હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 2.4

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ દક્ષિણ-વિભાગે
ભક્તિ-રસ-સામાન્ય-નિરૂપણે સાત્ત્વિક-લહરી તૃતીયા ।
[2.4]
વ્યભિચાર્યાખ્યા ચતુર્થ-લહરી
અથોચ્યન્તે ત્રયસ્-ત્રિંશદ્-ભાવા યે વ્યભિચારિણઃ ।
વિશેષેણાભિમુખ્યેન ચરન્તિ સ્થાયિનં પ્રતિ

વાગ્-અઙ્ગ-સત્ત્વ-સૂચ્યા જ્ઞેયાસ્ તે વ્યભિચારિણઃ ।
સઞ્ચારયન્તિ ભાવસ્ય ગતિં સઞ્ચારિણો ઽપિ

ઉન્મજ્જન્તિ નિમજ્જન્તિ સ્થાયિન્ય્ અમૃત-વારિધૌ ।
ઊર્મિવદ્ વર્ધયન્ત્ય્ એનં યાન્તિ તદ્-રૂપતાં ચ તે

નિર્વેદો ઽથ વિષાદો દૈન્યં ગ્લાનિ-શ્રમૌ ચ મદ-ગર્વૌ ।
શઙ્કા-ત્રાસાવેગા ઉન્માદાપસ્મૃતી તથા વ્યાધિઃ

મોહો મૃતિર્ આલસ્યં જાડ્યં વ્રીડાવહિત્થા ચ ।
સ્મૃતિર્ અથ વિતર્ક-ચિન્તા-મતિ-ધૃતયો હર્ષ ઉત્સુકત્વં ચ

ઔગ્ર્યમ્ અર્ષાસૂયાશ્ ચાપલ્યં ચૈવ નિદ્રા ચ ।
સુપ્તિર્ બોધ ઇતીમે ભાવા વ્યભિચારિણઃ સમાખ્યાતાઃ

તત્ર (1) નિર્વેદઃ--
મહાર્તિ-વિપ્રયોગેર્ષ્યા-સદ્-વિવેકાદિ-કલ્પિતમ્ ।
સ્વાવમાનનમ્ એવાત્ર નિર્વેદ ઇતિ કથ્યતે ।
અત્ર ચિન્તાશ્રુ-વૈવર્ણ્ય-દૈન્ય-નિઃશ્વસિતાદયઃ

તત્ર મહાર્ત્યા, યથા--
હન્ત દેહ-હતકૈઃ કિમ્ અમીભિઃ
પાલિતૈર્ વિફલ-પુણ્ય-ફલૈર્ નઃ ।
એહિ કાલિય-હ્રદે વિષ-વહ્નૌ
સ્વં કુટુમ્બિનિ હઠાજ્ જુહવામ

વિપ્રયોગેણ, યથા--
અસઙ્ગમાન્ માધવ-માધુરીણામ્
અપુષ્પિતે નીરસતાં પ્રયાતે ।
વૃન્દાવને શીર્યતિ હા કુતો ઽસૌ
પ્રાણિત્ય્ અપુણ્યઃ સુબલો દ્વિરેફઃ

યથા વા, દાન-કેલિ-કૌમુદ્યામ્ (20)--
ભવતુ માધવ-જલ્પમ્ અશૃણ્વતોઃ
શ્રવણયોર્ અલમ્ અશ્રવણિર્ મમ ।
તમ્ અવિલોકયતોર્ અવિલોચનિઃ
સખિ વિલોચનયોશ્ ચ કિલાનયોઃ

ઈર્ષ્યયા, યથા હરિ-વંશે (2.67.11) {*ઇન્ ચ્રિતિચલ્ એદિતિઓન્, અપ્પેન્દિx 29.} સત્યાદેવી-વાક્યમ્--
સ્તોતવ્યા યદિ તાવત્ સા નારદેન તવાગ્રતઃ ।
દુર્ભગો ઽયં જનસ્ તત્ર કિમ્ અર્થમ્ અનુશબ્દિતઃ

સદ્-વિવેકેન, યથા શ્રી-દશમે (10.51.47)--
મમૈષ કાલો ઽજિત નિષ્ફલો ગતો
રાજ્ય-શ્રિયોન્નદ્ધ-મદસ્ય ભૂપતેઃ ।
મર્ત્યાત્મ-બુદ્ધેઃ સુત-દાર-કોષ-ભૂષ્વ્
આસજ્જમાનસ્ય દુરન્ત-ચિન્તયા

અમઙ્ગલમ્ અપિ પ્રોચ્ય નિર્વેદં પ્રથમં મુનિઃ ।
મેને ઽમું સ્થાયિનં શાન્ત ઇતિ જલ્પન્તિ કેચન

અથ (2) વિષાદઃ--
ઇષ્ટાનવાપ્તિ-પ્રારબ્ધ-કાર્યાસિદ્ધિ-વિપત્તિતઃ ।
અપરાધાદિતો ઽપિ સ્યાદ્ અનુતાપો વિષણ્ણતા

અત્રોપાય-સહાયાનુસન્ધિશ્ ચિન્તા ચ રોદનમ્ ।
વિલાપ-શ્વાસ-વૈવર્ણ્ય-મુખ-શોષાદયો ઽપિ ચ

તત્ર ઇષ્ટાનવાપ્તિતો, યથા--
જરાં યાતા મૂર્તિર્ મમ વિવશતાં વાગ્ અપિ ગતા
મનો-વૃત્તિશ્ ચેયં સ્મૃતિ-વિધુરતા-પદ્ધતિમ્ અગાત્ ।
અઘ-ધ્વંસિન્ દૂરે વસતુ ભવદ્-આલોકન-શશી
મયા હન્ત પ્રાપ્તો ન ભજન-રુચેર્ અપ્ય્ અવસરઃ

પ્રારબ્ધ-કાર્યાસિદ્ધેઃ, યથા--
સ્વપ્ને મયાદ્ય કુસુમાનિ કિલાહૃતાનિ
યત્નેન તૈર્ વિરચિતા વન-માલિકા ચ ।
યાવન્ મુકુન્દ-હૃદિ હન્ત નિધીયતે સા
હા તાવદ્ એવ તરસા વિરરામ નિદ્રા

વિપત્તિતેઃ, યથા--
કથમ્ અનાયિ પુરે મયકા સુતઃ
કથમ્ અસૌ ન નિગૃહ્ય ગૃહે ધૃતઃ ।
અમુમ્ અહો બત દન્તિ-વિધુન્તુદો
વિધુરિતં વિધુમ્ અત્ર વિધિત્સતિ

અપરાધાત્, યથા શ્રી-દશમે (10.14.9)--
પશ્યેશ મે ઽનાર્યમ્ અનન્ત આદ્યે
પરાત્મનિ ત્વય્ય્ અપિ માયિ-માયિનિ
માયાં વિતત્યેક્ષિતુમ્ આત્મ-વૈભવં
હ્ય્ અહં કિયાન્ ઐચ્છમ્ ઇવાર્ચિર્ અગ્નૌ

યથા વા--
સ્યમન્તકમ્ અહં હૃત્વા ગતો ઘોરાસ્યમ્ અન્તકમ્ ।
કરવૈ તરણીં કાં વા ક્ષિપ્તો વૈતરણીયમ્ અનુ

અથ (3) દૈન્યમ્--
દુઃખ-ત્રાસાપરાધાદ્યૈર્ અનૌર્જિત્યં તુ દીનતા ।
ચાટુ-કૃન્-માન્દ્ય-માલિન્ય-ચિન્તાઙ્ગ-જડિમાદિ-કૃત્

તત્ર દુઃખેન, યથા શ્રી-દશમે (10.51.57)--
ચિરમ્ ઇહ વૃજિનાર્તસ્ તપ્યમાનો ઽનુતાપૈર્
અવિતૃષ-ષડ-મિત્રો લબ્ધ-શાન્તિઃ કથઙ્ચિત્ ।
શરણદ સમુપેતસ્ ત્વત્-પદાબ્જં પરાત્મન્ન્
અભયમ્ ઋતમ્ અશોકં પાહિ માપન્નમ્ ઈશ

ત્રાસેન, યથા પ્રથમે (1.8.10) --
અભિદ્રવતિ મામ્ ઈશ શરસ્ તપ્તાયસો વિભો ।
કામં દહતુ માં નાથ મા મે ગર્ભો નિપાત્યતામ્

અપરાધેન, યથા શ્રી-દશમે (10.14.10) --
અતઃ ક્ષમસ્વાચ્યુત મે રજો-ભુવો
હ્ય્ અજાનતસ્ ત્વત્-પૃથગીશ-માનિનઃ
અજાવલેપાન્ધતમો ઽન્ધચક્ષુષ
એષો ઽનુકમ્પ્યો મયિ નાથવાન્ ઇતિ

આદ્ય-શબ્દેન લજ્જયાપિ, યથા તત્રૈવ (10.22.14)--
માઽનયં ભોઃ કૃથાસ્ ત્વાં તુ નન્દ-ગોપ-સુતં પ્રિયમ્ ।
જાનીમો ઽઙ્ગ વ્રજ-શ્લાઘ્યં દેહિ વાસાંસિ વેપિતાઃ

અથ (4) મ્લાનિઃ--
ઓજઃ સોમાત્મકં દેહે બલ-પુષ્ટિ-કૃદ્ અસ્ય તુ ।
ક્ષયાચ્છમ્ આધિ-રત્ય્-આદ્યૈર્ ગ્લાનિર્ નિષ્પ્રાણતા મતા ।
કમ્પાઙ્ગ-જાડ્ય-વૈવર્ણ્ય-કાર્શ્ય-દૃગ્-ભ્રમણાદિ-કૃત્

તત્ર શ્રમેણ, યથા--
આઘૂર્ણન્-મણિ-વલયોજ્જ્વલ-પ્રકોષ્ઠા
ગોષ્ઠાન્તર્-મધુરિપુ-કીર્તિ-નર્તિતૌષ્ઠી ।
લોલાક્ષી દધિ-કલસં વિલોડયન્તી
કૃષ્ણાય ક્લમ-ભર-નિઃસ્પૃહા બભૂવ

યથા વા--
ગુમ્ફિતું નિરુપમાં વન-સ્રજં
ચારુ પુષ્પ-પટલં વિચિન્વતી ।
દુર્ગમે ક્લમ-ભરાતિદુર્બલા
કાનને ક્ષણમ્ અભૂન્ મૃગેક્ષણા

આધિના, યથા--
સા રસ-વ્યતિકરેણ વિહીના
ક્ષીણ-જીવનતયોચ્ચલ-હંસા ।
માધવાદ્ય વિરહેણ તવામ્બા
શુષ્યતિ સ્મ સરસી શુચિનેવ

રત્યા, યથા રસ-સુધાકરે (2.13f)--
અતિ-પ્રયત્નેન રતાન્ત-તાન્તા
કૃષ્ણેન તલ્પાવરોપિતા સા ।
આલમ્બ્ય તસ્યૈવ કરં કરેણ
જ્યોત્સ્ના-કૃતાનન્દમ્ અલિન્દમ્ આપ

અથ (5) શ્રમઃ--
અધ્વ-નૃત્ય-રતાદ્ય્-ઉત્થઃ ખેદઃ શ્રમ ઇતીર્યતે ।
નિદ્રા-સ્વેદાઙ્ગ-સંમર્દ-જૃમ્ભાશ્વાસાદિ-ભાગ્ અસૌ

અથ અધ્વનો, યથા--
કૃતાગસં પુત્રમ્ અનુવ્રજન્તી
વ્રજાજિરાન્તર્ વ્રજ-રાજ-રાજ્ઞી ।
પરિસ્ખલત્-કુન્તલ-બન્ધનેયં
બભૂવ ઘર્મામ્બુ-કરમ્બિતાઙ્ગી

નૃત્યાદેઃ, યથા--
વિસ્તીર્યોત્તરલિત-હારમ્ અઙ્ગ-હારં
સઙ્ગીતોન્મુખ-મુખરૈર્ વૃતઃ સુહૃદ્ભિઃ ।
અસ્વિદ્યદ્ વિરચિત-નન્દ-સૂનુર્ વા
કુર્વાણસ્ તટ-ભુવિ તાણ્ડવાનિ રામઃ

રતાદ્, યથા શ્રી-દશમે (10.33.20)--
તાસામ્ અતિવિહારેણ શ્રાન્તાનાં વદનાનિ સઃ ।
પ્રામૃજત્ કરુણઃ પ્રેમ્ણા શન્તમેનાઙ્ગ પાણિના

અથ (6) મદઃ--
વિવેક-હર ઉલ્લાસો મદઃ સ દ્વિ-વિધો મતઃ ।
મધુ-પાન-ભવો ઽનઙ્ગ-વિક્રિયા-ભર-જો ઽપિ ચ ।
ગત્ય્-અઙ્ગ-વાણી-સ્ખલન-દૃગ્-ઘૂર્ણા-રક્તિમાદિ-કૃત્

તત્ર મધુ-પાન-ભવો, યથા લલિત-માધવે (5.41)--
બિલે ક્વ નુ વિલિલ્યિરે નૃપ-પિપીલિકાઃ પીડિતાઃ
પિનસ્મિ જગદ્-અણ્ડકં નનુ હરિઃ ક્રુધં ધાસ્યતિ ।
શચી-ગૃહ-કુરઙ્ગ રે હસસિ કિં ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉન્નદન્ન્
ઉદેતિ મદ-ડમ્બર-સ્ખલિત-ચૂડમ્ અગ્રે હલી

યથા વા પ્રાચામ્ {*પુરુષોત્તમ-દેવસ્ય. સ્ર્ક્ 127, સ્ક્મ્ 238.}--
ભ-ભ-ભ્રમતિ મેદિની લ-લ-લન્દતે ચન્દ્રમાઃ
કૃ-કૃષ્ણ વવદ દ્રુતં હ-હ-હસન્તિ કિં વૃષ્ણયઃ ।
સિસીધુ મુ-મુ-મુઞ્ચ મે પ-પ-પ-પાન-પાત્રે સ્થિતઃ
મદ-સ્ખલિતમ્ આલપન્ હલ-ધરઃ શ્રિયઃ વઃ ક્રિયાત્

ઉત્તમસ્ તુ મદાચ્ છેતે મધ્યો હસતિ પાયતિ ।
કનિષ્ઠઃ ક્રોશતિ સ્વૈરં પુરુષં વક્તિ રોદિતિ

મદો ઽપિ ત્રિ-વિધઃ પ્રોક્તસ્ તરુણાદિ-પ્રભેદતઃ ।
અત્ર નાત્યુપયોગિત્વાદ્ વિસ્તાર્ય ન હિ વર્ણિતઃ

અનઙ્ગ-વિક્રિયા-ભરજો, યથા--
વ્રજપતિ-સુતમ્ અગ્રે વિક્ષ્ય ભુગ્નીભવદ્-ભ્રૂર્
ભ્રમતિ હસતિ રોદિત્ય્ આસ્યમ્ અન્તર્દધાતિ ।
પ્રલપતિ મુહુર્ આલીં વન્દતે પશ્ય વૃન્દે
નવ-મદન-મદાન્ધા હન્ત ગાન્ધર્વિકેયમ્

અથ (7) ગર્વઃ--
સૌભાગ્ય-રૂપ-તારુણ્ય-ગુણ-સર્વોત્તમાશ્રયૈઃ ।
ઇષ્ટ-લાભાદિના ચાન્ય-હેલનં ગર્વ ઈર્યતે

અત્ર સોલ્લુણ્ઠ-વચનં લીલાનુત્તર-દાયિતા ।
સ્વાઙ્ગેક્ષા નિહ્નવો ઽન્યસ્ય વચનાશ્રવણાદયઃ

તત્ર સૌભાગ્યેન, યથા શ્રી-કૃષ્ણ-કર્ણામૃતે (3.93)--
હસ્તમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય યાતો ઽસિ બલાત્ કૃષ્ણ કિમ્ અદ્ભુતમ્ ।
હૃદયાદ્ યદિ નિર્યાસિ પૌરુષં ગણયામિ તે

રૂપ-તારુણ્યેન, યથા--
યસ્યાઃ સ્વભાવ-મધુરાં પરિષેવ્ય મૂર્તિં
ધન્યા બભૂવ નિતરામ્ અપિ યૌવન-શ્રીઃ ।
સેયં ત્વયિ વ્રજ-વધૂ-શત-ભુક્ત-મુક્તે
દૃક્-પાતમ્ આચરતુ કૃષ્ણ કથં સખી મે

ગુણેન, યથા--
ગુમ્ફન્તુ ગોપાઃ કુસુમૈઃ સુગન્ધિભિર્
દામાનિ કામં ધૃત-રામણીયકૈઃ ।
નિધાસ્યતે કિન્તુ સ-તૃષ્ણમ્ અગ્રતઃ
કૃષ્ણો મદીયાં હૃદિ વિસ્મિતઃ સ્રજમ્

સર્વોત્તમાશ્રયેણ, યથા શ્રી-દશમે (10.2.33)
તથા ન તે માધવ તાવકાઃ ક્વચિદ્
ભ્રશ્યન્તિ માર્ગાત્ ત્વયિ બદ્ધ-સૌહૃદાઃ
ત્વયાભિગુપ્તા વિચરન્તિ નિર્ભયા
વિનાયકાનીકપ-મૂર્ધસુ પ્રભો

ઇષ્ટ-લાભેન, યથા--
વૃન્દાવનેન્દ્ર ભવતઃ પરમં પ્રસાદમ્
આસાદ્ય નન્દિત-મતિર્ મુહુર્ ઉદ્ધતો ઽસ્મિ ।
આશંસતે મુનિ-મનોરથ-વૃત્તિ-મૃગ્યાં
વૈકુણ્ઠ-નાથ-કરુણામ્ અપિ નાદ્ય ચેતઃ

અથ (8) શઙ્કા--
સ્વીય-ચૌર્યાપરાધાદેઃ પર-ક્રૌર્યાદિતસ્ તથા ।
સ્વાનિષ્ટોત્પ્રેક્ષણં યત્ તુ સા શઙ્કેત્ય્ અભિધીયતે ।
અત્રાસ્ય-શોષ-વૈવર્ણ્ય-દિક્-પ્રેક્ષા-લીનતાદયઃ

તત્ર ચૌર્યાદ્, યથા--
સ-તર્ણકં ડિમ્ભ-કદમ્બકં હરન્
સ-દમ્ભમ્ અમ્ભોરુહ-સમ્ભવસ્ તદા ।
તિરોભવિષ્યન્ હરિતશ્ ચલેક્ષણૈર્
અષ્ટાભિર્ અષ્ટૌ હરિતઃ સમીક્ષતે

યથા વા--
સ્યમન્તકં હન્ત વમન્તમ્ અર્થં
નિહ્નુત્ય દૂરે યદ્ અહં પ્રયાતઃ ।
અવદ્યમ્ અદ્યાપિ તદ્ એવ કર્મ
શર્માણિ ચિત્તે મમ નિર્ભિનત્તિ

અપરાધાદ્, યથા--
તદ્-અવધિ મલિનો ઽસિ નન્દ-ગોષ્ઠે
યદ્-અવધિ વૃષ્ટિમ્ અચીકરઃ શચીશ ।
શૃણુ હિતમ્ અભિતઃ પ્રપદ્ય કૃષ્ણં
શ્રિયમ્ અવિશઙ્કમ્ અલઙ્કુરુ ત્વમ્ ઐન્દ્રીમ્

પર-ક્રૌર્યેણ, યથા પદ્યાવલ્યામ્ (331)--
પ્રથયતિ ન તથા મમાર્તિમ્ ઉચ્ચૈઃ
સહચરિ વલ્લવ-ચન્દ્ર-વિપ્રયોગઃ ।
કટુભિર્ અસુર-મણ્ડલૈઃ પરીતે
દનુજપતેર્ નગરે યથાસ્ય વાસઃ

શઙ્કા તુ પ્રવર-સ્ત્રીણાં ભીરુત્વાદ્ ભય-કૃદ્ ભવેત્

અથ (9) ત્રાસઃ--
ત્રાસઃ ક્ષોભો હૃદિ તડિદ્-ઘોર-સત્ત્વોગ્ર-નિસ્વનૈઃ ।
પાર્શ્વસ્થાલમ્બ-રોમાઞ્ચ-કમ્પ-સ્તમ્ભ-ભ્રમાદિ-કૃત્

તત્ર તડિતા, યથા--
બાઢં નિવિડયા સદ્યસ્ તડિતા તાડિતેક્ષણઃ ।
રક્ષ કૃષ્ણેતિ ચુક્રોશ કો ઽપિ ગોપી-સ્તનન્ધયઃ

ઘોર-સત્ત્વેન, યથા--
અદૂરમ્ આસેદુષિ વલ્લવાઙ્ગના
સ્વં પુઙ્ગવીકૃત્ય સુરારિ-પુઙ્ગવે ।
કૃષ્ણ-ભ્રમેણાશુ તરઙ્ગદ્-અઙ્ગિકા
તમાલમ્ આલિઙ્ગ્ય બભૂવ નિશ્ચલા

ઉગ્ર-નિસ્વનેન, યથા--
આકર્ણ્ય કર્ણ-પદવી-વિપદં યશોદા
વિસ્ફૂર્જિતં દિશિ દિશિ પ્રકટં વૃકાણામ્ ।
યામાન્ નિકામ-ચતુરા ચતુરઃ સ્વ-પુત્રં
સા નેત્ર-ચત્વર-ચરં ચિરમ્ આચચાર

ગાત્રોત્કમ્પી મનઃ-કમ્પઃ સહસા ત્રાસ ઉચ્યતે ।
પૂર્વાપર-વિચારોત્થં ભયં ત્રાસાત્ પૃથગ્ ભવેત્

અથ (10) આવેગઃ--
ચિત્તસ્ય સમ્ભ્રમો યઃ સ્યાદ્ આવેગો ઽયં સ ચાષ્ટધા ।
પ્રિયાપ્રિયાનલ-મરુદ્-વર્ષોત્પાત-ગજારિતઃ

પ્રિયોત્થે પુલકઃ સાન્ત્વં ચાપલ્યાભ્યુદ્ગમાદયઃ ।
અપ્રિયોત્થે તુ ભૂ-પાત-વિક્રોશ-ભ્રમણાદયઃ

વ્યત્યસ્ત-ગતિ-કમ્પાક્ષિ-મીલનાસ્રાદયો ઽગ્નિજે ।
વાતજે ઽજાવૃતિ-ક્ષિપ્ર-ગતિ-દૃઙ્-માર્જનાદયઃ

વૃષ્ટિજો ધાવન-ચ્છત્ર-ગાત્ર-સઙ્કોચનાદિ-કૃત્ ।
ઔત્પાતે મુખ-વૈવર્ણ્ય-વિસ્મયો ઽકણ્ઠિતાદયઃ

ગાજે પલાયનોત્કમ્પ-ત્રાસ-પૃષ્ઠેક્ષણાદયઃ ।
અરિજો વર્મ-શસ્ત્રાદિ-ગ્રહાપસરણાદિકૃત્

અત્ર પ્રિય-દર્શનજો, યથા--
પ્રેક્ષ્ય વૃન્દાવનાત્ પુત્રમ્ આયાન્તં પ્રસ્નુત-સ્તની ।
સઙ્કુલા પુલકૈર્ આસીદ્ આકુલા ગોકુલેશ્વરી

પ્રિય-શ્રવણજો, યથા શ્રી-દશમે (10.23.18)--
શ્રુત્વાચ્યુતમ્ ઉપાયાતં નિત્યં તદ્-દર્શનોત્સુકાઃ ।
તત્-કથાક્ષિપ્ત-મનસો બભૂવુર્ જાત-સમ્ભ્રમાઃ

અપ્રિય-દર્શનજો, યથા--
કિમ્ ઇદં કિમ્ ઇદં કિમ્ એતદ્ ઉચ્ચૈર્
ઇતિ ઘોર-ધ્વનિ-ઘૂર્ણિતા લપન્તી ।
નિશિ વક્ષતિ વીક્ષ્ય પૂતનાયાસ્
તનયં ભ્રામ્યતિ સમ્ભ્રમાદ્ યશોદા

અપ્રિય-શ્રવણજો, યથા--
નિશમ્ય પુત્રં ક્રટતોસ્ તટાન્તે
મહીજયોર્ મધ્યગમ્ ઊર્ધ્વ-નેત્રા ।
આભીર-રાજ્ઞી હૃદિ સમ્ભ્રમેણ
બિદ્ધા વિધેયં ન વિદાઞ્ચકાર

અગ્નિજો, યથા--
ધીર્ વ્યગ્રાજનિ નઃ સમસ્ત-સુહૃદાં તાં પ્રાણ-રક્ષા-મણિં
ગવ્યા ગૌરવતઃ સમીક્ષ્ય નિવિડે તિષ્ઠન્તમ્ અન્તર્-વને ।
વહ્નિઃ પશ્ય શિખણ્ડ-શેખર ખરં મુઞ્ચન્ન્ અખણ્ડ-ધ્વનિં
દીર્ઘાભિઃ સુર-દીર્ઘિકામ્બુ-લહરીમ્ અર્ચિભિર્ આચામતિ

વાતજો, યથા--
પાંશુ-પ્રારબ્ધ-કેતૌ બૃહદ્-અટવિ-કુટોન્માથિ-શૌટીર્ય-પુઞ્જે
ભાણ્ડીરોદ્દણ્ડ-શાખા-ભુજ-તતિષુ ગતે તાણ્ડવાચાર્ય-ચર્યામ્ ।
વાત-વ્રાતે કરીષઙ્-કષતર-શિખરે શાર્કરે ઝાત્કરિષ્ણૌ
ક્ષૌણ્યામ્ અપ્રેક્ષ્ય પુત્રં વ્રજપતિ-ગૃહિણી પશ્ય સમ્બમ્ભ્રમીતિ

વર્ષજો, યથા શ્રી-દશમે (10.25.11)--
અત્યાસારાતિવાતેન પશવો જાત-વેપનાઃ ।
ગોપા ગોપ્યશ્ ચ શીતાર્તા ગોવિન્દં શરણં યયુઃ

યથા વા--
સમમ્ ઉરુ-કરકાભિર્ દન્તિ-શુણ્ડા-સપિણ્ડાઃ
પ્રતિદિશમ્ ઇહ ગોષ્ઠે વૃષ્ટિ-ધારાઃ પતન્તિ ।
અજનિષત યુવાનો ઽપ્ય્ આકુલાસ્ ત્વં તુ બાલઃ
સ્ફુટમ્ અસિ તદ્-અગારાન્ મા સ્મ ભૂર્ નિર્યિયાસુઃ

ઉત્પાતજો, યથા--
ક્ષિતિર્ અતિવિપુલા ટલત્ય્ અકસ્માદ્
ઉપરિ ઘુરન્તિ ચ હન્ત ઘોરમ્ ઉલ્કાઃ ।
મમ શિશુર્ અહિ-દૂષિતાર્ક-પુત્રી-
તટમ્ અટતીત્ય્ અધુના કિમ્ અત્ર કુર્યામ્

ગાજો, યથા--
અપસરાપસર ત્વરયા ગુરુર્
મુદિર-સુન્દર હે પુરતઃ કરી ।
મ્રદિમ-વીક્ષણતસ્ તવ નશ્ ચલં
હૃદયમ્ આવિજતે પુર-યોષિતામ્

ગજેન દુષ્ટ-સત્ત્વો ઽન્યઃ પશ્વ્-આદિર્ ઉપલક્ષ્યતે

યથા વા--
ચણ્ડાંશોસ્ તુરગાન્ સટાગ્ર-નટનૈર્ આહત્ય વિદ્રાવયન્
દ્રાગ્ અન્ધઙ્કરણઃ સુરેન્દ્ર-સુદૃશાં ગોષ્ઠોદ્ધૂતૈઃ પાંશુભિઃ ।
પ્રત્યાસીદતુ મત્-પુરઃ સુર-રિપુર્ ગર્વાન્ધમ્ અર્વાકૃતિર્
દ્રગિષ્ઠે મુહુર્ અત્ર જાગ્રતિ ભુજે વ્યગ્રાસિ માતઃ કથમ્

અરિજો, યથા લલિત-માધવે (2.29)--
સ્થૂલસ્ તાલ-ભુજાન્ નતિર્ ગિરિતટી-વક્ષાઃ ક્વ યક્ષાધમઃ
ક્વાયં બાલ-તમાલ-કન્દલ-મૃદુઃ કન્દર્પ-કાન્તઃ શિશુઃ ।
નાસ્ત્ય્ અન્યઃ સહ-કારિતા-પટુર્ ઇહ પ્રાણી ન જાનીમહે
હા ગોષ્ઠેશ્વરિ કીદૃગ્ અદ્ય તપસાં પાકસ્ તવોન્મીલતિ

યથા વા તત્રૈવ (5.30)--
સપ્તિઃ સપ્તી રથ ઇહ રથઃ કુઞ્જરો મે
તૂણસ્ તૂણો ધનુર્ ઉત ધનુર્ ભોઃ કૃપાણી કૃપાણી ।
કા ભીઃ કા ભીર્ અયમ્ અયમ્ અહં હા ત્વરધ્વં ત્વરધ્વં
રાજ્ઞઃ પુત્રી બત હૃત-હૃતા કામિના વલ્લવેન

આવેગાભાસ એવાયં પરાશ્રયતાપિ ચેત્ ।
નાયકોત્કર્ષ-બોધાય તથાપ્ય્ અત્ર નિદર્શિતઃ

અથ (11) ઉન્માદઃ--
ઉન્માદો હૃદ્-ભ્રમઃ પ્રૌઢાનન્દાપદ્-વિરહાદિજઃ

અત્રાટ્ટ-હાસો નટનં સઙ્ગીતં વ્યર્થ-ચેષ્ટિતમ્ ।
પ્રલાપ-ધાવન-ક્રોશ-વિપરીત-ક્રિયાદયઃ

તત્ર પ્રૌઢાનન્દાદ્, યથા કર્ણામૃતે (2.25)--
રાધા પુનાતુ જગદ્ અચ્યુત-દત્ત-ચિત્તા
મન્થાનકં વિદધતી દધિ-રિક્ત-પાત્રે ।
યસ્યાઃ સ્તન-સ્તવક-ચઞ્ચલ-લોચનાલિર્
દેવો ઽપિ રુદ્ધ-હૃદયો ધવલં દુદોહ

આપદો, યથા--
પશૂન્ અપિ કૃતાઞ્જલિર્ નમતિ માન્ત્રિકા ઇત્ય્ અલં
તરૂન્ અપિ ચિકિત્સકા ઇતિ વિષૌષધં પૃચ્છતિ ।
હ્રદં ભુજગ-ભૈરવં હરિ હરિ પ્રવિષ્ટે હરૌ
વ્રજેન્દ્ર-ગૃહિણી મુહુર્ ભ્રમ-મયીમ્ અવસ્થાં ગતા

વિરહાદ્, યથા શ્રી-દશમે (10.30.4)--
ગાયન્ત્ય ઉચ્ચૈર્ અમુમ્ એવ સંહતા
વિચિક્યુર્ ઉન્મત્તકવદ્ વનાદ્ વનમ્ ।
પપ્રચ્છુર્ આકાશવદ્ અન્તરં બહિર્
ભૂતેષુ સન્તં પુરુષં વનસ્પતીન્

ઉન્માદઃ પૃથગ્ ઉક્તો ઽયં વ્યાધિષ્વ્ અન્તર્ભવન્ન્ અપિ ।
યત્ તત્ર વિપ્રલમ્ભાદૌ વૈચિત્રીં કુરુતે પરામ્

અધિરૂઢે મહા-ભાવે મોહનત્વમ્ ઉપાગતે ।
અવસ્થાન્તરમ્ આપ્તો ઽસૌ દિવ્યોન્માદ ઇતીર્યતે

અથ (12) અપસ્મારઃ--
દુઃખોત્થ-ધાતુ-વૈષમ્યાદ્ય્-ઉદ્ભૂતશ્ ચિત્ત-વિપ્લવઃ ।
અપસ્મારો ઽત્ર પતનં ધાવનાસ્ફોટન-ભ્રમાઃ ।
કમ્પઃ ફેન-સ્રુતિર્ બાહુ-ક્ષેપણ-વિક્રોશનાદયઃ

યથા--
ફેનાયતે પ્રતિપદં ક્ષિપતે ભુજોર્મિમ્
આઘૂર્ણતે લુઠતિ કુજતિ લીયતે ચ ।
અમ્બા તવાદ્ય વિરહે ચિરમ્ અમ્બુરાજ-
બેલેવ વૃષ્ણિ-તિલક વ્રજ-રાજ-રાજ્ઞી

યથા વા--
શ્રુત્વા હન્ત હતં ત્વયા યદુ-કુલોત્તંસાત્ર કંસાસુરં
દૈત્યસ્ તસ્ય સુહૃત્તમઃ પરિણતિં ઘોરાં ગતઃ કામ્ અપિ ।
લાલા-ફેન-કદમ્બ-ચુમ્બિત-મુખ-પ્રાન્તસ્ તરઙ્ગદ્-ભુજો
ઘૂર્ણન્ન્ અર્ણવ-સીમ્નિ મણ્ડલતયા ભ્રામ્યન્ ન વિશ્રામ્યતિ

ઉન્માદવદ્ ઇહ વ્યાધિ-વિશેષો ઽપ્ય્ એષ વર્ણિતઃ ।
પરાં ભયાનકાભાસે યત્ કરોતિ ચમત્કૃતિમ્

અથ (13) વ્યાધિઃ--
દોષોદ્રેક-વિયોગાદ્યૈર્ વ્યાધયો યે જ્વરાદયઃ ।
ઇહ તત્-પ્રભવો ભાવો વ્યાધિર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
અત્ર સ્તમ્ભઃ શ્લથાઙ્ગત્વ-શ્વાસોત્તાપ-ક્લમાદયઃ

યથા--
તવ ચિર-વિરહેણ પ્રાપ્ય પીડામ્ ઇદાનીં
દધદ્-ઉરુ-જડિમાનિ ધ્માપિતાન્ય્ અઙ્ગકાનિ ।
શ્વસિત-પવન-ધાટી-ઘટ્ટિત-ઘ્રાણ-વાટં
લુઠતિ ધરણિ-પૃષ્ઠે ગોષ્ઠ-વાટી-કુટુમ્બમ્

અથ (14) મોહઃ--
મોહો હૃન્-મૂઢતા હર્ષાદ્ વિશ્લેષાદ્ ભયતસ્ તથા ।
વિષાદાદેશ્ ચ તત્ર સ્યાદ્ દેહસ્ય પતનં ભુવિ ।
શૂન્યેન્દ્રિયત્વં ભ્રમણં તથા નિશ્ચેષ્ટતા-મયઃ

તત્ર હર્ષાદ્, યથા શ્રી-દશમે (10.12.44)--
ઇત્થં સ્મ પૃષ્ટઃ સ તુ બાદરાયણિસ્
તત્-સ્મારિતાનન્ત-હૃતાખિલેન્દ્રિયઃ ।
કૃચ્છ્રાત્ પુનર્ લબ્ધ-બહિર્-દૃશિઃ શનૈઃ
પ્રત્યાહ તં ભાગવતોત્તમોત્તમમ્

યથા વા--
નિરુચ્છ્વસિત-રીતયો વિઘટિતાક્ષિપ-ક્ષ્મ-ક્રિયા
નિરીહ-નિખિલેન્દ્રિયાઃ પ્રતિનિવૃત્ત-ચિદ્-વૃત્તયઃ ।
અવેક્ષ્ય કુરુ-મણ્ડલે રહસિ પુણ્ડરીકેક્ષણં
વ્રજામ્બુજ-દૃશો ઽભજન્ કનક-શાલભઞ્જી-શ્રિયમ્

વિશ્લેષાદ્, યથા હંસદૂતે (4)--
કદાચિત્ ખેદાગ્નિં વિઘટયિતુમ્ અન્તર્-ગતમ્ અસૌ
સહાલીભિર્ લેભે તરલિત-મના યામુન-તટીમ્ ।
ચિરાદ્ અસ્યાશ્ ચિત્તં પરિચિત-કુટીર-કલનાદ્
અવસ્થા તસ્તાર સ્ફુટમ્ અથ સુષુપ્તેઃ પ્રિય-સખી

ભયાદ્, યથા--
મુકુન્દમ્ આવિષ્કૃત-વિશ્વ-રૂપં
નિરૂપયન્ વાનર-વર્ય-કેતુઃ ।
કરારવિન્દાત્ પુરતઃ સ્ખલન્તં
ન ગાણ્ડીવં ખણ્ડિત-ધીર્ વિવેદ

વિષાદાદ્, યથા શ્રી-દશમે (10.11.49)--
કૃષ્ણં મહા-બક-ગ્રસ્તં દૃષ્ટ્વા રામાદયો ઽર્ભકાઃ ।
બભૂવુર્ ઇન્દ્રિયાણીવ વિના પ્રાણં વિચેતસઃ

અસ્યાન્યત્રાત્મ-પર્યન્તે સ્યાત્ સર્વત્રૈવ મૂઢતા ।
કૃષ્ણ-સ્ફૂર્તિ-વિશેષસ્ તુ ન કદાપ્ય્ અત્ર લીયતે

અથ (15) મૃતિઃ--
વિષાદ-વ્યાધિ-સન્ત્રાસ-સમ્પ્રહાર-ક્લમાદિભિઃ ।
પ્રાણ-ત્યાગો મૃતિસ્ તસ્યામ્ અવ્યક્તાક્ષર-ભાષણમ્ ।
વિવર્ણ-ગાત્રતા-શ્વાસ-માન્દ્ય-હિક્કાદયઃ ક્રિયાઃ

યથા--
અનુલ્લાસ-શ્વાસા મુહુર્ અસરલોત્તાનિત-દૃશો
વિવૃણ્વન્તઃ કાયે કિમ્ અપિ નવ-વૈવર્ણ્યમ્ અભિતઃ ।
હરેર્ નામાવ્યક્તીકૃતમ્ અલઘુ-હિક્કા-લહરીભિઃ
પ્રજલ્પન્તઃ પ્રાણાન્ જહતિ મથુરાયાં સુકૃતિનઃ

યથા વા--
વિરમદ્-અલઘુ-કણ્ઠોદ્ઘોષ-ઘુત્કાર-ચક્રા
ક્ષણ-વિઘટિત-તામ્યદ્-દૃષ્ટિ-ખદ્યોત-દીપ્તિઃ ।
હરિ-મિહિર-નિપીત-પ્રાણ-ગાઢાન્ધકારા
ક્ષયમ્ અગમદ્ અકસ્માત્ પૂતના કાલ-રાત્રિઃ

પ્રાયો ઽત્ર મરણાત્ પૂર્વા ચિત્ત-વૃત્તિર્ મૃતિર્ મતા ।
મૃતિર્ અત્રાનુભાવઃ સ્યાદ્ ઇતિ કેનચિદ્ ઉચ્યતે ।
કિન્તુ નાયક-વીર્યાર્થં શત્રૌ મરણમ્ ઉચ્યતે

અથ (16) આલસ્યમ્--
સામર્થ્યસ્યાપિ સદ્-ભાવે ક્રિયાનુન્મુખતા હિ યા ।
તૃપ્તિ-શ્રમાદિ-સમ્ભૂતા તદ્-આલસ્યમ્ ઉદીર્યતે

અત્રાઙ્ગ-ભજો જૃમ્ભા ચ ક્રિયા દ્વેષો ઽક્ષિ-મર્દનમ્ ।
શય્યાસનૈક-પ્રિયતા તન્દ્રા-નિદ્રાદયો ઽપિ ચ

તત્ર તૃપ્તેર્, યથા--
વિપ્રાણાં નસ્ તથા તૃપ્તિર્ આસીદ્ ગોવર્ધનોત્સવે ।
નાશીર્વાદે ઽપિ ગોપેન્દ્ર યથા સ્યાત્ પ્રભવિષ્ણુતા

શ્રમાદ્, યથા--
સુષ્ઠુ નિઃસહ-તનુઃ સુબલો ઽભૂત્
પ્રીતયે મમ વિધાય નિયુદ્ધમ્ ।
મોટયન્તમ્ અભિતો નિજમ્ અઙ્ગં
નાહવાય સહસાહ્વયતામ્ અમુમ્

અથ (17) જાડ્યમ્--
જાડ્યમ્ અપ્રતિપત્તિઃ સ્યાદ્ ઇષ્ટાનિષ્ઠ-શ્રુતીક્ષણૈઃ ।
વિરહાદ્યૈશ્ ચ તન્-મોહાત્ પૂર્વાવસ્થાપરાપિ ચ ।
અત્રાનિમિષતા તૂષ્ણીમ્-ભાવ-વિસ્મરણાદયઃ

તત્ર ઇષ્ટ-શ્રુત્યા, યથા શ્રી-દશમે (10.21.13)--
ગાવશ્ ચ કૃષ્ણમુખ-નિર્ગત-વેણુ-ગીત-
પીયૂષમ્ ઉત્તભિત-કર્ણ-પુટૈઃ પિબન્ત્યઃ ।
શાવાઃ સ્નુત-સ્તન-પયઃ-કવલાઃ સ્મ તસ્થુર્
ગોવિન્દમ્ આત્મનિ દૃશાશ્રુ-કુલાઃ સ્પૃશન્ત્યઃ

અનિષ્ટ-શ્રુત્યા, યથા--
આકલય્ય પરિવર્તિત-ગોત્રાં
કેશવસ્ય ગિરમ્ અર્પિત-શલ્યામ્ ।
બિદ્ધ-ધીર્ અધિક-નિર્નિમિષાક્ષી-
લક્ષ્મણા ક્ષણમ્ અવર્તત તૂષ્ણીમ્

ઇષ્ટેક્ષણેન, યથા શ્રી-દશમે (10.71.40)--
ગોવિન્દં ગૃહમ્ આનીય દેવ-દેવેશમ્ આદૃતઃ ।
પૂજાયાં નાવિદત્ કૃત્યં પ્રમાદોપહતો નૃપઃ

અનિષ્ટેક્ષણેન, યથા તત્રૈવ (10.39.36)--
યાવદ્ આલક્ષ્યતે કેતુર્ યાવદ્ રેણૂ રથસ્ય ચ ।
અનુપ્રસ્થાપિતાત્માનો લેખ્યાનીવોપલક્ષિતાઃ

વિરહેણ, યથા--
મુકુન્દ વિરહેણ તે વિધુરિતાઃ સખાયશ્ ચિરાદ્
અલઙ્કૃતિભિર્ ઉજ્ઝિતા ભુવિ નિવિશ્ય તત્ર સ્થિતાઃ ।
સ્ખલન્-મલિન-વાસસઃ શવલ-રુક્ષ-ગાત્ર-શ્રિયઃ
સ્ફુરન્તિ ખલ-દેવલ-દ્વિજ-ગૃહે સુરાર્ચા ઇવ

અથ (18) વ્રીડા--
નવીન-સઙ્ગમાકાર્ય-સ્તવાવજ્ઞાદિના કૃતા ।
અધૃષ્ટતા ભવેદ્ વ્રીડા તત્ર મૌનં વિચિન્તનમ્ ।
અવગુણ્ઠન-ભૂ-લેખૌ તથાધોમુખતાદયઃ

તત્ર નવીન-સઙ્ગમેન, યથા પદ્યાવલ્યામ્ (198)--
ગોવિન્દે સ્વયમ્ અકરોઃ સરોજ-નેત્રે
પ્રેમાન્ધા વર-વપુર્ અર્પણં સખિ ।
કાર્પણ્યં ન કુરુ દરાવલોક-દાને
વિક્રીતે કરિણિ કિમ્ અઙ્કુશે વિવાદઃ

અકાર્યેણ, યથા--
ત્વમ્ અવાગ્ ઇહ મા શિરઃ કૃથા
વદનં ચ ત્રપયા શચી-પતે ।
નય કલ્પ-તરું ન ચેચ્ છચીં
કથમ્ અગ્રે મુખમ્ ઈક્ષયિષ્યસિ

સ્તવેન, યથા--
ભૂરિ-સાદ્ગુણ્ય-ભારેણ સ્તૂયમાનસ્ય શૌરિણા ।
ઉદ્ધવસ્ય વ્યરોચિષ્ટ નમ્રી-ભૂતં તદા શિરઃ

અવજ્ઞયા, યથા હરિ-વંશે (2.67.19) {*ઇન્ ચ્રિતિચલ્ એદિતોન્, અપ્પેન્દિx 29.} સત્યાદેવી-વાક્યમ્--
વસન્ત-કુસુમૈશ્ ચિત્રં સદા રૈવતકં ગિરિમ્ ।
પ્રિયા ભૂત્વાઽપ્રિયા ભૂતા કથં દ્રક્ષ્યામિ તં પુનઃ

અથ (19) અવહિત્થા--
અવહિત્થાકાર-ગુપ્તિર્ ભવેદ્ ભાવેન કેનચિત્

અત્રાઙ્ગાદેઃ પરાભ્યૂહ-સ્થાનસ્ય પરિગૂહનમ્ ।
અન્યત્રેક્ષા વૃથા-ચેષ્ટા વાગ્-ભઙ્ગીત્ય્-આદયઃ ક્રિયાઃ

તથા ચોક્તમ્--
અનુભાવ-પિધાનાર્થો ઽવહિત્થં ભાવ ઉચ્યતે

તત્ર જૈહ્મ્યેન, યથા શ્રી-દશમે (10.32.15)--
સભાજયિત્વા તમ્ અનઙ્ગ-દીપનં
સહાસ-લીલેક્ષણ-વિભ્રમ-ભ્રુવા ।
સંસ્પર્શનેનાઙ્ક-કૃતાઙ્ઘ્રિ-હસ્તયોઃ
સંસ્તુત્ય ઈષત્ કુપિતા બભાષિરે

દાક્ષિણ્યેન, યથા--
સાત્રાજિતી-સદન-સીમનિ પારિજાતે
નીતે પ્રણીત-મહસા મધુસૂદનેન ।
દ્રાઘીય-સીમનિ વિદર્ભ-ભુવસ્ તદેર્ષ્યાં
સૌશીલ્યતઃ કિલ ન કો ઽપિ વિદામ્બભૂવ

હ્રિયા, યથા પ્રથમે (1.11.33)--
તમ્ આત્મજૈર્ દૃષ્ટિભિર્ અન્તરાત્મના
દુરન્ત-ભાવાઃ પરિરેભિરે પતિમ્ ।
નિરુદ્ધમ્ અપ્ય્ આસ્રવદ્ અમ્બુ નેત્રયોર્
વિલજ્જતીનાં ભૃગુ-વર્ય વૈક્લવાત્

જૈહ્મ્ય-હ્રીભ્યાં, યથા--
કા વૃષસ્યતિ તં ગોષ્ઠ-ભુજઙ્ગં કુલ-પાલિકા ।
દૂતિ યત્ર સ્મૃતે મૂર્તિર્ ભીત્યા રોમાઞ્ચિતા મમ

સૌજન્યેન, યથા--
ગૂઢા ગાભીર્ય-સમ્પદ્ભિર્ મનો-ગહ્વર-ગર્ભગા ।
પ્રૌઢાપ્ય્ અસ્યા રતિઃ કૃષ્ણે દુર્વિતર્કા પરૈર્ અભૂત્

ગૌરવેણ, યથા--
ગોવિન્દે સુબલ-મુખૈઃ સમં સુહૃદ્ભિઃ
સ્મેરાસ્યૈઃ સ્ફુટમ્ ઇહ નર્મ નિર્મિમાણે ।
આનમ્રીકૃત-વદનઃ પ્રમોદ-મુગ્ધો
યત્નેન સ્મિતમ્ અથ સંવવાર પત્રી

હેતુઃ કશ્ચિદ્ ભવેત્ કશ્ચિદ્ ગોપ્યઃ કશ્ચન ગોપનઃ ।
ઇતિ ભાવ-ત્રયસ્યાત્ર વિનિયોગઃ સમીક્ષ્યતે

હેતુત્વં ગોપનત્વં ચ ગોપ્યત્વં ચાત્ર સમ્ભવેત્ ।
પ્રાયેણ સર્વ-ભાવાનામ્ એકશો ઽનેકશો ઽપિ ચ

અથ (20) સ્મૃતિઃ--
યા સ્યાત્ પૂર્વાનુભૂતાર્થ-પ્રતીતિઃ સદૃશેક્ષયા ।
દૃઢાભ્યાસાદિના વાપિ સા સ્મૃતિઃ પરિકીર્તિતા ।
ભવેદ્ અત્ર શિરઃ-કમ્પો ભ્રૂ-વિક્ષેપાદયો ઽપિ ચ

તત્ર સદૃશેક્ષણા, યથા--
વિલોક્ય શ્યામમ્ અમ્ભોદમ્ અમ્ભોરુહ-વિલોચના ।
સ્મારં સ્મારં મુકુન્દ ત્વાં સ્મારં વિક્રમમ્ અન્વભૂત્

દૃઢાભ્યાસેન, યથા--
પ્રણિધાન-વિધિમ્ ઇદાનીમ્ અકુર્વતો ઽપિ પ્રમાદતો હૃદિ મે ।
હરિ-પદ-પઙ્કજ-યુગલં ક્વચિત્ કદાચિત્ પરિસ્ફુરતિ

અથ (21) વિતર્કઃ--
વિમર્ષાત્ સંશયાદેશ્ ચ વિતર્કસ્ તૂહ ઉચ્યતે ।
એષ ભ્રૂ-ક્સેપણ-શિરો ઽઙ્ગુલિ-સઞ્ચાલનાદિ-કૃત્

તત્ર વિમર્ષાદ્, યથા વિદગ્ધ-માધવે (2.27)--
ન જાનીષે મૂર્ધ્નશ્ ચ્યુતમ્ અપિ શિખણ્ડં યદ્ અખિલં
ન કણ્ઠે યન્ માલ્યં કલયસિ પુરસ્તાત્ કૃતમ્ અપિ ।
તદ્ ઉન્નીતં વૃન્દાવન-કુહર-લીલા-કલભ હે
સ્ફુટં રાધા-નેત્ર-ભ્રમર-વર વીર્યોન્નતિર્ ઇયમ્

સંશયાત્, યથા--
અસૌ કિં તાપિઞ્છો ન હિ તદ્-અમલ-શ્રીર્ ઇહ ગતિઃ
પયોદઃ કિં વામં ન યદ્ ઇહ નિરઙ્કો હિમકરઃ ।
જગન્-મોહારમ્ભોદ્ધૂર-મધુર-વંશી-ધ્વનિર્ ઇતો
ધ્રુવં મૂર્ધન્ય્ અદ્રેર્ વિધુ-મુખિ મુકુન્દો વિહરતિ

વિનિર્ણયાન્ત એવાયં તર્ક ઇત્ય્ ઊચિરે પરે

અથ (22) ચિન્તા--
ધ્યાનં ચિન્તા ભવેદ્ ઇષ્ટાનાપ્ત્ય્-અનિષ્ટાપ્તિ-નિર્મિતમ્ ।
શ્વાસાધોમુખ-ભૂલેખ-વૈવર્ણ્યાન્ નિદ્રતા ઇહ ।
વિલાપોત્તાપ-કૃશતા-બાષ્પ-દૈન્યાદયો ઽપિ ચ

તત્ર ઇષ્ટાનાપ્ત્યા, યથા શ્રી-દશમે (10.29.29)
કૃત્વા મુખાન્ય્ અવશુચઃ શ્વસનેન શુષ્યદ્
બિમ્બાધરાણિ ચરણેન લિખન્ત્યઃ ।
અસ્રેર્ ઉપાત્ત-મસિભિઃ કુચ-કુઙ્કુમાનિ
તસ્થુર્ મૃજન્ત્ય ઉરુ-દુઃખ-ભરાઃ સ્મ તૂષ્ણીમ્

યથા વા--
અરતિભિર્ અતિક્રમ્ય ક્ષામા પ્રદોષમ્ અદોષ-ધીઃ
કથમ્ અપિ ચિરાદ્ અધ્યાસીના પ્રઘાણમ્ અઘાન્તક ।
વિધૂરિત-મુખી ઘૂર્ણત્ય્ અન્તઃ પ્રસૂસ્ તવ ચિન્તયા
કિમ્ અહહ ગૃહં ક્રીડા-લુબ્ધ ત્વયાદ્ય વિસસ્મરે

અનિષ્ટાપ્ત્યા, યથા--
ગૃહિણિ ગહનયાન્તશ્ચિન્તયોન્નિદ્ર-નેત્રા
ગ્લપય ન મુખ-પદ્મં તપ્ત-બાષ્પ-પ્લવેન ।
નૃપ-પુરમ્ અનુવિન્દન્ ગાન્દિનેયેન સાર્ધં
તવ સુતમ્ અહમ્ એવ દ્રાક્ પરાવર્તયામિ

અથ (23) મતિઃ--
શાસ્ત્રાદીનાં વિચારોત્થમ્ અર્થ-નિર્ધારણં મતિઃ

અત્ર કર્તવ્ય-કરણં સંશય-ભ્રમયોશ્ છિદા ।
ઉપદેશશ્ ચ શિષ્યાણામ્ ઊહાપોહાદયો ઽપિ ચ

યથા પાદ્મે વૈશાખ-માહાત્મ્યે--
વ્યામોહાય ચરાચરસ્ય જગતસ્ તે તે પુરાણાગમાસ્
તાં તામ્ એવ હિ દેવતાં પરમિકાં જલ્પન્તુ કલ્પાવધિ ।
સિદ્ધાન્તે પુનર્ એક એવ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સમસ્તાગમ-
વ્યાપારેષુ વિવેચન-વ્યતિકરં નીતેષુ નિશ્ચીયતે

યથા વા શ્રી-દશમે (10.60.39)--
ત્વં ન્યસ્ત-દણ્ડમુનિભિર્ ગદિતાનુભાવ
આત્માત્મદશ્ ચ જગતામ્ ઇતિ મે વૃતો ઽસિ ।
હિત્વા ભવદ્-ભ્રુવ ઉદીરિત-કાલ-વેગ-
ધ્વસ્તાશિષો ઽબ્જ-ભવનાકપતીન્ કુતો ઽન્યે

અથ (24) ધૃતિઃ--
ધૃતિઃ સ્યાત્ પૂર્ણતા જ્ઞાન-દુઃખાભાવોત્તમાપ્તિભિઃ ।
અપ્રાપ્તાતીત-નષ્ટાર્થાન્ અભિસંશોચનાદિ-કૃત્

તત્ર જ્ઞાનેન, યથા વૈરાગ્ય-શતકે (55) ભર્તૃહરિઃ--
અશ્નીમહિ વયં ભિક્ષામ્ આશાવાસો વસીમહિ ।
શયીમહિ મહી-પૃષ્ઠે કુર્વીમહિ કિમ્ ઈશ્વરૈઃ

દુઃખાભાવેન, યથા--
ગોષ્ઠં રમા-કેલિ-ગૃહં ચકાસ્તિ
ગાવશ્ ચ ધાવન્તિ પરઃ-પરાર્ધાઃ ।
પુત્રસ્ તથા દીવ્યતિ દિવ્ય-કર્મા
તૃપ્તિર્ મમાભૂદ્ ગૃહમેધિ-સૌખ્યે

ઉત્તમાપ્ત્યા, યથા--
હરિ-લીલા-સુધા-સિન્ધોસ્ તટમ્ અપ્ય્ અધિતિષ્ઠતઃ ।
મનો મમ ચતુર્-વર્ગં તૃણાયાપિ ન મન્યતે

અથ (25) હર્ષઃ--
અભીષ્ટેક્ષણ-લાભાદિ-જાતા ચેતઃ-પ્રસન્નતા ।
હર્ષઃ સ્યાદ્ ઇહ રોમાઞ્ચઃ સ્વેદો ઽશ્રુ મુખ-ફુલ્લતા ।
આવેગોન્માદ-જડતાસ્ તથા મોહાદયો ઽપિ ચ

તત્ર અભીષ્ટેક્ષણેન, યથા શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે [વિ.પુ. 5.17.25]--
તૌ દૃષ્ટ્વા વિકસદ્-વક્ત્ર-સરોજઃ સ મહામતિઃ ।
પુલકાઞ્ચિત-સર્વાઙ્ગસ્ તદાક્રૂરો ઽભવન્ મુને

અભીષ્ટ-લાભેન, યથા શ્રી-દશમે (10.33.12)--
તત્રૈકાંસગતં બાહું કૃષ્ણસ્યોત્પલસૌરભમ્ ।
ચન્દનાલિપ્તમ્ આઘ્રાય હૃષ્ટરોમા ચુચુમ્બ હ

અથ (26) ઔત્સુક્યમ્--
કાલાક્ષમત્વમ્ ઔત્સુક્યમ્ ઇષ્ટેક્ષાપ્તિ-સ્પૃહાદિભિઃ ।
મુખ-શોષ-ત્વરા-ચિન્તા-નિઃશ્વાસ-સ્થિરતાદિકૃત્

તત્ર ઇષ્ટેક્ષા-સ્પૃહયા, યથા શ્રી-દશમે (10.71.34)
પ્રાપ્તં નિશમ્ય નર-લોચન-પાન-પાત્રમ્
ઔત્સુક્ય-વિશ્લથિત-કેશ-દુકૂલ-બદ્ધાઃ ।
સદ્યો વિસૃજ્ય ગૃહ-કર્મ પતીંશ્ ચ તલ્પે
દ્રષ્ટું યયુર્ યુવતયઃ સ્મ નરેન્દ્ર-માર્ગે

યથા વા, સ્તવાવલ્યાં શ્રી-રાધિકાષ્ટકે (14.7)--
પ્રકટિત-નિજ-વાસં સ્નિગ્ધ-વેણુ-પ્રણાદૈર્
દ્રુત-ગતિ હરિમ્ આરાત્ પ્રાપ્ય કુઞ્જે સ્મિતાક્ષી ।
શ્રવણ-કુહર-કણ્ડું તન્વતી નમ્ર-વક્ત્રા
સ્નપયતિ નિજ-દાસ્યે રાધિકા માં કદા નુ

ઇષ્ટાપ્તિ-સ્પૃહયા, યથા--
નર્મ-કર્મઠતયા સખી-ગણે
દ્રાઘયત્ય્ અઘહરાગ્રતઃ કથામ્ ।
ગુચ્છક-ગ્રહણ-કૈતવાદ્ અસૌ
ગહ્વરં દ્રુત-પદ-ક્રમં યયૌ

અથ (27) ઔગ્ર્યમ્--
અપરાધ-દુરુક્ત્ય્-આદિ- જાતં ચણ્ડત્વમ્ ઉગ્રતા ।
વધ-બન્ધ-શિરઃ-કમ્પ-ભર્ત્સનોત્તાડનાદિ-કૃત્

તત્ર અપરાધાદ્, યથા--
સ્ફુરતિ મયિ ભુજઙ્ગી-ગર્ભ-વિશ્રંસિ-કીર્તૌ
વિરચયતિ મદ્-ઈશે કિલ્બિષં કાલિયો ઽપિ ।
હુત-ભુજિ બત કુર્યાં જાઠરે વૌષડ્ એનં
સપદિ દનુજ-હન્તુઃ કિન્તુ રોષાદ્ બિભેમિ

દુરુક્તિતો, યથા સહદેવોક્તિઃ--
પ્રભવતિ વિબુધાનામ્ અગ્રિમસ્યાગ્ર-પૂજાં
ન હિ દનુજ-રિપોર્ યઃ પ્રૌઙ્ધ-કીર્તેર્ વિસોઢુમ્ ।
કટુતર-યમ-દણ્ડોદ્દણ્ડ-રોચિર્ મયાસૌ
શિરસિ પૃથુનિ તસ્ય ન્યસ્યતે સવ્ય-પાદઃ

યથા વા બલદેવોક્તિઃ--
રતાઃ કિલ નૃપાસને ક્ષિતિપ-લક્ષ-ભુક્તોજ્ઝિતે
ખલાઃ કુરુ-કુલાધમાઃ પ્રભુમ્ અજાણ્ડ-કોટિષ્વ્ અમી ।
હહા બત વિડમ્બના શિવ શિવાદ્ય નઃ શૃણ્વતાં
હઠાદ્ ઇહ કટાક્ષયન્ત્ય્ અખિલ-વન્દ્યમ્ અપ્ય્ અચ્યુતમ્

અથ (28) અમર્ષઃ--
અધિક્ષેપાપમાનાદેઃ સ્યાદ્ અમર્ષો ઽસહિષ્ણુતા

તત્ર સ્વેદઃ શિરઃકમ્પો વિવર્ણત્વં વિચિન્તનમ્ ।
ઉપાયાન્વેષણાક્રોશ-વૈમુખ્યોત્તાડનાદયઃ

તત્ર અધિક્ષેપાદ્, યથા વિદગ્ધ-માધવે (2.53)--
નિર્ધૌતાનામ્ અખિલ-ધરણી-માધુરીણાં ધૂરીણા
કલ્યાણી મે નિવસતિ વધૂઃ પશ્ય પાર્શ્વે નવોઢા ।
અન્તર્ગોષ્ઠે ચટુલ નટયન્ન્ અત્ર નેત્ર-ત્રિભાગં
નિઃશઙ્કસ્ ત્વં ભ્રમસિ ભવિતા નાકુલત્વં કુતો મે

અપમાનાદ્, યથા પદ્મોક્તિઃ--
કદમ્બ-વન-તસ્કર દ્રુતમ્ અપેહિ કિં ચાટુભિર્
જને ભવતિ મદ્-વિધે પરિભવો હિ નાતઃ પરઃ ।
ત્વયા વ્રજ-મૃગી-દૃશાં સદસિ હન્ત ચન્દ્રાવલી
વરાપિ યદ્ અયોગ્યયા સ્ફુટમ્ અદૂષિ તારાખ્યયા

આદિ-શબ્દાદ્ વઞ્ચનાદ્ અપિ, યથા શ્રી-દશમે (10.31.16)--
પતિ-સુતાન્વય-ભાર્તૃ-બાન્ધવાન્
અતિવિલઙ્ઘ્ય તે ઽન્ત્ય્ અચ્યુતાગતાઃ ।
ગતિ-વિદસ્ તવોદ્ગીત-મોહિતાઃ
કિતવ યોષિતઃ કસ્ ત્યજેન્ નિશિ

અથ (29) અસૂયા--
દ્વેષઃ પરોદયે ઽસૂયાન્ય-સૌભાગ્ય-ગુણાદિભિઃ ।
તત્રેર્ષ્યાનાદરાક્ષેપા દોષારોપો ગુણેષ્વ્ અપિ ।
અપવૃત્તિસ્ તિરો-વીક્ષા ભ્રુવોર્ ભઙ્ગુરતાદયઃ

તત્ર અન્ય-સૌભાગ્યેન, યથા પદ્યાવલ્યામ્ (302) {*અત્ત્રિબુતેદ્ તો દામોદર ઇન્ પદ્યાવલી. અલ્સો fઓઉન્દ્ ઇન્ અમરુ 55; સ્ક્મ્ 2.140.5 કેશટસ્ય; સ્મ્વ્ 86.14; સાહ્દ્ 3.105 (અસ્ અન્ એxઅમ્પ્લે ઓf મદ); દશ 2.22.}--
મા ગર્વમ્ ઉદ્વહ કપોલ-તલે ચકાસ્તિ
કૃષ્ણ-સ્વહસ્ત-લિખિતા નવ-મઞ્જરીતિ ।
અન્યાપિ કિં ન સખિ ભાજનમ્ ઈદૃશીનાં
વૈરી ન ચેદ્ ભવતિ વેપથુર્ અન્તરાયઃ

યથા વા શ્રી-દશમે (10.30.30)--
તસ્યા અમૂનિ નઃ ક્ષોભં કુર્વન્ત્ય્ ઉચ્ચૈઃ પદાનિ યત્ ।
યૈકાપહૃત્ય ગોપીનાં રહો ભુઙ્ક્તે ઽચ્યુતાધરમ્

ગુણેન, યથા--
સ્વયં પરાજયં પ્રાપ્તાન્ કૃષ્ણ-પક્ષાન્ વિજિત્ય નઃ ।
બલિષ્ઠા બલ-પક્ષાશ્ ચેદ્ દુર્બલાઃ કે તતઃ ક્ષિતૌ

અથ (30) ચાપલ્યમ્--
રાગ-દ્વેષાદિભિશ્ ચિત્ત-લાઘવં ચાપલં ભવેત્ ।
તત્રાવિચાર-પારુષ્ય-સ્વચ્છન્દાચરણાદયઃ

તત્ર રાગેણ, યથા શ્રી-દશમે (10.52.41)--
શ્વો ભાવિનિ ત્વમ્ અજિતોદ્વહને વિદર્ભાન્
ગુપ્તઃ સમેત્ય પૃતના-પતિભિઃ પરીતઃ ।
નિર્મથ્ય ચૈદ્ય-મગધેશ-બલં પ્રસહ્ય
માં રાક્ષસેન વિધિનોદ્વહ વીર્ય-શુલ્કામ્

દ્વેષેણ, યથા--
વંશી-પૂરેણ કાલિન્દ્યાઃ સિન્ધું વિન્દતુ વાહિતા ।
ગુરોર્ અપિ પુરો નીવીં યા ભ્રંશયતિ સુભ્રુવામ્

અથ (31) નિદ્રા--
ચિન્તાલસ્ય-નિસર્ગ-ક્લમાદિભિશ્ ચિત્ત-મીલનં નિદ્રા ।
તત્રાઙ્ગ-ભઙ્ગ-જૃમ્ભા-જાડ્ય-શ્વાસાક્ષિ-મીલનાનિ સ્યુઃ

તત્ર ચિન્તયા, યથા--
લોહિતાયતિ માર્તણ્ડે વેણુ-ધ્વનિમ્ અશૃણ્વતી ।
ચિન્તયાક્રાન્ત-હૃદયા નિદદ્રૌ નન્દ-ગેહિની

આલસ્યેન, યથા--
દામોદરસ્ય બન્ધન-કર્મભિર્ અતિનિઃસહાઙ્ગ-લતિકેયમ્ ।
દર-વિઘૂર્ણિતોત્તમાઙ્ગા કૃતાઙ્ગ-ભઙ્ગા વ્રજેશ્વરી સ્ફુરતિ

નિસર્ગેણ, યથા--
અઘહર તવ વીર્ય-પ્રોષિતાશેષ-ચિન્તાઃ
પરિહૃત-ગૃહ-વાસ્તુ-દ્વાર-બન્ધાનુબદ્ધાઃ ।
નિજ-નિજમ્ ઇહ રાત્રૌ પ્રાઙ્ગનં શોભયન્તઃ
સુખમ્ અવિચલદ્-અઙ્ગાઃ શેરતે પશ્ય ગોપાઃ

ક્લમેન, યથા--
સઙ્ક્રાન્ત-ધાતુ-ચિત્રા સુરતાન્તે સા નિતાન્ત-તાન્તાઽદ્ય ।
વક્ષસિ નિક્ષિપ્તાઙ્ગી હરેર્ વિશાખા યયૌ નિદ્રામ્

યુક્તાસ્ય સ્ફૂર્તિ-માત્રેણ નિર્વિશેષેણ કેનચિત્ ।
હૃન્-મીલનાત્ પુરો ઽવસ્થા નિદ્રા ભક્તેષુ કથ્યતે

અથ (32) સુપ્તિઃ--
સુપ્તિર્ નિદ્રા-વિભાવા સ્યાન્ નાનાર્થાનુભવાત્મિકા ।
ઇન્દ્રિયોપરતિ-શ્વાસ-નેત્ર-સંમીલનાદિ-કૃત્

યથા--
કામં તામરસાક્ષ કેલિ-વિતતિઃ પ્રાદુષ્કૃતા શૈશવી
દર્પઃ સર્પ-પતેસ્ તદ્ અસ્ય તરસા નિર્ધૂયતામ્ ઉદ્ધૂરઃ ।
ઇત્ય્ ઉત્સ્વપ્ન-ગિરા ચિરાદ્ યદુ-સભાં વિસ્માપયન્ સ્મેરયન્
નિઃશ્વાસેન દરોત્તરઙ્ગદ્-ઉદરં નિદ્રાં ગતો લાઙ્ગલી

અથ (33) બોધઃ--
અવિદ્યા-મોહ-નિદ્રાદેર્ ધ્વંસોદ્બોધઃ પ્રબુદ્ધતા

તત્ર અવિદ્યા-ધ્વંસતઃ--
અવિદ્યા-ધ્વંસતો બોધો વિદ્યોદય-પુરઃસરઃ ।
અશેષ-ક્લેશ-વિશ્રાન્તિ-સ્વરૂપાવગમાદિ-કૃત્

યથા--
વિન્દન્ વિદ્યા-દીપિકાં સ્વ-સ્વરૂપં
બુદ્ધ્વા સદ્યઃ સત્ય-વિજ્ઞાન-રૂપમ્ ।
નિષ્પ્રત્યૂહસ્ તત્ પરં બ્રહ્મ મૂર્તં
સાન્દ્રાનન્દાકારમ્ અન્વેષયામિ

મોહ-ધ્વંસતઃ--
બોધો મોહ-ક્ષયાચ્ છબ્દ-ગન્ધ-સ્પર્શ-રસૈર્ હરેઃ ।
દૃગ્-ઉન્મીલન-રોમાઞ્ચ-ધરોત્થાનાદિ-કૃદ્ ભવેત્

તત્ર શબ્દેન, યથા--
પ્રથમ-દર્શન-રૂઢ-સુખાવલી-
કવલિતેન્દ્રિય-વૃત્તિર્ અભૂદ્ ઇયમ્ ।
અઘ-ભિદઃ કિલ નામ્ન્ય્ ઉદિતે શ્રુતૌ
લલિતયોદમિમીલદ્ ઇહાક્ષિણી

ગન્ધેન, યથા--
અચિરમ્ અઘ-હરેણ ત્યાગતઃ સ્રસ્ત-ગાત્રી
વન-ભુવિ શવલાઙ્ગી શાન્ત-નિઃશ્વાસ-વૃત્તિઃ ।
પ્રસરતિ વન-માલા સૌરભે પશ્ય રાધા
પુલકિત-તનુર્ એષા પાંશુ-પુઞ્જાદ્ ઉદસ્થાત્

સ્પર્શેન, યથા--
અસૌ પાણિ-સ્પર્શો મધુર-મસૃણઃ કસ્ય વિજયી
વિશીર્યન્ત્યાઃ સૌર-પુલિન-વનમ્ આલોક્ય મમ યઃ ।
દુરન્તામ્ ઉદ્ધૂય પ્રસભમ્ અભિતો વૈશસ-મયીં
દ્રુતં મૂર્ચ્છામ્ અન્તઃ સખિ સુખ-મયીં પલ્લવયતિ

રસેન, યથા--
અન્તર્હિતે ત્વયિ બલાનુજ રાસ-કેલૌ
સ્રસ્તાઙ્ગ-યષ્ટિર્ અજનિષ્ટ સખી વિસંજ્ઞા ।
તામ્બૂલ-ચર્વિતમ્ અવાપ્ય તવામ્બુજાક્ષી
ન્યસ્તં મયા મુખ-પુટે પુલકોજ્જ્વલાસીત્

નિદ્રાધ્વંસતઃ--
બોધો નિદ્રાક્ષયાત્ સ્વપ્ન-નિદ્રા-પૂર્તિ-સ્વનાદિભિઃ ।
તત્રાક્ષિ-મર્દનં શય્યા-મોક્ષો ઽઙ્ગ-વલનાદયઃ

તત્ર સ્વપ્નેન, યથા--
ઇયં તે હાસ-શ્રીર્ વિરમતુ વિમુઞ્ચાઞ્ચલમ્ ઇદં
ન યાવદ્-વૃદ્ધાયૈ સ્ફુટમ્ અભિદધે ત્વચ્-ચટુલતામ્ ।
ઇતિ સ્વપ્ને જલ્પન્ત્ય્ અચિરમ્ અવબુદ્ધા ગુરુમ્ અસૌ
પુરો દૃષ્ટ્વા ગૌરી નમિત-મુખ-બિમ્બા મુહુર્ અભૂત્

નિદ્રા-પૂર્ત્યા, યથા--
દૂતી ચાગાત્ તદ્-આગારં જજાગાર ચ રાધિકા ।
તૂર્ણં પુણ્યવતીનાં હિ તનોતિ ફલમ્ ઉદ્યમઃ

સ્વનેન, યથા--
દૂરાદ્ વિદ્રાવયન્ નિદ્રા-મરાલીર્ ગોપ-સુભ્રુવામ્ ।
સારઙ્ગ-રઙ્ગદં રેજે વેણુ-વારિદ-ગર્જિતમ્

ઇતિ ભાવાસ્ ત્રયસ્-ત્રિંશત્ કથિતા વ્યભિચારિણઃ ।
શ્રેષ્ઠ-મધ્ય-કનિષ્ઠેષુ વર્ણનીયા યથોચિતમ્

માત્સર્યોદ્વેગ-દમ્ભેર્ષ્યા વિવેકો નિર્ણયસ્ તથા ।
ક્લૈબ્યં ક્ષમા ચ કુતુકમ્ ઉત્કણ્ઠા વિનયો ઽપિ ચ

સંશયો ધાર્ષ્ટ્યમ્ ઇત્ય્ આદ્યા ભાવા યે સ્યુઃ પરે ઽપિ ચ ।
ઉક્તેષ્વ્ અન્તર્ભવન્તીતિ ન પૃથક્ત્વેન દર્શિતાઃ

તથા હિ--
અસૂયાયાં તુ માત્સર્યં ત્રાસે ઽપ્ય્ ઉદ્વેગ એવ તુ ।
દમ્ભસ્ તથાવહિત્થાયામ્ ઈર્ષ્યામર્ષે મતાવ્ ઉભૌ ।
વિવેકો નિર્ણયશ્ ચેમૌ દૈન્યે ક્લૈબ્યં ક્ષમા ધૃતૌ

ઔત્સુક્યે કુતુકોત્કણ્ઠે લજ્જાયાં વિનયસ્ તથા ।
સંશયો ઽન્તર્ભવેત્ તર્કે તથા ધાર્ષ્ટ્યં ચ ચાપલે

એષાં સઞ્ચારિ-ભાવાનાં મધ્યે કશ્ચન કસ્યચિત્ ।
વિભાવશ્ ચાનુભાવશ્ ચ ભવેદ્ એવ પરસ્પરમ્

નિર્વેદે તુ યથેર્ષ્યાયા ભવેદ્ અત્ર વિભાવતા ।
અસૂયાયાં પુનસ્ તસ્યા વ્યક્તમ્ ઉક્તાનુભાવતા

ઔત્સુક્યં પ્રતિ ચિન્તાયાઃ કથિતાત્રાનુભાવતા ।
નિદ્રાં પ્રતિ વિભાવત્વમ્ એવં જ્ઞેયઃ પરે ઽપ્ય્ અમી

એષાં ચ સાત્ત્વિકાનાં ચ તથા નાના-ક્રિયા-તતેઃ ।
કાર્ય-કારણ-ભાવસ્ તુ જ્ઞેયઃ પ્રાયેણ લોકતઃ

નિન્દાયાસ્ તુ વિભાવત્વં વૈવર્ણ્યામર્ષયોર્ મતમ્ ।
અસૂયાયાં પુનસ્ તસ્યાઃ કથિતૈવાનુભાવતા

પ્રહારસ્ય વિભાવત્વં સંમોહ-પ્રલયૌ પ્રતિ ।
ઔગ્ર્યં પ્રત્યનુભાવત્વમ્ એવં જ્ઞેયાઃ પરે ઽપિ ચ

ત્રાસ-નિદ્રા-શ્રમાલસ્ય-મદ-ભિદ્-બોધ-વર્જિનામ્ ।
સઞ્ચારિણામ્ ઇહ ક્વાપિ ભવેદ્ રત્ય્-અનુભાવતા

સાક્ષાદ્-રતેર્ ન સમ્બન્ધઃ ષડ્ભિસ્ ત્રાસાદિભિઃ સહ ।
સ્યાત્ પરસ્પરયા કિન્તુ લીલાનુગુણતાકૃતે

વિતર્ક-મતિ-નિર્વેદ-ધૃતીનાં સ્મૃતિ-હર્ષયોઃ ।
બોધ-ભિદ્-દૈન્ય-સુપ્તીનાં ક્વચિદ્ રતિ-વિભાવતા

પરતન્ત્રાઃ સ્વતન્ત્રાશ્ ચેત્ય્ ઉક્તાઃ સઞ્ચારિણો દ્વિધા

તત્ર પરતન્ત્રાઃ--
વરાવરતયા પ્રોક્તાઃ પરતન્ત્રા અપિ દ્વિધા

તત્ર વરઃ--
સાક્ષાદ્ વ્યવહિતશ્ ચેતિ વરો ઽપ્ય્ એષ દ્વિધોદિતઃ

તત્ર સાક્ષાત્--
મુખ્યામ્ એવ રતિં પુષ્ણન્ સાક્ષાદ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે

યથા--
તનુરુહાલી ચ તનુશ્ ચ નૃત્યં
તનોતિ મે નામ નિશમ્ય યસ્ય ।
અપશ્યતો માથુર-મણ્ડલં તદ્-
વ્યર્થેન કિં હન્ત દૃશોર્ દ્વયેન

અથ વ્યવહિતઃ--
પુષ્ણાતિ યો રતિં ગૌણીં સ વ્યવહિતો મતઃ

યથા--
ધિગ્ અસ્તુ મે ભુજ-દ્વન્દ્વં ભીમસ્ય પરિઘોપમમ્ ।
માધવાક્ષેપિણં દુષ્ટં યત્ પિનષ્ટિ ન ચેદિપમ્

નિર્વેદઃ ક્રોધ-વશ્યત્વાદ્ અયં વ્યવહિતો રતેઃ

અથ અવરઃ--
રસ-દ્વયસ્યાપ્ય્ અઙ્ગત્વમ્ અગચ્છન્ન્ અવરો મતઃ

યથા--
લેલિહ્યમાનં વદનૈર્ જ્વલદ્ભિર્
જગન્તિ દંષ્ટ્રાસ્ફુટદ્-ઉત્તમાઙ્ગૈઃ ।
અવેક્ષ્ય કૃષ્ણં ધૃત-વિશ્વરૂપં
ન સ્વં વિશુષ્યન્ સ્મરતિ સ્મ જિષ્ણુઃ

ઘોર-ક્રિયાદ્ય્-અનુભાવાદ્ આચ્છાદ્ય સહજાં રતિમ્ ।
દુર્વરાવિરભૂદ્ ભીતિર્ મોહો ઽયં ભી-વશસ્ તતઃ

અથ સ્વતન્ત્રાઃ--
સદૈવ પારતન્ત્ર્યે ઽપિ ક્વચિદ્ એષાં સ્વતન્ત્રતા ।
ભૂપાલ-સેવકસ્યેવ પ્રવૃત્તસ્ય કર-ગ્રહે

ભાવજ્ઞૈ રતિ-શૂન્યશ્ ચ રત્ય્-અનુસ્પર્શનસ્ તથા ।
રતિ-ગન્ધિશ્ ચ તે ત્રેધા સ્વતન્ત્રાઃ પરિકીર્તિતાઃ

તત્ર રતિ-શૂન્યઃ--
જનેષુ રતિ-શૂન્યેષુ રતિ-શૂન્યો ભવેદ્ અસૌ

યથા શ્રી-દશમે (10.23.39)--
ધિગ્ જન્મ નસ્ ત્રિવૃદ્-વિદ્યાં ધિગ્ વ્રતં ધિગ્ બહુજ્ઞતામ્ ।
ધિક્ કુલં ધિક્ ક્રિયા-દીક્ષાં વિમુખા યે ત્વ્ અધોક્ષજે

અત્ર સ્વતન્ત્રો નિર્વેદઃ ।
તત્ર રત્ય્-અનુસ્પર્શનઃ--
યઃ સ્વતો રતિ-ગન્ધેન વિહીનો ઽપિ પ્રસઙ્ગતઃ ।
પશ્ચાદ્ રતિં સ્પૃશેદ્ એષ રત્ય્-અનુસ્પર્શનો મતઃ

યથા--
ગરિષ્ઠારિષ્ટ-ટઙ્કારૈર્ વિધુરા વધિરાયિતા ।
હા કૃષ્ણ પાહિ પાહીતિ ચુક્રોશાભીર-બાલિકા

અત્ર ત્રાસઃ ।
અથ રતિ-ગન્ધિઃ--
યઃ સ્વાતન્ત્ર્યે ઽપિ તદ્-ગન્ધં રતિ-ગન્ધિર્ વ્યનક્તિ સઃ

યથા--
પીતાંશુકં પરિચિનોમિ ધૃતં ત્વયાઙ્ગે
સઙ્ગોપનાય ન હિ નપ્ત્રિ વિધેહિ યત્નમ્ ।
ઇત્ય્ આર્યયા નિગદિતા નમિતોત્તમાઙ્ગા
રાધાવગુણ્ઠિત-મુખી તરસા તદાસીત્

અત્ર લજ્જા ।
આભાસઃ પુનર્ એતેષામ્ અસ્થાને વૃત્તિતો ભવેત્ ।
પ્રાતિકૂલ્યમ્ અનૌચિત્યમ્ અસ્થાનત્વં દ્વિધોદિતમ્

તત્ર પ્રાતિકૂલ્યમ્--
વિપક્ષે વૃત્તિર્ એતેષાં પ્રાતિકૂલ્યમ્ ઇતીર્યતે

યથા--
ગોપો ઽપ્ય્ અશિક્ષિત-રણો ઽપિ તમ્ અશ્વ-દૈત્યં
હન્તિ મે હન્ત મમ જીવિત-નિર્વિશેષમ્ ।
ક્રીડા-વિનિર્જિત-સુરાધિપતેર્ અલં મે
દુર્જીવિતેન હત-કંસ-નરાધિપસ્ય

અત્ર નિર્વેદસ્યાભાસઃ ।
યથા વા--
ડુણ્ડભો જલચરઃ સ કાલિયો
ગોષ્ઠ-ભૂભૃદ્ અપિ લોષ્ટ્ર-સોદરઃ ।
તત્ર કર્મ કિમ્ ઇવાદ્ભુતં જને
યેન મૂર્ખ જગદીશતેર્યતે

અત્રાસૂયાયાઃ ।
અથ અનૌચિત્યમ્--
અસત્યત્વમ્ અયોગ્યત્વમ્ અનૌચિત્યં દ્વિધા ભવેત્ ।
અપ્રાણિનિ ભવેદ્ આદ્યઃ તિર્યગ્-આદિષુ ચાન્તિમમ્

તત્ર અપ્રાણિનિ, યથા--
છાયા ન યસ્ય સકૃદ્ અપ્ય્ ઉપસેવિતાભૂત્
કૃષ્ણેન હન્ત મમ તસ્ય ધિગ્ અસ્તુ જન્મ ।
મા ત્વં કદમ્બ વિધુરો ભવ કાલિયાહિં
મૃદ્નન્ કરિષ્યતિ હરિશ્ ચરિતાર્થતાં તે

અત્ર નિર્વેદસ્ય ।
તિરશ્ચિ, યથા--
અધિરોહતુ કઃ પક્ષી કક્ષામ્ અપરો મમાદ્ય મેધ્યસ્ય ।
હિત્વાપિ તાર્ક્ષ્ય-પક્સં ભજતે પક્ષં હરિર્ યસ્ય

અત્ર ગર્વસ્ય ।
વહમાનેષ્વ્ અપિ સદા જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-માધુરીમ્ ।
કદમ્બાદિષુ સામાન્ય-દૃષ્ટ્ય્-આભાસત્વમ્ ઉચ્યતે

ભાવાનાં ક્વચિદ્ ઉત્પત્તિ-સન્ધિ-શાવલ્ય-શાન્તયઃ ।
દશાશ્ ચતસ્ર એતાસામ્ ઉત્પત્તિસ્ ત્વ્ ઇહ સમ્ભવઃ

યથા--
મણ્ડલે કિમ્ અપિ ચણ્ડ-મરીચેર્
લોહિતાયતિ નિશમ્ય યશોદા ।
વૈણવીં ધ્વનિ-ધુરામ્ અવિદૂરે
પ્રસ્રવ-સ્તિમિત-કઞ્ચુલિકાસીત્

અત્ર હર્ષોત્પત્તિઃ ।
યથા વા--
ત્વયિ રહસિ મિલન્ત્યાં સમ્ભ્રમ-ન્યાસ-ભુગ્નાપ્ય્
ઉષસિ સખિ તવાલી મેખલા પશ્ય ભાતિ ।
ઇતિ વિવૃત-રહસ્યે કુઞ્ચિત-ભ્રૂર્
દૃશમ્ અનૃજુ કિરન્તી રાધિકા વઃ પુનાતુ

અત્રાસૂયોત્પત્તિઃ ।
અથ સન્ધિઃ--
સરૂપયોર્ ભિન્નયોર્ વા સન્ધિઃ સ્યાદ્ ભાવયોર્ યુતિઃ

તત્ર સરૂપયોઃ સન્ધિઃ--
સન્ધિઃ સરૂપયોસ્ તત્ર ભિન્ન-હેતૂત્થયોર્ મતઃ

યથા--
રાક્ષસીં નિશિ નિશામ્ય નિશાન્તે
ગોકુલેશ-ગૃહિણી પતિતાઙ્ગીમ્ ।
તત્-કુચોપરિ સુતં ચ હસન્તં
હન્ત નિશ્ચલ-તનુઃ ક્ષણમ્ આસીત્

અત્રાનિષ્ટેષ્ટ-સંવીક્ષાકૃતયોર્ જાડ્યયોર્ યુતિઃ ।
અથ ભિન્નયોઃ--
ભિન્નયોર્ હેતુનૈકેન ભિન્નેનાપ્ય્ ઉપજાતયોઃ

અથ એક-હેતુ-જયોઃ, યથા--
દુર્વારચાપલો ઽયં ધાવન્ન્ અન્તર્ બહિશ્ ચ ગોષ્ઠસ્ય ।
શિશુર્ અકુતશ્ચિદ્ ભીતિર્ ધિનોતિ હૃદયં દુનોતિ ચ મે

તત્ર હર્ષ-શઙ્કયોઃ ।
તત્ર ભિન્ન-હેતુજયોઃ, યથા--
વિલસન્તમ્ અવેક્ષ્ય દેવકી
સુતમ્ ઉત્ફુલ્લ-વિલોચનં પુરઃ ।
પ્રબલામ્ અપિ મલ્લ-મણ્ડલીં
હિમમ્ ઉષ્ણં ચ જલં દૃશોર્ દધે

અત્ર હર્ષ-વિષાદયોઃ સન્ધિઃ ।
એકેન જાયમાનાનામ્ અનેકેન ચ હેતુના ।
બહૂનામ્ અપિ ભાવાનાં સન્ધિઃ સ્ફુટમ્ અવેક્ષ્યતે

તત્ર એક-હેતુજાનાં, યથા--
નિરુદ્ધા કાલિન્દી-તટ-ભુવિ મુકુન્દેન બલિના
હઠાદ્ અન્તઃ-સ્મેરાં તરલતર-તારોજ્જ્વલ-કલામ્ ।
અભિવ્યક્તાવજ્ઞામ્ અરુણ-કુટિલાપાઙ્ગ-સુષમાં
દૃશં ન્યસ્યન્ત્ય્ અસ્મિન્ જયતિ વૃષભાનોઃ કુલ-મણિઃ

અત્ર હર્ષૌત્સુક્ય-ગર્વામર્ષાસૂયાનાં સન્ધિઃ ।
અનેક-હેતુજાનાં, યથા--
પરિહિત-હરિ-હારા વીક્ષ્ય રાધા સવિત્રીં
નિકટ-ભુવિ તથાગ્રે તર્ક-ભાક્ સ્મેર-પદ્મામ્ ।
હરિમ્ અપિ દર-દૂરે સ્વામિનં તત્ર ચાસીન્
મહસિ વિનત-વક્ર-પ્રસ્ફુર-મ્લાન-વક્ત્રા

અત્ર લજ્જામર્ષ-હર્ષ-વિષાદાનાં સન્ધિઃ ।
અથ શાવલ્યમ્--
શવલત્વં તુ ભાવાનાં સંમર્દઃ સ્યાત્ પરસ્પરમ્

યથા--
શક્તઃ કિં નામ કર્તું સ શિશુર્ અહહ મે મિત્ર-પક્ષાનધાક્ષીદ્
આતિષ્ઠેયં તમ્ એવ દ્રુતમ્ અથ શરણં કુર્યુર્ એતન્ ન વીરાઃ ।
આં દિવ્યા મલ્લ-ગોષ્ઠી વિહરતિ સ કરેણોદ્દધારાદ્રિ-વર્યં
કુર્યામ્ અદ્યૈવ ગત્વા વ્રજ-ભુવિ કદનં હા તતઃ કમ્પતે ધીઃ

અત્ર ગર્વ-વિષાદ-દૈન્ય-મતિ-સ્મૃતિ-શઙ્કામર્ષ-ત્રાસાનાં શાવલ્યમ્ ।
યથા વા--
ધિગ્ દીર્ઘે નયને મમાસ્તુ મથુરા યાભ્યાં ન સા પ્રેક્ષ્યતે
વિદ્યેયં મમ કિઙ્કરી-કૃત-નૃપા કાલસ્ તુ સર્વઙ્કરઃ ।
લક્ષ્મી-કેલિ-ગૃહં ગૃહં મમ હહા નિત્યં તનુઃ ક્ષીયતે
સદ્મન્ય્ એવ હરિં ભજેય હૃદયં વૃન્દાટવી કર્ષતિ

અત્ર નિર્વેદ-ગર્વ-શઙ્કા-ધૃતિ-વિષાદ-મત્ય્-ઔત્સુક્યાનાં શાવલ્યમ્ ।
અથ શાન્તિઃ--
અત્યારૂઢસ્ય ભાવસ્ય વિલયઃ શાન્તિર્ ઉચ્યતે

યથા--
વિધુરિત-વદના વિદૂન-ભાસસ્
તમ્ અઘહરં ગહને ગવેષયન્તઃ ।
મૃદુ-કલ-મુરલીં નિશમ્ય શૈલે
વ્રજ-શિશવઃ પુલકોજ્જ્વલા બભૂવુઃ

અત્ર વિષાદ-શાન્તિઃ ।
શબ્દાર્થ-રસ-વૈચિત્રી વાચિ કાચન નાસ્તિ મે ।
યથા-કથઞ્ચિદ્ એવોક્તં ભાવોદાહરણં પરમ્

ત્રયસ્ત્રિંશદ્ ઇમે ઽષ્ટૌ ચ વક્ષ્યન્તે સ્થાયિનશ્ ચ યે ।
મુખ્ય-ભાવાભિધાસ્ ત્વ્ એક-ચત્વારિંશદ્ અમી સ્મૃતાઃ

શરીરેન્દ્રિય-વર્ગસ્ય વિકારણાં વિધાયકાઃ ।
ભાવાવિર્ભાવ-જનિતાશ્ ચિત્ત-વૃત્તય ઈરિતાઃ

ક્વચિત્ સ્વાભાવિકો ભાવઃ કશ્ચિદ્ આગન્તુકઃ ક્વચિત્ ।
યસ્ તુ સ્વાભાવિકો ભાવઃ સ વ્યાપ્યાન્તર્-બહિઃ-સ્થિતઃ

મઞ્જિષ્ઠાદ્યે યથા દ્રવ્યે રાગસ્ તન્-મય ઈક્ષ્યતે ।
અત્ર સ્યાન્ નામ-માત્રેણ વિભાવસ્ય વિભાવતા

એતેન સહજેનૈવ ભાવેનાનુગતા રતિઃ ।
એક-રૂપાપિ યા ભક્તેર્ વિવિધા પ્રતિભાત્ય્ અસૌ

આગન્તુકસ્ તુ યો ભાવઃ પટાદૌ રક્તિમેવ સઃ ।
તૈસ્ તૈર્ વિભાવૈર્ એવાયં ધીયતે દીપ્યતે ઽપિ ચ

વિભાવનાદિ-વૈશિષ્ટ્યાદ્ ભક્તાનાં ભેદતસ્ તથા ।
પ્રાયેણ સર્વ-ભાવાનાં વૈશિષ્ટ્યમ્ ઉપજાયતે

વિવિધાનાં તુ ભક્તાનાં વૈશિષ્ટ્યાદ્ વિવિધં મનઃ ।
મનો ઽનુસારાદ્ ભાવાનાં તારતમ્યં કિલોદયે

ચિત્તે ગરિષ્ઠે ગમ્ભીરે મહિષ્ઠે કર્કશાદિકે ।
સમ્યગ્-ઉન્મીલિતાશ્ ચામી ન લક્ષ્યન્તે સ્ફુટં જનૈઃ

ચિત્તે લઘિષ્ઠે ચોત્તાને ક્ષોદિષ્ઠે કોમલાદિકે ।
મનાગ્-ઉન્મીલિતાશ્ ચામી લક્ષ્યન્તે બહિર્ ઉલ્બણાઃ

ગરિષ્ઠં સ્વર્ણ-પિણ્ડાભં લઘિષ્ઠં તુલ-પિણ્ડવત્ ।
ચિત્ત-યુગ્મે ઽત્ર વિજ્ઞયા ભાવસ્ય પવનોપમા

ગમ્ભીરં સિન્ધુવચ્ ચિત્તમ્ ઉત્તાનં પલ્વલાદિવત્ ।
ચિત્ત-દ્વયે ઽત્ર ભાવસ્ય મહાદ્રિ-શિખરોપમા

પત્તનાભં મહિષ્ઠં સ્યાત્ ક્ષોદિષ્ઠં તુ કુટિરવત્ ।
ચિત્ત-યુગ્મે ઽત્ર ભાવસ્ય દીપેનેભેન વોપમા

કર્કશં ત્રિવિધં પ્રોક્તં વજ્રં સ્વર્ણં તથા જતુ ।
ચિત્ત-ત્રયે ઽત્ર ભાવસ્ય જ્ઞેયા વૈશ્વાનરોપમા

અત્યન્ત-કઠિનં વજ્રમ્ અકુતશ્ચન માર્દવમ્ ।
ઈદૃશં તાપસાદીનાં ચિત્તં તાવદ્ અવેક્ષ્યતે

સ્વર્ણં દ્રવતિ ભાવાગ્નેસ્ તાપેનાતિગરીયસા ।
જતુ દ્રવત્વમ્ આયાતિ તાપ-લેશેન સર્વતઃ

કોમલં ચ ત્રિધૈવોક્તં મદનં નવનીતકમ્ ।
અમૃતં ચેતિ ભાવો ઽત્ર પ્રાયઃ સૂર્યાતપાયતે

દ્રવેદ્ અત્રાદ્ય-યુગલમ્ આતપેન યથાયથમ્ ।
દ્રવીભૂતં સ્વભાવેન સર્વદૈવામૃતં ભવેત્ ।
ગોવિન્દ-પ્રેષ્ઠ-વર્યાણાં ચિત્તં સ્યાદ્ અમૃતં કિલ

કૃષ્ણ-ભક્તિ-વિશેષસ્ય ગરિષ્ઠત્વાદિભિર્ ગુણૈઃ ।
સમવેતં સદામીભિર્ દ્વિત્રૈર્ અપિ મનો ભવેત્

કિન્તુ સુષ્ઠુ મહિષ્ઠત્વં ભાવો બાઢમ્ ઉપાગતઃ ।
સર્વ-પ્રકારમ્ એવેદં ચિત્તં વિક્ષોભયત્ય્ અલમ્

યથા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યામ્ (4)--
ગભીરો ઽપ્ય્ અશ્રાન્તં દુરધિગમ-પારો ઽપિ નિતરામ્
અહાર્યાં મર્યાદાં દધદ્ અપિ હરેર્ આસ્પદમ્ અપિ ।
સતાં સ્તોમઃ પ્રેમણ્ય્ ઉદયતિ સમગ્રે સ્થગયિતું
વિકારં ન સ્ફારં જલ-નિધિર્ ઇવેન્દૌ પ્રભવતિ