Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 2.3
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau dakṣiṇa-vibhāge
bhakti-rasa-sāmānya-nirūpaṇe 'nubhāva-laharī dvitīyā |
dakṣiṇa-vibhāgaḥ
[2.3]
sāttvikākhyā tṛtīya-laharī
kṛṣna-sambandhibhiḥ sākṭāt kiñcid vā vyavadhānataḥ |
bhāvaiś cittam ihākrāntaṃ sattvam ity ucyate budhaiḥ
sattvād asmāt samutpannā ye ye bhāvās te tu sāttvikāḥ |
snigdhā digdhās tathā rukṣā ity amī trividhā matāḥ
tatra snigdhāḥ--
snigdhās tu sāttvikā mukhyā gauṇāś ceti dvidhā matāḥ
tatra mukhyāḥ--
ākramān mukhyayā ratyā mukhyāḥ syuḥ sāttvikā amī |
vijñeyaḥ kṛṣṇa-sambandhaḥ sākṣād evātra sūribhiḥ
yathā--
kundair mukundāya mudā sṛjantī
srajāṃ varāṃ kunda-viḍambi-dantī |
babhūva gāndharva-rasena veṇor
gāndharvikā spandana-śūnya-gātrī
mukhyaḥ stambho 'yam itthaṃ te jñeyāḥ svedādayo 'pi ca
atha gauṇāḥ--
ratyākramaṇataḥ proktā gauṇās te gauṇa-bhūtayā |
atra kṛṣṇasya sambandhaḥ syāt kiñcid vyavadhānataḥ
yathā--
sva-vilocana-cātakāmbude
puri nīte puruṣottame purā |
atitāmra-mukhī sagadgadaṃ
nṛpam ākrośati gokuleśvarī
imau gauṇau vaivarṇya-svara-bhedau |
atha digdhāḥ--
rati-dvaya-vinābhūtair bhāvair manasa ākramāt |
jane jāta-ratau digdhās te ced raty-anugāminaḥ
yathā--
pūtanām iha niśāmya niśāyāṃ
sā niśānta-luṭhad-udbhaṭa-gātrīm |
kampitāṅga-latikā vraja-rājñī
putram ākula-matir vicinoti
kampo raty-anugāmitvād asau digdha itīryate
rukṣāḥ--
madhurāścarya-tad-vārtotpannair mud-vismayādibhiḥ |
jātā bhaktopame rukṣā rati-śūnye jane kvacit
yathā--
bhogaika-sādhana-juṣā rati-gandha-śūnyaṃ
svaṃ ceṣṭayā hṛdayam atra vivṛṇvato 'pi |
ullāsinaḥ sapadi mādhava-keli-gītais
tasyāṅgam utpulakitaṃ madhurais tadāsīt
rukṣa eṣa romāñcāḥ--
rukṣo 'yaṃ rati-śūnyatvād romāñcaṃ kathito budhaiḥ |
mumukṣu-prabhṛtau pūrvaṃ yo ratābhyāsa īritaḥ
cittaṃ sattvībhavat prāṇe nyasyaty ātmānam udbhaṭam |
prāṇas tu vikriyāṃ gacchan dehaṃ vikṣobhayaty alam |
tadā stambhādayo bhāvā bhakta-dehe bhavanty amī
te stambha-sveda-romāñcāḥ svara-bhedo 'tha vepathuḥ |
vaivarṇyam aśru pralaya ity aṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ
catvāri kṣmādi-bhūtāni prāṇo jātv avalambate |
kadācit sva-pradhānaḥ san dehe carati sarvataḥ
stambhaṃ bhūmi-sthitaḥ prāṇas tanoty aśru-jalāśrayaḥ |
tejasthaḥ sveda-vaivarṇye pralayaṃ viyad-āśrayaḥ
svastha eva kramān manda-madhya-tīvratva-bheda-bhāk |
romāñca-kampa-vaivarṇyāṇy atra trīṇi tanoty asau
bahir antaś ca vikṣobha-vidhāyitvād ataḥ sphuṭam |
proktānubhāvatāmīṣāṃ bhāvatā ca manīṣibhiḥ
tatra stambhaḥ--
stambho harṣa-bhayāścarya-viṣādāmarṣa-sambhavaḥ |
tatra vāg-ādi-rāhityaṃ naiścalyaṃ śūnyatādayaḥ
tatra harṣād, yathā tṛtīye (3.2.14)--
yasyānurāga-pluta-hāsa-rāsa-
līlāvaloka-pratilabdha-mānāḥ |
vraja-striyo dṛgbhir anupravṛtta-
dhiyo 'vatasthuḥ kila kṛtya-śeṣāḥ
bhayād, yathā--
giri-sannibha-malla-cakra-ruddhaṃ
purataḥ prāṇa-parārdhataḥ parārdhyam |
tanayaṃ jananī samīkṣya śuṣyan
nayanā hanta babhūva niścalāṅgī
āścaryād, yathā śrī-daśame (10.13.56)--
tato 'tikutukodvṛtya- stimitaikādaśendriyaḥ |
tad-dhāmnābhūd ajas tūṣṇīṃ pūr-devy-antīva putrikā
yathā vā--
śiśoḥ śyāmasya paśyantī śailam abhraṃlihaṃ kare |
tatra citrārpitevāsīd goṣṭhī goṣṭha-nivāsinām
viṣādād, yathā--
baka-sodara-dānavodare
pūrataḥ prekṣya viśantam acyutam |
diviṣan-nikaro viṣaṇṇa-dhīḥ
prakaṭaṃ citrapaṭāyate divi
amarṣād, yathā--
kartum icchati mura-dviṣe puraḥ
patri-mokṣam akṛpe kṛpī-sute |
satvaro 'pi ripu-niṣkraye ruṣā
niṣkriyaḥ kṣaṇam abhūt kapi-dhvajaḥ
atha svedaḥ--
svedo harṣa-bhaya-krodhādi-jaḥ kleda-karas tanoḥ
tatra harṣād, yathā--
kim atra sūryātapam ākṣipantī
mugdhākṣi cāturyam urīkaroṣi |
jñātaṃ puraḥ prekṣya saroruhākṣaṃ
svinnāsi bhinnā kusumāyudhena
bhayād, yathā--
kutukād abhimanyu-veṣiṇaṃ
harim ākruśya girā pragalbhayā |
viditākṛtir ākulaḥ kṣaṇād
ajani svinna-tanuḥ sa raktakaḥ
krodhād, yathā--
yajñasya bhaṅgād ativṛṣṭi-kāriṇaṃ
samīkṣya śakraṃ saruṣo garutmataḥ |
ghanopariṣṭād api tiṣṭhatas tadā
nipetur aṅgād ghana-nīra-bindavaḥ
atha romāñcaḥ--
romāñco 'yaṃ kilāścarya-harṣotsāha-bhayādijaḥ |
romṇām abhyudgamas tatra gātra-saṃsparśanādayaḥ
tatra āścaryād, yathā--
ḍimbhasya jṛmbhāṃ bhajatas trīlokīṃ
vilokya vailakṣyavatī mukhāntaḥ |
babhūva goṣṭhendra-kuṭumbinīyaṃ
tanu-ruhaiḥ kuḍmalitāṅga-yaṣṭiḥ
harṣād, yathā śrī-daśame (10.30.10)--
kiṃ te kṛtaṃ kṣiti tapo bata keśavāṅghri-
sparśotsavotpulakitāṅga-ruhair vibhāsi |
apy aṅghri-sambhava urukrama-vikramād vā
āho varāha-vapuṣaḥ parirambhaṇena
utsāhād, yathā--
śṛṅgaṃ kelir aṇārambhe raṇayaty agha-mardane |
śrīdāmno yoddhu-kāmasya reme romāñcitaṃ vapuḥ
bhayād, yathā--
viśva-rūpa-dharam adbhutākṛtiṃ
prekṣya tatra puruṣottamaṃ puraḥ |
arjunaḥ sapadi śuṣyad-ānanaḥ
śiśriye vikaṭa-kaṇṭakāṃ tanum
atha svara-bhedaḥ--
visāda-vismayāmarṣa-harṣa-bhīty-ādi-sambhavam |
vaisvaryaṃ svara-bhedaḥ syād eṣa gadgadikādikṛt
tatra viṣādād, yathā--
vraja-rājñi rathāt puro hariṃ
svayam ity ardha-viśīrṇa-jalpayā |
hriyam eṇadṛśā gurāv api
ślathayantyā kila roditā sakhī
vismayād, yathā śrī-daśame (10.13.64)--
śanair athotthāya vimṛjya locane
mukundam udvīkṣya vinamra-kandharaḥ |
kṛtāñjaliḥ praśrayavān samāhitaḥ
sa-vepathur gadgadayailatelayā
amarṣād, yathā tatraiva (10.29.30)--
preṣṭhaṃ priyetaram iva pratibhāṣamāṇaṃ
kṛṣṇaṃ tad-artha-vinivartita-sarva-kāmāḥ |
netre vimṛjya ruditopahate sma kiñcit
saṃrambha-gadgada-giro 'bruvatānuraktāḥ
harṣād, yathā tatraiva (10.39.56-57)--
hṛṣyat-tanūruho bhāva-pariklinnātma-locanaḥ ||
girā gadgadayāstauṣīt sattvam ālambya sātvataḥ |
praṇamya mūrdhnāvahitaḥ kṛtāñjali-puṭaḥ śanaiḥ
bhīter, yathā--
tvayy arpitaṃ vitara veṇum iti pramādī
śrutvā mad-īritam udīrṇa-vivarṇa-bhāvaḥ |
tūrṇaṃ babhūva guru-gadgada-ruddha-kaṇṭhaḥ
patrī mukunda tad anena sa hārito 'sti
atha vepathuḥ--
vitrāsāmarṣa-harṣādyair vepathur gātra-laulya-kṛt
tatra vitrāsena, yathā--
śaṅkha-cūḍam adhirūḍha-vikramaṃ
prekṣya vistṛta-bhujaṃ jighṛkṣayā |
hā vrajendra-tanayeti-vādinī
kampa-sampadam adhatta rādhikā
amarṣeṇa, yathā--
kṛṣṇādhikṣepa-jātena vyākulo nakulāmbujaḥ |
cakampe drāg amarṣeṇa bhū-kampe girirāḍ iva
harṣeṇa, yathā--
vihasasi kathaṃ hatāśe paśya bhayenādya kampamānāsmi |
cañcalam upasīdantaṃ nivāraya vraja-pates tanayam
atha vaivarṇyam--
viṣāda-roṣa-bhīty-āder vaivarṇyaṃ varṇa-vikriyā |
bhāva-jñair atra mālinya-kārśyādyāḥ parikīrtitāḥ
tatra viṣādād, yathā--
śvetīkṛtākhila-janaṃ viraheṇa tavādhunā |
gokulaṃ kṛṣṇa devarṣeḥ śvetadvīpa-bhramaṃ dadhe
roṣād, yathā--
kaṃsa-śatrum abhiyuñjataḥ puro
vīkṣya kaṃsa-sahajān udāyudhān |
śrī-balasya sakhi tasya ruṣyataḥ
prodyad-indu-nibham ānanaṃ babhau
bhīter, yathā--
rakṣite vraja-kule bakāriṇā
parvataṃ vara-mudasya līlayā |
kālimā bala-ripor mukhe bhavann
ūcivān manasi bhītim utthitām
viṣāde śvetimā proktā dhausaryaṃ kālimā kvacit |
roṣe tu raktimā bhītyāṃ kālimā kvāpi śuklimā
raktimā lakṣyate vyakto harṣodreke 'pi kutracit |
atrāsārvatrikatvena naivāsyodāhṛtiḥ kṛtā
atha aśru--
harṣa-roṣa-viṣādādyair aśru netre jalodgamaḥ |
harṣaje 'śruṇi śītatvam auṣṇyaṃ roṣādi-sambhave |
sarvatra nayana-kṣobha-rāga-saṃmārjanādayaḥ
atra harṣeṇa, yathā--
govinda-prekṣaṇākṣepi-bāṣpa-pūrābhivarṣiṇam |
uccair anindad ānandam aravinda-vilocanā
roṣeṇa, yathā hari-vaṃśe (2.66.24)--
tasyāḥ susrāva netrābhyāṃ vāri praṇaya-kopajam |
kuśeśaya-palāśābhyām avaśyāya-jalaṃ yathā
yathā vā--
bhīmasya cedīśa-vadhaṃ vidhitso
reje 'śru-visrāvi ruṣoparaktam |
udyan-mukhaṃ vāri-kaṇāvakīrṇaṃ
sāndhya-tviṣā grastam ivendu-bimbam
viṣādena, yathā śrī-daśame (10.60.23)--
padā sujātena nakhāruṇa-śriyā
bhuvaṃ likhanty aśrubhir añjanāsitaiḥ |
āsiñcatī kuṅkuma-rūṣitau stanau
tasthāv adho-mukhy atiduḥkha-ruddha-vāk
atha pralayaḥ--
pralayaḥ sukha-duḥkhābhyāṃ ceṣṭā-jñāna-nirākṛtiḥ |
atrānubhāvāḥ kathitā mahī-nipatanādayaḥ
tatra sukhena, yathā--
milantaṃ harim ālokya latā-puñjād atarkitam |
jñapti-śūnya-manā reje niścalāṅgī vrajāṅganā
duḥkhena, yathā śrī-daśame (10.39.15)--
anyāś ca tad-anudhyāna-nivṛttāśeṣa-vṛttayaḥ |
nābhyajānan imaṃ lokam ātma-lokaṃ gatā iva
sarve hi sattva-mūlatvād bhāvā yadyapi sāttvikāḥ |
tathāpy amīṣāṃ sattvaika-mūlatvāt sāttvika-prathā
sattvasya tāratamyāt prāṇa-tanu-kṣobha-tāratamyaṃ syāt |
tata eva tāratamyaṃ sarveṣāṃ sāttvikānāṃ syāt
dhūmāyitās te jvalitā dīptā uddīpta-saṃjñitāḥ |
vṛddhiṃ yathottaraṃ yāntaḥ sāttvikāḥ syuś catur-vidhāḥ
sā bhūri-kāla-vyāpitvaṃ bahv-aṅga-vyāpitā'pi ca |
svarūpeṇa tathotkarṣa iti vṛddhis tridhā bhavet
tatra netrāmbu-vaisvarya-varjānām eva yujyate |
bahv-aṅga-vyāpitāmīṣāṃ tayoḥ kāpi viśiṣṭatā
tatrāśrūṇāṃ dṛg-aucchūnya-kāritvam avadātatā |
tathā tārātivaicitrī-vailakṣaṇya-vidhāyitā |
vaisvarṇyasya tu bhinnatve kauṇṭhya-vyākulatādayaḥ
bhinnatvaṃ sthāna-vibhraṃśaḥ kauṇṭhyaṃ syāt sanna-kaṇṭhatā |
vyākulatvaṃ tu nānocca-nīca-gupta-viluptatā
prāyo dhūmāyitā eva rukṣās tiṣṭhanti sāttvikāḥ |
snigdhās tu prāyaśaḥ sarve caturdhaiva bhavanty amī
mahotsavādi-vṛtteṣu sad-goṣṭhī-tāṇḍavādiṣu |
jvalanty ullāsinaḥ kvāpi te rukṣā api kasyacit
sarvānanda-camatkāra-hetur bhāvo varo ratiḥ |
ete hi tad-vinābhāvān na camatkāritāśrayāḥ
tatra dhūmāyitāḥ--
advitīyā amī bhāvā athavā sa-dvitīyakāḥ |
īṣad-vyaktā apahnotuṃ śakyā dhūmāyitā matāḥ
yathā--
ākarṇayann aghaharām agha-vairi-kīrtiṃ
pakṣmāgra-miśra-viralāśrur abhūt purodhāḥ |
yaṣṭā darocchvasita-loma-kapolam īṣat-
prasvinna-nāsikam uvāha mukhāravindam
atha jvalitāḥ--
te dvau trayo vā yugapad yāntaḥ suprakaṭāṃ daśām |
śakyāḥ kṛcchreṇa nihnotuṃ jvalitā iti kīrtitāḥ
yathā--
na guñjām ādātuṃ prabhavati karaḥ kampa-taralo
dṛśau sāsre piñchaṃ na paricinutaṃ satvara-kṛti |
kṣamāv ūrū stabdhau padam api na gantuṃ tava sakhe
vanād vaṃśī-dhvāne parisaram avāpte śravaṇayoḥ
yathā vā--
niruddhaṃ bāṣpāmbhaḥ katham api mayā gadgada-giro
hriyā sadyo gūḍhāḥ sakhi vighaṭito vepathur api |
giri-droṇyāṃ veṇau dhvanati nipuṇair iṅgita-maye
tathāpy ūhāñcakre mama manasi rāgaḥ parijanaiḥ
atha dīptāḥ--
prauḍhāṃ tri-caturā vyaktiṃ pañca vā yugapad-gatāḥ |
saṃvarītum aśakyās te dīptā dhīrair udāhṛtāḥ
yathā--
na śaktim upavīṇane ciram adhatta kampākulo
na gadgada-niruddha-vāk prabhur abhūd upaślokane |
kṣamo 'jani na vīkṣaṇe vigalad-aśru-puraḥ puro
madhu-dviṣi parisphuraty avaśam-mūrtir āsīn muniḥ
yathā vā--
kim unmīlaty asre kusumaja-rajo gañjasi mudhā
sa-romāñce kampe himam anilam ākrośasi kutaḥ |
kim ūru-stambhe vā vana-viharaṇaṃ dvekṣi sakhi te
nirābādhā rādhe vadati madanādhiṃ svara-bhidā
atha uddīptāḥ--
ekadā vyaktim āpannāḥ pañca-ṣāḥ sarva eva vā |
ārūḍhā paramotkarṣam uddīptā iti kīrtitāḥ
yathā--
adya svidyati vepate pulakibhir nispandatām aṅgakair
dhatte kākubhir ākulaṃ vilapati mlāyaty analpoṣmabhiḥ |
stimyaty ambubhir ambaka-stavakitaiḥ pītāmbaroḍḍāmaraṃ
sadyas tad-viraheṇa muhyati muhur goṣṭhādhivāsī janaḥ
uddīptā eva sūddiptā mahā-bhāve bhavanty amī |
sarva eva parāṃ koṭiṃ sāttvikā yatra bibhrati
kiṃ ca--
athātra sāttvikābhāsā vilikhyante catur-vidhāḥ
raty-ābhāsa-bhavās te tu sattvābhāsa-bhavās tathā |
niḥsattvāś ca pratīpāś ca yathā-pūrvam amī varāḥ
tatra ādyāḥ--
mumukṣu-pramukheṣv ādyā raty-ābhāsāt puroditāt
yathā--
vārāṇasī-nivāsī kaścid ayaṃ vyāharan hareś caritam |
yati-goṣṭhyām utpulakaḥ siñcati gaṇḍa-dvayīm asraiḥ
atha sattvābhāsa-bhavāḥ--
mud-vismayāder ābhāsaḥ prodyan jātyā ślathe hṛdi |
sattvābhāsa iti proktaḥ sattvābhāsa-bhavās tataḥ
yathā--
jaran-mīmāṃsakasyāpi śṛṇvataḥ kṛṣṇa-vibhramam |
hṛṣṭāyamāna-manaso babhūvotpulakaṃ vapuḥ
yathā vā--
mukunda-caritāmṛta-prasara-varṣiṇas te mayā
kathaṃ kathana-cāturī-madhurimā gurur varṇyatām |
muhūrtam atad-arthino 'pi viṣayiṇo 'pi yasyānanān
niśamya vijayaṃ prabhor dadhati bāṣpa-dhārām amī
atha niḥsattvāḥ--
nisarga-picchila-svānte tad-abhyāsa-pare 'pi ca |
sattvābhāsaṃ vināpi syuḥ kvāpy aśru-pulakādayaḥ
yathā--
niśamayato hari-caritaṃ na hi sukha-duḥkhādayo 'sya hṛdi bhāvāḥ |
anabhiniveśāj jātā katham asravad asram aśrāntam
prakṛtyā śithilaṃ yeṣāṃ manaḥ picchilam eva vā |
teṣv eva sāttvikābhāsaḥ prāyaḥ saṃsadi jāyate
atha pratīpāḥ--
hitād anyasya kṛṣṇasya pratīpāḥ krud-bhayādibhiḥ
tatra krudhā, yathā hari-vaṃśe (2.30.63) {*Critical edition, 76.16}--
tasya prasphuritauṣṭhasya raktādhara-taṭasya ca |
vaktraṃ kaṃsasya roṣeṇa rakta-sūryāyate tadā
bhayena, yathā--
mlānānanaḥ kṛṣṇam avekṣya raṅge
siṣveda mallas tv adhi-bhāla-śukti |
mukti-śriyāṃ suṣṭhu puro milantyām
atyādarāt pādyam ivājahāra
yathā vā--
pravācyamāne purataḥ purāṇe
niśamya kaṃsasya bhayātirekam |
pariplavāntaḥkaraṇaḥ samantāt
parimlāna-mukhas tadāsīt
nāsty arthaḥ sāttvikābhāsa-kathane ko 'pi yadyapi |
sāttvikānāṃ vivekāya dik tathāpi pradarśitā
Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0