હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 2.3

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ દક્ષિણ-વિભાગે
ભક્તિ-રસ-સામાન્ય-નિરૂપણે ઽનુભાવ-લહરી દ્વિતીયા ।
દક્ષિણ-વિભાગઃ
[2.3]
સાત્ત્વિકાખ્યા તૃતીય-લહરી
કૃષ્ન-સમ્બન્ધિભિઃ સાક્ટાત્ કિઞ્ચિદ્ વા વ્યવધાનતઃ ।
ભાવૈશ્ ચિત્તમ્ ઇહાક્રાન્તં સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ

સત્ત્વાદ્ અસ્માત્ સમુત્પન્ના યે યે ભાવાસ્ તે તુ સાત્ત્વિકાઃ ।
સ્નિગ્ધા દિગ્ધાસ્ તથા રુક્ષા ઇત્ય્ અમી ત્રિવિધા મતાઃ

તત્ર સ્નિગ્ધાઃ--
સ્નિગ્ધાસ્ તુ સાત્ત્વિકા મુખ્યા ગૌણાશ્ ચેતિ દ્વિધા મતાઃ

તત્ર મુખ્યાઃ--
આક્રમાન્ મુખ્યયા રત્યા મુખ્યાઃ સ્યુઃ સાત્ત્વિકા અમી ।
વિજ્ઞેયઃ કૃષ્ણ-સમ્બન્ધઃ સાક્ષાદ્ એવાત્ર સૂરિભિઃ

યથા--
કુન્દૈર્ મુકુન્દાય મુદા સૃજન્તી
સ્રજાં વરાં કુન્દ-વિડમ્બિ-દન્તી ।
બભૂવ ગાન્ધર્વ-રસેન વેણોર્
ગાન્ધર્વિકા સ્પન્દન-શૂન્ય-ગાત્રી

મુખ્યઃ સ્તમ્ભો ઽયમ્ ઇત્થં તે જ્ઞેયાઃ સ્વેદાદયો ઽપિ ચ

અથ ગૌણાઃ--
રત્યાક્રમણતઃ પ્રોક્તા ગૌણાસ્ તે ગૌણ-ભૂતયા ।
અત્ર કૃષ્ણસ્ય સમ્બન્ધઃ સ્યાત્ કિઞ્ચિદ્ વ્યવધાનતઃ

યથા--
સ્વ-વિલોચન-ચાતકામ્બુદે
પુરિ નીતે પુરુષોત્તમે પુરા ।
અતિતામ્ર-મુખી સગદ્ગદં
નૃપમ્ આક્રોશતિ ગોકુલેશ્વરી

ઇમૌ ગૌણૌ વૈવર્ણ્ય-સ્વર-ભેદૌ ।
અથ દિગ્ધાઃ--
રતિ-દ્વય-વિનાભૂતૈર્ ભાવૈર્ મનસ આક્રમાત્ ।
જને જાત-રતૌ દિગ્ધાસ્ તે ચેદ્ રત્ય્-અનુગામિનઃ

યથા--
પૂતનામ્ ઇહ નિશામ્ય નિશાયાં
સા નિશાન્ત-લુઠદ્-ઉદ્ભટ-ગાત્રીમ્ ।
કમ્પિતાઙ્ગ-લતિકા વ્રજ-રાજ્ઞી
પુત્રમ્ આકુલ-મતિર્ વિચિનોતિ

કમ્પો રત્ય્-અનુગામિત્વાદ્ અસૌ દિગ્ધ ઇતીર્યતે

રુક્ષાઃ--
મધુરાશ્ચર્ય-તદ્-વાર્તોત્પન્નૈર્ મુદ્-વિસ્મયાદિભિઃ ।
જાતા ભક્તોપમે રુક્ષા રતિ-શૂન્યે જને ક્વચિત્

યથા--
ભોગૈક-સાધન-જુષા રતિ-ગન્ધ-શૂન્યં
સ્વં ચેષ્ટયા હૃદયમ્ અત્ર વિવૃણ્વતો ઽપિ ।
ઉલ્લાસિનઃ સપદિ માધવ-કેલિ-ગીતૈસ્
તસ્યાઙ્ગમ્ ઉત્પુલકિતં મધુરૈસ્ તદાસીત્

રુક્ષ એષ રોમાઞ્ચાઃ--
રુક્ષો ઽયં રતિ-શૂન્યત્વાદ્ રોમાઞ્ચં કથિતો બુધૈઃ ।
મુમુક્ષુ-પ્રભૃતૌ પૂર્વં યો રતાભ્યાસ ઈરિતઃ

ચિત્તં સત્ત્વીભવત્ પ્રાણે ન્યસ્યત્ય્ આત્માનમ્ ઉદ્ભટમ્ ।
પ્રાણસ્ તુ વિક્રિયાં ગચ્છન્ દેહં વિક્ષોભયત્ય્ અલમ્ ।
તદા સ્તમ્ભાદયો ભાવા ભક્ત-દેહે ભવન્ત્ય્ અમી

તે સ્તમ્ભ-સ્વેદ-રોમાઞ્ચાઃ સ્વર-ભેદો ઽથ વેપથુઃ ।
વૈવર્ણ્યમ્ અશ્રુ પ્રલય ઇત્ય્ અષ્ટૌ સાત્ત્વિકાઃ સ્મૃતાઃ

ચત્વારિ ક્ષ્માદિ-ભૂતાનિ પ્રાણો જાત્વ્ અવલમ્બતે ।
કદાચિત્ સ્વ-પ્રધાનઃ સન્ દેહે ચરતિ સર્વતઃ

સ્તમ્ભં ભૂમિ-સ્થિતઃ પ્રાણસ્ તનોત્ય્ અશ્રુ-જલાશ્રયઃ ।
તેજસ્થઃ સ્વેદ-વૈવર્ણ્યે પ્રલયં વિયદ્-આશ્રયઃ

સ્વસ્થ એવ ક્રમાન્ મન્દ-મધ્ય-તીવ્રત્વ-ભેદ-ભાક્ ।
રોમાઞ્ચ-કમ્પ-વૈવર્ણ્યાણ્ય્ અત્ર ત્રીણિ તનોત્ય્ અસૌ

બહિર્ અન્તશ્ ચ વિક્ષોભ-વિધાયિત્વાદ્ અતઃ સ્ફુટમ્ ।
પ્રોક્તાનુભાવતામીષાં ભાવતા ચ મનીષિભિઃ

તત્ર સ્તમ્ભઃ--
સ્તમ્ભો હર્ષ-ભયાશ્ચર્ય-વિષાદામર્ષ-સમ્ભવઃ ।
તત્ર વાગ્-આદિ-રાહિત્યં નૈશ્ચલ્યં શૂન્યતાદયઃ

તત્ર હર્ષાદ્, યથા તૃતીયે (3.2.14)--
યસ્યાનુરાગ-પ્લુત-હાસ-રાસ-
લીલાવલોક-પ્રતિલબ્ધ-માનાઃ ।
વ્રજ-સ્ત્રિયો દૃગ્ભિર્ અનુપ્રવૃત્ત-
ધિયો ઽવતસ્થુઃ કિલ કૃત્ય-શેષાઃ

ભયાદ્, યથા--
ગિરિ-સન્નિભ-મલ્લ-ચક્ર-રુદ્ધં
પુરતઃ પ્રાણ-પરાર્ધતઃ પરાર્ધ્યમ્ ।
તનયં જનની સમીક્ષ્ય શુષ્યન્
નયના હન્ત બભૂવ નિશ્ચલાઙ્ગી

આશ્ચર્યાદ્, યથા શ્રી-દશમે (10.13.56)--
તતો ઽતિકુતુકોદ્વૃત્ય- સ્તિમિતૈકાદશેન્દ્રિયઃ ।
તદ્-ધામ્નાભૂદ્ અજસ્ તૂષ્ણીં પૂર્-દેવ્ય્-અન્તીવ પુત્રિકા

યથા વા--
શિશોઃ શ્યામસ્ય પશ્યન્તી શૈલમ્ અભ્રંલિહં કરે ।
તત્ર ચિત્રાર્પિતેવાસીદ્ ગોષ્ઠી ગોષ્ઠ-નિવાસિનામ્

વિષાદાદ્, યથા--
બક-સોદર-દાનવોદરે
પૂરતઃ પ્રેક્ષ્ય વિશન્તમ્ અચ્યુતમ્ ।
દિવિષન્-નિકરો વિષણ્ણ-ધીઃ
પ્રકટં ચિત્રપટાયતે દિવિ

અમર્ષાદ્, યથા--
કર્તુમ્ ઇચ્છતિ મુર-દ્વિષે પુરઃ
પત્રિ-મોક્ષમ્ અકૃપે કૃપી-સુતે ।
સત્વરો ઽપિ રિપુ-નિષ્ક્રયે રુષા
નિષ્ક્રિયઃ ક્ષણમ્ અભૂત્ કપિ-ધ્વજઃ

અથ સ્વેદઃ--
સ્વેદો હર્ષ-ભય-ક્રોધાદિ-જઃ ક્લેદ-કરસ્ તનોઃ

તત્ર હર્ષાદ્, યથા--
કિમ્ અત્ર સૂર્યાતપમ્ આક્ષિપન્તી
મુગ્ધાક્ષિ ચાતુર્યમ્ ઉરીકરોષિ ।
જ્ઞાતં પુરઃ પ્રેક્ષ્ય સરોરુહાક્ષં
સ્વિન્નાસિ ભિન્ના કુસુમાયુધેન

ભયાદ્, યથા--
કુતુકાદ્ અભિમન્યુ-વેષિણં
હરિમ્ આક્રુશ્ય ગિરા પ્રગલ્ભયા ।
વિદિતાકૃતિર્ આકુલઃ ક્ષણાદ્
અજનિ સ્વિન્ન-તનુઃ સ રક્તકઃ

ક્રોધાદ્, યથા--
યજ્ઞસ્ય ભઙ્ગાદ્ અતિવૃષ્ટિ-કારિણં
સમીક્ષ્ય શક્રં સરુષો ગરુત્મતઃ ।
ઘનોપરિષ્ટાદ્ અપિ તિષ્ઠતસ્ તદા
નિપેતુર્ અઙ્ગાદ્ ઘન-નીર-બિન્દવઃ

અથ રોમાઞ્ચઃ--
રોમાઞ્ચો ઽયં કિલાશ્ચર્ય-હર્ષોત્સાહ-ભયાદિજઃ ।
રોમ્ણામ્ અભ્યુદ્ગમસ્ તત્ર ગાત્ર-સંસ્પર્શનાદયઃ

તત્ર આશ્ચર્યાદ્, યથા--
ડિમ્ભસ્ય જૃમ્ભાં ભજતસ્ ત્રીલોકીં
વિલોક્ય વૈલક્ષ્યવતી મુખાન્તઃ ।
બભૂવ ગોષ્ઠેન્દ્ર-કુટુમ્બિનીયં
તનુ-રુહૈઃ કુડ્મલિતાઙ્ગ-યષ્ટિઃ

હર્ષાદ્, યથા શ્રી-દશમે (10.30.10)--
કિં તે કૃતં ક્ષિતિ તપો બત કેશવાઙ્ઘ્રિ-
સ્પર્શોત્સવોત્પુલકિતાઙ્ગ-રુહૈર્ વિભાસિ ।
અપ્ય્ અઙ્ઘ્રિ-સમ્ભવ ઉરુક્રમ-વિક્રમાદ્ વા
આહો વરાહ-વપુષઃ પરિરમ્ભણેન

ઉત્સાહાદ્, યથા--
શૃઙ્ગં કેલિર્ અણારમ્ભે રણયત્ય્ અઘ-મર્દને ।
શ્રીદામ્નો યોદ્ધુ-કામસ્ય રેમે રોમાઞ્ચિતં વપુઃ

ભયાદ્, યથા--
વિશ્વ-રૂપ-ધરમ્ અદ્ભુતાકૃતિં
પ્રેક્ષ્ય તત્ર પુરુષોત્તમં પુરઃ ।
અર્જુનઃ સપદિ શુષ્યદ્-આનનઃ
શિશ્રિયે વિકટ-કણ્ટકાં તનુમ્

અથ સ્વર-ભેદઃ--
વિસાદ-વિસ્મયામર્ષ-હર્ષ-ભીત્ય્-આદિ-સમ્ભવમ્ ।
વૈસ્વર્યં સ્વર-ભેદઃ સ્યાદ્ એષ ગદ્ગદિકાદિકૃત્

તત્ર વિષાદાદ્, યથા--
વ્રજ-રાજ્ઞિ રથાત્ પુરો હરિં
સ્વયમ્ ઇત્ય્ અર્ધ-વિશીર્ણ-જલ્પયા ।
હ્રિયમ્ એણદૃશા ગુરાવ્ અપિ
શ્લથયન્ત્યા કિલ રોદિતા સખી

વિસ્મયાદ્, યથા શ્રી-દશમે (10.13.64)--
શનૈર્ અથોત્થાય વિમૃજ્ય લોચને
મુકુન્દમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય વિનમ્ર-કન્ધરઃ ।
કૃતાઞ્જલિઃ પ્રશ્રયવાન્ સમાહિતઃ
સ-વેપથુર્ ગદ્ગદયૈલતેલયા

અમર્ષાદ્, યથા તત્રૈવ (10.29.30)--
પ્રેષ્ઠં પ્રિયેતરમ્ ઇવ પ્રતિભાષમાણં
કૃષ્ણં તદ્-અર્થ-વિનિવર્તિત-સર્વ-કામાઃ ।
નેત્રે વિમૃજ્ય રુદિતોપહતે સ્મ કિઞ્ચિત્
સંરમ્ભ-ગદ્ગદ-ગિરો ઽબ્રુવતાનુરક્તાઃ

હર્ષાદ્, યથા તત્રૈવ (10.39.56-57)--
હૃષ્યત્-તનૂરુહો ભાવ-પરિક્લિન્નાત્મ-લોચનઃ ॥
ગિરા ગદ્ગદયાસ્તૌષીત્ સત્ત્વમ્ આલમ્બ્ય સાત્વતઃ ।
પ્રણમ્ય મૂર્ધ્નાવહિતઃ કૃતાઞ્જલિ-પુટઃ શનૈઃ

ભીતેર્, યથા--
ત્વય્ય્ અર્પિતં વિતર વેણુમ્ ઇતિ પ્રમાદી
શ્રુત્વા મદ્-ઈરિતમ્ ઉદીર્ણ-વિવર્ણ-ભાવઃ ।
તૂર્ણં બભૂવ ગુરુ-ગદ્ગદ-રુદ્ધ-કણ્ઠઃ
પત્રી મુકુન્દ તદ્ અનેન સ હારિતો ઽસ્તિ

અથ વેપથુઃ--
વિત્રાસામર્ષ-હર્ષાદ્યૈર્ વેપથુર્ ગાત્ર-લૌલ્ય-કૃત્

તત્ર વિત્રાસેન, યથા--
શઙ્ખ-ચૂડમ્ અધિરૂઢ-વિક્રમં
પ્રેક્ષ્ય વિસ્તૃત-ભુજં જિઘૃક્ષયા ।
હા વ્રજેન્દ્ર-તનયેતિ-વાદિની
કમ્પ-સમ્પદમ્ અધત્ત રાધિકા

અમર્ષેણ, યથા--
કૃષ્ણાધિક્ષેપ-જાતેન વ્યાકુલો નકુલામ્બુજઃ ।
ચકમ્પે દ્રાગ્ અમર્ષેણ ભૂ-કમ્પે ગિરિરાડ્ ઇવ

હર્ષેણ, યથા--
વિહસસિ કથં હતાશે પશ્ય ભયેનાદ્ય કમ્પમાનાસ્મિ ।
ચઞ્ચલમ્ ઉપસીદન્તં નિવારય વ્રજ-પતેસ્ તનયમ્

અથ વૈવર્ણ્યમ્--
વિષાદ-રોષ-ભીત્ય્-આદેર્ વૈવર્ણ્યં વર્ણ-વિક્રિયા ।
ભાવ-જ્ઞૈર્ અત્ર માલિન્ય-કાર્શ્યાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ

તત્ર વિષાદાદ્, યથા--
શ્વેતીકૃતાખિલ-જનં વિરહેણ તવાધુના ।
ગોકુલં કૃષ્ણ દેવર્ષેઃ શ્વેતદ્વીપ-ભ્રમં દધે

રોષાદ્, યથા--
કંસ-શત્રુમ્ અભિયુઞ્જતઃ પુરો
વીક્ષ્ય કંસ-સહજાન્ ઉદાયુધાન્ ।
શ્રી-બલસ્ય સખિ તસ્ય રુષ્યતઃ
પ્રોદ્યદ્-ઇન્દુ-નિભમ્ આનનં બભૌ

ભીતેર્, યથા--
રક્ષિતે વ્રજ-કુલે બકારિણા
પર્વતં વર-મુદસ્ય લીલયા ।
કાલિમા બલ-રિપોર્ મુખે ભવન્ન્
ઊચિવાન્ મનસિ ભીતિમ્ ઉત્થિતામ્

વિષાદે શ્વેતિમા પ્રોક્તા ધૌસર્યં કાલિમા ક્વચિત્ ।
રોષે તુ રક્તિમા ભીત્યાં કાલિમા ક્વાપિ શુક્લિમા

રક્તિમા લક્ષ્યતે વ્યક્તો હર્ષોદ્રેકે ઽપિ કુત્રચિત્ ।
અત્રાસાર્વત્રિકત્વેન નૈવાસ્યોદાહૃતિઃ કૃતા

અથ અશ્રુ--
હર્ષ-રોષ-વિષાદાદ્યૈર્ અશ્રુ નેત્રે જલોદ્ગમઃ ।
હર્ષજે ઽશ્રુણિ શીતત્વમ્ ઔષ્ણ્યં રોષાદિ-સમ્ભવે ।
સર્વત્ર નયન-ક્ષોભ-રાગ-સંમાર્જનાદયઃ

અત્ર હર્ષેણ, યથા--
ગોવિન્દ-પ્રેક્ષણાક્ષેપિ-બાષ્પ-પૂરાભિવર્ષિણમ્ ।
ઉચ્ચૈર્ અનિન્દદ્ આનન્દમ્ અરવિન્દ-વિલોચના

રોષેણ, યથા હરિ-વંશે (2.66.24)--
તસ્યાઃ સુસ્રાવ નેત્રાભ્યાં વારિ પ્રણય-કોપજમ્ ।
કુશેશય-પલાશાભ્યામ્ અવશ્યાય-જલં યથા

યથા વા--
ભીમસ્ય ચેદીશ-વધં વિધિત્સો
રેજે ઽશ્રુ-વિસ્રાવિ રુષોપરક્તમ્ ।
ઉદ્યન્-મુખં વારિ-કણાવકીર્ણં
સાન્ધ્ય-ત્વિષા ગ્રસ્તમ્ ઇવેન્દુ-બિમ્બમ્

વિષાદેન, યથા શ્રી-દશમે (10.60.23)--
પદા સુજાતેન નખારુણ-શ્રિયા
ભુવં લિખન્ત્ય્ અશ્રુભિર્ અઞ્જનાસિતૈઃ ।
આસિઞ્ચતી કુઙ્કુમ-રૂષિતૌ સ્તનૌ
તસ્થાવ્ અધો-મુખ્ય્ અતિદુઃખ-રુદ્ધ-વાક્

અથ પ્રલયઃ--
પ્રલયઃ સુખ-દુઃખાભ્યાં ચેષ્ટા-જ્ઞાન-નિરાકૃતિઃ ।
અત્રાનુભાવાઃ કથિતા મહી-નિપતનાદયઃ

તત્ર સુખેન, યથા--
મિલન્તં હરિમ્ આલોક્ય લતા-પુઞ્જાદ્ અતર્કિતમ્ ।
જ્ઞપ્તિ-શૂન્ય-મના રેજે નિશ્ચલાઙ્ગી વ્રજાઙ્ગના

દુઃખેન, યથા શ્રી-દશમે (10.39.15)--
અન્યાશ્ ચ તદ્-અનુધ્યાન-નિવૃત્તાશેષ-વૃત્તયઃ ।
નાભ્યજાનન્ ઇમં લોકમ્ આત્મ-લોકં ગતા ઇવ

સર્વે હિ સત્ત્વ-મૂલત્વાદ્ ભાવા યદ્યપિ સાત્ત્વિકાઃ ।
તથાપ્ય્ અમીષાં સત્ત્વૈક-મૂલત્વાત્ સાત્ત્વિક-પ્રથા

સત્ત્વસ્ય તારતમ્યાત્ પ્રાણ-તનુ-ક્ષોભ-તારતમ્યં સ્યાત્ ।
તત એવ તારતમ્યં સર્વેષાં સાત્ત્વિકાનાં સ્યાત્

ધૂમાયિતાસ્ તે જ્વલિતા દીપ્તા ઉદ્દીપ્ત-સંજ્ઞિતાઃ ।
વૃદ્ધિં યથોત્તરં યાન્તઃ સાત્ત્વિકાઃ સ્યુશ્ ચતુર્-વિધાઃ

સા ભૂરિ-કાલ-વ્યાપિત્વં બહ્વ્-અઙ્ગ-વ્યાપિતાઽપિ ચ ।
સ્વરૂપેણ તથોત્કર્ષ ઇતિ વૃદ્ધિસ્ ત્રિધા ભવેત્

તત્ર નેત્રામ્બુ-વૈસ્વર્ય-વર્જાનામ્ એવ યુજ્યતે ।
બહ્વ્-અઙ્ગ-વ્યાપિતામીષાં તયોઃ કાપિ વિશિષ્ટતા

તત્રાશ્રૂણાં દૃગ્-ઔચ્છૂન્ય-કારિત્વમ્ અવદાતતા ।
તથા તારાતિવૈચિત્રી-વૈલક્ષણ્ય-વિધાયિતા ।
વૈસ્વર્ણ્યસ્ય તુ ભિન્નત્વે કૌણ્ઠ્ય-વ્યાકુલતાદયઃ

ભિન્નત્વં સ્થાન-વિભ્રંશઃ કૌણ્ઠ્યં સ્યાત્ સન્ન-કણ્ઠતા ।
વ્યાકુલત્વં તુ નાનોચ્ચ-નીચ-ગુપ્ત-વિલુપ્તતા

પ્રાયો ધૂમાયિતા એવ રુક્ષાસ્ તિષ્ઠન્તિ સાત્ત્વિકાઃ ।
સ્નિગ્ધાસ્ તુ પ્રાયશઃ સર્વે ચતુર્ધૈવ ભવન્ત્ય્ અમી

મહોત્સવાદિ-વૃત્તેષુ સદ્-ગોષ્ઠી-તાણ્ડવાદિષુ ।
જ્વલન્ત્ય્ ઉલ્લાસિનઃ ક્વાપિ તે રુક્ષા અપિ કસ્યચિત્

સર્વાનન્દ-ચમત્કાર-હેતુર્ ભાવો વરો રતિઃ ।
એતે હિ તદ્-વિનાભાવાન્ ન ચમત્કારિતાશ્રયાઃ

તત્ર ધૂમાયિતાઃ--
અદ્વિતીયા અમી ભાવા અથવા સ-દ્વિતીયકાઃ ।
ઈષદ્-વ્યક્તા અપહ્નોતું શક્યા ધૂમાયિતા મતાઃ

યથા--
આકર્ણયન્ન્ અઘહરામ્ અઘ-વૈરિ-કીર્તિં
પક્ષ્માગ્ર-મિશ્ર-વિરલાશ્રુર્ અભૂત્ પુરોધાઃ ।
યષ્ટા દરોચ્છ્વસિત-લોમ-કપોલમ્ ઈષત્-
પ્રસ્વિન્ન-નાસિકમ્ ઉવાહ મુખારવિન્દમ્

અથ જ્વલિતાઃ--
તે દ્વૌ ત્રયો વા યુગપદ્ યાન્તઃ સુપ્રકટાં દશામ્ ।
શક્યાઃ કૃચ્છ્રેણ નિહ્નોતું જ્વલિતા ઇતિ કીર્તિતાઃ

યથા--
ન ગુઞ્જામ્ આદાતું પ્રભવતિ કરઃ કમ્પ-તરલો
દૃશૌ સાસ્રે પિઞ્છં ન પરિચિનુતં સત્વર-કૃતિ ।
ક્ષમાવ્ ઊરૂ સ્તબ્ધૌ પદમ્ અપિ ન ગન્તું તવ સખે
વનાદ્ વંશી-ધ્વાને પરિસરમ્ અવાપ્તે શ્રવણયોઃ

યથા વા--
નિરુદ્ધં બાષ્પામ્ભઃ કથમ્ અપિ મયા ગદ્ગદ-ગિરો
હ્રિયા સદ્યો ગૂઢાઃ સખિ વિઘટિતો વેપથુર્ અપિ ।
ગિરિ-દ્રોણ્યાં વેણૌ ધ્વનતિ નિપુણૈર્ ઇઙ્ગિત-મયે
તથાપ્ય્ ઊહાઞ્ચક્રે મમ મનસિ રાગઃ પરિજનૈઃ

અથ દીપ્તાઃ--
પ્રૌઢાં ત્રિ-ચતુરા વ્યક્તિં પઞ્ચ વા યુગપદ્-ગતાઃ ।
સંવરીતુમ્ અશક્યાસ્ તે દીપ્તા ધીરૈર્ ઉદાહૃતાઃ

યથા--
ન શક્તિમ્ ઉપવીણને ચિરમ્ અધત્ત કમ્પાકુલો
ન ગદ્ગદ-નિરુદ્ધ-વાક્ પ્રભુર્ અભૂદ્ ઉપશ્લોકને ।
ક્ષમો ઽજનિ ન વીક્ષણે વિગલદ્-અશ્રુ-પુરઃ પુરો
મધુ-દ્વિષિ પરિસ્ફુરત્ય્ અવશમ્-મૂર્તિર્ આસીન્ મુનિઃ

યથા વા--
કિમ્ ઉન્મીલત્ય્ અસ્રે કુસુમજ-રજો ગઞ્જસિ મુધા
સ-રોમાઞ્ચે કમ્પે હિમમ્ અનિલમ્ આક્રોશસિ કુતઃ ।
કિમ્ ઊરુ-સ્તમ્ભે વા વન-વિહરણં દ્વેક્ષિ સખિ તે
નિરાબાધા રાધે વદતિ મદનાધિં સ્વર-ભિદા

અથ ઉદ્દીપ્તાઃ--
એકદા વ્યક્તિમ્ આપન્નાઃ પઞ્ચ-ષાઃ સર્વ એવ વા ।
આરૂઢા પરમોત્કર્ષમ્ ઉદ્દીપ્તા ઇતિ કીર્તિતાઃ

યથા--
અદ્ય સ્વિદ્યતિ વેપતે પુલકિભિર્ નિસ્પન્દતામ્ અઙ્ગકૈર્
ધત્તે કાકુભિર્ આકુલં વિલપતિ મ્લાયત્ય્ અનલ્પોષ્મભિઃ ।
સ્તિમ્યત્ય્ અમ્બુભિર્ અમ્બક-સ્તવકિતૈઃ પીતામ્બરોડ્ડામરં
સદ્યસ્ તદ્-વિરહેણ મુહ્યતિ મુહુર્ ગોષ્ઠાધિવાસી જનઃ

ઉદ્દીપ્તા એવ સૂદ્દિપ્તા મહા-ભાવે ભવન્ત્ય્ અમી ।
સર્વ એવ પરાં કોટિં સાત્ત્વિકા યત્ર બિભ્રતિ

કિં ચ--
અથાત્ર સાત્ત્વિકાભાસા વિલિખ્યન્તે ચતુર્-વિધાઃ

રત્ય્-આભાસ-ભવાસ્ તે તુ સત્ત્વાભાસ-ભવાસ્ તથા ।
નિઃસત્ત્વાશ્ ચ પ્રતીપાશ્ ચ યથા-પૂર્વમ્ અમી વરાઃ

તત્ર આદ્યાઃ--
મુમુક્ષુ-પ્રમુખેષ્વ્ આદ્યા રત્ય્-આભાસાત્ પુરોદિતાત્

યથા--
વારાણસી-નિવાસી કશ્ચિદ્ અયં વ્યાહરન્ હરેશ્ ચરિતમ્ ।
યતિ-ગોષ્ઠ્યામ્ ઉત્પુલકઃ સિઞ્ચતિ ગણ્ડ-દ્વયીમ્ અસ્રૈઃ

અથ સત્ત્વાભાસ-ભવાઃ--
મુદ્-વિસ્મયાદેર્ આભાસઃ પ્રોદ્યન્ જાત્યા શ્લથે હૃદિ ।
સત્ત્વાભાસ ઇતિ પ્રોક્તઃ સત્ત્વાભાસ-ભવાસ્ તતઃ

યથા--
જરન્-મીમાંસકસ્યાપિ શૃણ્વતઃ કૃષ્ણ-વિભ્રમમ્ ।
હૃષ્ટાયમાન-મનસો બભૂવોત્પુલકં વપુઃ

યથા વા--
મુકુન્દ-ચરિતામૃત-પ્રસર-વર્ષિણસ્ તે મયા
કથં કથન-ચાતુરી-મધુરિમા ગુરુર્ વર્ણ્યતામ્ ।
મુહૂર્તમ્ અતદ્-અર્થિનો ઽપિ વિષયિણો ઽપિ યસ્યાનનાન્
નિશમ્ય વિજયં પ્રભોર્ દધતિ બાષ્પ-ધારામ્ અમી

અથ નિઃસત્ત્વાઃ--
નિસર્ગ-પિચ્છિલ-સ્વાન્તે તદ્-અભ્યાસ-પરે ઽપિ ચ ।
સત્ત્વાભાસં વિનાપિ સ્યુઃ ક્વાપ્ય્ અશ્રુ-પુલકાદયઃ

યથા--
નિશમયતો હરિ-ચરિતં ન હિ સુખ-દુઃખાદયો ઽસ્ય હૃદિ ભાવાઃ ।
અનભિનિવેશાજ્ જાતા કથમ્ અસ્રવદ્ અસ્રમ્ અશ્રાન્તમ્

પ્રકૃત્યા શિથિલં યેષાં મનઃ પિચ્છિલમ્ એવ વા ।
તેષ્વ્ એવ સાત્ત્વિકાભાસઃ પ્રાયઃ સંસદિ જાયતે

અથ પ્રતીપાઃ--
હિતાદ્ અન્યસ્ય કૃષ્ણસ્ય પ્રતીપાઃ ક્રુદ્-ભયાદિભિઃ

તત્ર ક્રુધા, યથા હરિ-વંશે (2.30.63) {*ચ્રિતિચલ્ એદિતિઓન્, 76.16}--
તસ્ય પ્રસ્ફુરિતૌષ્ઠસ્ય રક્તાધર-તટસ્ય ચ ।
વક્ત્રં કંસસ્ય રોષેણ રક્ત-સૂર્યાયતે તદા

ભયેન, યથા--
મ્લાનાનનઃ કૃષ્ણમ્ અવેક્ષ્ય રઙ્ગે
સિષ્વેદ મલ્લસ્ ત્વ્ અધિ-ભાલ-શુક્તિ ।
મુક્તિ-શ્રિયાં સુષ્ઠુ પુરો મિલન્ત્યામ્
અત્યાદરાત્ પાદ્યમ્ ઇવાજહાર

યથા વા--
પ્રવાચ્યમાને પુરતઃ પુરાણે
નિશમ્ય કંસસ્ય ભયાતિરેકમ્ ।
પરિપ્લવાન્તઃકરણઃ સમન્તાત્
પરિમ્લાન-મુખસ્ તદાસીત્

નાસ્ત્ય્ અર્થઃ સાત્ત્વિકાભાસ-કથને કો ઽપિ યદ્યપિ ।
સાત્ત્વિકાનાં વિવેકાય દિક્ તથાપિ પ્રદર્શિતા