં
શૌરિણા સદસિ ગાન્દિની-સુતઃ ।
વસ્ત્ર-ગૂઢ-મણિર્ એષ મૂઢ-ધીસ્
તત્ર શુષ્યદ્-અધરઃ ક્લમં યયૌ

દુષ્ટ-વિભાવ-જાઃ, યથા--
ભૈરવં બ્રુવતિ હન્ત હન્ત ગોકુલ-
દ્વારિ વારિદ-નિભે વૃષાસુરે ।
પુત્ર-ગુપ્તિ-ધૃત-યત્ન-વૈભવા
કમ્પ્ર-મૂર્તિર્ અભવદ્ વ્રજેશ્વરી

અથ જુગુપ્સા-રતિઃ--
જુગુપ્સા સ્યાદ્ અહૃદ્યાનુભવાચ્ ચિત્ત-નિમીલનમ્ ।
તત્ર નિષ્ઠીવનં વક્ત્ર-કૂણનં કુત્સનાદયઃ ।
રતેર્ અનુગ્રહાજ્ જાતા સા જુગુપ્સા-રતિર્ મતા

યથા--
યદવધિ મમ ચેતઃ કૃષ્ણ-પાદારવિન્દે
નવ-નવ-રસ-ધામન્ય્ ઉદ્યતં રન્તુમ્ આસીત્ ।
તદવધિ બત નારી-સઙ્ગમે સ્મર્યમાને
ભવતિ મુખ-વિકારઃ સુષ્ઠુ-નિષ્ઠીવનં ચ

રતિત્વાત્ પ્રથમૈકૈવ સપ્ત હાસાદયસ્ તથા ।
ઇત્ય્ અષ્ટૌ સ્થાયિનો યાવદ્ રસાવસ્થાં ન સંશ્રિતાઃ

ચેત્ સ્વતન્ત્રાસ્ ત્રયસ્-ત્રિંશદ્ ભવેયુર્ વ્યભિચારિણઃ ।
ઇહાષ્ટૌ સાત્ત્વિકાશ્ ચૈતે ભાવાખ્યાસ્ તાન્ અસઙ્ખ્યકાઃ

કૃષ્ણાન્વયાદ્ ગુણાતીત-પ્રૌઢાનન્દ-મયા અપિ ।
ભાન્ત્ય્ અમી ત્રિગુણોત્પન્ન-સુખ-દુઃખ-મયા ઇવ

તત્ર સ્ફુરન્તિ હ્રી-બોધોત્સાહાદ્યાઃ સાત્ત્વિકા ઇવ ।
તથા રાજસવદ્-ગર્વ-હર્ષ-સુપ્તિ-હસાદયઃ ।
વિષાદ-દીનતા-મોહ-શોકાદ્યાસ્ તામસા ઇવ

પ્રાયઃ સુખ-મયાઃ શીતા ઉષ્ણા દુઃખ-મયા ઇહ ।
ચિત્રેયં પરમાનન્દ-સાન્દ્રાપ્ય્ ઉષ્ણા રતિર્ મતા

શીતૈર્ ભાવૈર્ બલિષ્ઠૈસ્ તુ પુષ્ટા શીતાયતે હ્ય્ અસૌ ।
ઉષ્ણૈસ્ તુ રતિર્ અત્યુષ્ણા તાપયન્તીવ ભાસતે

રતિર્ દ્વિધાપિ કૃષ્ણાદ્યૈઃ શ્રુતૈર્ અવગતૈઃ સ્મૃતૈઃ ।
તૈર્ વિભાવાદિતાં યદ્ભિસ્ તદ્-ભક્તેષુ રસો ભવેત્

યથા દધ્ય્-આદિકં દ્રવ્યં શર્કરા-મરિચાદિભિઃ ।
સંયોજન-વિશેષેણ રસાલાખ્યો રસો ભવેત્

તદ્ અત્ર સર્વથા સાક્ષાત્ કૃષ્ણાદ્ય્-અનુભવાદ્ભુતઃ ।
પ્રૌઢાનન્દ-ચમત્કારો ભક્તૈઃ કો ઽપ્ય્ અનુરસ્યતે

સ રત્ય્-આદિ-વિભાવાદ્યૈર્ એકીભાવ-મયો ઽપિ સન્ ।
જ્ઞપ્ત-તત્-તદ્-વિશેષશ્ ચ તત્-તદ્-ઉદ્ભેદતો ભવેત્

યથા ચોક્તમ્--
પ્રતીયમાનાઃ પ્રથમં વિભાવાદ્યાસ્ તુ ભાગશઃ ।
ગચ્છન્તો રસ-રૂપત્વં મિલિતા યાન્ત્ય્ અખણ્ડતામ્

યથા મરિચ-ખણ્ડાદેર્ એકીભાવે પ્રપાનકે ।
ઉદ્ભાસઃ કસ્યચિત્ ક્વાપિ વિભાવાદેસ્ તથા રસે

રતે કારણ-ભૂતા યે કૃષ્ણ-કૃષ્ણ-પ્રિયાદયઃ ।
સ્તમ્ભાદ્યાઃ કાર-ભૂતાશ્ ચ નિર્વેદાદ્યાઃ સહાયકાઃ

હિત્વા કારણ-કાર્યાદિ-શબ્દ-વાચ્યત્વમ્ અત્ર તે ।
રસોદ્બોધે વિભાવાદિ-વ્યપદેશત્વમ્ આપ્નુયુઃ

રતેસ્ તુ તત્-તદ્-આસ્વાદ-વિશેષાયાતિયોગ્યતામ્ ।
વિભાવયન્તિ કુર્વન્તીત્ય્ ઉક્તા ધીરૈર્ વિભાવકાઃ

તાં ચાનુભાવયન્ત્ય્ અન્તસ્ તદ્વન્ત્ય્ આસ્વાદ-નિર્ભરામ્ ।
ઇત્ય્ ઉક્તા અનુભાવાસ્ તે કટાક્ષાદ્યાઃ સ-સાત્ત્વિકાઃ

સઞ્ચારયન્તિ વૈચિત્રીં નયન્તે તાં તથા-વિધામ્ ।
યે નિર્વેદાદયો ભાવાસ્ તે તુ સઞ્ચારિણો મતાઃ

એતેષાં તુ તથા-ભાવે ભગવત્-કાવ્ય-નાટ્યયોઃ ।
સેવામ્ આહુઃ પરં હેતું કેચિત્ તત્-પક્ષ-રાગિણઃ

કિન્તુ તત્ર સુદુસ્તર્ક-માધુર્યાદ્ભુત-સમ્પદઃ ।
રતેર્ અસ્યાઃ પ્રભાવો ઽયં ભવેત્ કારણમ્ ઉત્તમમ્

મહા-શક્તિ-વિલાસાત્મા ભાવો ઽચિન્ત્ય-સ્વરૂપ-ભાક્ ।
રત્ય્-આખ્યા ઇત્ય્ અયં યુક્તો ન હિ તર્કેણ બાધિતુમ્ ।
ભારતાદ્ય્-ઉક્તિર્ એષા હિ પ્રાક્તનૈર્ અપ્ય્ ઉદાહૃતા

યથોક્તમ્ ઉદ્યમ-પર્વણિ [મ.ભા. 6.6.11]--
અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્ તર્કેણ યોજયેત્
પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ ચ તદ્ અચિન્ત્યસ્ય લક્ષણમ્

વિભાવતાદીન્ આનીય કૃષ્ણાદીન્ મઞ્જુલા રતિઃ ।
એતૈર્ એવ તથાભૂતૈઃ સ્વં સંવર્ધયતિ સ્ફુટમ્

યથા સ્વૈર્ એવ સલિલૈઃ પરિપૂર્ય બલાહકાન્ ।
રત્નાલયો ભવત્ય્ એભિર્ વૃષ્ટૈસ્ તૈર્ એવ વારિધિઃ

નવે રત્ય્-અઙ્કુરે જાતે હરિ-ભક્તસ્ય કસ્યચિત્ ।
વિભાવત્વાદિ-હેતુત્વં કિઞ્ચિત્ તત્ કાવ્ય-નાટ્યયોઃ

હરેર્ ઈષચ્-છ્રુતિ-વિધૌ રસાસ્વાદઃ સતાં ભવેત્ ।
રતેર્ એવ પ્રભાવો ઽયં હેતુસ્ તેષાં તથાકૃતૌ

માધુર્યાદ્ય્-આશ્રયત્વેન કૃષ્ણાદીંસ્ તનુતે રતિઃ ।
તથાનુભૂયમાનાસ્ તે વિસ્તીર્ણાં કુર્વતે રતિમ્

અતસ્ તસ્ય વિભાવાદિ-ચતુષ્કસ્ય રતેર્ અપિ ।
અત્ર સાહાયિકં વ્યક્તં મિથો ઽજસ્રમ્ અવેક્ષ્યતે

કિન્ત્વ્ એતસ્યાઃ પ્રભાવો ઽપિ વૈરૂપ્યે સતિ કુઞ્ચતિ ।
વૈરૂપ્યસ્ તુ વિભાવાદેર્ અનૌચિત્યમ્ ઉદીર્યતે

અલૌકિક્યા પ્રકૃત્યેયં સુદુરૂહા રસ-સ્થિતિઃ ।
યત્ર સાધારણતયા ભાવાઃ સાધુ સ્ફુરન્ત્ય્ અમી

એષાં સ્વ-પર-સમ્બન્ધ-નિયમાનિર્ણયો હિ યઃ ।
સાધારણ્યં તદ્ એવોક્તં ભાવાનાં પૂર્વ-સૂરિભિઃ

તદ્ ઉક્તં શ્રી-ભરતેન--
શક્તિર્ અસ્તિ વિભાવાદેઃ કાપિ સાધારણી-કૃતૌ ।
પ્રમાતા તદ્-અભેદેન સ્વં યયા પ્રતિપદ્યતે

ઇતિ ।
દુઃખાદયઃ સ્ફુરન્તો ઽપિ જાતુ ભાન્તઃ સ્વીયતયા હૃદિ ।
પ્રૌઢાનન્દ-ચમત્કાર-ચર્વણામ્ એવ તન્વતે

પરાશ્રયતયાપ્ય્ એતે જાતુ ભાન્તઃ સુખાદયઃ ।
હૃદયે પરમાનન્દ-સન્દોહમ્ ઉપચિન્વતે

સદ્-ભાવશ્ ચેદ્ વિભાવાદેઃ કિઞ્ચિન્-માત્રસ્ય જાયતે ।
સદ્યશ્ ચતુષ્ટયાક્ષેપાત્ પૂર્ણતૈવોપપદ્યતે

કિં ચ--
રતિઃ સ્થિતાનુકાર્યેષુ લૌકિકત્વાદિ-હેતુભિઃ ।
રસઃ સ્યાન્ નેતિ નાટ્ય-જ્ઞા યદ્ આહુર્ યુક્તમ્ એવ તત્

અલૌકિકી ત્વ્ ઇયં કૃષ્ણ-રતિઃ સર્વાદ્ભુતાદ્ભુતા ।
યોગે રસ-વિશેષત્વં ગચ્છન્ત્ય્ એવ હરિ-પ્રિયે

વિયોગે ત્વ્ અદ્ભુતાનન્દ-વિવર્તત્વં દધત્ય્ અપિ ।
તનોત્ય્ એષા પ્રગાઢાર્તિ-ભરાભાસત્વમ્ ઊર્જિતા

તત્રાપિ વલ્લવાધીશ-નન્દનાલમ્બના રતિઃ ।
સાન્દ્રાનન્દ-ચમત્કાર-પરમાવધિર્ ઇષ્યતે

યત્-સુખૌઘ-લવાગસ્ત્યઃ પિબત્ય્ એવ સ્વ-તેજસા ।
રેમશ-માધુરી-સાક્ષાત્કારાનન્દાબ્ધિમ્ અપ્ય્ અલમ્

કિં ચ--
પરમાનન્દ-તાદાત્મ્યાદ્ રત્યાદેર્ અસ્ય વસ્તુતઃ ।
રસસ્ય સ્વ-પ્રકાશત્વમ્ અખણ્ડત્વં ચ સિધ્યતિ

પૂર્વમ્ ઉક્તાદ્ દ્વિધા ભ્દેદાન્ મુખ્ય-ગૌણતયા રતેઃ ।
ભવેદ્ ભક્તિ-રસો ઽપ્ય્ એષ મુખ્ય-ગૌણતયા દ્વિધા

પઞ્ચધાપિ રતેર્ ઐક્યાન્ મુખ્યસ્ ત્વ્ એક ઇહોદિતઃ ।
સપ્તધાત્ર તથા ગૌણ ઇતિ ભક્તિ-રસો ઽષ્ટધા

તત્ર મુખ્યઃ--
મુખ્યસ્ તુ પઞ્ચધા શાન્તઃ પ્રીતઃ પ્રેયાંશ્ ચ વત્સલઃ ।
મધુરશ્ ચેત્ય્ અમી જ્ઞેયા યથા-પૂર્વમ્ અનુત્તમાઃ

અથ ગૌણઃ--
હાસ્યો ઽદ્ભુતસ્ તથા વીરઃ કરુણો રૌદ્ર ઇત્ય્ અપિ ।
ભયાનકઃ સ બીભત્સ ઇતિ ગૌણશ્ ચ સપ્તધા

એવં ભક્તિ-રસો ભેદાદ્ દ્વયોર્ દ્વાદશધોચ્યતે ।
વસ્તુતસ્ તુ પુરાણાદૌ પઞ્ચધૈવ વિલોક્યતે

શ્વેતશ્ ચિત્રો ઽરુણઃ શોણઃ શ્યામઃ પાણ્ડુર-પિઙ્ગલૌ ।
ગૌરો ધૂમ્રસ્ તથા રક્તઃ કાલો નીતઃ ક્રમાદ્ અમી

કપિલો માધવોપેન્દ્રૌ નૃસિંહો નન્દ-નન્દનઃ ।
બલઃ કૂર્મસ્ તથા કલ્કી રાઘવો ભાર્ગવઃ કિરિઃ ।
મીન ઇત્ય્ એષુ કથિતાઃ ક્રમાદ્ દ્વાદશ દેવતાઃ

પૂર્તેર્ વિકાર-વિસ્તાર-વિક્ષેપ-ક્ષોભતસ્ તથા ।
સર્વ-ભક્તિ-રસાસ્વાદઃ પઞ્ચધા પરિકીર્તિતઃ

પૂર્તિઃ શાન્તે વિકાશસ્ તુ પ્રીતાદિષ્વ્ અપિ પઞ્ચસુ ।
વીરે ઽદ્ભુતે ચ વિસ્તારો વિક્ષેપઃ કરુણોગ્રયોઃ ।
ભયાનકે ઽથ બીભત્સે ક્ષોભો ધીરૈર્ ઉદાહૃતઃ

અખણ્ડ-સુખ-રૂપત્વે ઽપ્ય્ એષામ્ અસ્તિ ક્વચિત્ ક્વચિત્ ।
રસેષુ ગહનાસ્વાદ-વિશેષઃ કો ઽપ્ય્ અનુત્તમઃ

પ્રતીયમાના અપ્ય્ અજ્ઞૈર્ ગ્રામ્યૈઃ સપદિ દુઃખવત્ ।
કરુણાદ્યા રસાઃ પ્રાજ્ઞૈઃ પ્રૌઢાનન્દ-મયા મતાઃ

અલૌકિક-વિભાવત્વં નીતેભ્યો રતિ-લીલયા ।
સદ્-ઉક્ત્યા ચ સુખં તેભ્યઃ સ્યાત્ સુવ્યક્તમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ

તથા ચ નાટ્યાદૌ--
કરુણાદાવ્ અપિ રસે જાયતે યત્ પરં સુખમ્ ।
સુચેતસામ્ અનુભવઃ પ્રમાણં તત્ર કેવલમ્

સર્વત્ર કરુણાખ્યસ્ય રસસ્યૈવોપપાદનાત્ ।
ભવેદ્ રામાયણાદીનામ્ અન્યથા દુઃખ-હેતુતા

તથાત્વે રામ-પાદાબ્જ-પ્રેમ-કલ્લોલ-વારિધિઃ ।
પ્રીત્યા રામાયણં નિત્યં હનુમાન્ શૃણુયાત્ કથમ્

અપિ ચ--
સઞ્ચારી સ્યાત્ સમાનો વા કૃષ્ણ-રત્યાઃ સુહૃદ્-રતિઃ ।
અધિકા પુષ્યમાણા ચેદ્ ભાવોલ્લાસા રતિઃ

ફલ્ગુ-વૈરાગ્ય-નિર્દગ્ધાઃ શુષ્ક-જ્ઞાનાશ્ ચ હૈતુકાઃ ।
મીમાંસકા વિશેષેણ ભક્ત્યાસ્વાદ-બહિર્મુખાઃ

ઇત્ય્ એષ ભક્તિ-રસિકશ્ ચૌરાદ્ ઇવ મહા-નિધિઃ ।
જરન્-મીમાંસકાદ્ રક્ષ્યઃ કૃષ્ણ-ભક્તિ-રસઃ સદા

સર્વથૈવ દુરૂહો ઽયમ્ અભક્તૈર્ ભગવદ્-રસઃ ।
તત્-પાદામ્બુજ-સર્વસ્વૈર્ ભક્તૈર્ એવાનુરસ્યતે

વ્યતીત્ય ભાવના-વર્ત્મ યશ્ ચમત્કાર-કાર-ભૂઃ ।
હૃદિ સત્ત્વોજ્જ્વલે બાઢં સ્વદતે સ રસો મતઃ

ભાવનાયાઃ પદે યસ્ તુ બુધેનાનન્ય-બુદ્ધિના ।
ભાવ્યતે ગાઢ-સંસ્કારૈશ્ ચિત્તે ભાવઃ સ કથ્યતે

ગોપાલ-રૂપ-શોભાં દધદ્ અપિ રઘુનાથ-ભાવ-વિસ્તારી ।
તુષ્યતુ સનાતનાત્મા દૈક્ષિણ-વિભાગે સુધામ્બુનિધેઃ