Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 2.1
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau
pūrva-vibhāge prema-bhakti-laharī-caturthī
iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau
rasopayogi-sthāyi-bhāvopapādano nāma
pūrvavibhāgaḥ samāptaḥ
[2]
sāmānya-bhagavad-bhakti-rasa-nirūpako
dakṣiṇa-vibhāgaḥ
[2.1]
vibhāvākhyā
prathama-laharī
prabalam ananya-śrayiṇā niṣevitaḥ sahaja-rūpeṇa |
agha-damano mathurāyāṃ sadā sanātana-tanur jayati
rasāmṛtābdher bhāge 'smin dvitīye dakṣiṇābhidhe |
sāmānya-bhagavad-bhakti-rasas tāvad udīryate
asya pañca laharyaḥ syur vibhāvākhyāgrimā matā |
dvitīyā tv anubhāvākhyā tṛtīyā sāttvikābhidhā |
vyabhicāry-abhidhā turyā sthāyi-saṃjñā ca pañcamī
athāsyāḥ keśava-rater lakṣitāyā nigadyate |
sāmagrī-paripoṣena paramā rasa-rūpatā
vibhāvair anubhāvaiś ca sāttvikair vyabhicāribhiḥ |
svādyatvaṃ hṛdi bhaktānām ānītā śravaṇādibhiḥ |
eṣā kṛṣṇa-ratiḥ sthāyī bhāvo bhakti-raso bhavet
prāktany ādhunikī cāsti yasya sad-bhakti-vāsanā |
eṣa bhakti-rasāsvādas tasyaiva hṛdi jāyate
bhakti-nirdhūta-doṣāṇāṃ prasannojjvala-cetasām |
śrī-bhāgavata-raktānāṃ rasikāsaṅga-raṅgiṇām
jīvanī-bhūta-govinda-pāda-bhakti-sukha-śriyām |
premāntaraṅga-bhūtāni kṛtyāny evānutiṣṭhatām
bhaktānāṃ hṛdi rājantī saṃskāra-yugalojjvalā |
ratir ānanda-rūpaiva nīyamānā tu rasyatām
kṛṣṇādibhir vibhāvādyair gatair anubhavādhvani |
prauḍhānanda-camatkāra-kāṣṭhām āpadyate parām
kintu premā vibhāvādyaiḥ svalpair nīto 'py aṇīyasīm |
vibhāvanādy-avasthāṃ tu sadya āsvādyatāṃ vrajet
atra vibhāvādi-sāmānya-lakṣaṇam--
ye kṛṣṇa-bhakta-muralī-nādādyā hetavo rateḥ |
kārya-bhūtāḥ smitādyāś ca tathāṣṭau stabdhatādayaḥ
nirvedādyāḥ sahāyāś ca te jñeyā rasa-bhāvane |
vibhāvā anubhāvāś ca sāttvikā vyabhicāriṇaḥ
tatra vibhāvāḥ--
tatra jñeyā vibhāvās tu raty-āsvādana-hetavaḥ |
te dvidhālambanā eke tathaivoddīpanāḥ pare
tad uktam agni-purāṇe (alaṅkāra-vibhāga, 3.35)--
vibhāvyate hi raty-ādir yatra yena vibhāvyate |
vibhāvo nāma sa dvedhālambanoddīpanātmakaḥ
tatra ālambanāḥ--
kṛṣṇaś ca kṛṣṇa-bhaktāś ca budhair ālambanā matāḥ |
raty-āder viṣayatvena tathādhāratayāpi ca
tatra śrī-kṛṣṇaḥ--
nāyakānāṃ śiro-ratnaṃ kṛṣṇas tu bhagavān svayam |
yatra nityatayā sarve virājante mahā-guṇāḥ |
so 'nyarūpa-svarūpābhyām asminn ālambano mataḥ
tatra anya-rūpeṇa, yathā--
hanta me katham udeti sa-vatse, vatsa-pāla-paṭale ratir atra |
ity aniścita-matir baladevo, vismaya-stimita-mūrtir ivāsīt
atha svarūpam--
āvṛtaṃ prakaṭaṃ ceti svarūpaṃ kathitaṃ dvidhā
tatra āvṛtam--
anya-veśādinācchannaṃ svarūpaṃ proktam āvṛtam
tena, yathā--
māṃ snehayati kim uccair, mahileyaṃ dvārakāvarodhe 'tra |
āṃ viditaṃ kutukārthī, vanitā-veśo hariś carati
prakaṭa-svarūpeṇa, yathā--
ayaṃ kambu-grīvaḥ kamala-kamanīyākṣi-paṭimā
tamāla-śyāmāṅga-dyutir atitarāṃ chatrita-śirāḥ |
dara-śrī-vatsāṅkaḥ sphurad-ari-darādy-aṅkita-karaḥ
karoty uccair modaṃ mama madhura-mūrtir madhuripuḥ
atha tad-guṇāḥ--
ayaṃ netā suramyāṅgaḥ sarva-sal-lakṣaṇānvitaḥ |
ruciras tejasā yukto balīyān vayasānvitaḥ
vividhādbhuta-bhāṣā-vit satya-vākyaḥ priyaṃ vadaḥ |
vāvadūkaḥ supāṇḍityo buddhimān pratibhānvitaḥ
vidagdhaś caturo dakṣaḥ kṛtajñaḥ sudṛḍha-vrataḥ |
deśa-kāla-supātrajñaḥ śāstra-cakṣuḥ śucir vaśī
sthiro dāntaḥ kṣamā-śīlo gambhīro dhṛtimān samaḥ |
vadānyo dhārmikaḥ śūraḥ karuṇo mānya-mānakṛt
dakṣiṇo vinayī hrīmān śaraṇāgata-pālakaḥ |
sukhī bhakta-suhṛt prema-vaśyaḥ sarva-śubhaṅkaraḥ
pratāpī kīrtimān rakta-lokaḥ sādhu-samāśrayaḥ |
nārī-gaṇa-manohārī sarvārādhyaḥ samṛddhimān
varīyān īśvaraś ceti guṇās tasyānukīrtitāḥ |
samudrā iva pañcāśad durvigāhā harer amī
jīveṣu ete vasanto 'pi bindu-bindutayā kvacit |
paripūrṇatayā bhānti tatraiva puruṣottame
tathā hi pādme pārvatyai śiti-kaṇṭhena tad-guṇāḥ |
kandarpa-koṭi-lāvaṇya ity ādyāḥ parikīrtitāḥ
eta eva guṇāḥ prāyo dharmāya vana-mālinaḥ |
pṛthivyā prathama-skandhe prathayāñcakrire sphuṭam
yathā prathame (1.16.27-30)--
satyaṃ śaucaṃ dayā kṣāntis tyāgaḥ santoṣa ārjavam |
śamo damas tapaḥ sāmyaṃ titikṣoparatiḥ śrutam
jñānaṃ viraktir aiśvaryaṃ śauryaṃ tejo balaṃ smṛtiḥ |
svātantryaṃ kauśalaṃ kāntir dhairyaṃ mārdavam eva ca
prāgalbhyaṃ praśrayaḥ śīlaṃ saha ojo balaṃ bhagaḥ |
gāmbhīryaṃ sthairyam āstikyaṃ kīrtir māno 'nahaṅkṛtiḥ
ime cānye ca bhagavan nityā yatra mahā-guṇāḥ |
prārthyā mahattvam icchadbhir na viyanti sma karhicit
atha pañca-guṇā ye syur aṃśena giriśādiṣu
sadā svarūpa-samprāptaḥ sarva-jño nitya-nūtanaḥ |
sac-cid-ānanda-sāndrāṅgaḥ sarva-siddhi-niṣevitaḥ
athocyante guṇāḥ pañca ye lakṣmīśādi-vartinaḥ |
avicintya-mahā-śaktiḥ koṭi-brahmāṇḍa-vigrahaḥ
avatārāvalī-bījaṃ hatāri-gati-dāyakaḥ |
ātmārāma-gaṇākarṣīty amī kṛṣṇe kilādbhutāḥ
sarvādbhuta-camatkāra- līlā-kallola-vāridhiḥ |
atulya-madhura-prema-maṇḍita-priya-maṇḍalaḥ
trijagan-mānasākarṣi-muralī-kala-kūjitaḥ |
asamānordhva-rūpa-śrī-vismāpita-carācaraḥ
līlā-premṇā priyādhikyaṃ mādhuryaṃ veṇu-rūpayoḥ |
ity asādhāraṇaṃ proktaṃ govindasya catuṣṭayam
evaṃ guṇāś catur-bhedāś catuḥ-ṣaṣṭir udāhṛtāḥ |
sodāharaṇam eteṣāṃ lakṣaṇaṃ kriyate kramāt
tatra (1) suramyāṅgaḥ--
ślāghyāṅga-sanniveśo yaḥ suramyāṅgaḥ sa kathyate
yathā--
mukhaṃ candrākāraṃ karabha-nibham uru-dvayam idaṃ
bhujau stambhārambhau sarasija-vareṇyaṃ kara-yugam |
kavāṭābhaṃ vakṣaḥ-sthalam aviralaṃ śroṇi-phalakaṃ
parikṣāmo madhyaḥ sphurati murahantur madhurimā
(2) sarva-sal-lakṣaṇānvitaḥ--
tanau guṇottham aṅkottham iti sal-lakṣaṇaṃ dvidhā
tatra guṇottham--
guṇotthaṃ syād guṇair yogo raktatā-tuṅgatādibhiḥ
yathā--
rāgaḥ saptasu hanta ṣaṭsv api śiśor aṅgeṣv alaṃ tuṅgatā
visāras triṣu kharvatā triṣu tathā gambhīratā ca triṣu |
dairghyaṃ pañcasu kiṃ ca pañcasu sakhe samprekṣyate sūkṣmatā
dvātriṃśad-vara-lakṣaṇaḥ katham asau gopeṣu sambhāvyate
aṅkottham--
rekhāmayaṃ rathāṅgādi syād aṅkotthaṃ karādiṣu
yathā--
karayoḥ kamalaṃ tathā rathāṅgaṃ
sphuṭa-rekhāmayam ātmajasya paśya |
pada-pallavayoś ca vallavendra
dhvaja-vajrāṅkuśa-mīna-paṅkajāni
(3) ruciraḥ--
saundaryeṇa dṛg-ānanda-kārī rucira ucyate
yathā tṛtīye (bhā.pu. 3.2.13)--
yad dharma-sūnor bata rājasūye
nirīkṣya dṛk-svastyayanaṃ tri-lokaḥ |
kārtsnyena cādyeha gataṃ vidhātur
arvāk-sṛtau kauśalam ity amanyata
yathā vā--
aṣṭānāṃ danujabhid-aṅga-paṅkajānām
ekasmin katham api yatra ballavīnām |
lolākṣi-bhramara-tatiḥ papāta tasmān
notthātuṃ dyuti-madhu-paṅkilāt kṣamāsīt
(4) tejasā yuktaḥ
tejo dhāma prabhāvaś cety ucyate dvividhaṃ budhaiḥ
tatra dhāma--
dīpti-rāśir bhaved dhāma
yathā--
ambara-maṇi-nikurambaṃ viḍambayann api marīci-kulaiḥ |
hari-vakṣasi ruci-niviḍe maṇirāḍ ayam uḍur iva sphurati
prabhāvaḥ--
prabhāvaḥ sarvajit-sthitiḥ
yathā--
dūratas tam avalokya mādhavaṃ
komalāṅgam api raṅga-maṇḍale |
parvatodbhaṭa-bhujāntaro 'py asau
kaṃsa-malla-nivahaḥ sa vivyathe
(5) balīyān--
prāṇena mahatā pūrṇo balīyān iti kathyate
yathā--
paśya vindhya-girito 'pi gariṣṭhaṃ
daitya-puṅgavam udagram ariṣṭam |
tula-khaṇḍam iva piṇḍitam ārāt
puṇḍarīka-nayano vinunoda
yathā vā--
vāmas tāmarasākṣasya bhuja-daṇḍaḥ sa pātu vaḥ |
krīḍā-kandukatāṃ yena nīto govardhano giriḥ
(6) vayasānvitaḥ--
vayaso vividhatve 'pi sarva-bhakti-rasāśrayaḥ |
dharmī kiśora evātra nitya-nānā-vilāsavān
yathā--
tadātvābhivyaktīkṛta-taruṇimārambha-rabhasaṃ
smita-śrī-nirdhūta-sphurad-amala-rākā-pati-madam |
darodañcat-pañcāśuga-nava-kalā-meduram idaṃ
murārer mādhuryaṃ manasi madirākṣīr madayati
(7) vividhādbhuta-bhāṣāvit--
vividhādbhuta-bhāṣāvit sa prokto yas tu kovidaḥ |
nānā-deśyāsu bhāṣāsu saṃskṛte prākṛteṣu ca
yathā--
vraja-yuvatiṣu śauriḥ śaurasenīṃ surendre
praṇata-śirasi saurīṃ bhāratīm ātanoti |
ahaha paśuṣu kīreṣv apy apabhraṃsa-rūpāṃ
katham ajani vidagdhaḥ sarva-bhāṣāvalīṣu
(8) satya-vākyaḥ--
syān nānṛtaṃ vaco yasya satya-vākyaḥ sa kathyate
yathā--
pṛthe tanaya-pañcakaṃ prakaṭam arpayiṣyāmi te
raṇorvaritam ity abhūt tava yathārtham evoditam |
ravir bhavati śītalaḥ kumuda-bandhur apy uṣṇalas
tathāpi na murāntaka vyabhicariṣṇur uktis tava
yathā vā--
gūḍho 'pi veṣeṇa mahī-surasya
harir yathārthaṃ magadhendram ūce |
saṃsṛṣṭam ābhyāṃ saha pāṇḍavābhyāṃ
māṃ viddhi kṛṣṇaṃ bhavataḥ sapatnam
(9) priyaṃvadaḥ--
jane kṛtāparādhe 'pi sāntva-vādī priyaṃvadaḥ
yathā--
kṛta-vyalīke 'pi na kuṇḍalīndra
tvayā vidheyā mayi doṣa-dṛṣṭiḥ |
pravāsyamāno 'si surārcitānāṃ
paraṃ hitāyādya gavāṃ kulasya
(10) vāvadūkaḥ--
śruti-preṣṭhoktir akhila-vāg-guṇānvita-vāg api |
iti dvidhā nigadito vāvadūko manīṣibhiḥ
tatra ādyo, yathā--
aśliṣṭa-komala-padāvali-mañjulena
praty-akṣara-kṣarad-amanda-sudhā-rasena |
sakhyaḥ samasta-jana-karṇa-rasāyanena
nāhāri kasya hṛdayaṃ hari-bhāṣitena
dvitīyo, yathā--
prativādi-citta-parivṛtti-paṭur
jagad-eka-saṃśaya-vimarda-karī |
pramitākṣarādya-vividhārthamayī
hari-vāg iyaṃ mama dhinoti dhiyaḥ
(11) supaṇḍityaḥ--
vidvān nītijña ity eṣa supaṇḍityo dvidhā mataḥ |
vidvān akhila-vidyā-vin nītijñas tu yathārha-kṛt
tatra ādyo, yathā--
yaṃ suṣṭhu pūrvaṃ paricarya gauravāt
pitāmahādy-ambudharaiḥ pravartitāḥ |
kṛṣṇārṇavaṃ kāśya-guru-kṣamābhūtas
tam eva vidyā-saritaḥ prapedire
yathā vā--
āmnāya-prathitānvayā smṛtimatī bāḍhaṃ ṣaḍ-aṅgojjvalā
nyāyenānugatā purāṇa-suhṛdā mīmāṃsayā maṇḍitā |
tvāṃ labdhāvasarā cirād gurukule prekṣya svasaṅgārthinaṃ
vidyā nāma vadhūś caturdaśa-guṇā govinda śuśrūyate
dvitīyo, yathā--
mṛtyus taskara-maṇḍale sukṛtināṃ vṛnde vasantānilaḥ
kandarpo ramaṇīṣu durgata-kule kalyāṇa-kalpa-drumaḥ |
indur bandhu-gaṇe vipakṣa-paṭale kālāgni-rudrākṛtiḥ
śāsti svasti-dhurandharo madhupurīṃ nītyā madhūnāṃ patiḥ
(12) buddhimān--
medhāvī sūkṣmadhīś ceti procyate buddhimān dvidhā
tatra medhāvī, yathā--
avanti-pura-vāsinaḥ sadanam etya sāndīpaner
guror jagati darśayan samayam atra vidyārthinām |
sakṛn nigada-mātrataḥ sakalam eva vidyā-kulaṃ
dadhau hṛdaya-mandire kim api citravan mādhavaḥ
sūkṣma-dhīḥ, yathā--
yadubhir ayam avadhyo mleccha-rājas tad enaṃ
tarala-tamasi tasmin vidravann eva neṣye |
sukhamaya-nija-nidrā-bhañjana-dhvaṃsi-dṛṣṭir
jhara-muci mucukundaḥ kandare yatra śete
(13) pratibhānvitaḥ--
sadyo navanavollekhi-jñānaṃ syāt pratibhānvitaḥ
yathā padyāvalyāṃ (283)--
vāsaḥ samprati keśava kva bhavato mugdhekṣaṇe nanv idaṃ
vāsaṃ brūhi śaṭha prakāma-subhage tvad-gātra-saṃsargataḥ |
yāminyām uṣitaḥ kva dhūrta vitanur muṣṇāti kiṃ yāminī
śaurir gopa-vadhūṃ chalaiḥ parihasann evaṃ-vidhaiḥ pātu vaḥ
(14) vidagdhaḥ--
kalā-vilāsa-digdhātmā vidagdha iti kīrtyate
yathā--
gītaṃ gumphati tāṇḍavaṃ ghaṭayati brūte prahelī-kramaṃ
veṇuṃ vādayate srajaṃ viracayaty ālekhyam abhyasyati |
nirmāti svayam indrajāla-paṭalīṃ dyūte jayaty unmadān
paśyoddāma-kalā-vilāsa-vasatiś citraṃ hariḥ krīḍati
(15) caturaḥ--
caturo yugapad-bhūri-samādhāna-kṛd ucyate
yathā--
pārāvatī-viracanena gavāṃ kalāpaṃ
gopāṅganā-gaṇam apāṅga-taraṅgitena |
mitrāṇi citratara-saṅgara-vikrameṇa
dhinvann ariṣṭa-bhayadena harir vireje
(16) dakṣaḥ--
duṣkare kṣipra-kārī yas taṃ dakṣaṃ paricakṣate
yathā śrī-daśame (10.59.17)--
yāni yodhaiḥ prayuktāni śastrāstrāṇi kurūdvaha |
haris tāny acchinat tīkṣṇaiḥ śarair ekaika-śastribhiḥ
yathā vā--
aghahara kuru yugmībhūya nṛtyaṃ mayaiva
tvam iti nikhila-gopī-prārthanā-pūrti-kāmaḥ |
atanuta gati-līlā-lāghavormiṃ tathāsau
dadṛśur adhikam etās taṃ yathā sva-sva-pārśve
(17) kṛtajñaḥ--
kṛtajñaḥ syād abhijño yaḥ kṛta-sevādi-karmaṇām
yathā mahābhārate {*Not found in critical edition.}--
ṛṇam etat pravṛddhaṃ me hṛdayān nāpasarpati |
yad govindeti cukrośa kṛṣṇā māṃ dūra-vāsinam
yathā vā--
anugatim ati-pūrvaṃ cintayann ṛkṣa-mauler
akuruta bahumānaṃ śaurir ādāya kanyām |
katham api kṛtam alpaṃ vismaren naiva sādhuḥ
kim uta sa khalu sādhu-śreṇi-cūḍāgra-ratnam
(18) sudṛḍha-vrataḥ--
pratijñā-niyamau yasya satyau sa sudṛḍha-vrataḥ
tatra satya-pratijño, yathā hari-vaṃśe (2.68.38) {*Not found in critical edition.}--
na deva-gandharva-gaṇā na rākṣasā
na cāsurā naiva ca yakṣa-pannagāḥ |
mama pratijñām apahantum udyatā
mune samarthāḥ khalu satyam astu te
yathā vā--
sa-helam ākhaṇḍala-pāṇḍu-putrau
vidhāya kaṃsārir apārijātau |
nija-pratijñāṃ saphalāṃ dadhānaḥ
satyāṃ ca kṛṣṇāṃ ca sukhām akārṣīt
satya-niyamo, yathā--
girer uddharaṇaṃ kṛṣṇa duṣkaraṃ karma kurvatā |
mad-bhaktaḥ syān na duḥkhīti sva-vrataṃ vivṛtaṃ tvayā
(19) deśa-kāla-supātrajñaḥ--
deśa-kāla-supātrajñas tat-tad-yogya-kriyā-kṛtiḥ
yathā--
śaraj-jyotsnā-tulyaḥ katham api paro nāsti samayas
trilokyām ākṛīḍaḥ kvacid api na vṛndāvana-samaḥ |
na kāpy ambhojākṣī vraja-yuvati-kalpeti vimṛśan
mano me sotkaṇṭhaṃ muhur ajani rāsotsava-rase
(20) śāstra-cakṣuḥ--
śāstrānusāri-karmā yaḥ śāstra-cakṣuḥ sa kathyate
yathā--
abhūt kaṃsa-ripor netraṃ
śāstram evārtha-dṛṣṭaye |
netrāmbujaṃ tu yuvatī-
vṛndān mādāya kevalam
(21) śuciḥ--
pāvanaś ca viśuddheś cety ucyate dvividhaḥ śuciḥ |
pāvanaḥ pāpa-nāśī syād viśuddhas tyakta-dūsaṇaḥ
tatra pāvano, yathā pādme--
taṃ nirvyājaṃ bhaja guṇa-nidhe pāvanaṃ pāvanānāṃ
śraddhā-rajyan-matir atitarām uttamaḥ-śloka-maulim |
prodyann antaḥ-karaṇa-kuhare hanta yan-nāma-bhānor
ābhāso 'pi kṣapayati mahā-pātaka-dhvānta-rāśim
viśuddho, yathā--
kapaṭaṃ ca haṭhaś ca nācyute
bata satrājiti nāpy adīnatā |
katham adya vṛthā syamantaka
prasabhaṃ kaustubha-sakhyam icchasi
(22) vaśī
vaśī jitendriyaḥ proktaḥ
yathā prathame (1.11.37)--
uddāma-bhāva-piśunāmala-valgu-hāsa-
vrīḍāvaloka-nihato madano 'pi yāsām |
saṃmuhya cāpam ajahāt pramadottamās tā
yasyendriyaṃ vimathituṃ kuhakair na śekuḥ
(23) sthiraḥ
āphalodayakṛt sthiraḥ
yathā,
nirvedam āpa na vana-bhramaṇe murārir
nācintayad vyasanam ṛkṣa-vilapraveśe |
āhṛtya hanta maṇim eva puraṃ prapede
syād udyamaḥ kṛta-dhiyāṃ hi phalodayāntaḥ
(24) dāntaḥ--
sa dānto duḥsaham api yogyaṃ kleśaṃ saheta yaḥ
yathā--
gurum api guru-vāsa-kleśam avyāja-bhaktyā
harir aja-gaṇa-dantaḥ komalāṅgo 'pi nāyam |
prakṛtir ati-durūhā hanta lokottarāṇāṃ
kim api manasi citraṃ cintyamānā tanoti
(25) kṣamāśīlaḥ
kṣamāśīlo 'parādhānāṃ sahanaḥ parikīrtyate
yathā māgha-kāvye {=Śiśupāla-vadha} (16.25)--
prativācam adatta keśavaḥ
śapamānāya na cedi-bhūbhṛte |
anahuṅkurute ghana-dhvaniḥ
na hi gomāyu-rutāni keśarī
yathā vā yāmunācārya-stotre {=Stotra-ratnam} (60)--
raghuvara yad abhūs tvaṃ tādṛśo vāyasasya
praṇata iti dayālur yac ca caidyasya kṛṣṇa |
pratibhavam aparāddhur mugdha sāyujyado 'bhūr
vada kim apadam āgas tasya te 'sti kṣamāyāḥ
(26) gambhīraḥ--
durvibodhāśayo yas tu sa gambhīraḥ itīryate
yathā--
vṛndāvane varātiḥ stutibhir nitarām upāsyamāno 'pi |
śakto na harir vidhinā ruṣṭas tuṣṭo 'thavā jñātum
yathā vā--
unmado 'pi harir navya-rādhā-praṇaya-sīdhunā |
abhijñenāpi rāmeṇa lakṣito 'yam avikriyaḥ
(27) dhṛtimān--
pūrṇa-spṛhaś ca dhṛtimān śāntaś ca kṣobha-kāraṇe
tatra ādyo--
svīkurvann api nitarāṃ yaśaḥ-priyatvaṃ
kaṃsārir magadha-pater vadha-prasiddhām |
bhīmāya svayam atulām adatta kīrtiṃ
kiṃ lokottara-guṇa-śālinām apekṣyam
dvitīyo, yathā--
ninditasya dama-ghoṣa-sūnunā
sambhrameṇa munibhiḥ stutasya ca |
rājasūya-sadasi kṣitīśvaraiḥ
kāpi nāsya vikṛtir vitarkitā
(28) samaḥ--
rāga-dveṣa-vimukto yaḥ samaḥ sa kathito budhaiḥ
yathā śrī-daśame (10.16.33)--
nyāyyo hi daṇḍaḥ kṛta-kilbiṣe 'smiṃs
tavāvatāraḥ khala-nigrahāya |
ripoḥ sutānām api tulya-dṛṣṭer
dhatse damaṃ phalam evānuśaṃsan
yathā vā--
ripur api yadi śuddho maṇḍanīyas tavāsau
yaduvara yadi duṣṭo daṇḍanīyaḥ suto 'pi |
na punar akhila-bhartuḥ pakṣapātojjhitasya
kvacid api viṣamaṃ te ceṣṭitaṃ jāghaṭīti
(29) vadānyaḥ--
dāna-vīro bhaved yas tu sa vadānyo nigadyate
yathā--
sarvārthināṃ bāḍham abhīṣṭa-pūrtyā
vyarthīkṛtāḥ kaṃsa-nisūdanena |
hriyeva cintāmaṇi-kāmadhenu-
kalpa-drumā dvāravatīṃ bhajanti
yathā vā--
yeṣāṃ ṣoḍaśa-pūritā daśa-śatī svāntaḥ-purāṇāṃ tathā
cāṣṭāśliṣṭa-śataṃ vibhāti paritas tat-saṅkhya-patnī-yujām |
ekaikaṃ prati teṣu tarṇaka-bhṛtāṃ bhūṣā-juṣām anvahaṃ
gṛṣṭīnāṃ yugapac ca baddham adadād yas tasya vā kaḥ samaḥ
(30) dhārmikaḥ--
kurvan kārayate dharmaṃ yaḥ sa dhārmika ucyate
yathā--
pādaiś caturbhir bhavatā vṛṣasya
guptasya gopendra tathābhyavardhi |
svairaṃ carann eva yathā trilokyām
adharma-sparśāṇi haṭhāj jaghāsa
yathā vā--
vitāyamānair bhavatā makhotkarair
ākṛṣyamāṇeṣu patiṣv anāratam |
mukunda khinnaḥ sura-subhruvāṃ gaṇas
tavāvatāraṃ navamaṃ namasyati
(31) śūraḥ--
utsāhī yudhi śūro 'stra-prayoge ca vicakṣaṇaḥ
tatra ādyo, yathā--
pṛthu-samara-saro vigāhya kurvan
dviṣad-aravinda-vane vihāra-caryām |
sphurasi tarala-bāhu-daṇḍa-śuṇḍas
tvam agha-vidāraṇa vāraṇendra-līlaḥ
dvitīyo, yathā--
kṣaṇād akṣauhiṇī-vṛnde jarāsandhasya dāruṇe |
dṛṣṭaḥ ko 'py atra nādaṣṭo hareḥ praharaṇāhibhiḥ
(32) karuṇaḥ--
para-duḥkhāsaho yas tu karuṇaḥ sa nigadyate
yathā--
rājñām agādha-gatibhir magadhendra-kārā-
duḥkhāndhakāra-paṭalaiḥ svayam andhitānām |
akṣīṇi yaḥ sukhamayāni ghṛṇī vyatānīd
vṛnde tam adya yadunandana-padma-bandhum
yathā vā--
skhalan-nayana-vāribhir viracitābhiṣeka-śriye
tvarā-bhara-taraṅgataḥ kavalitātma-visphūrtaye |
niśānta-śara-śāyinā sura-sarit-sutena smṛteḥ
sapadya-vaśa-vartmaṇo bhagavataḥ kṛpāyai namaḥ
(33) mānyamānakṛt--
guru-brāhmaṇa-vṛddhādi-pūjako mānyamāna-kṛt
yathā--
abhivādya guroḥ padāmbujaṃ
pitaraṃ pūrvajam apy athānataḥ |
harir añjalinā tathā girā
yadu-vṛddhānana-mat-kramādayam
(34) dakṣiṇaḥ--
sauśīlya-saumya-carito dakṣiṇaḥ kīrtyate budhaiḥ
yathā--
bhṛtyasya paśyati gurūn api nāparādhān
sevāṃ manāg api kṛtāṃ bahudhābhyupaiti |
āviṣkaroti piśuneṣv api nābhyasūyāṃ
śīlena nirmala-matiḥ puruṣottamo 'yam
(35) vinayī--
auddhatya-parihārī yaḥ kathyate vinayīty asau
yathā māgha-kāvye (13.7)--
avaloka eṣa nṛpateḥ sudūrato
rabhasād rathād avatarītum icchataḥ |
avatīrṇavān prathamam ātmanā harir
vinayaṃ viśeṣayati sambhrameṇa saḥ
(36) hrīmān--
jñāte 'smara-rahasye 'nyaiḥ kriyamāṇe stave 'thavā |
śālīnatvena saṅkocaṃ bhajan hrīmān udīryate
yathā lalita-mādhave (9.40)--
darodañcad-gopī-stana-parisara-prekṣaṇa-bhayāt
karotkampād īṣac calati kila govardhana-girau |
bhayārtair ārabdha-stutir akhila-gopaiḥ smita-mukhaṃ
puro dṛṣṭvā rāmaṃ jayati namitāsyo madhuripuḥ
(37) śaraṇāgata-pālakaḥ--
pālayan śaraṇāpannān śaraṇāgata-pālakaḥ
yathā--
jvara parihara vitrāsaṃ tvam atra samare kṛtāparādhe 'pi |
sadyaḥ prapadyamāne yad indavati yādavendro 'yam
(38) sukhī--
bhoktā ca duḥkha-gandhair apy aspṛṣṭaś ca sukhī bhavet
tatra ādyo, yathā--
ratnālaṅkāra-bhāras tava dhana-damano rājya-vṛttyāpy alabhyaḥ
svapne dambholi-pāṇer api duradhigamaṃ dvāri tauryatrikaṃ ca |
pārśve gaurī-gariṣṭhāḥ pracura-śaśi-kalāḥ kānta-sarvāṅga-bhājaḥ
sīmantinyaś ca nityaṃ yaduvara bhuvane kas tvad-anyo 'sti bhogī
dvitīyo, yathā--
na hāniṃ na mlāniṃ nija-gṛha-kṛtya-vyasanitāṃ
na ghoraṃ nodghūrṇāṃ na kila kadanaṃ vetti kim api |
varāṅgībhiḥ sāṅgīkṛta-suhṛd-anaṅgābhir abhito
harir vṛndāraṇye param aniśam uccair viharati
(39) bhakta-suhṛt--
susevyo dāsa-bandhuś ca dvidhā bhakta-suhṛn mataḥ
tatra ādyo, yathā viṣṇu-dharme--
tulasī-dala-mātreṇa jalasya culukena ca |
vikrīṇīte svam ātmānaṃ bhaktebhyo bhakta-vatsalaḥ
dvitīyo, yathā prathame (1.9.37)--
sva-nigamam apahāya mat-pratijñām
ṛtam adhikartum avapluto rathasthaḥ |
dhṛta-ratha-caraṇo 'bhyayāc caladgur
harir iva hantum ibhaṃ gatottarīyaḥ
(40) prema-vaśyaḥ--
priyatva-mātra-vaśyo yaḥ prema-vaśyo bhaved asau
yathā śrī-daśame (10.80.19)--
sakhyuḥ priyasya viprarṣer aṅga-saṅgāti-nirvṛtaḥ |
prīto vyamuñcad adhvindūn netrābhyāṃ puṣkarekṣaṇaḥ
yathā vā tatraiva (10.9.18)--
sva-mātuḥ svinna-gātrāyā visrasta-kavara-srajaḥ |
dṛṣṭvā pariśramaṃ kṛṣṇaḥ kṛpayāsīt sva-bandhane
(41) sarva-śubhaṅkaraḥ--
sarveṣāṃ hita-kārī yaḥ sa syāt sarva-śubhaṅkaraḥ
yathā--
kṛtāḥ kṛtārthā munayo vinodaiḥ
khala-kṣayeṇākhila-dhārmikāś ca |
vapur-vimardena khalāś ca yuddhe
na kasya pathyaṃ hariṇā vyadhāyi
(42) pratāpī--
pratāpī pauruṣodbhūta-śatru-tāpi prasiddhi-bhāk
yathā--
bhavataḥ pratāpa-tapane
bhuvanaṃ kṛṣṇa pratāpayati |
ghorāsura-ghukānāṃ
śaraṇam abhūt kandarā-timiram
(43) kīrtimān--
sādguṇyair nirmalaiḥ khyātaḥ kīrtimān iti kīrtyate
yathā--
tvad-yaśaḥ-kumuda-bandhu-kaumudī
śubhra-bhāvam abhito nayanty api |
nandanandana kathaṃ nu nirmame
kṛṣṇa-bhāva-kalilaṃ jagat-trayam
yathā vā lalita-mādhave (5.18)--
bhītā rudraṃ tyajati girijā śyāmam aprekṣya kaṇṭhaṃ
śubhraṃ dṛṣṭvā kṣipati vasanaṃ vismito nīla-vāsāḥ |
kṣīraṃ matvā śrapayati yamī-nīram ābhīrikotkā
gīte dāmodara-yaśasi te vīṇayā nāradena
(44) rakta-lokaḥ--
pātraṃ lokānurāgāṇāṃ rakta-lokaṃ vidur budhāḥ
yathā prathame (1.11.9)--
yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavān
kurūn madhūn vātha suhṛd-didṛkṣayā
tatrābda-koṭi-pratimaḥ kṣaṇo bhaved
raviṃ vinākṣṇor iva nas tavācyuta
yathā vā--
āśīs tathyā jaya jaya jayety āvirāste munīnāṃ
deva-śreṇī-stuti-kala-kalo meduraḥ prādurasti |
harṣād ghoṣaḥ sphurati parito nāgarīṇāṃ garīyān
ke vā raṅga-sthala-bhuvi harau bhejire nānurāgam
(45) sādhu-samāśrayaḥ--
sad-eka-pakṣapātī yaḥ sa syāt sādhu-samāśrayaḥ
yathā--
puruṣottama ced avātariṣyad
bhuvane 'smin na bhavān bhuvaḥ śivāya |
vikaṭāsura-maṇḍalān na jāne
sujanānāṃ bata kā daśābhaviṣyat
(46) nārī-gaṇa-mano-hārī--
nārī-gaṇa-mano-hārī sundarī-vṛnda-mohanaḥ
yathā śrī-daśame (10.90.26)--
śruta-mātro 'pi yaḥ strīṇāṃ prasahyākarṣate manaḥ |
urugāyorugīto vā paśyantīnāṃ ca kiṃ punaḥ
yathā vā--
tvaṃ cumbako 'si mādhava loha-mayī nūnam aṅganā-jātiḥ |
dhāvati tatas tato 'sau yato yataḥ krīḍayā bhramasi
(47) sarvārādhyaḥ--
sarveṣām agra-pūjyo yaḥ sa sarvārādhya ucyate
yathā prathame (1.9.41)--
muni-gaṇa-nṛpa-varya-saṅkule 'ntaḥ-
sadasi yudhiṣṭhira-rājasūya eṣām |
arhaṇam upapeda īkṣaṇīyo
mama dṛśi-gocara eṣa āvir ātmā
(48) samṛddhimān--
mahā-sampatti-yukto yo bhaved eṣa samṛddhimān
yathā--
ṣaṭ-pañcāśad-yadu-kula-bhuvāṃ koṭayas tvāṃ bhajante
varṣanty aṣṭau kim api nidhayaś cārtha-jātaṃ tavāmī |
śuddhāntaś ca sphurati navabhir lakṣitaḥ saudha-lakṣmair
lakṣmīṃ paśyan mura-damana te nātra citrāyate kaḥ
yathā vā kṛṣṇa-karṇāmṛte {*Not in any of the extant KK centuries.}--
cintāmaṇiś caraṇa-bhūṣaṇam aṅganānāṃ
śṛṅgāra-puṣpa-taravas taravaḥ surāṇām |
vṛndāvane vraja-dhanaṃ nanu kāma-dhenu-
vṛndāni ceti sukha-sindhur aho vibhūtiḥ
(49) varīyān--
sarveṣām ati-mukhyo yaḥ sa varīyān itīryate
yathā--
brahmann atra puru-dviṣā saha puraḥ pīṭhe niṣīda kṣaṇaṃ
tuṣṇīṃ tiṣṭha surendra cāṭubhir alaṃ vārīśa dūrībhava |
ete dvāri muhuḥ kathaṃ sura-gaṇāḥ kurvanti kolāhalaṃ
hanta dvāravatī-pater avasaro nādyāpi niṣpadyate
(50) īśvaraḥ--
dvidheśvaraḥ svatantraś ca durlaṅghyājñaś ca kīrtyate
tatra svatantro, yathā--
kṛṣṇaḥ prasādam akarod aparādhyate 'pi
pādāṅkam eva kila kāliya-pannagāya |
na brahmaṇe dṛśam api stuvate 'py apūrvaṃ
sthāne svatantra-carito nigamair nuto 'yam
durlaṅghyājño, yathā tṛtīye (3.2.21)--
svayaṃ tv asāmyātiśayas tryadhīśaḥ
svārājya-lakṣmy-āpta-samasta-kāmaḥ |
baliṃ haradbhiś cira-loka-pālaiḥ
kirīṭa-koṭy-eḍita-pāda-pīṭhaḥ
yathā vā--
navye brahmāṇḍa-vṛnde sṛjati vidhigaṇaḥ sṛṣṭaye yaḥ kṛtājño
rudraughaḥ kāla-jīrṇe kṣayam avatanute yaḥ kṣayāyānuśiṣṭaḥ |
rakṣāṃ viṣṇu-svarūpā vidadhati taruṇe rakṣiṇo ye tvad-aṃśāḥ
kaṃsāre santi sarve diśi diśi bhavataḥ śāsane 'jāṇḍanāthāḥ
atha (51) sadā-svarūpa-samprāptaḥ--
sadā-svarūpa-samprāpto māyā-kārya-vaśīkṛtaḥ
yathā prathame (1.11.39)--
etad īśanam īśasya prakṛti-stho 'pi tad-guṇaiḥ |
na yujyate sadātma-sthair yathā buddhis tad-āśrayā
(52) sarvajñaḥ--
para-citta-sthitaṃ deśa-kālādy-antaritaṃ tathā |
yo jānāti samastārthaḥ sa sarvajño nigadyate
yathā prathame (1.15.11)--
yo no jugopa vana etya duranta-kṛcchrād
durvāsaso 'ri-racitād ayutāgra-bhug yaḥ |
śākānna-śiṣṭam upayujya yatas tri-lokīṃ
tṛptām amaṃsta salile vinimagna-saṅghaḥ
(53) nitya-nūtanaḥ--
sadānubhūyamāno 'pi karoty ananubhūtavat |
vismayaṃ mādhurībhir yaḥ sa prokto nitya-nūtanaḥ
yathā prathame (1.11.34)--
yadyapy asau pārśva-gato raho-gatas
tathāpi tasyāṅghri-yugaṃ navaṃ navam |
pade pade kā virameta tat-padāc
calāpi yac chrīr na jahāti karhicit
yathā vā lalita-mādhave (1.52)--
kulavara-tanu-dharma-grāva-vṛndāni bhindan
sumukhi niśita-dīrghāpāṅga-ṭaṅka-cchaṭābhiḥ |
yugapad ayam apūrvaḥ kaḥ puro viśva-karmā
marakata-maṇi-lakṣair goṣṭha-kakṣāṃ cinoti
(54) sac-cid-ānanda-sāndrāṅgaḥ--
sac-cid-ānanda-sāndrāṅgaś cidānanda-ghanākṛtiḥ
yathā--
kleśe kramāt pañca-vidhe kṣayaṃ gate
yad-brahma-saukhyaṃ svayam asphurat param |
tad vyarthayan kaḥ purato narākṛtiḥ
śyāmo 'yam āmoda-bharaḥ prakāśate
yathā va brahma-saṃhitāyām ādi-puruṣa-rahasye (5.51)--
yasya prabhā prabhavato jagad-aṇḍa-koṭi-
koṭiṣv aśeṣa-vasudhādi vibhūti-bhinnam |
tad brahma niṣkalam anantam aśeṣa-bhūtaṃ
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi
ataḥ śrī-vaiṣṇavaiḥ sarva-śruti-smṛti-nidarśanaiḥ |
tad brahma śrī-bhagavato vibhūtir iti kīrtyate
tathā hi yāmunācārya-stotre (14)--
yad-aṇḍāntara-gocaraṃ ca yad
daśottarāṇy āvaraṇāni yāni ca |
guṇāḥ pradhānaṃ puruṣaḥ paraṃ padaṃ
parātparaṃ brahma ca te vibhūtayaḥ
(55) sarva-siddhi-niṣevitaḥ--
sva-vaśākhila-siddhiḥ syāt sarva-siddhi-niṣevitaḥ
yathā--
daśabhiḥ siddha-sakhībhir vṛtā mahā-siddhayaḥ kramād aṣṭau |
aṇimādayo labhante nāvasaraṃ dvāri kṛṣṇasya
(56) atha avicintya-mahā-śaktiḥ--
divya-sargādi-kartṛtvaṃ brahma-rudrādi-mohanam |
bhakta-prārabdha-vidhvaṃsa ity ādy acintya-śaktitā
tatra divya-sargādi-kartṛtvaṃ, yathā--
āsīc chāyā-dvitīyaḥ prathamam atha vibhur vatsa-ḍimbhādi-dehān
aṃśenāṃśena cakre tad anu bahu-catur-bāhutāṃ teṣu tene |
vṛttas tattvādi-vītair atha kam alabhavaiḥ stūyamāno 'khilātmā
tāvad brahmāṇḍa-sevyaḥ sphuṭam ajani tato yaḥ prapadye tam īśam
brahma-rudrādi-mohanaṃ, yathā--
mohitaḥ śiśu-kṛtau pitāmaho
hanta śambhur api jṛmbhito raṇe |
yena kaṃsa-ripuṇādya tat-puraḥ
ke mahendra vibudhā bhavad-vidhāḥ
bhakta-prārabdha-vidhvaṃso, yathā śrī-daśame (10.45.45)--
guru-putram ihānītaṃ nija-karma-nibandhanam |
ānayasva mahārāja mac-chāsana-puraskṛtaḥ
ādi-śabdena durghaṭa-ghaṭanāpi--
api jani-parihīnaḥ sūnur ābhīra-bhartur
vibhur api bhuja-yugmotsaṅga-paryāpta-mūrtiḥ |
prakaṭita-bahu-rūpo 'py eka-rūpaḥ prabhur me
dhiyam ayam avicintyānanta-śaktir dhinoti
(57) koṭi-brahmāṇḍa-vigrahaḥ--
agaṇya-jagad-aṇḍāḍhyaḥ koṭi-brahmāṇḍa-vigrahaḥ |
iti śrī-vigrahasyāsya vibhutvam anukīrtitam
yathā tatraiva (10.14.11)--
kvāhaṃ tamo-mahad-ahaṃ-kha-carāgni-vār-bhū-
saṃveṣṭitāṇḍa-ghaṭa-sapta-vitasti-kāyaḥ |
kvedṛg-vidhāvigaṇitāṇḍa-parāṇu-caryā-
vātādhva-roma-vivarasya ca te mahitvam
yathā vā--
tattvair brahmāṇḍam āḍhyaṃ surakula-bhuvanaiś cāṅkitaṃ yojanānāṃ
pañcāśat-koṭy-akharva-kṣiti-khacitam idaṃ yac ca pātāla-pūrṇam |
tādṛg-brahmāṇḍa-lakṣāyuta-paricaya-bhāg eka-kakṣaṃ vidhātrā
dṛṣṭaṃ yasyātra vṛndāvanam api bhavataḥ kaḥ stutau tasya śaktaḥ
(58) avatārāvalī-bījam
avatārāvalī-bījam avatārī nigadyate
yathā śrī-gīta-govinde (1.16)--
vedān uddharate jaganti vahate bhūgolam udbibhrate
daityaṃ dārayate baliṃ chalayate kṣatra-kṣayaṃ kurvate |
paulastyaṃ jayate halaṃ kalayate kāruṇyam ātanvate
mlecchān mūrcchayate daśākṛti-kṛte kṛṣṇāya tubhyaṃ namaḥ
(59) hatāri-gati-dāyakaḥ--
mukti-dātā hatārīṇāṃ hatāri-gati-dāyakaḥ
yathā--
parābhavaṃ phenila-vaktratāṃ ca
bandhaṃ ca bhītiṃ ca mṛtiṃ ca kṛtvā |
pavarga-dātāpi śikhaṇḍa-maule
tvaṃ śātravāṇām apavargado 'si
yathā vā--
citraṃ murāre sura-vairi-pakṣas
tvayā samantād anubaddha-yuddhaḥ |
amitra-vṛndāny avibhidya bhedaṃ
mitrasya kurvann amṛtaṃ prayāti
(60) ātmārāma-gaṇākarṣī--
ātmārāma-gaṇākarṣīty etad vyaktārtham eva hi
yathā--
pūrṇa-paramahaṃsaṃ māṃ mādhava līlā-mahauṣadhir ghrātā |
kṛtvā bata sāraṅgaṃ vyadhita kathaṃ sārase tṛṣitam
athāsādharaṇa-guṇa-catuṣke-- (61) līlā-mādhuryaṃ--
yathā bṛhad-vāmane--
santi yadyapi me prājyā līlās tās tā manoharāḥ |
na hi jāne smṛte rāse mano me kīdṛśaṃ bhavet
yathā vā--
parisphuratu sundaraṃ caritram atra lakṣmī-pates
tathā bhuvana-nandinas tad-avatāra-vṛndasya ca |
harer api camatkṛti-prakara-vardhanaḥ kintu me
bibharti hṛdi vismayaṃ kam api rāsa-līlā-rasaḥ
(62) premṇā priyādhikyam, yathā śrī-daśame (10.31.15)--
aṭati yad bhavān ahni kānanaṃ
truṭir yugāyate tvām apaśyatām |
kuṭila-kuntalaṃ śrī-mukhaṃ ca te
jaḍa udīkṣitāṃ pakṣma-kṛt dṛśām
yathā vā--
brahma-rātri-tatir apy agha-śatro
sā kṣaṇārdhavad agāt tava saṅge |
hā kṣaṇārdham api vallavikānāṃ
brahma-rātri-tativad virahe 'bhūt
(63) veṇu-mādhuryam, yathā tatraiva (10.33.15)--
savanaśas tad-upadhārya sureśāḥ
śakra-śarva-parameṣṭhi-purogāḥ |
kavaya ānata-kandhara-cittāḥ
kaśmalaṃ yayur aniścita-tattvāḥ
yathā vā vidagdha-mādhave (1.26)--
rundhann ambu-bhṛtaś camatkṛti-paraṃ kurvan muhus tumburuṃ
dhyānād antarayan sanandana-mukhān vismerayan vedhasam |
autsukyāvalibhir baliṃ caṭulayan bhogīndram āghūrṇayan
bhindann aṇḍa-kaṭāha-bhittim abhito babhrāma vaṃśī-dhvaniḥ
(64) rūpa-mādhuryaṃ, yathā tṛtīye (3.2.12)--
yan martya-līlaupayikaṃ sva-yoga-
māyā-balaṃ darśayatā gṛhītam |
vismāpanaṃ svasya ca saubhagarddheḥ
paraṃ padaṃ bhūṣaṇa-bhūṣaṇāṅgam
śrī-daśame ca (10.29.40)--
kā stry aṅga te kala-padāyata-mūrcchitena
saṃmohitā'ryapadavīṃ na calet trilokyām |
trailokya-saubhagam idaṃ ca nirīkṣya rūpaṃ
yad go-dvija-druma-mṛgān pulakāny abibhrat
yathā vā, lalita-mādhave (8.34)--
aparikalita-pūrvaḥ kaś camatkāra-kārī
sphurati mama garīyān eṣa mādhurya-pūraḥ |
ayam aham api hanta prekṣya yaṃ lubdha-cetāḥ
sarabhasam upabhoktuṃ kāmaye rādhikeva
samasta-vividhāścarya-kalyāṇa-guṇa-vāridheḥ |
guṇānām iha kṛṣṇasya diṅ-mātram upadarśitam
yathā ca śrī-daśame (10.14.7)--
guṇātmanas te 'pi guṇān vimātuṃ
hitāvatīrṇasya ka īśire 'sya |
kālena yair vā vimitāḥ sukalpair
bhū-pāṃśavaḥ khe mihikā dyubhāsaḥ
nitya-guṇo vanamālī, yad api śikhāmaṇir aśeṣa-netṝṇām |
bhaktāpekṣikam asya, trividhatvaṃ likhyate tad api
hariḥ pūrṇatamaḥ pūrṇataraḥ pūrṇa iti tridhā |
śreṣṭha-madhyādibhiḥ śabdair nāṭye yaḥ paripaṭhyate
prakāśitākhila-guṇaḥ smṛtaḥ pūrṇatamo budhaiḥ |
asarva-vyañjakaḥ pūrṇataraḥ pūrṇo 'lpa-darśakaḥ
kṛṣṇasya pūrṇatamatā vyaktābhūd gokulāntare |
pūrṇatā pūrṇataratā dvārakā-mathurādiṣu
sa punaś caturvidhaḥ syād dhīrodāttaś ca dhīra-lalitaś ca |
dhīra-praśānta-nāmā tathaiva dhīroddhataḥ kathitaḥ
bahuvidha-guṇa-kriyāṇām āspada-bhūtasya padmanābhasya |
tat-tal-līlā-bhedād virudhyate na hi catur-vidhāḥ
tatra dhīrodāttaḥ--
gambhīro vinayī kṣantā karuṇaḥ sudṛḍha-vrataḥ |
akatthano gūḍha-garvo dhīrodāttaḥ su-sattva-bhṛt
yathā--
vīraṃ-manya-mada-prahāri-hasitaṃ dhaureyam ārtoddhṛtau
nirvyūḍha-vratam unnata-kṣiti-dharoddhāreṇa dhīrākṛtim |
mayy uccaiḥ kṛta-kilbiṣe 'pi madhuraṃ stutyā muhur yantritaṃ
prekṣya tvāṃ mama durvitarkya-hṛdayaṃ dhīr gīś ca na spandate
gambhīratvādi-sāmānya-guṇā yad iha kīrtitāḥ |
tad eteṣu tad-ādhikya-pratipādana-hetave
idaṃ hi dhīrodāttatvaṃ pūrvaiḥ proktaṃ raghūdvahe |
tat-tad-bhaktānusāreṇa tathā kṛṣṇe vilokyate
dhīra-lalitaḥ--
vidagdho nava-tāruṇyaḥ parihāsa-viśāradaḥ |
niścinto dhīra-lalitaḥ syāt prāyaḥ preyasī-vaśaḥ
yathā--
vācā sūcita-śarvarī-rati-kalā-prāgalbhyayā rādhikāṃ
vrīḍā-kuñcita-locanāṃ viracayann agre sakhīnām asau |
tad-vakṣo-ruha-citra-keli-makarī-pāṇḍitya-pāraṃ gataḥ
kaiśoraṃ saphalī-karoti kalayan kuñje vihāraṃ hariḥ
govinde prakaṭaṃ dhīra-lalitatvaṃ pradarśyate |
udāharanti nāṭya-jñāḥ prāyo 'tra makara-dhvajam
dhīra-śāntaḥ--
śama-prakṛtikaḥ kleśa-sahanaś ca vivecakaḥ |
vinayādi-guṇopeto dhīra-śānta udīryate
yathā--
vinaya-madhura-mūrtir manthara-snigdha-tāro
vacana-paṭima-bhaṅgī-sūcitāśeṣa-nītiḥ |
abhidadhad iha dharmaṃ dharma-putropakaṇṭhe
dvija-patir iva sākṣāt prekṣyate kaṃsa-vairī
yudhiṣṭhirādiko dhīrair dhīra-śāntaḥ prakīrtitaḥ
dhīroddhataḥ--
mātsaryavān ahaṅkārī māyāvī roṣaṇaś calaḥ |
vikatthanaś ca vidvadbhir dhīroddhata udāhṛtaḥ
yathā--
āḥ pāpin yavanendra dardura punar vyāghuṭya sadyas tvayā
vāsaḥ kutracid andha-kūpa-kuhara-kroḍe 'dya nirmīyatām |
helottānita-dṛṣṭi-mātra-bhasita-brahmāṇḍāṇḍaḥ puro
jāgarmi tvad-upagrahāya bhujagaḥ kṛṣṇo 'tra kṛṣṇābhidhaḥ
dhīroddhatas tu vidvadbhir bhīmasenādir ucyate
mātsaryādyāḥ pratīyante doṣatvena yad apy amī |
līlā-viśeṣa-śālitvān nirdoṣe 'tre guṇāḥ smṛtāḥ
yathā vā--
ambho-bhāra-bhara-praṇamra-jalada-bhrāntiṃ vitanvann asau
ghorāḍambara-ḍambaraḥ suvikuṭām utkṣipya hastārgalām |
durvāraḥ para-vāraṇaḥ svayam ahaṃ labdho 'smi kṛṣṇaḥ puro
re śrīdāma-kuraṅgasaṅgara-bhuvo bhaṅgaṃ tvam aṅgīkuru
mitho virodhino 'py atra kecin nigaditā guṇāḥ |
harau niraṅkuśaiśvaryāt ko 'pi na syād asambhavaḥ
tathā ca kaurme--
asthūlaś cāṇuś caiva sthūlo 'ṇuś caiva sarvataḥ |
avarṇaḥ sarvataḥ proktaḥ śyāmo raktānta-locanaḥ |
aiśvarya-yogād bhagavān viruddhārtho 'bhidhīyate
tathāpi doṣāḥ parame naivāhāryāḥ kathañcana |
guṇā viruddhā apy ete samāhāryāḥ samantataḥ
mahāvārāhe ca--
sarve nityāḥ śāśvatāś ca dehās tasya parātmanaḥ |
hānopādāna-rahitā naiva prakṛtijāḥ kvacit
paramānanda-sandohā jñāna-mātrāś ca sarvataḥ |
sarve sarva-guṇaiḥ pūrṇāḥ sarva-doṣa-vivarjitāḥ
vaiṣṇava-tantre 'pi--
aṣṭādaśa-mahā-doṣai rahitā bhagavat-tanuḥ |
sarvaiśvaryamayī satya-vijñānānanda-rūpiṇī
aṣṭādaśa-mahā-doṣāḥ, yathā viṣṇu-yāmale--
mohas tandrā bhramo rukṣa-rasatā kāma ulbaṇaḥ |
lolatā mada-mātsarye hiṃsā kheda-pariśramau
asatyaṃ krodha ākāṅkṣā āśaṅkā viśva-vibhramaḥ |
viṣamatvaṃ parāpekṣā doṣā aṣṭādaśoditāḥ
itthaṃ sarvāvatārebhyas tato 'py atrāvatāriṇaḥ |
vrajendra-nandane suṣṭhu mādhurya-bhara īritaḥ
tathā ca brahma-saṃhitāyām ādi-puruṣa-rahasye (5.59)--
yasyaika-niśvasita-kālam athāvalambya
jīvanti loma-bilajā jagad-aṇḍa-nāthāḥ |
viṣṇur mahān sa iha yasya kalā-viśeṣo
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi
athāṣṭāv anukīrtyante sad-guṇatvena viśrutāḥ |
maṅgalālaṅkriyā-rūpāḥ sattva-bhedās tu pauruṣāḥ
śobhā vilāso mādhuryaṃ māṅgalyaṃ sthairya-tejasī |
lalitaudāryam ity ete sattva-bhedās tu pauruṣāḥ
tatra śobhā--
nīce dayādhike spardhā śauryotsāhau ca dakṣatā |
satyaṃ ca vyaktim āyāti yatra śobheti tāṃ viduḥ
yathā--
svarga-dhvaṃsaṃ vidhitsur vraja-bhuvi kadanaṃ suṣṭhu vīkṣyātivṛṣṭyā
nīcān ālocya paścān namuci-ripu-mukhānūḍha-kāruṇya-vīciḥ |
aprekṣya svena tulyaṃ kam api nija-ruṣām atra paryāpti-pātraṃ
bandhūn ānandayiṣyann udaharatu hariḥ satya-sandho mahādrim
vilāsaḥ--
vṛṣabhasyeva gambhīrā gatir dhīraṃ ca vīkṣaṇam |
sa-smitaṃ ca vaco yatra sa vilāsa itīryate
yathā--
malla-śreṇyām avinayavatīṃ mantharāṃ nyasya dṛṣṭiṃ
vyādhunvāno dvipa iva bhuvaṃ vikramāḍambareṇa |
vāg-ārambhe smita-parimalaiḥ kṣālayan mañca-kakṣāṃ
tuṅge raṅga-sthala-parisare sārasākṣaḥ sasāra
mādhuryam--
tan mādhuryaṃ bhaved yatra ceṣṭādeḥ spṛhaṇīyatā
yathā--
varām adhyāsīnas taṭa-bhuvam avaṣṭambha-rucibhiḥ
kadambaiḥ prālambaṃ pravalita-vilambaṃ viracayan |
prapannāyām agre mihira-duhitus tīrtha-padavīṃ
kuraṅgī-netrāyāṃ madhu-ripur apāṅgaṃ vikirati
māṅgalyam--
māṅgalyaṃ jagatām eva viśvāsāspadatā matā
yathā--
anyāyyaṃ na harāv iti vyapagata-dvārārgalā dānavā
rakṣī kṛṣṇa iti pramattam abhitaḥ krīḍāsu raktāḥ surāḥ |
sākṣī vetti sa bhaktim ity avanata-vrātāś ca cintojjhitāḥ
ke viśvambhara na tvad-aṅghri-yugale viśrambhitāṃ bhejire
sthairyam--
vyavasāyād acalanaṃ sthairyaṃ vighnākulād api
yathā--
pratikule 'pi sa-śūle, śive śivāyāṃ niraṃśukāyāṃ ca |
vyalunād eva mukundo vindhyāvali-nandanasya bhujān
tejaḥ--
sarva-cittāvagāhitvaṃ tejaḥ sadbhir udīryate
yathā śrī-daśame (10.43.17)--
mallānām aśanir nṝṇāṃ naravaraḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān
gopānāṃ svajano 'satāṃ kṣitirbhujāṃ śāstā sva-pitroḥ śiśuḥ |
mṛtyur bhoja-pater virāḍ aviduṣāṃ tattvaṃ paraṃ yogināṃ
vṛṣṇīnāṃ paradevateti vidito raṅgaḥ gataḥ sāgrajaḥ
yathā--
tejo budhair avajñāder asahiṣṇutvam ucyate
yathā--
ākruṣṭe prakaṭaṃ didaṇḍayiṣuṇā caṇḍena raṅga-sthale
nande cānakadundubhau ca purataḥ kaṃsena viśva-druhā |
dṛṣṭiṃ tatra surāri-mṛtyu-kulaṭā-samparka-dūtīṃ kṣipan
mañcasyopari sañcukurdiṣur asau paśyācyutaḥ prāñcati
lalitam--
śṛṅgāra-pracurā ceṣṭā yatra taṃ lalitaṃ viduḥ
yathā--
vidhatte rādhāyāḥ kuca-mukulayoḥ keli-makarīṃ
kareṇa vyagrātmā sarabhasam asavyena rasikaḥ |
ariṣṭe sāṭopaṃ kaṭu ruvati savyena vihasann
udañcad-romāñcaṃ racayati ca kṛṣṇaḥ parikaram
audāryam--
ātmādy-arpaṇa-kāritvam audāryam iti kīrtyate
yathā--
vadānyaḥ ko bhaved atra vadānyaḥ puruṣottamāt |
akiñcanāya yenātmā nirguṇāyāpi dīyate
sāmānyā nāyaka-guṇāḥ sthiratādyā yad apy amī |
tathāpi pūrvataḥ kiñcid viśeṣāt punar īritāḥ
athāsya sahāyāḥ--
asya gargādayo dharme yuyudhānādayo yudhi |
uddhavādyās tathā mantre sahāyāḥ parikīrtitāḥ
atha kṛṣṇa-bhaktāḥ--
tad-bhāva-bhāvita-svāntāḥ kṛṣṇa-bhaktā itīritāḥ
yo satya-vākya ity ādyā hrīmān ity antimā guṇāḥ |
proktāḥ kṛṣṇe 'sya bhakteṣu te vijñeyā manīṣibhiḥ
te sādhakāś ca siddhāś ca dvi-vidhāḥ parikīrtitāḥ
tatra sādhakāḥ--
utpanna-ratayaḥ samyaṅ nairvighnyam anupāgatāḥ |
kṛṣṇa-sākṣāt-kṛtau yogyāḥ sādhakāḥ parikīrtitāḥ
yathaikādaśe (11.2.46)--
īśvare tad-adhīneṣu bāliśeṣu dviṣatsu ca |
prema-maitrī-kṛpopekṣā yaḥ karoti sa madhyamaḥ
yathā vā--
siktāpy aśru-jalotkareṇa bhagavad-vārtā-nadī-janmanā
tiṣṭhaty eva bhavāgni-hetir iti te dhīmann alaṃ cintayā |
hṛd-vyomany amṛta-spṛhā-hara-kṛpā-vṛṣṭeḥ sphuṭaṃ lakṣyate
nediṣṭaḥ pṛthu-roma-tāṇḍava-bharāt kṛṣṇāmbudhasyodgamaḥ
bilvamaṅgala-tulyā ye sādhakās te prakīrtitāḥ
atha siddhāḥ--
avijñātākhila-kleśāḥ sadā kṛṣṇāśrita-kriyāḥ |
siddhāḥ syuḥ santata-prema-saukhyāsvāda-parāyaṇāḥ
samprāpta-siddhayaḥ siddhā nitya-siddhāś ca te tridhā
tatra samprāpta-siddhayaḥ--
sādhanaiḥ kṛpayā cāsya dvidhā samprāpta-siddhayaḥ
tatra sādhana-siddhāḥ, yathā tṛtīye (3.15.25)--
yac ca vrajanty animiṣām ṛṣabhānuvṛttyā
dūre yamā hy upari naḥ spṛhaṇīya-śīlāḥ |
bhartur mithaḥ su-yaśasaḥ kathanānurāga-
vaiklavya-bāṣpa-kalayā pulakī-kṛtāṅgāḥ
yathā vā--
ye bhakti-prabhaviṣṇutā-kavalita-kleśormayaḥ kurvate
dṛk-pāte 'pi ghṛṇāṃ kṛta-praṇatiṣu prāyeṇa mokṣādiṣu |
tān prema-prasarotsava-stavakita-svāntān pramodāśrubhir
nirdhautāsya-taṭān muhuḥ pulakino dhanyān namaskurmahe
mārkaṇḍeyādayaḥ proktāḥ sādhanaiḥ prāpta-siddhayaḥ
atha kṛpā-siddhāḥ, yathā śrī-daśame (10.23.42-43)--
nāsāṃ dvijāti-saṃskāro na nivāso gurāv api |
na tapo nātma-mīmāṃsā na śaucaṃ na kriyāḥ śubhāḥ
athāpi hy uttamaḥśloke kṛṣṇe yogeśvareśvare |
bhaktir dṛḍhā na cāsmākaṃ saṃskārādimatām api
yathā vā--
na kācid abhavad guror bhajana-yantraṇe 'bhijñatā
na sādhana-vidhau ca te śrama-lavasya gandho 'py abhūt |
gato 'si caritārthatāṃ paramahaṃsa-mṛgya-śriyā
mukunda-pada-padmayoḥ praṇaya-sīdhuno dhārayā
kṛpā-siddhā yajña-patnī-vairocani-śukādayaḥ
atha nitya-siddhāḥ--
ātma-koṭi-guṇaṃ kṛṣṇe premāṇaṃ paramaṃ gatāḥ |
nityānanda-guṇāḥ sarve nitya-siddhā mukundavat
yathā pādme śrī-bhagavat-satyabhāmā-devī-saṃvāde--
atha brahmādi-devānāṃ tathā prārthanayā bhuvaḥ |
āgato 'haṃ gaṇāḥ sarve jātās te 'pi mayā saha
ete hi yādavāḥ sarve mad-gaṇā eva bhāmini |
sarvadā mat-priyā devi mat-tulya-guṇa-śālinaḥ
tathā ca śrī-daśame (10.14.32)--
aho bhāgyam aho bhāgyaṃ nanda-gopa-vrajaukasām |
yan-mitraṃ paramānandaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam
tatraiva (10.26.13)--
dustyajaś cānurāgo 'smin sarveṣāṃ no vrajaukasām |
nanda te tanaye 'smāsu tasyāpy autpattikaḥ katham
sanātanaṃ mitram iti tasyāpy autpattikaḥ katham |
sneho 'smāsv iti caiteṣāṃ nitya-preṣṭhatvam āgatam
ity ataḥ kathitā nitya-priyā yādava-vallavāḥ |
eṣāṃ laukikavac-ceṣṭā līlā mura-ripor iva
tathā hi pādmottara-khaṇḍe--
yathā saumitri-bharatau yathā saṅkarṣaṇādayaḥ |
tathā tenaiva jāyante nija-lokād yadṛcchayā
punas tenaiva gacchanti tat-padaṃ śāśvataṃ param |
na karma-bandhanaṃ janma vaiṣṇavānāṃ ca vidyate
ye proktāḥ pañca-pañcāśat kramāt kaṃsaripor guṇāḥ |
te cānye cāpi siddheṣu siddhidatvādayo matāḥ
bhaktās tu kīrtitāḥ śāntās tathā dāsa-sutādayaḥ |
sakhāyo guru-vargāś ca preyasyaś ceti pañcadhā
atha uddīpanāḥ--
uddīpanās tu te proktā bhāvam uddīpayanti ye |
te tu śrī-kṛṣṇa-candrasya guṇāś ceṣṭāḥ prasādhanam
smitāṅga-saurabhe vaṃśa-śṛṅga-nūpura-kambavaḥ |
padāṅka-kṣetra-tulasī-bhakta-tad-vāsarādayaḥ
tatra guṇāḥ--
guṇās tu trividhāḥ proktāḥ kāya-vāṅ-mānasāśrayāḥ
tatra kāyikāḥ--
vayaḥ-saundarya-rūpāṇi kāyikāmṛdutādayaḥ
guṇāḥ svarūpam evāsya kāyikādyā yadapy amī |
bhedaṃ svīkṛtya varṇyante tathāpy uddīpanā iti
atas tasya svarūpasya syād ālambanataiva hi |
uddīpanatvam eva syād bhūṣaṇādes tu kevalam
eṣām ālambanatvaṃ ca tathoddīpanatāpi ca
tatra vayaḥ--
vayaḥ kaumāra-paugaṇḍa-kaiśoram iti tat tridhā
kaumāraṃ pañcamābdāntaṃ paugaṇḍaṃ daśamāvadhi |
ā-ṣoḍaśāc ca kaiśoraṃ yauvanaṃ syāt tataḥ param
aucityāt tatra kaumāraṃ vaktavyaṃ vatsale rase |
paugaṇḍaṃ preyasi tat-tat-khelādi-yogataḥ
śraiṣṭhyam ujjvala evāsya kaiśorasya tathāpy adaḥ |
prāyaḥ sarva-rasaucityād atrodāhriyate kramāt
ādyaṃ madhyaṃ tathā śeṣaṃ kaiśoraṃ trividhaṃ bhavet
tatra ādyam--
varṇasyojjvalatā kāpi netrānte cāruṇa-cchaviḥ |
romāvali-prakaṭatā kaiśore prathame sati
tathā--
harati śitimā ko 'py aṅgānāṃ mahendra-maṇi-śriyaṃ
praviśati dṛśor ante kāntir manāg iva lohinī |
sakhi tanu- ruhāṃ rājiḥ sūkṣmā darāsya virohate
sphurati suṣamā navyedānīṃ tanau vana-mālinaḥ
vaijayantī-śikhaṇḍādi-naṭa-pravara-veśatā |
vaṃśī-madhurimā vastra-śobhā cātra paricchadaḥ
yathā śrī-daśame (10.21.5)--
barhāpīḍaṃ naṭa-vara-vapuḥ karṇayoḥ karṇikāraṃ
bibhrad-vāsaḥ kanaka-kapiśaṃ vaijayantīṃ ca mālām |
randhrān veṇor adhara-sudhayā pūrayan gopa-vṛndair
vṛndāraṇyaṃ sva-pada-ramaṇaṃ prāviśad gīta-kīrtiḥ
kharatātra nakhāgrāṇāṃ dhanur āndolitā bhruvoḥ |
radānāṃ rañjanaṃ rāga-cūrṇair ity ādi ceṣṭitam
yathā--
navaṃ dhanur ivātanor naṭad-agha-dviṣor bhrū-yugaṃ
śarālir iva śāṇitā nakhara-rājir agre kharā |
virājati śarīriṇī rucira-danta-lekhāruṇā
na kā sakhi samīkṣaṇād yuvatir asya vitrasyati
tan-mohanatā, yathā--
kartuṃ mugdhāḥ svayam acaṭunā na kṣamante 'bhiyogaṃ
na vyādātuṃ kvacid api jane vaktram apy utsahante |
dṛṣṭvā tās te nava-madhurima-smeratāṃ mādhavārtāḥ
sva-prāṇebhyas trayam udasṛjann adya toyāñjalīnām
atha madhyamam--
ūru-dvayasya bāhvoś ca kāpi śrīr urasas tathā |
mūrter mādhurimādyaṃ ca kaiśore sati madhyame
yathā--
spṛhayati kari-śuṇḍā-daṇḍanāyoru-yugmaṃ
garuḍa-maṇi-kavāṭī-sakhyam icchaty uraś ca |
bhuja-yugam api dhitsaty argalāvarga-nindām
abhinava-taruṇimnaḥ prakrame keśavasya
mukhaṃ smita-vilāsāḍhyaṃ vibhramottarale dṛśau |
tri-jagan-mohanaṃ gītam ity ādir iha mādhurī
yathā--
anaṅga-naya-cāturī-paricayottaraṅge dṛśau
mukhāmbujam udañcita-smita-vilāsa-ramyādharam |
acañcala-kulāṅganā-vrata-viḍambi-saṅgītakaṃ
hares taruṇimāṅkure sphurati mādhurī kāpy abhūt
vaidagdhī-sāra-vistāraḥ kuñja-keli-mahotsavaḥ |
ārambho rāsa-līlāder iha ceṣṭādi-sauṣṭhavam
yathā--
vyaktālakta-padaiḥ kvacit pariluṭhat-piñchāvataṃsaiḥ kvacit
talpair vicyuta-kāñcibhiḥ kvacid asau vyākīrṇa-kuñjotkarā |
prodyan-maṇḍala-bandha-tāṇḍava-ghaṭālakṣmollasat-saikatā
govindasya vilāsa-vṛndam adhikaṃ vṛndāṭavī śaṃsati
tan-mohanatā, yathā--
vidūrān mārāgniṃ hṛdaya-ravi-kānte prakaṭayann
udasyan dharmenduṃ vidadhad abhito rāga-paṭalam |
kathaṃ hā nas trāṇaṃ sakhi mukulayan bodha-kumudaṃ
tarasvī kṛṣṇābbhre madhurima-bharārko 'bhyudayate
atha śeṣam--
pūrvato 'py adhikotkarṣaṃ bāḍham aṅgāni bibhrati |
tri-vali-vyaktir ity ādyaṃ kaiśore carame sati
yathā--
marakata-girer gaṇḍa-grāva-prabhā-hara-rakṣasaṃ
śata-makha-maṇi-stambhārambha-pramāthi-bhuja-dvayam |
tanu-taraṇijā-vīci-cchāyā-viḍambi-bali-trayaṃ
madana-kadalī-sādhiṣṭhoruṃ smarāmy asurāntakam
tan-mādhuryaṃ, yathā--
daśārdha-śara-mādhurī-damana-dakṣayāṅga-śriyā
vidhūnita-vadhū-dhṛtiṃ varakalā-vilāsāspadam |
dṛg-añcala-camatkṛti-kṣapita-khañjarīṭa-dyutiṃ
sphurat-taruṇimodgamaṃ taruṇi paśya pītāmbaram
idam eva hareḥ prājñair nava-yauvanam ucyate
atra gokula-devīnāṃ bhāva-sarvasva-śālitā |
abhūta-pūrva-kandarpa-tantra-līlotsavādayaḥ
yathā--
kāntābhiḥ kalahāyate kvacid ayaṃ kandarpa-lekhān kvacit
kīrair arpayati kvacid vitanute krīḍābhisārodyamam |
sakhyā bhedayati kvacit smara-kalā-ṣāḍguṇyavān īhate
sandhiṃ kvāpy anuśāsti kuñja-nṛpatiḥ śṛṅgāra-rājyottamam
tan-mohanatā, yathā--
karṇākarṇi sakhī-janena vijane dūtī-stuti-prakriyā
patyur vañcana-cāturī guṇanikā kuñja-prayāṇe niśi* |
vādhiryaṃ guru-vāci veṇu-virutāv utkarṇateti vratān
kaiśoreṇa tavādya kṛṣṇa guruṇā gaurī-gaṇaḥ paṭhyate
{*kuṇḍa iti kvacit}
netuḥ svarūpam evoktaṃ kaiśoram iha yadyapi |
nānākṛti-prakaṭanāt tathāpy uddīpanaṃ matam
bālye 'pi nava-tāruṇya-prākaṭyaṃ kvacit |
tan nātirasa-vāhitvān na rasajñair udāhṛtam
atha saundaryam--
bhavet saundaryam aṅgānāṃ sanniveśo yathocitam
yathā--
mukhaṃ te dīrghākṣaṃ marakata-taṭī-pīvaram uro
bhuja-dvandvaṃ stambha-dyuti-suvalitaṃ pārśva-yugalam |
parikṣīṇo madhyaḥ prathima-laharī-hāri jaghanaṃ
na kasyāḥ kaṃsāre harati hṛdayaṃ paṅkaja-dṛśaḥ
atha rūpam--
vibhūṣaṇaṃ vibhūṣyaṃ syād yena tad rūpam ucyate
yathā--
kṛṣṇasya maṇḍana-tatir maṇi-kuṇḍalādyā
nītāṅga-saṅgatim alaṅkṛtaye varāṅgi |
śaktā babhūva na manāg api tad-vidhāne
sā pratyuta svayam analpam alaṅkṛtāsīt
atha mṛdutā--
mṛdutā komalasyāpi saṃsparśāsahatocyate
yathā--
ahaha navāmbuda-kānter amuṣya sukumāratā kumārasya |
api nava-pallava-saṅgād aṅgāny aparajya śīryanti
ye nāyaka-prakaraṇe vācikā mānasās tathā |
guṇāḥ proktānta evātra jñeyā uddīpanā budhaḥ
ceṣṭā--
ceṣṭā rāsādi-līlāḥ syus tathā duṣṭa-vadhādayaḥ
tatra rāso, yathā--
nṛtyad-gopa-nitambinī-kṛta-parīrambhasya rambhādibhir
gīrvāṇībhir anaṅga-raṅga-vivaśaṃ sandṛśyamāna-śriyaḥ |
krīḍā-tāṇḍava-paṇḍitasya paritaḥ śrī-puṇḍarīkākṣa te
rāsārambha-rasārthino madhurimā cetāṃsi naḥ karṣati
duṣṭa-vadho, yathā lalita-mādhave (9.50)--
śambhur vṛṣaṃ nayati mandara-kandarāntar
mlānaḥ salīlam api yatra śiro dhunāne |
āḥ kautukaṃ kalaya keli-lavād ariṣṭaṃ
taṃ duṣṭa-puṅgavam asau harir unmamātha
atha prasādhanam--
kathitaṃ vasanākalpa-maṇḍanādyaṃ prasādhanam
tatra vasanam--
navārka-raśmi-kāśmīra-haritālādi-sannibham |
yugaṃ catuṣkaṃ bhūyiṣṭhaṃ vasanaṃ tri-vidhaṃ hareḥ
tatra yugam--
paridhānaṃ sa-saṃvyānaṃ yuga-rūpam udīritam
yathā stavāvalyāṃ mukundāṣṭake (3)--
kanaka-nivaha-śobhānandi pītaṃ nitambe
tad-upari navaraktaṃ vastram itthaṃ dadhānaḥ |
priyam iva kila varṇaṃ rāga-yuktaṃ priyāyāḥ
praṇayatu mama netrābhīṣṭa-pūrtiṃ mukundaḥ
catuṣkam--
catuṣkaṃ kañcukoṣṇīṣa-tunda-bandhāntarīyakam
yathā--
smerāsyaḥ parihita-pāṭalāmbara-śrīś
channāṅgaḥ puraṭa-rucoru-kañcakena |
uṣṇīṣaṃ dadhad aruṇaṃ dhaṭīṃ ca citrāḥ
kaṃsārir vahati mahotsave mudaṃ naḥ
bhūyiṣṭham--
khaṇḍitākhaṇḍitaṃ bhūri naṭa-veśa-kriyocitam |
aneka-varṇaṃ vasanaṃ bhūyiṣṭhaṃ kathitaṃ budhaiḥ
yathā--
akhaṇḍita-vikhaṇḍitaiḥ sita-piśaṅga-nīlāruṇaiḥ
paṭaiḥ kṛta-yathocita-prakaṭa-sanniveśojjvalaḥ |
ayaṃ karabha-rāṭ-prabhaḥ pracura-raṅga-śṛṅgāritaḥ
karoti karabhoru me ghana-rucir mudaṃ mādhavaḥ
atha ākalpaḥ--
keśa-bandhanam ālepo mālā-citra-viśeṣakaḥ |
tāmbūla-keli-padmādir ākalpaḥ parikīrtitaḥ
syāj jūṭaḥ kavarī cūḍā veṇī ca kaca-bandhanam |
pāṇḍuraḥ karburaḥ pīta ity ālepas tridhā mataḥ
mālā tridhā vaijayantī ratna-mālā vana-srajaḥ |
asyā vaikakṣakāpīḍa-prālambādyā bhidā matāḥ
makarī-patra-bhaṅgāḍhyaṃ citraṃ pīta-sitāruṇam |
tathā viśeṣako 'pi syād anyad ūhyaṃ svayaṃ budhaiḥ
yathā--
tāmbūla-sphurad-ānanendur amalaṃ dhaṃmillam ullāsayan
bhakti-ccheda-lasat-sughṛṣṭa-ghusṛṇālepa-śriyā peśalaḥ |
tuṅgoraḥ-sthala-piṅgala-srag alika-bhrājiṣṇu-patrāṅguliḥ
śyāmāṅga-dyutir adya me sakhi dṛśor dugdhe mudaṃ mādhavaḥ
atha maṇḍanam--
kirīṭaṃ kuṇḍale hāraś catuṣkī valayormayaḥ |
keyūra-nūpurādyaṃ ca ratna-maṇḍanam ucyate
yathā--
kāñcī citrā mukuṭam atulaṃ kuṇḍale hāri-hīre
hāras tāro valayam amalaṃ candrā-cāruś catuṣkī |
ramyā cormir madhurima-pūre nūpure cety aghārer
aṅgair evābharaṇa-paṭalī bhūṣitā dogdhi bhūṣām
kusumādi-kṛtaṃ cedaṃ vanya-maṇḍanam īritam |
dhātu-k ptaṃ tilakaṃ patra-bhaṅga-latādikam
atha smitaṃ, yathā kṛṣṇa-karṇāmṛte (99)--
akhaṇḍa-nirvāṇa-rasa-pravāhair
vikhaṇḍitāśeṣa-rasāntarāṇi |
ayantritodvānta-sudhārṇavāni
jayanti śītāni tava smitāni
atha aṅga-saurabhaṃ, yathā--
parimala-sarid eṣā yad vahantī samantāt
pulakayati vapur naḥ kāpy apūrvā munīnām |
madhu-ripur uparāge tad-vinodāya manye
kuru-bhuvam anavadyāmoda-sindhur viveśa
atha vaṃśaḥ--
dhyānaṃ balāt paramahaṃsa-kulasya bhindan
nindan sudhā-madhurimāṇam adhīra-dharmā |
kandarpa-śāsana-dhurāṃ muhur eṣa śaṃsan
vaṃśī-dhvanir jayati kaṃsa-nisūdanasya
eṣa tridhā bhaved veṇu-muralī-vaṃśikety api
tatra veṇuḥ--
pāvikākhyo bhaved veṇur dvādaśāṅguler dairghya-bhāk |
sthaulye 'ṅguṣṭha-mitaḥ ṣaḍbhir eṣa randhraiḥ samanvitaḥ
muralī--
hasta-dvaya-mitāyāmā mukha-randhra-samanvitā |
catuḥ-svara-cchidra-yuktā muralī cāru-nādinī
vaṃśī--
ardhāṅgulāntaronmānaṃ tārādi-vivarāṣṭakam |
tataḥ sārdhāṅgulād yatra mukha-randhraṃ tathāṅgulam
śiro vedāṅgulaṃ pucchaṃ try-aṅgulaṃ sā tu vaṃśikā |
nava-randhrā smṛtā sapta-daśāṅgula-mitā budhaiḥ
daśāṅgulāntarā syāc cet sā tāra-mukha-randhrayoḥ |
mahānandeti vyākhyātā tathā saṃmohinīti ca
bhavet sūryāntarā sā cet tata ākarṣiṇī matā |
ānandinī tadā vaṃśī bhaved indrāntarā yadi
gopānāṃ vallabhā seyaṃ vaṃśulīti ca viśrutā |
kramān maṇimayī haimī vaiṇavīti tridhā ca sā
atha śṛṅgam--
śṛṅgaṃ tu gavalaṃ hema-nibaddhāgrima-paścimam |
ratna-jāla-sphuran-madhyaṃ mandra-ghoṣābhidhaṃ smṛtam
yathā--
tārāvalī veṇu-bhujaṅgamena
tārāvalīlā-garalena daṣṭā |
viṣāṇikā-nāda-payo nipīya
viṣāṇi kāmaṃ dvi-guṇī-cakāra
atha nūpuraṃ, yathā--
agha-mardanasya sakhi nūpura-dhvaniṃ
niśamayya sambhṛta-gabhīra-sambhramā |
aham īkṣaṇottaralitāpi nābhavaṃ
bahir adya hanta guravaḥ puraḥ sthitāḥ
atha kambuḥ--
kambus tu dakṣiṇāvartaḥ pāñcajanyatayocyate
yathā--
amara-ripu-vadhūṭī-bhrūṇa-hatyā-vilāsī
tridiva-pura-purandhrī-vṛnda-nāndīkaro 'yam |
bhramati bhuvana-madhye mādhavādhmāta-dhāmnaḥ
kṛta-pulaka-kadambaḥ kambu-rājasya nādaḥ
atha padāṅkaḥ, yathā śrī-daśame (10.38.26)--
tad-darśanāhlāda-vivṛddha-sambhramaḥ
premṇordhva-romāśru-kalākulekṣaṇaḥ |
rathād avaskandya sa teṣv aceṣṭata
prabhor amūny aṅghri-rajāṃsy aho iti
yathā vā--
kalayata harir adhvanā sakhāyaḥ
sphuṭam amunā yamunā-taṭīm ayāsīt |
harati pada-tatir yad-akṣiṇī me
dhvaja-kuliśākuśa-paṅkajāṅkiteyam
atha kṣetram, yathā--
hari-keli-bhuvāṃ vilokanaṃ
bata dūre 'stu sudurlabha-śriyām |
mathurety api karṇa-paddhatiṃ
praviśan nāma mano dhinoti naḥ
atha tulasī, yathā bilvamaṅgale {*Not in any of the KK centuries.}--
ayi paṅkaja-netra-mauli-māle
tulasī-mañjari kiñcid arthayāmi |
avabodhaya pārtha-sārathes tvaṃ
caraṇābja-śaraṇābhilāṣiṇaṃ mām
atha bhakto, yathā caturthe (4.12.21)--
vijñāya tāv uttama-gāya-kiṅkarāv
abhyutthitaḥ sādhvasa-vismṛta-kramaḥ |
nanāma nāmāni gṛṇan madhu-dviṣaḥ
pārṣat-pradhānāv iti saṃhatāñjaliḥ
yathā vā--
subala bhuja-bhujaṅgaṃ nyasya tuṅge tavāṃse
smita-vilasad-apāṅgaḥ prāṅgaṇe bhrājamānaḥ |
nayana-yugam asiñcad yaḥ sudhā-vīcibhir naḥ
kathaya sa dayitas te kvāyam āste vayasyaḥ
atha tad-vāsaro, yathā--
adbhutā bahavaḥ santu bhagavat-parva-vāsarāḥ |
āmodayati māṃ dhanyā kṛṣṇa-bhādrapadāṣṭamī
Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0