હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 2.1

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ
પૂર્વ-વિભાગે પ્રેમ-ભક્તિ-લહરી-ચતુર્થી
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ
રસોપયોગિ-સ્થાયિ-ભાવોપપાદનો નામ
પૂર્વવિભાગઃ સમાપ્તઃ
[2]
સામાન્ય-ભગવદ્-ભક્તિ-રસ-નિરૂપકો
દક્ષિણ-વિભાગઃ
[2.1]
વિભાવાખ્યા
પ્રથમ-લહરી
પ્રબલમ્ અનન્ય-શ્રયિણા નિષેવિતઃ સહજ-રૂપેણ ।
અઘ-દમનો મથુરાયાં સદા સનાતન-તનુર્ જયતિ

રસામૃતાબ્ધેર્ ભાગે ઽસ્મિન્ દ્વિતીયે દક્ષિણાભિધે ।
સામાન્ય-ભગવદ્-ભક્તિ-રસસ્ તાવદ્ ઉદીર્યતે

અસ્ય પઞ્ચ લહર્યઃ સ્યુર્ વિભાવાખ્યાગ્રિમા મતા ।
દ્વિતીયા ત્વ્ અનુભાવાખ્યા તૃતીયા સાત્ત્વિકાભિધા ।
વ્યભિચાર્ય્-અભિધા તુર્યા સ્થાયિ-સંજ્ઞા ચ પઞ્ચમી

અથાસ્યાઃ કેશવ-રતેર્ લક્ષિતાયા નિગદ્યતે ।
સામગ્રી-પરિપોષેન પરમા રસ-રૂપતા

વિભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ સાત્ત્વિકૈર્ વ્યભિચારિભિઃ ।
સ્વાદ્યત્વં હૃદિ ભક્તાનામ્ આનીતા શ્રવણાદિભિઃ ।
એષા કૃષ્ણ-રતિઃ સ્થાયી ભાવો ભક્તિ-રસો ભવેત્

પ્રાક્તન્ય્ આધુનિકી ચાસ્તિ યસ્ય સદ્-ભક્તિ-વાસના ।
એષ ભક્તિ-રસાસ્વાદસ્ તસ્યૈવ હૃદિ જાયતે

ભક્તિ-નિર્ધૂત-દોષાણાં પ્રસન્નોજ્જ્વલ-ચેતસામ્ ।
શ્રી-ભાગવત-રક્તાનાં રસિકાસઙ્ગ-રઙ્ગિણામ્

જીવની-ભૂત-ગોવિન્દ-પાદ-ભક્તિ-સુખ-શ્રિયામ્ ।
પ્રેમાન્તરઙ્ગ-ભૂતાનિ કૃત્યાન્ય્ એવાનુતિષ્ઠતામ્

ભક્તાનાં હૃદિ રાજન્તી સંસ્કાર-યુગલોજ્જ્વલા ।
રતિર્ આનન્દ-રૂપૈવ નીયમાના તુ રસ્યતામ્

કૃષ્ણાદિભિર્ વિભાવાદ્યૈર્ ગતૈર્ અનુભવાધ્વનિ ।
પ્રૌઢાનન્દ-ચમત્કાર-કાષ્ઠામ્ આપદ્યતે પરામ્

કિન્તુ પ્રેમા વિભાવાદ્યૈઃ સ્વલ્પૈર્ નીતો ઽપ્ય્ અણીયસીમ્ ।
વિભાવનાદ્ય્-અવસ્થાં તુ સદ્ય આસ્વાદ્યતાં વ્રજેત્

અત્ર વિભાવાદિ-સામાન્ય-લક્ષણમ્--
યે કૃષ્ણ-ભક્ત-મુરલી-નાદાદ્યા હેતવો રતેઃ ।
કાર્ય-ભૂતાઃ સ્મિતાદ્યાશ્ ચ તથાષ્ટૌ સ્તબ્ધતાદયઃ

નિર્વેદાદ્યાઃ સહાયાશ્ ચ તે જ્ઞેયા રસ-ભાવને ।
વિભાવા અનુભાવાશ્ ચ સાત્ત્વિકા વ્યભિચારિણઃ

તત્ર વિભાવાઃ--
તત્ર જ્ઞેયા વિભાવાસ્ તુ રત્ય્-આસ્વાદન-હેતવઃ ।
તે દ્વિધાલમ્બના એકે તથૈવોદ્દીપનાઃ પરે

તદ્ ઉક્તમ્ અગ્નિ-પુરાણે (અલઙ્કાર-વિભાગ, 3.35)--
વિભાવ્યતે હિ રત્ય્-આદિર્ યત્ર યેન વિભાવ્યતે ।
વિભાવો નામ સ દ્વેધાલમ્બનોદ્દીપનાત્મકઃ

તત્ર આલમ્બનાઃ--
કૃષ્ણશ્ ચ કૃષ્ણ-ભક્તાશ્ ચ બુધૈર્ આલમ્બના મતાઃ ।
રત્ય્-આદેર્ વિષયત્વેન તથાધારતયાપિ ચ

તત્ર શ્રી-કૃષ્ણઃ--
નાયકાનાં શિરો-રત્નં કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ।
યત્ર નિત્યતયા સર્વે વિરાજન્તે મહા-ગુણાઃ ।
સો ઽન્યરૂપ-સ્વરૂપાભ્યામ્ અસ્મિન્ન્ આલમ્બનો મતઃ

તત્ર અન્ય-રૂપેણ, યથા--
હન્ત મે કથમ્ ઉદેતિ સ-વત્સે, વત્સ-પાલ-પટલે રતિર્ અત્ર ।
ઇત્ય્ અનિશ્ચિત-મતિર્ બલદેવો, વિસ્મય-સ્તિમિત-મૂર્તિર્ ઇવાસીત્

અથ સ્વરૂપમ્--
આવૃતં પ્રકટં ચેતિ સ્વરૂપં કથિતં દ્વિધા

તત્ર આવૃતમ્--
અન્ય-વેશાદિનાચ્છન્નં સ્વરૂપં પ્રોક્તમ્ આવૃતમ્

તેન, યથા--
માં સ્નેહયતિ કિમ્ ઉચ્ચૈર્, મહિલેયં દ્વારકાવરોધે ઽત્ર ।
આં વિદિતં કુતુકાર્થી, વનિતા-વેશો હરિશ્ ચરતિ

પ્રકટ-સ્વરૂપેણ, યથા--
અયં કમ્બુ-ગ્રીવઃ કમલ-કમનીયાક્ષિ-પટિમા
તમાલ-શ્યામાઙ્ગ-દ્યુતિર્ અતિતરાં છત્રિત-શિરાઃ ।
દર-શ્રી-વત્સાઙ્કઃ સ્ફુરદ્-અરિ-દરાદ્ય્-અઙ્કિત-કરઃ
કરોત્ય્ ઉચ્ચૈર્ મોદં મમ મધુર-મૂર્તિર્ મધુરિપુઃ

અથ તદ્-ગુણાઃ--
અયં નેતા સુરમ્યાઙ્ગઃ સર્વ-સલ્-લક્ષણાન્વિતઃ ।
રુચિરસ્ તેજસા યુક્તો બલીયાન્ વયસાન્વિતઃ

વિવિધાદ્ભુત-ભાષા-વિત્ સત્ય-વાક્યઃ પ્રિયં વદઃ ।
વાવદૂકઃ સુપાણ્ડિત્યો બુદ્ધિમાન્ પ્રતિભાન્વિતઃ

વિદગ્ધશ્ ચતુરો દક્ષઃ કૃતજ્ઞઃ સુદૃઢ-વ્રતઃ ।
દેશ-કાલ-સુપાત્રજ્ઞઃ શાસ્ત્ર-ચક્ષુઃ શુચિર્ વશી

સ્થિરો દાન્તઃ ક્ષમા-શીલો ગમ્ભીરો ધૃતિમાન્ સમઃ ।
વદાન્યો ધાર્મિકઃ શૂરઃ કરુણો માન્ય-માનકૃત્

દક્ષિણો વિનયી હ્રીમાન્ શરણાગત-પાલકઃ ।
સુખી ભક્ત-સુહૃત્ પ્રેમ-વશ્યઃ સર્વ-શુભઙ્કરઃ

પ્રતાપી કીર્તિમાન્ રક્ત-લોકઃ સાધુ-સમાશ્રયઃ ।
નારી-ગણ-મનોહારી સર્વારાધ્યઃ સમૃદ્ધિમાન્

વરીયાન્ ઈશ્વરશ્ ચેતિ ગુણાસ્ તસ્યાનુકીર્તિતાઃ ।
સમુદ્રા ઇવ પઞ્ચાશદ્ દુર્વિગાહા હરેર્ અમી

જીવેષુ એતે વસન્તો ઽપિ બિન્દુ-બિન્દુતયા ક્વચિત્ ।
પરિપૂર્ણતયા ભાન્તિ તત્રૈવ પુરુષોત્તમે

તથા હિ પાદ્મે પાર્વત્યૈ શિતિ-કણ્ઠેન તદ્-ગુણાઃ ।
કન્દર્પ-કોટિ-લાવણ્ય ઇત્ય્ આદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ

એત એવ ગુણાઃ પ્રાયો ધર્માય વન-માલિનઃ ।
પૃથિવ્યા પ્રથમ-સ્કન્ધે પ્રથયાઞ્ચક્રિરે સ્ફુટમ્

યથા પ્રથમે (1.16.27-30)--
સત્યં શૌચં દયા ક્ષાન્તિસ્ ત્યાગઃ સન્તોષ આર્જવમ્ ।
શમો દમસ્ તપઃ સામ્યં તિતિક્ષોપરતિઃ શ્રુતમ્

જ્ઞાનં વિરક્તિર્ ઐશ્વર્યં શૌર્યં તેજો બલં સ્મૃતિઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં કૌશલં કાન્તિર્ ધૈર્યં માર્દવમ્ એવ ચ

પ્રાગલ્ભ્યં પ્રશ્રયઃ શીલં સહ ઓજો બલં ભગઃ ।
ગામ્ભીર્યં સ્થૈર્યમ્ આસ્તિક્યં કીર્તિર્ માનો ઽનહઙ્કૃતિઃ

ઇમે ચાન્યે ચ ભગવન્ નિત્યા યત્ર મહા-ગુણાઃ ।
પ્રાર્થ્યા મહત્ત્વમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ ન વિયન્તિ સ્મ કર્હિચિત્

અથ પઞ્ચ-ગુણા યે સ્યુર્ અંશેન ગિરિશાદિષુ

સદા સ્વરૂપ-સમ્પ્રાપ્તઃ સર્વ-જ્ઞો નિત્ય-નૂતનઃ ।
સચ્-ચિદ્-આનન્દ-સાન્દ્રાઙ્ગઃ સર્વ-સિદ્ધિ-નિષેવિતઃ

અથોચ્યન્તે ગુણાઃ પઞ્ચ યે લક્ષ્મીશાદિ-વર્તિનઃ ।
અવિચિન્ત્ય-મહા-શક્તિઃ કોટિ-બ્રહ્માણ્ડ-વિગ્રહઃ

અવતારાવલી-બીજં હતારિ-ગતિ-દાયકઃ ।
આત્મારામ-ગણાકર્ષીત્ય્ અમી કૃષ્ણે કિલાદ્ભુતાઃ

સર્વાદ્ભુત-ચમત્કાર- લીલા-કલ્લોલ-વારિધિઃ ।
અતુલ્ય-મધુર-પ્રેમ-મણ્ડિત-પ્રિય-મણ્ડલઃ

ત્રિજગન્-માનસાકર્ષિ-મુરલી-કલ-કૂજિતઃ ।
અસમાનોર્ધ્વ-રૂપ-શ્રી-વિસ્માપિત-ચરાચરઃ

લીલા-પ્રેમ્ણા પ્રિયાધિક્યં માધુર્યં વેણુ-રૂપયોઃ ।
ઇત્ય્ અસાધારણં પ્રોક્તં ગોવિન્દસ્ય ચતુષ્ટયમ્

એવં ગુણાશ્ ચતુર્-ભેદાશ્ ચતુઃ-ષષ્ટિર્ ઉદાહૃતાઃ ।
સોદાહરણમ્ એતેષાં લક્ષણં ક્રિયતે ક્રમાત્

તત્ર (1) સુરમ્યાઙ્ગઃ--
શ્લાઘ્યાઙ્ગ-સન્નિવેશો યઃ સુરમ્યાઙ્ગઃ સ કથ્યતે

યથા--
મુખં ચન્દ્રાકારં કરભ-નિભમ્ ઉરુ-દ્વયમ્ ઇદં
ભુજૌ સ્તમ્ભારમ્ભૌ સરસિજ-વરેણ્યં કર-યુગમ્ ।
કવાટાભં વક્ષઃ-સ્થલમ્ અવિરલં શ્રોણિ-ફલકં
પરિક્ષામો મધ્યઃ સ્ફુરતિ મુરહન્તુર્ મધુરિમા

(2) સર્વ-સલ્-લક્ષણાન્વિતઃ--
તનૌ ગુણોત્થમ્ અઙ્કોત્થમ્ ઇતિ સલ્-લક્ષણં દ્વિધા

તત્ર ગુણોત્થમ્--
ગુણોત્થં સ્યાદ્ ગુણૈર્ યોગો રક્તતા-તુઙ્ગતાદિભિઃ

યથા--
રાગઃ સપ્તસુ હન્ત ષટ્સ્વ્ અપિ શિશોર્ અઙ્ગેષ્વ્ અલં તુઙ્ગતા
વિસારસ્ ત્રિષુ ખર્વતા ત્રિષુ તથા ગમ્ભીરતા ચ ત્રિષુ ।
દૈર્ઘ્યં પઞ્ચસુ કિં ચ પઞ્ચસુ સખે સમ્પ્રેક્ષ્યતે સૂક્ષ્મતા
દ્વાત્રિંશદ્-વર-લક્ષણઃ કથમ્ અસૌ ગોપેષુ સમ્ભાવ્યતે

અઙ્કોત્થમ્--
રેખામયં રથાઙ્ગાદિ સ્યાદ્ અઙ્કોત્થં કરાદિષુ

યથા--
કરયોઃ કમલં તથા રથાઙ્ગં
સ્ફુટ-રેખામયમ્ આત્મજસ્ય પશ્ય ।
પદ-પલ્લવયોશ્ ચ વલ્લવેન્દ્ર
ધ્વજ-વજ્રાઙ્કુશ-મીન-પઙ્કજાનિ

(3) રુચિરઃ--
સૌન્દર્યેણ દૃગ્-આનન્દ-કારી રુચિર ઉચ્યતે

યથા તૃતીયે (ભા.પુ. 3.2.13)--
યદ્ ધર્મ-સૂનોર્ બત રાજસૂયે
નિરીક્ષ્ય દૃક્-સ્વસ્ત્યયનં ત્રિ-લોકઃ ।
કાર્ત્સ્ન્યેન ચાદ્યેહ ગતં વિધાતુર્
અર્વાક્-સૃતૌ કૌશલમ્ ઇત્ય્ અમન્યત

યથા વા--
અષ્ટાનાં દનુજભિદ્-અઙ્ગ-પઙ્કજાનામ્
એકસ્મિન્ કથમ્ અપિ યત્ર બલ્લવીનામ્ ।
લોલાક્ષિ-ભ્રમર-તતિઃ પપાત તસ્માન્
નોત્થાતું દ્યુતિ-મધુ-પઙ્કિલાત્ ક્ષમાસીત્

(4) તેજસા યુક્તઃ
તેજો ધામ પ્રભાવશ્ ચેત્ય્ ઉચ્યતે દ્વિવિધં બુધૈઃ

તત્ર ધામ--
દીપ્તિ-રાશિર્ ભવેદ્ ધામ

યથા--
અમ્બર-મણિ-નિકુરમ્બં વિડમ્બયન્ન્ અપિ મરીચિ-કુલૈઃ ।
હરિ-વક્ષસિ રુચિ-નિવિડે મણિરાડ્ અયમ્ ઉડુર્ ઇવ સ્ફુરતિ

પ્રભાવઃ--
પ્રભાવઃ સર્વજિત્-સ્થિતિઃ

યથા--
દૂરતસ્ તમ્ અવલોક્ય માધવં
કોમલાઙ્ગમ્ અપિ રઙ્ગ-મણ્ડલે ।
પર્વતોદ્ભટ-ભુજાન્તરો ઽપ્ય્ અસૌ
કંસ-મલ્લ-નિવહઃ સ વિવ્યથે

(5) બલીયાન્--
પ્રાણેન મહતા પૂર્ણો બલીયાન્ ઇતિ કથ્યતે

યથા--
પશ્ય વિન્ધ્ય-ગિરિતો ઽપિ ગરિષ્ઠં
દૈત્ય-પુઙ્ગવમ્ ઉદગ્રમ્ અરિષ્ટમ્ ।
તુલ-ખણ્ડમ્ ઇવ પિણ્ડિતમ્ આરાત્
પુણ્ડરીક-નયનો વિનુનોદ

યથા વા--
વામસ્ તામરસાક્ષસ્ય ભુજ-દણ્ડઃ સ પાતુ વઃ ।
ક્રીડા-કન્દુકતાં યેન નીતો ગોવર્ધનો ગિરિઃ

(6) વયસાન્વિતઃ--
વયસો વિવિધત્વે ઽપિ સર્વ-ભક્તિ-રસાશ્રયઃ ।
ધર્મી કિશોર એવાત્ર નિત્ય-નાના-વિલાસવાન્

યથા--
તદાત્વાભિવ્યક્તીકૃત-તરુણિમારમ્ભ-રભસં
સ્મિત-શ્રી-નિર્ધૂત-સ્ફુરદ્-અમલ-રાકા-પતિ-મદમ્ ।
દરોદઞ્ચત્-પઞ્ચાશુગ-નવ-કલા-મેદુરમ્ ઇદં
મુરારેર્ માધુર્યં મનસિ મદિરાક્ષીર્ મદયતિ

(7) વિવિધાદ્ભુત-ભાષાવિત્--
વિવિધાદ્ભુત-ભાષાવિત્ સ પ્રોક્તો યસ્ તુ કોવિદઃ ।
નાના-દેશ્યાસુ ભાષાસુ સંસ્કૃતે પ્રાકૃતેષુ ચ

યથા--
વ્રજ-યુવતિષુ શૌરિઃ શૌરસેનીં સુરેન્દ્રે
પ્રણત-શિરસિ સૌરીં ભારતીમ્ આતનોતિ ।
અહહ પશુષુ કીરેષ્વ્ અપ્ય્ અપભ્રંસ-રૂપાં
કથમ્ અજનિ વિદગ્ધઃ સર્વ-ભાષાવલીષુ

(8) સત્ય-વાક્યઃ--
સ્યાન્ નાનૃતં વચો યસ્ય સત્ય-વાક્યઃ સ કથ્યતે

યથા--
પૃથે તનય-પઞ્ચકં પ્રકટમ્ અર્પયિષ્યામિ તે
રણોર્વરિતમ્ ઇત્ય્ અભૂત્ તવ યથાર્થમ્ એવોદિતમ્ ।
રવિર્ ભવતિ શીતલઃ કુમુદ-બન્ધુર્ અપ્ય્ ઉષ્ણલસ્
તથાપિ ન મુરાન્તક વ્યભિચરિષ્ણુર્ ઉક્તિસ્ તવ

યથા વા--
ગૂઢો ઽપિ વેષેણ મહી-સુરસ્ય
હરિર્ યથાર્થં મગધેન્દ્રમ્ ઊચે ।
સંસૃષ્ટમ્ આભ્યાં સહ પાણ્ડવાભ્યાં
માં વિદ્ધિ કૃષ્ણં ભવતઃ સપત્નમ્

(9) પ્રિયંવદઃ--
જને કૃતાપરાધે ઽપિ સાન્ત્વ-વાદી પ્રિયંવદઃ

યથા--
કૃત-વ્યલીકે ઽપિ ન કુણ્ડલીન્દ્ર
ત્વયા વિધેયા મયિ દોષ-દૃષ્ટિઃ ।
પ્રવાસ્યમાનો ઽસિ સુરાર્ચિતાનાં
પરં હિતાયાદ્ય ગવાં કુલસ્ય

(10) વાવદૂકઃ--
શ્રુતિ-પ્રેષ્ઠોક્તિર્ અખિલ-વાગ્-ગુણાન્વિત-વાગ્ અપિ ।
ઇતિ દ્વિધા નિગદિતો વાવદૂકો મનીષિભિઃ

તત્ર આદ્યો, યથા--
અશ્લિષ્ટ-કોમલ-પદાવલિ-મઞ્જુલેન
પ્રત્ય્-અક્ષર-ક્ષરદ્-અમન્દ-સુધા-રસેન ।
સખ્યઃ સમસ્ત-જન-કર્ણ-રસાયનેન
નાહારિ કસ્ય હૃદયં હરિ-ભાષિતેન

દ્વિતીયો, યથા--
પ્રતિવાદિ-ચિત્ત-પરિવૃત્તિ-પટુર્
જગદ્-એક-સંશય-વિમર્દ-કરી ।
પ્રમિતાક્ષરાદ્ય-વિવિધાર્થમયી
હરિ-વાગ્ ઇયં મમ ધિનોતિ ધિયઃ

(11) સુપણ્ડિત્યઃ--
વિદ્વાન્ નીતિજ્ઞ ઇત્ય્ એષ સુપણ્ડિત્યો દ્વિધા મતઃ ।
વિદ્વાન્ અખિલ-વિદ્યા-વિન્ નીતિજ્ઞસ્ તુ યથાર્હ-કૃત્

તત્ર આદ્યો, યથા--
યં સુષ્ઠુ પૂર્વં પરિચર્ય ગૌરવાત્
પિતામહાદ્ય્-અમ્બુધરૈઃ પ્રવર્તિતાઃ ।
કૃષ્ણાર્ણવં કાશ્ય-ગુરુ-ક્ષમાભૂતસ્
તમ્ એવ વિદ્યા-સરિતઃ પ્રપેદિરે

યથા વા--
આમ્નાય-પ્રથિતાન્વયા સ્મૃતિમતી બાઢં ષડ્-અઙ્ગોજ્જ્વલા
ન્યાયેનાનુગતા પુરાણ-સુહૃદા મીમાંસયા મણ્ડિતા ।
ત્વાં લબ્ધાવસરા ચિરાદ્ ગુરુકુલે પ્રેક્ષ્ય સ્વસઙ્ગાર્થિનં
વિદ્યા નામ વધૂશ્ ચતુર્દશ-ગુણા ગોવિન્દ શુશ્રૂયતે

દ્વિતીયો, યથા--
મૃત્યુસ્ તસ્કર-મણ્ડલે સુકૃતિનાં વૃન્દે વસન્તાનિલઃ
કન્દર્પો રમણીષુ દુર્ગત-કુલે કલ્યાણ-કલ્પ-દ્રુમઃ ।
ઇન્દુર્ બન્ધુ-ગણે વિપક્ષ-પટલે કાલાગ્નિ-રુદ્રાકૃતિઃ
શાસ્તિ સ્વસ્તિ-ધુરન્ધરો મધુપુરીં નીત્યા મધૂનાં પતિઃ

(12) બુદ્ધિમાન્--
મેધાવી સૂક્ષ્મધીશ્ ચેતિ પ્રોચ્યતે બુદ્ધિમાન્ દ્વિધા

તત્ર મેધાવી, યથા--
અવન્તિ-પુર-વાસિનઃ સદનમ્ એત્ય સાન્દીપનેર્
ગુરોર્ જગતિ દર્શયન્ સમયમ્ અત્ર વિદ્યાર્થિનામ્ ।
સકૃન્ નિગદ-માત્રતઃ સકલમ્ એવ વિદ્યા-કુલં
દધૌ હૃદય-મન્દિરે કિમ્ અપિ ચિત્રવન્ માધવઃ

સૂક્ષ્મ-ધીઃ, યથા--
યદુભિર્ અયમ્ અવધ્યો મ્લેચ્છ-રાજસ્ તદ્ એનં
તરલ-તમસિ તસ્મિન્ વિદ્રવન્ન્ એવ નેષ્યે ।
સુખમય-નિજ-નિદ્રા-ભઞ્જન-ધ્વંસિ-દૃષ્ટિર્
ઝર-મુચિ મુચુકુન્દઃ કન્દરે યત્ર શેતે

(13) પ્રતિભાન્વિતઃ--
સદ્યો નવનવોલ્લેખિ-જ્ઞાનં સ્યાત્ પ્રતિભાન્વિતઃ

યથા પદ્યાવલ્યાં (283)--
વાસઃ સમ્પ્રતિ કેશવ ક્વ ભવતો મુગ્ધેક્ષણે નન્વ્ ઇદં
વાસં બ્રૂહિ શઠ પ્રકામ-સુભગે ત્વદ્-ગાત્ર-સંસર્ગતઃ ।
યામિન્યામ્ ઉષિતઃ ક્વ ધૂર્ત વિતનુર્ મુષ્ણાતિ કિં યામિની
શૌરિર્ ગોપ-વધૂં છલૈઃ પરિહસન્ન્ એવં-વિધૈઃ પાતુ વઃ

(14) વિદગ્ધઃ--
કલા-વિલાસ-દિગ્ધાત્મા વિદગ્ધ ઇતિ કીર્ત્યતે

યથા--
ગીતં ગુમ્ફતિ તાણ્ડવં ઘટયતિ બ્રૂતે પ્રહેલી-ક્રમં
વેણું વાદયતે સ્રજં વિરચયત્ય્ આલેખ્યમ્ અભ્યસ્યતિ ।
નિર્માતિ સ્વયમ્ ઇન્દ્રજાલ-પટલીં દ્યૂતે જયત્ય્ ઉન્મદાન્
પશ્યોદ્દામ-કલા-વિલાસ-વસતિશ્ ચિત્રં હરિઃ ક્રીડતિ

(15) ચતુરઃ--
ચતુરો યુગપદ્-ભૂરિ-સમાધાન-કૃદ્ ઉચ્યતે

યથા--
પારાવતી-વિરચનેન ગવાં કલાપં
ગોપાઙ્ગના-ગણમ્ અપાઙ્ગ-તરઙ્ગિતેન ।
મિત્રાણિ ચિત્રતર-સઙ્ગર-વિક્રમેણ
ધિન્વન્ન્ અરિષ્ટ-ભયદેન હરિર્ વિરેજે

(16) દક્ષઃ--
દુષ્કરે ક્ષિપ્ર-કારી યસ્ તં દક્ષં પરિચક્ષતે

યથા શ્રી-દશમે (10.59.17)--
યાનિ યોધૈઃ પ્રયુક્તાનિ શસ્ત્રાસ્ત્રાણિ કુરૂદ્વહ ।
હરિસ્ તાન્ય્ અચ્છિનત્ તીક્ષ્ણૈઃ શરૈર્ એકૈક-શસ્ત્રિભિઃ

યથા વા--
અઘહર કુરુ યુગ્મીભૂય નૃત્યં મયૈવ
ત્વમ્ ઇતિ નિખિલ-ગોપી-પ્રાર્થના-પૂર્તિ-કામઃ ।
અતનુત ગતિ-લીલા-લાઘવોર્મિં તથાસૌ
દદૃશુર્ અધિકમ્ એતાસ્ તં યથા સ્વ-સ્વ-પાર્શ્વે

(17) કૃતજ્ઞઃ--
કૃતજ્ઞઃ સ્યાદ્ અભિજ્ઞો યઃ કૃત-સેવાદિ-કર્મણામ્

યથા મહાભારતે {*નોત્ fઓઉન્દ્ ઇન્ ચ્રિતિચલ્ એદિતિઓન્.}--
ઋણમ્ એતત્ પ્રવૃદ્ધં મે હૃદયાન્ નાપસર્પતિ ।
યદ્ ગોવિન્દેતિ ચુક્રોશ કૃષ્ણા માં દૂર-વાસિનમ્

યથા વા--
અનુગતિમ્ અતિ-પૂર્વં ચિન્તયન્ન્ ઋક્ષ-મૌલેર્
અકુરુત બહુમાનં શૌરિર્ આદાય કન્યામ્ ।
કથમ્ અપિ કૃતમ્ અલ્પં વિસ્મરેન્ નૈવ સાધુઃ
કિમ્ ઉત સ ખલુ સાધુ-શ્રેણિ-ચૂડાગ્ર-રત્નમ્

(18) સુદૃઢ-વ્રતઃ--
પ્રતિજ્ઞા-નિયમૌ યસ્ય સત્યૌ સ સુદૃઢ-વ્રતઃ

તત્ર સત્ય-પ્રતિજ્ઞો, યથા હરિ-વંશે (2.68.38) {*નોત્ fઓઉન્દ્ ઇન્ ચ્રિતિચલ્ એદિતિઓન્.}--
ન દેવ-ગન્ધર્વ-ગણા ન રાક્ષસા
ન ચાસુરા નૈવ ચ યક્ષ-પન્નગાઃ ।
મમ પ્રતિજ્ઞામ્ અપહન્તુમ્ ઉદ્યતા
મુને સમર્થાઃ ખલુ સત્યમ્ અસ્તુ તે

યથા વા--
સ-હેલમ્ આખણ્ડલ-પાણ્ડુ-પુત્રૌ
વિધાય કંસારિર્ અપારિજાતૌ ।
નિજ-પ્રતિજ્ઞાં સફલાં દધાનઃ
સત્યાં ચ કૃષ્ણાં ચ સુખામ્ અકાર્ષીત્

સત્ય-નિયમો, યથા--
ગિરેર્ ઉદ્ધરણં કૃષ્ણ દુષ્કરં કર્મ કુર્વતા ।
મદ્-ભક્તઃ સ્યાન્ ન દુઃખીતિ સ્વ-વ્રતં વિવૃતં ત્વયા

(19) દેશ-કાલ-સુપાત્રજ્ઞઃ--
દેશ-કાલ-સુપાત્રજ્ઞસ્ તત્-તદ્-યોગ્ય-ક્રિયા-કૃતિઃ

યથા--
શરજ્-જ્યોત્સ્ના-તુલ્યઃ કથમ્ અપિ પરો નાસ્તિ સમયસ્
ત્રિલોક્યામ્ આકૃઈડઃ ક્વચિદ્ અપિ ન વૃન્દાવન-સમઃ ।
ન કાપ્ય્ અમ્ભોજાક્ષી વ્રજ-યુવતિ-કલ્પેતિ વિમૃશન્
મનો મે સોત્કણ્ઠં મુહુર્ અજનિ રાસોત્સવ-રસે

(20) શાસ્ત્ર-ચક્ષુઃ--
શાસ્ત્રાનુસારિ-કર્મા યઃ શાસ્ત્ર-ચક્ષુઃ સ કથ્યતે

યથા--
અભૂત્ કંસ-રિપોર્ નેત્રં
શાસ્ત્રમ્ એવાર્થ-દૃષ્ટયે ।
નેત્રામ્બુજં તુ યુવતી-
વૃન્દાન્ માદાય કેવલમ્

(21) શુચિઃ--
પાવનશ્ ચ વિશુદ્ધેશ્ ચેત્ય્ ઉચ્યતે દ્વિવિધઃ શુચિઃ ।
પાવનઃ પાપ-નાશી સ્યાદ્ વિશુદ્ધસ્ ત્યક્ત-દૂસણઃ

તત્ર પાવનો, યથા પાદ્મે--
તં નિર્વ્યાજં ભજ ગુણ-નિધે પાવનં પાવનાનાં
શ્રદ્ધા-રજ્યન્-મતિર્ અતિતરામ્ ઉત્તમઃ-શ્લોક-મૌલિમ્ ।
પ્રોદ્યન્ન્ અન્તઃ-કરણ-કુહરે હન્ત યન્-નામ-ભાનોર્
આભાસો ઽપિ ક્ષપયતિ મહા-પાતક-ધ્વાન્ત-રાશિમ્

વિશુદ્ધો, યથા--
કપટં ચ હઠશ્ ચ નાચ્યુતે
બત સત્રાજિતિ નાપ્ય્ અદીનતા ।
કથમ્ અદ્ય વૃથા સ્યમન્તક
પ્રસભં કૌસ્તુભ-સખ્યમ્ ઇચ્છસિ

(22) વશી
વશી જિતેન્દ્રિયઃ પ્રોક્તઃ

યથા પ્રથમે (1.11.37)--
ઉદ્દામ-ભાવ-પિશુનામલ-વલ્ગુ-હાસ-
વ્રીડાવલોક-નિહતો મદનો ઽપિ યાસામ્ ।
સંમુહ્ય ચાપમ્ અજહાત્ પ્રમદોત્તમાસ્ તા
યસ્યેન્દ્રિયં વિમથિતું કુહકૈર્ ન શેકુઃ

(23) સ્થિરઃ
આફલોદયકૃત્ સ્થિરઃ

યથા,
નિર્વેદમ્ આપ ન વન-ભ્રમણે મુરારિર્
નાચિન્તયદ્ વ્યસનમ્ ઋક્ષ-વિલપ્રવેશે ।
આહૃત્ય હન્ત મણિમ્ એવ પુરં પ્રપેદે
સ્યાદ્ ઉદ્યમઃ કૃત-ધિયાં હિ ફલોદયાન્તઃ

(24) દાન્તઃ--
સ દાન્તો દુઃસહમ્ અપિ યોગ્યં ક્લેશં સહેત યઃ

યથા--
ગુરુમ્ અપિ ગુરુ-વાસ-ક્લેશમ્ અવ્યાજ-ભક્ત્યા
હરિર્ અજ-ગણ-દન્તઃ કોમલાઙ્ગો ઽપિ નાયમ્ ।
પ્રકૃતિર્ અતિ-દુરૂહા હન્ત લોકોત્તરાણાં
કિમ્ અપિ મનસિ ચિત્રં ચિન્ત્યમાના તનોતિ

(25) ક્ષમાશીલઃ
ક્ષમાશીલો ઽપરાધાનાં સહનઃ પરિકીર્ત્યતે

યથા માઘ-કાવ્યે {=શિશુપાલ-વધ} (16.25)--
પ્રતિવાચમ્ અદત્ત કેશવઃ
શપમાનાય ન ચેદિ-ભૂભૃતે ।
અનહુઙ્કુરુતે ઘન-ધ્વનિઃ
ન હિ ગોમાયુ-રુતાનિ કેશરી

યથા વા યામુનાચાર્ય-સ્તોત્રે {=સ્તોત્ર-રત્નમ્} (60)--
રઘુવર યદ્ અભૂસ્ ત્વં તાદૃશો વાયસસ્ય
પ્રણત ઇતિ દયાલુર્ યચ્ ચ ચૈદ્યસ્ય કૃષ્ણ ।
પ્રતિભવમ્ અપરાદ્ધુર્ મુગ્ધ સાયુજ્યદો ઽભૂર્
વદ કિમ્ અપદમ્ આગસ્ તસ્ય તે ઽસ્તિ ક્ષમાયાઃ

(26) ગમ્ભીરઃ--
દુર્વિબોધાશયો યસ્ તુ સ ગમ્ભીરઃ ઇતીર્યતે

યથા--
વૃન્દાવને વરાતિઃ સ્તુતિભિર્ નિતરામ્ ઉપાસ્યમાનો ઽપિ ।
શક્તો ન હરિર્ વિધિના રુષ્ટસ્ તુષ્ટો ઽથવા જ્ઞાતુમ્

યથા વા--
ઉન્મદો ઽપિ હરિર્ નવ્ય-રાધા-પ્રણય-સીધુના ।
અભિજ્ઞેનાપિ રામેણ લક્ષિતો ઽયમ્ અવિક્રિયઃ

(27) ધૃતિમાન્--
પૂર્ણ-સ્પૃહશ્ ચ ધૃતિમાન્ શાન્તશ્ ચ ક્ષોભ-કારણે

તત્ર આદ્યો--
સ્વીકુર્વન્ન્ અપિ નિતરાં યશઃ-પ્રિયત્વં
કંસારિર્ મગધ-પતેર્ વધ-પ્રસિદ્ધામ્ ।
ભીમાય સ્વયમ્ અતુલામ્ અદત્ત કીર્તિં
કિં લોકોત્તર-ગુણ-શાલિનામ્ અપેક્ષ્યમ્

દ્વિતીયો, યથા--
નિન્દિતસ્ય દમ-ઘોષ-સૂનુના
સમ્ભ્રમેણ મુનિભિઃ સ્તુતસ્ય ચ ।
રાજસૂય-સદસિ ક્ષિતીશ્વરૈઃ
કાપિ નાસ્ય વિકૃતિર્ વિતર્કિતા

(28) સમઃ--
રાગ-દ્વેષ-વિમુક્તો યઃ સમઃ સ કથિતો બુધૈઃ

યથા શ્રી-દશમે (10.16.33)--
ન્યાય્યો હિ દણ્ડઃ કૃત-કિલ્બિષે ઽસ્મિંસ્
તવાવતારઃ ખલ-નિગ્રહાય ।
રિપોઃ સુતાનામ્ અપિ તુલ્ય-દૃષ્ટેર્
ધત્સે દમં ફલમ્ એવાનુશંસન્

યથા વા--
રિપુર્ અપિ યદિ શુદ્ધો મણ્ડનીયસ્ તવાસૌ
યદુવર યદિ દુષ્ટો દણ્ડનીયઃ સુતો ઽપિ ।
ન પુનર્ અખિલ-ભર્તુઃ પક્ષપાતોજ્ઝિતસ્ય
ક્વચિદ્ અપિ વિષમં તે ચેષ્ટિતં જાઘટીતિ

(29) વદાન્યઃ--
દાન-વીરો ભવેદ્ યસ્ તુ સ વદાન્યો નિગદ્યતે

યથા--
સર્વાર્થિનાં બાઢમ્ અભીષ્ટ-પૂર્ત્યા
વ્યર્થીકૃતાઃ કંસ-નિસૂદનેન ।
હ્રિયેવ ચિન્તામણિ-કામધેનુ-
કલ્પ-દ્રુમા દ્વારવતીં ભજન્તિ

યથા વા--
યેષાં ષોડશ-પૂરિતા દશ-શતી સ્વાન્તઃ-પુરાણાં તથા
ચાષ્ટાશ્લિષ્ટ-શતં વિભાતિ પરિતસ્ તત્-સઙ્ખ્ય-પત્ની-યુજામ્ ।
એકૈકં પ્રતિ તેષુ તર્ણક-ભૃતાં ભૂષા-જુષામ્ અન્વહં
ગૃષ્ટીનાં યુગપચ્ ચ બદ્ધમ્ અદદાદ્ યસ્ તસ્ય વા કઃ સમઃ

(30) ધાર્મિકઃ--
કુર્વન્ કારયતે ધર્મં યઃ સ ધાર્મિક ઉચ્યતે

યથા--
પાદૈશ્ ચતુર્ભિર્ ભવતા વૃષસ્ય
ગુપ્તસ્ય ગોપેન્દ્ર તથાભ્યવર્ધિ ।
સ્વૈરં ચરન્ન્ એવ યથા ત્રિલોક્યામ્
અધર્મ-સ્પર્શાણિ હઠાજ્ જઘાસ

યથા વા--
વિતાયમાનૈર્ ભવતા મખોત્કરૈર્
આકૃષ્યમાણેષુ પતિષ્વ્ અનારતમ્ ।
મુકુન્દ ખિન્નઃ સુર-સુભ્રુવાં ગણસ્
તવાવતારં નવમં નમસ્યતિ

(31) શૂરઃ--
ઉત્સાહી યુધિ શૂરો ઽસ્ત્ર-પ્રયોગે ચ વિચક્ષણઃ

તત્ર આદ્યો, યથા--
પૃથુ-સમર-સરો વિગાહ્ય કુર્વન્
દ્વિષદ્-અરવિન્દ-વને વિહાર-ચર્યામ્ ।
સ્ફુરસિ તરલ-બાહુ-દણ્ડ-શુણ્ડસ્
ત્વમ્ અઘ-વિદારણ વારણેન્દ્ર-લીલઃ

દ્વિતીયો, યથા--
ક્ષણાદ્ અક્ષૌહિણી-વૃન્દે જરાસન્ધસ્ય દારુણે ।
દૃષ્ટઃ કો ઽપ્ય્ અત્ર નાદષ્ટો હરેઃ પ્રહરણાહિભિઃ

(32) કરુણઃ--
પર-દુઃખાસહો યસ્ તુ કરુણઃ સ નિગદ્યતે

યથા--
રાજ્ઞામ્ અગાધ-ગતિભિર્ મગધેન્દ્ર-કારા-
દુઃખાન્ધકાર-પટલૈઃ સ્વયમ્ અન્ધિતાનામ્ ।
અક્ષીણિ યઃ સુખમયાનિ ઘૃણી વ્યતાનીદ્
વૃન્દે તમ્ અદ્ય યદુનન્દન-પદ્મ-બન્ધુમ્

યથા વા--
સ્ખલન્-નયન-વારિભિર્ વિરચિતાભિષેક-શ્રિયે
ત્વરા-ભર-તરઙ્ગતઃ કવલિતાત્મ-વિસ્ફૂર્તયે ।
નિશાન્ત-શર-શાયિના સુર-સરિત્-સુતેન સ્મૃતેઃ
સપદ્ય-વશ-વર્ત્મણો ભગવતઃ કૃપાયૈ નમઃ

(33) માન્યમાનકૃત્--
ગુરુ-બ્રાહ્મણ-વૃદ્ધાદિ-પૂજકો માન્યમાન-કૃત્

યથા--
અભિવાદ્ય ગુરોઃ પદામ્બુજં
પિતરં પૂર્વજમ્ અપ્ય્ અથાનતઃ ।
હરિર્ અઞ્જલિના તથા ગિરા
યદુ-વૃદ્ધાનન-મત્-ક્રમાદયમ્

(34) દક્ષિણઃ--
સૌશીલ્ય-સૌમ્ય-ચરિતો દક્ષિણઃ કીર્ત્યતે બુધૈઃ

યથા--
ભૃત્યસ્ય પશ્યતિ ગુરૂન્ અપિ નાપરાધાન્
સેવાં મનાગ્ અપિ કૃતાં બહુધાભ્યુપૈતિ ।
આવિષ્કરોતિ પિશુનેષ્વ્ અપિ નાભ્યસૂયાં
શીલેન નિર્મલ-મતિઃ પુરુષોત્તમો ઽયમ્

(35) વિનયી--
ઔદ્ધત્ય-પરિહારી યઃ કથ્યતે વિનયીત્ય્ અસૌ

યથા માઘ-કાવ્યે (13.7)--
અવલોક એષ નૃપતેઃ સુદૂરતો
રભસાદ્ રથાદ્ અવતરીતુમ્ ઇચ્છતઃ ।
અવતીર્ણવાન્ પ્રથમમ્ આત્મના હરિર્
વિનયં વિશેષયતિ સમ્ભ્રમેણ સઃ

(36) હ્રીમાન્--
જ્ઞાતે ઽસ્મર-રહસ્યે ઽન્યૈઃ ક્રિયમાણે સ્તવે ઽથવા ।
શાલીનત્વેન સઙ્કોચં ભજન્ હ્રીમાન્ ઉદીર્યતે

યથા લલિત-માધવે (9.40)--
દરોદઞ્ચદ્-ગોપી-સ્તન-પરિસર-પ્રેક્ષણ-ભયાત્
કરોત્કમ્પાદ્ ઈષચ્ ચલતિ કિલ ગોવર્ધન-ગિરૌ ।
ભયાર્તૈર્ આરબ્ધ-સ્તુતિર્ અખિલ-ગોપૈઃ સ્મિત-મુખં
પુરો દૃષ્ટ્વા રામં જયતિ નમિતાસ્યો મધુરિપુઃ

(37) શરણાગત-પાલકઃ--
પાલયન્ શરણાપન્નાન્ શરણાગત-પાલકઃ

યથા--
જ્વર પરિહર વિત્રાસં ત્વમ્ અત્ર સમરે કૃતાપરાધે ઽપિ ।
સદ્યઃ પ્રપદ્યમાને યદ્ ઇન્દવતિ યાદવેન્દ્રો ઽયમ્

(38) સુખી--
ભોક્તા ચ દુઃખ-ગન્ધૈર્ અપ્ય્ અસ્પૃષ્ટશ્ ચ સુખી ભવેત્

તત્ર આદ્યો, યથા--
રત્નાલઙ્કાર-ભારસ્ તવ ધન-દમનો રાજ્ય-વૃત્ત્યાપ્ય્ અલભ્યઃ
સ્વપ્ને દમ્ભોલિ-પાણેર્ અપિ દુરધિગમં દ્વારિ તૌર્યત્રિકં ચ ।
પાર્શ્વે ગૌરી-ગરિષ્ઠાઃ પ્રચુર-શશિ-કલાઃ કાન્ત-સર્વાઙ્ગ-ભાજઃ
સીમન્તિન્યશ્ ચ નિત્યં યદુવર ભુવને કસ્ ત્વદ્-અન્યો ઽસ્તિ ભોગી

દ્વિતીયો, યથા--
ન હાનિં ન મ્લાનિં નિજ-ગૃહ-કૃત્ય-વ્યસનિતાં
ન ઘોરં નોદ્ઘૂર્ણાં ન કિલ કદનં વેત્તિ કિમ્ અપિ ।
વરાઙ્ગીભિઃ સાઙ્ગીકૃત-સુહૃદ્-અનઙ્ગાભિર્ અભિતો
હરિર્ વૃન્દારણ્યે પરમ્ અનિશમ્ ઉચ્ચૈર્ વિહરતિ

(39) ભક્ત-સુહૃત્--
સુસેવ્યો દાસ-બન્ધુશ્ ચ દ્વિધા ભક્ત-સુહૃન્ મતઃ

તત્ર આદ્યો, યથા વિષ્ણુ-ધર્મે--
તુલસી-દલ-માત્રેણ જલસ્ય ચુલુકેન ચ ।
વિક્રીણીતે સ્વમ્ આત્માનં ભક્તેભ્યો ભક્ત-વત્સલઃ

દ્વિતીયો, યથા પ્રથમે (1.9.37)--
સ્વ-નિગમમ્ અપહાય મત્-પ્રતિજ્ઞામ્
ઋતમ્ અધિકર્તુમ્ અવપ્લુતો રથસ્થઃ ।
ધૃત-રથ-ચરણો ઽભ્યયાચ્ ચલદ્ગુર્
હરિર્ ઇવ હન્તુમ્ ઇભં ગતોત્તરીયઃ

(40) પ્રેમ-વશ્યઃ--
પ્રિયત્વ-માત્ર-વશ્યો યઃ પ્રેમ-વશ્યો ભવેદ્ અસૌ

યથા શ્રી-દશમે (10.80.19)--
સખ્યુઃ પ્રિયસ્ય વિપ્રર્ષેર્ અઙ્ગ-સઙ્ગાતિ-નિર્વૃતઃ ।
પ્રીતો વ્યમુઞ્ચદ્ અધ્વિન્દૂન્ નેત્રાભ્યાં પુષ્કરેક્ષણઃ

યથા વા તત્રૈવ (10.9.18)--
સ્વ-માતુઃ સ્વિન્ન-ગાત્રાયા વિસ્રસ્ત-કવર-સ્રજઃ ।
દૃષ્ટ્વા પરિશ્રમં કૃષ્ણઃ કૃપયાસીત્ સ્વ-બન્ધને

(41) સર્વ-શુભઙ્કરઃ--
સર્વેષાં હિત-કારી યઃ સ સ્યાત્ સર્વ-શુભઙ્કરઃ

યથા--
કૃતાઃ કૃતાર્થા મુનયો વિનોદૈઃ
ખલ-ક્ષયેણાખિલ-ધાર્મિકાશ્ ચ ।
વપુર્-વિમર્દેન ખલાશ્ ચ યુદ્ધે
ન કસ્ય પથ્યં હરિણા વ્યધાયિ

(42) પ્રતાપી--
પ્રતાપી પૌરુષોદ્ભૂત-શત્રુ-તાપિ પ્રસિદ્ધિ-ભાક્

યથા--
ભવતઃ પ્રતાપ-તપને
ભુવનં કૃષ્ણ પ્રતાપયતિ ।
ઘોરાસુર-ઘુકાનાં
શરણમ્ અભૂત્ કન્દરા-તિમિરમ્

(43) કીર્તિમાન્--
સાદ્ગુણ્યૈર્ નિર્મલૈઃ ખ્યાતઃ કીર્તિમાન્ ઇતિ કીર્ત્યતે

યથા--
ત્વદ્-યશઃ-કુમુદ-બન્ધુ-કૌમુદી
શુભ્ર-ભાવમ્ અભિતો નયન્ત્ય્ અપિ ।
નન્દનન્દન કથં નુ નિર્મમે
કૃષ્ણ-ભાવ-કલિલં જગત્-ત્રયમ્

યથા વા લલિત-માધવે (5.18)--
ભીતા રુદ્રં ત્યજતિ ગિરિજા શ્યામમ્ અપ્રેક્ષ્ય કણ્ઠં
શુભ્રં દૃષ્ટ્વા ક્ષિપતિ વસનં વિસ્મિતો નીલ-વાસાઃ ।
ક્ષીરં મત્વા શ્રપયતિ યમી-નીરમ્ આભીરિકોત્કા
ગીતે દામોદર-યશસિ તે વીણયા નારદેન

(44) રક્ત-લોકઃ--
પાત્રં લોકાનુરાગાણાં રક્ત-લોકં વિદુર્ બુધાઃ

યથા પ્રથમે (1.11.9)--
યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષાપસસાર ભો ભવાન્
કુરૂન્ મધૂન્ વાથ સુહૃદ્-દિદૃક્ષયા
તત્રાબ્દ-કોટિ-પ્રતિમઃ ક્ષણો ભવેદ્
રવિં વિનાક્ષ્ણોર્ ઇવ નસ્ તવાચ્યુત

યથા વા--
આશીસ્ તથ્યા જય જય જયેત્ય્ આવિરાસ્તે મુનીનાં
દેવ-શ્રેણી-સ્તુતિ-કલ-કલો મેદુરઃ પ્રાદુરસ્તિ ।
હર્ષાદ્ ઘોષઃ સ્ફુરતિ પરિતો નાગરીણાં ગરીયાન્
કે વા રઙ્ગ-સ્થલ-ભુવિ હરૌ ભેજિરે નાનુરાગમ્

(45) સાધુ-સમાશ્રયઃ--
સદ્-એક-પક્ષપાતી યઃ સ સ્યાત્ સાધુ-સમાશ્રયઃ

યથા--
પુરુષોત્તમ ચેદ્ અવાતરિષ્યદ્
ભુવને ઽસ્મિન્ ન ભવાન્ ભુવઃ શિવાય ।
વિકટાસુર-મણ્ડલાન્ ન જાને
સુજનાનાં બત કા દશાભવિષ્યત્

(46) નારી-ગણ-મનો-હારી--
નારી-ગણ-મનો-હારી સુન્દરી-વૃન્દ-મોહનઃ

યથા શ્રી-દશમે (10.90.26)--
શ્રુત-માત્રો ઽપિ યઃ સ્ત્રીણાં પ્રસહ્યાકર્ષતે મનઃ ।
ઉરુગાયોરુગીતો વા પશ્યન્તીનાં ચ કિં પુનઃ

યથા વા--
ત્વં ચુમ્બકો ઽસિ માધવ લોહ-મયી નૂનમ્ અઙ્ગના-જાતિઃ ।
ધાવતિ તતસ્ તતો ઽસૌ યતો યતઃ ક્રીડયા ભ્રમસિ

(47) સર્વારાધ્યઃ--
સર્વેષામ્ અગ્ર-પૂજ્યો યઃ સ સર્વારાધ્ય ઉચ્યતે

યથા પ્રથમે (1.9.41)--
મુનિ-ગણ-નૃપ-વર્ય-સઙ્કુલે ઽન્તઃ-
સદસિ યુધિષ્ઠિર-રાજસૂય એષામ્ ।
અર્હણમ્ ઉપપેદ ઈક્ષણીયો
મમ દૃશિ-ગોચર એષ આવિર્ આત્મા

(48) સમૃદ્ધિમાન્--
મહા-સમ્પત્તિ-યુક્તો યો ભવેદ્ એષ સમૃદ્ધિમાન્

યથા--
ષટ્-પઞ્ચાશદ્-યદુ-કુલ-ભુવાં કોટયસ્ ત્વાં ભજન્તે
વર્ષન્ત્ય્ અષ્ટૌ કિમ્ અપિ નિધયશ્ ચાર્થ-જાતં તવામી ।
શુદ્ધાન્તશ્ ચ સ્ફુરતિ નવભિર્ લક્ષિતઃ સૌધ-લક્ષ્મૈર્
લક્ષ્મીં પશ્યન્ મુર-દમન તે નાત્ર ચિત્રાયતે કઃ

યથા વા કૃષ્ણ-કર્ણામૃતે {*નોત્ ઇન્ અન્ય્ ઓf થે એxતન્ત્ ક્ક્ ચેન્તુરિએસ્.}--
ચિન્તામણિશ્ ચરણ-ભૂષણમ્ અઙ્ગનાનાં
શૃઙ્ગાર-પુષ્પ-તરવસ્ તરવઃ સુરાણામ્ ।
વૃન્દાવને વ્રજ-ધનં નનુ કામ-ધેનુ-
વૃન્દાનિ ચેતિ સુખ-સિન્ધુર્ અહો વિભૂતિઃ

(49) વરીયાન્--
સર્વેષામ્ અતિ-મુખ્યો યઃ સ વરીયાન્ ઇતીર્યતે

યથા--
બ્રહ્મન્ન્ અત્ર પુરુ-દ્વિષા સહ પુરઃ પીઠે નિષીદ ક્ષણં
તુષ્ણીં તિષ્ઠ સુરેન્દ્ર ચાટુભિર્ અલં વારીશ દૂરીભવ ।
એતે દ્વારિ મુહુઃ કથં સુર-ગણાઃ કુર્વન્તિ કોલાહલં
હન્ત દ્વારવતી-પતેર્ અવસરો નાદ્યાપિ નિષ્પદ્યતે

(50) ઈશ્વરઃ--
દ્વિધેશ્વરઃ સ્વતન્ત્રશ્ ચ દુર્લઙ્ઘ્યાજ્ઞશ્ ચ કીર્ત્યતે

તત્ર સ્વતન્ત્રો, યથા--
કૃષ્ણઃ પ્રસાદમ્ અકરોદ્ અપરાધ્યતે ઽપિ
પાદાઙ્કમ્ એવ કિલ કાલિય-પન્નગાય ।
ન બ્રહ્મણે દૃશમ્ અપિ સ્તુવતે ઽપ્ય્ અપૂર્વં
સ્થાને સ્વતન્ત્ર-ચરિતો નિગમૈર્ નુતો ઽયમ્

દુર્લઙ્ઘ્યાજ્ઞો, યથા તૃતીયે (3.2.21)--
સ્વયં ત્વ્ અસામ્યાતિશયસ્ ત્ર્યધીશઃ
સ્વારાજ્ય-લક્ષ્મ્ય્-આપ્ત-સમસ્ત-કામઃ ।
બલિં હરદ્ભિશ્ ચિર-લોક-પાલૈઃ
કિરીટ-કોટ્ય્-એડિત-પાદ-પીઠઃ

યથા વા--
નવ્યે બ્રહ્માણ્ડ-વૃન્દે સૃજતિ વિધિગણઃ સૃષ્ટયે યઃ કૃતાજ્ઞો
રુદ્રૌઘઃ કાલ-જીર્ણે ક્ષયમ્ અવતનુતે યઃ ક્ષયાયાનુશિષ્ટઃ ।
રક્ષાં વિષ્ણુ-સ્વરૂપા વિદધતિ તરુણે રક્ષિણો યે ત્વદ્-અંશાઃ
કંસારે સન્તિ સર્વે દિશિ દિશિ ભવતઃ શાસને ઽજાણ્ડનાથાઃ

અથ (51) સદા-સ્વરૂપ-સમ્પ્રાપ્તઃ--
સદા-સ્વરૂપ-સમ્પ્રાપ્તો માયા-કાર્ય-વશીકૃતઃ

યથા પ્રથમે (1.11.39)--
એતદ્ ઈશનમ્ ઈશસ્ય પ્રકૃતિ-સ્થો ઽપિ તદ્-ગુણૈઃ ।
ન યુજ્યતે સદાત્મ-સ્થૈર્ યથા બુદ્ધિસ્ તદ્-આશ્રયા

(52) સર્વજ્ઞઃ--
પર-ચિત્ત-સ્થિતં દેશ-કાલાદ્ય્-અન્તરિતં તથા ।
યો જાનાતિ સમસ્તાર્થઃ સ સર્વજ્ઞો નિગદ્યતે

યથા પ્રથમે (1.15.11)--
યો નો જુગોપ વન એત્ય દુરન્ત-કૃચ્છ્રાદ્
દુર્વાસસો ઽરિ-રચિતાદ્ અયુતાગ્ર-ભુગ્ યઃ ।
શાકાન્ન-શિષ્ટમ્ ઉપયુજ્ય યતસ્ ત્રિ-લોકીં
તૃપ્તામ્ અમંસ્ત સલિલે વિનિમગ્ન-સઙ્ઘઃ

(53) નિત્ય-નૂતનઃ--
સદાનુભૂયમાનો ઽપિ કરોત્ય્ અનનુભૂતવત્ ।
વિસ્મયં માધુરીભિર્ યઃ સ પ્રોક્તો નિત્ય-નૂતનઃ

યથા પ્રથમે (1.11.34)--
યદ્યપ્ય્ અસૌ પાર્શ્વ-ગતો રહો-ગતસ્
તથાપિ તસ્યાઙ્ઘ્રિ-યુગં નવં નવમ્ ।
પદે પદે કા વિરમેત તત્-પદાચ્
ચલાપિ યચ્ છ્રીર્ ન જહાતિ કર્હિચિત્

યથા વા લલિત-માધવે (1.52)--
કુલવર-તનુ-ધર્મ-ગ્રાવ-વૃન્દાનિ ભિન્દન્
સુમુખિ નિશિત-દીર્ઘાપાઙ્ગ-ટઙ્ક-ચ્છટાભિઃ ।
યુગપદ્ અયમ્ અપૂર્વઃ કઃ પુરો વિશ્વ-કર્મા
મરકત-મણિ-લક્ષૈર્ ગોષ્ઠ-કક્ષાં ચિનોતિ

(54) સચ્-ચિદ્-આનન્દ-સાન્દ્રાઙ્ગઃ--
સચ્-ચિદ્-આનન્દ-સાન્દ્રાઙ્ગશ્ ચિદાનન્દ-ઘનાકૃતિઃ

યથા--
ક્લેશે ક્રમાત્ પઞ્ચ-વિધે ક્ષયં ગતે
યદ્-બ્રહ્મ-સૌખ્યં સ્વયમ્ અસ્ફુરત્ પરમ્ ।
તદ્ વ્યર્થયન્ કઃ પુરતો નરાકૃતિઃ
શ્યામો ઽયમ્ આમોદ-ભરઃ પ્રકાશતે

યથા વ બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ આદિ-પુરુષ-રહસ્યે (5.51)--
યસ્ય પ્રભા પ્રભવતો જગદ્-અણ્ડ-કોટિ-
કોટિષ્વ્ અશેષ-વસુધાદિ વિભૂતિ-ભિન્નમ્ ।
તદ્ બ્રહ્મ નિષ્કલમ્ અનન્તમ્ અશેષ-ભૂતં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

અતઃ શ્રી-વૈષ્ણવૈઃ સર્વ-શ્રુતિ-સ્મૃતિ-નિદર્શનૈઃ ।
તદ્ બ્રહ્મ શ્રી-ભગવતો વિભૂતિર્ ઇતિ કીર્ત્યતે

તથા હિ યામુનાચાર્ય-સ્તોત્રે (14)--
યદ્-અણ્ડાન્તર-ગોચરં ચ યદ્
દશોત્તરાણ્ય્ આવરણાનિ યાનિ ચ ।
ગુણાઃ પ્રધાનં પુરુષઃ પરં પદં
પરાત્પરં બ્રહ્મ ચ તે વિભૂતયઃ

(55) સર્વ-સિદ્ધિ-નિષેવિતઃ--
સ્વ-વશાખિલ-સિદ્ધિઃ સ્યાત્ સર્વ-સિદ્ધિ-નિષેવિતઃ

યથા--
દશભિઃ સિદ્ધ-સખીભિર્ વૃતા મહા-સિદ્ધયઃ ક્રમાદ્ અષ્ટૌ ।
અણિમાદયો લભન્તે નાવસરં દ્વારિ કૃષ્ણસ્ય

(56) અથ અવિચિન્ત્ય-મહા-શક્તિઃ--
દિવ્ય-સર્ગાદિ-કર્તૃત્વં બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-મોહનમ્ ।
ભક્ત-પ્રારબ્ધ-વિધ્વંસ ઇત્ય્ આદ્ય્ અચિન્ત્ય-શક્તિતા

તત્ર દિવ્ય-સર્ગાદિ-કર્તૃત્વં, યથા--
આસીચ્ છાયા-દ્વિતીયઃ પ્રથમમ્ અથ વિભુર્ વત્સ-ડિમ્ભાદિ-દેહાન્
અંશેનાંશેન ચક્રે તદ્ અનુ બહુ-ચતુર્-બાહુતાં તેષુ તેને ।
વૃત્તસ્ તત્ત્વાદિ-વીતૈર્ અથ કમ્ અલભવૈઃ સ્તૂયમાનો ઽખિલાત્મા
તાવદ્ બ્રહ્માણ્ડ-સેવ્યઃ સ્ફુટમ્ અજનિ તતો યઃ પ્રપદ્યે તમ્ ઈશમ્

બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-મોહનં, યથા--
મોહિતઃ શિશુ-કૃતૌ પિતામહો
હન્ત શમ્ભુર્ અપિ જૃમ્ભિતો રણે ।
યેન કંસ-રિપુણાદ્ય તત્-પુરઃ
કે મહેન્દ્ર વિબુધા ભવદ્-વિધાઃ

ભક્ત-પ્રારબ્ધ-વિધ્વંસો, યથા શ્રી-દશમે (10.45.45)--
ગુરુ-પુત્રમ્ ઇહાનીતં નિજ-કર્મ-નિબન્ધનમ્ ।
આનયસ્વ મહારાજ મચ્-છાસન-પુરસ્કૃતઃ

આદિ-શબ્દેન દુર્ઘટ-ઘટનાપિ--
અપિ જનિ-પરિહીનઃ સૂનુર્ આભીર-ભર્તુર્
વિભુર્ અપિ ભુજ-યુગ્મોત્સઙ્ગ-પર્યાપ્ત-મૂર્તિઃ ।
પ્રકટિત-બહુ-રૂપો ઽપ્ય્ એક-રૂપઃ પ્રભુર્ મે
ધિયમ્ અયમ્ અવિચિન્ત્યાનન્ત-શક્તિર્ ધિનોતિ

(57) કોટિ-બ્રહ્માણ્ડ-વિગ્રહઃ--
અગણ્ય-જગદ્-અણ્ડાઢ્યઃ કોટિ-બ્રહ્માણ્ડ-વિગ્રહઃ ।
ઇતિ શ્રી-વિગ્રહસ્યાસ્ય વિભુત્વમ્ અનુકીર્તિતમ્

યથા તત્રૈવ (10.14.11)--
ક્વાહં તમો-મહદ્-અહં-ખ-ચરાગ્નિ-વાર્-ભૂ-
સંવેષ્ટિતાણ્ડ-ઘટ-સપ્ત-વિતસ્તિ-કાયઃ ।
ક્વેદૃગ્-વિધાવિગણિતાણ્ડ-પરાણુ-ચર્યા-
વાતાધ્વ-રોમ-વિવરસ્ય ચ તે મહિત્વમ્

યથા વા--
તત્ત્વૈર્ બ્રહ્માણ્ડમ્ આઢ્યં સુરકુલ-ભુવનૈશ્ ચાઙ્કિતં યોજનાનાં
પઞ્ચાશત્-કોટ્ય્-અખર્વ-ક્ષિતિ-ખચિતમ્ ઇદં યચ્ ચ પાતાલ-પૂર્ણમ્ ।
તાદૃગ્-બ્રહ્માણ્ડ-લક્ષાયુત-પરિચય-ભાગ્ એક-કક્ષં વિધાત્રા
દૃષ્ટં યસ્યાત્ર વૃન્દાવનમ્ અપિ ભવતઃ કઃ સ્તુતૌ તસ્ય શક્તઃ

(58) અવતારાવલી-બીજમ્
અવતારાવલી-બીજમ્ અવતારી નિગદ્યતે

યથા શ્રી-ગીત-ગોવિન્દે (1.16)--
વેદાન્ ઉદ્ધરતે જગન્તિ વહતે ભૂગોલમ્ ઉદ્બિભ્રતે
દૈત્યં દારયતે બલિં છલયતે ક્ષત્ર-ક્ષયં કુર્વતે ।
પૌલસ્ત્યં જયતે હલં કલયતે કારુણ્યમ્ આતન્વતે
મ્લેચ્છાન્ મૂર્ચ્છયતે દશાકૃતિ-કૃતે કૃષ્ણાય તુભ્યં નમઃ

(59) હતારિ-ગતિ-દાયકઃ--
મુક્તિ-દાતા હતારીણાં હતારિ-ગતિ-દાયકઃ

યથા--
પરાભવં ફેનિલ-વક્ત્રતાં ચ
બન્ધં ચ ભીતિં ચ મૃતિં ચ કૃત્વા ।
પવર્ગ-દાતાપિ શિખણ્ડ-મૌલે
ત્વં શાત્રવાણામ્ અપવર્ગદો ઽસિ

યથા વા--
ચિત્રં મુરારે સુર-વૈરિ-પક્ષસ્
ત્વયા સમન્તાદ્ અનુબદ્ધ-યુદ્ધઃ ।
અમિત્ર-વૃન્દાન્ય્ અવિભિદ્ય ભેદં
મિત્રસ્ય કુર્વન્ન્ અમૃતં પ્રયાતિ

(60) આત્મારામ-ગણાકર્ષી--
આત્મારામ-ગણાકર્ષીત્ય્ એતદ્ વ્યક્તાર્થમ્ એવ હિ

યથા--
પૂર્ણ-પરમહંસં માં માધવ લીલા-મહૌષધિર્ ઘ્રાતા ।
કૃત્વા બત સારઙ્ગં વ્યધિત કથં સારસે તૃષિતમ્

અથાસાધરણ-ગુણ-ચતુષ્કે-- (61) લીલા-માધુર્યં--
યથા બૃહદ્-વામને--
સન્તિ યદ્યપિ મે પ્રાજ્યા લીલાસ્ તાસ્ તા મનોહરાઃ ।
ન હિ જાને સ્મૃતે રાસે મનો મે કીદૃશં ભવેત્

યથા વા--
પરિસ્ફુરતુ સુન્દરં ચરિત્રમ્ અત્ર લક્ષ્મી-પતેસ્
તથા ભુવન-નન્દિનસ્ તદ્-અવતાર-વૃન્દસ્ય ચ ।
હરેર્ અપિ ચમત્કૃતિ-પ્રકર-વર્ધનઃ કિન્તુ મે
બિભર્તિ હૃદિ વિસ્મયં કમ્ અપિ રાસ-લીલા-રસઃ

(62) પ્રેમ્ણા પ્રિયાધિક્યમ્, યથા શ્રી-દશમે (10.31.15)--
અટતિ યદ્ ભવાન્ અહ્નિ કાનનં
ત્રુટિર્ યુગાયતે ત્વામ્ અપશ્યતામ્ ।
કુટિલ-કુન્તલં શ્રી-મુખં ચ તે
જડ ઉદીક્ષિતાં પક્ષ્મ-કૃત્ દૃશામ્

યથા વા--
બ્રહ્મ-રાત્રિ-તતિર્ અપ્ય્ અઘ-શત્રો
સા ક્ષણાર્ધવદ્ અગાત્ તવ સઙ્ગે ।
હા ક્ષણાર્ધમ્ અપિ વલ્લવિકાનાં
બ્રહ્મ-રાત્રિ-તતિવદ્ વિરહે ઽભૂત્

(63) વેણુ-માધુર્યમ્, યથા તત્રૈવ (10.33.15)--
સવનશસ્ તદ્-ઉપધાર્ય સુરેશાઃ
શક્ર-શર્વ-પરમેષ્ઠિ-પુરોગાઃ ।
કવય આનત-કન્ધર-ચિત્તાઃ
કશ્મલં યયુર્ અનિશ્ચિત-તત્ત્વાઃ

યથા વા વિદગ્ધ-માધવે (1.26)--
રુન્ધન્ન્ અમ્બુ-ભૃતશ્ ચમત્કૃતિ-પરં કુર્વન્ મુહુસ્ તુમ્બુરું
ધ્યાનાદ્ અન્તરયન્ સનન્દન-મુખાન્ વિસ્મેરયન્ વેધસમ્ ।
ઔત્સુક્યાવલિભિર્ બલિં ચટુલયન્ ભોગીન્દ્રમ્ આઘૂર્ણયન્
ભિન્દન્ન્ અણ્ડ-કટાહ-ભિત્તિમ્ અભિતો બભ્રામ વંશી-ધ્વનિઃ

(64) રૂપ-માધુર્યં, યથા તૃતીયે (3.2.12)--
યન્ મર્ત્ય-લીલૌપયિકં સ્વ-યોગ-
માયા-બલં દર્શયતા ગૃહીતમ્ ।
વિસ્માપનં સ્વસ્ય ચ સૌભગર્દ્ધેઃ
પરં પદં ભૂષણ-ભૂષણાઙ્ગમ્

શ્રી-દશમે ચ (10.29.40)--
કા સ્ત્ર્ય્ અઙ્ગ તે કલ-પદાયત-મૂર્ચ્છિતેન
સંમોહિતાઽર્યપદવીં ન ચલેત્ ત્રિલોક્યામ્ ।
ત્રૈલોક્ય-સૌભગમ્ ઇદં ચ નિરીક્ષ્ય રૂપં
યદ્ ગો-દ્વિજ-દ્રુમ-મૃગાન્ પુલકાન્ય્ અબિભ્રત્

યથા વા, લલિત-માધવે (8.34)--
અપરિકલિત-પૂર્વઃ કશ્ ચમત્કાર-કારી
સ્ફુરતિ મમ ગરીયાન્ એષ માધુર્ય-પૂરઃ ।
અયમ્ અહમ્ અપિ હન્ત પ્રેક્ષ્ય યં લુબ્ધ-ચેતાઃ
સરભસમ્ ઉપભોક્તું કામયે રાધિકેવ

સમસ્ત-વિવિધાશ્ચર્ય-કલ્યાણ-ગુણ-વારિધેઃ ।
ગુણાનામ્ ઇહ કૃષ્ણસ્ય દિઙ્-માત્રમ્ ઉપદર્શિતમ્

યથા ચ શ્રી-દશમે (10.14.7)--
ગુણાત્મનસ્ તે ઽપિ ગુણાન્ વિમાતું
હિતાવતીર્ણસ્ય ક ઈશિરે ઽસ્ય ।
કાલેન યૈર્ વા વિમિતાઃ સુકલ્પૈર્
ભૂ-પાંશવઃ ખે મિહિકા દ્યુભાસઃ

નિત્ય-ગુણો વનમાલી, યદ્ અપિ શિખામણિર્ અશેષ-નેતૄણામ્ ।
ભક્તાપેક્ષિકમ્ અસ્ય, ત્રિવિધત્વં લિખ્યતે તદ્ અપિ

હરિઃ પૂર્ણતમઃ પૂર્ણતરઃ પૂર્ણ ઇતિ ત્રિધા ।
શ્રેષ્ઠ-મધ્યાદિભિઃ શબ્દૈર્ નાટ્યે યઃ પરિપઠ્યતે

પ્રકાશિતાખિલ-ગુણઃ સ્મૃતઃ પૂર્ણતમો બુધૈઃ ।
અસર્વ-વ્યઞ્જકઃ પૂર્ણતરઃ પૂર્ણો ઽલ્પ-દર્શકઃ

કૃષ્ણસ્ય પૂર્ણતમતા વ્યક્તાભૂદ્ ગોકુલાન્તરે ।
પૂર્ણતા પૂર્ણતરતા દ્વારકા-મથુરાદિષુ

સ પુનશ્ ચતુર્વિધઃ સ્યાદ્ ધીરોદાત્તશ્ ચ ધીર-લલિતશ્ ચ ।
ધીર-પ્રશાન્ત-નામા તથૈવ ધીરોદ્ધતઃ કથિતઃ

બહુવિધ-ગુણ-ક્રિયાણામ્ આસ્પદ-ભૂતસ્ય પદ્મનાભસ્ય ।
તત્-તલ્-લીલા-ભેદાદ્ વિરુધ્યતે ન હિ ચતુર્-વિધાઃ

તત્ર ધીરોદાત્તઃ--
ગમ્ભીરો વિનયી ક્ષન્તા કરુણઃ સુદૃઢ-વ્રતઃ ।
અકત્થનો ગૂઢ-ગર્વો ધીરોદાત્તઃ સુ-સત્ત્વ-ભૃત્

યથા--
વીરં-મન્ય-મદ-પ્રહારિ-હસિતં ધૌરેયમ્ આર્તોદ્ધૃતૌ
નિર્વ્યૂઢ-વ્રતમ્ ઉન્નત-ક્ષિતિ-ધરોદ્ધારેણ ધીરાકૃતિમ્ ।
મય્ય્ ઉચ્ચૈઃ કૃત-કિલ્બિષે ઽપિ મધુરં સ્તુત્યા મુહુર્ યન્ત્રિતં
પ્રેક્ષ્ય ત્વાં મમ દુર્વિતર્ક્ય-હૃદયં ધીર્ ગીશ્ ચ ન સ્પન્દતે

ગમ્ભીરત્વાદિ-સામાન્ય-ગુણા યદ્ ઇહ કીર્તિતાઃ ।
તદ્ એતેષુ તદ્-આધિક્ય-પ્રતિપાદન-હેતવે

ઇદં હિ ધીરોદાત્તત્વં પૂર્વૈઃ પ્રોક્તં રઘૂદ્વહે ।
તત્-તદ્-ભક્તાનુસારેણ તથા કૃષ્ણે વિલોક્યતે

ધીર-લલિતઃ--
વિદગ્ધો નવ-તારુણ્યઃ પરિહાસ-વિશારદઃ ।
નિશ્ચિન્તો ધીર-લલિતઃ સ્યાત્ પ્રાયઃ પ્રેયસી-વશઃ

યથા--
વાચા સૂચિત-શર્વરી-રતિ-કલા-પ્રાગલ્ભ્યયા રાધિકાં
વ્રીડા-કુઞ્ચિત-લોચનાં વિરચયન્ન્ અગ્રે સખીનામ્ અસૌ ।
તદ્-વક્ષો-રુહ-ચિત્ર-કેલિ-મકરી-પાણ્ડિત્ય-પારં ગતઃ
કૈશોરં સફલી-કરોતિ કલયન્ કુઞ્જે વિહારં હરિઃ

ગોવિન્દે પ્રકટં ધીર-લલિતત્વં પ્રદર્શ્યતે ।
ઉદાહરન્તિ નાટ્ય-જ્ઞાઃ પ્રાયો ઽત્ર મકર-ધ્વજમ્

ધીર-શાન્તઃ--
શમ-પ્રકૃતિકઃ ક્લેશ-સહનશ્ ચ વિવેચકઃ ।
વિનયાદિ-ગુણોપેતો ધીર-શાન્ત ઉદીર્યતે

યથા--
વિનય-મધુર-મૂર્તિર્ મન્થર-સ્નિગ્ધ-તારો
વચન-પટિમ-ભઙ્ગી-સૂચિતાશેષ-નીતિઃ ।
અભિદધદ્ ઇહ ધર્મં ધર્મ-પુત્રોપકણ્ઠે
દ્વિજ-પતિર્ ઇવ સાક્ષાત્ પ્રેક્ષ્યતે કંસ-વૈરી

યુધિષ્ઠિરાદિકો ધીરૈર્ ધીર-શાન્તઃ પ્રકીર્તિતઃ

ધીરોદ્ધતઃ--
માત્સર્યવાન્ અહઙ્કારી માયાવી રોષણશ્ ચલઃ ।
વિકત્થનશ્ ચ વિદ્વદ્ભિર્ ધીરોદ્ધત ઉદાહૃતઃ

યથા--
આઃ પાપિન્ યવનેન્દ્ર દર્દુર પુનર્ વ્યાઘુટ્ય સદ્યસ્ ત્વયા
વાસઃ કુત્રચિદ્ અન્ધ-કૂપ-કુહર-ક્રોડે ઽદ્ય નિર્મીયતામ્ ।
હેલોત્તાનિત-દૃષ્ટિ-માત્ર-ભસિત-બ્રહ્માણ્ડાણ્ડઃ પુરો
જાગર્મિ ત્વદ્-ઉપગ્રહાય ભુજગઃ કૃષ્ણો ઽત્ર કૃષ્ણાભિધઃ

ધીરોદ્ધતસ્ તુ વિદ્વદ્ભિર્ ભીમસેનાદિર્ ઉચ્યતે

માત્સર્યાદ્યાઃ પ્રતીયન્તે દોષત્વેન યદ્ અપ્ય્ અમી ।
લીલા-વિશેષ-શાલિત્વાન્ નિર્દોષે ઽત્રે ગુણાઃ સ્મૃતાઃ

યથા વા--
અમ્ભો-ભાર-ભર-પ્રણમ્ર-જલદ-ભ્રાન્તિં વિતન્વન્ન્ અસૌ
ઘોરાડમ્બર-ડમ્બરઃ સુવિકુટામ્ ઉત્ક્ષિપ્ય હસ્તાર્ગલામ્ ।
દુર્વારઃ પર-વારણઃ સ્વયમ્ અહં લબ્ધો ઽસ્મિ કૃષ્ણઃ પુરો
રે શ્રીદામ-કુરઙ્ગસઙ્ગર-ભુવો ભઙ્ગં ત્વમ્ અઙ્ગીકુરુ

મિથો વિરોધિનો ઽપ્ય્ અત્ર કેચિન્ નિગદિતા ગુણાઃ ।
હરૌ નિરઙ્કુશૈશ્વર્યાત્ કો ઽપિ ન સ્યાદ્ અસમ્ભવઃ

તથા ચ કૌર્મે--
અસ્થૂલશ્ ચાણુશ્ ચૈવ સ્થૂલો ઽણુશ્ ચૈવ સર્વતઃ ।
અવર્ણઃ સર્વતઃ પ્રોક્તઃ શ્યામો રક્તાન્ત-લોચનઃ ।
ઐશ્વર્ય-યોગાદ્ ભગવાન્ વિરુદ્ધાર્થો ઽભિધીયતે

તથાપિ દોષાઃ પરમે નૈવાહાર્યાઃ કથઞ્ચન ।
ગુણા વિરુદ્ધા અપ્ય્ એતે સમાહાર્યાઃ સમન્તતઃ

મહાવારાહે ચ--
સર્વે નિત્યાઃ શાશ્વતાશ્ ચ દેહાસ્ તસ્ય પરાત્મનઃ ।
હાનોપાદાન-રહિતા નૈવ પ્રકૃતિજાઃ ક્વચિત્

પરમાનન્દ-સન્દોહા જ્ઞાન-માત્રાશ્ ચ સર્વતઃ ।
સર્વે સર્વ-ગુણૈઃ પૂર્ણાઃ સર્વ-દોષ-વિવર્જિતાઃ

વૈષ્ણવ-તન્ત્રે ઽપિ--
અષ્ટાદશ-મહા-દોષૈ રહિતા ભગવત્-તનુઃ ।
સર્વૈશ્વર્યમયી સત્ય-વિજ્ઞાનાનન્દ-રૂપિણી

અષ્ટાદશ-મહા-દોષાઃ, યથા વિષ્ણુ-યામલે--
મોહસ્ તન્દ્રા ભ્રમો રુક્ષ-રસતા કામ ઉલ્બણઃ ।
લોલતા મદ-માત્સર્યે હિંસા ખેદ-પરિશ્રમૌ

અસત્યં ક્રોધ આકાઙ્ક્ષા આશઙ્કા વિશ્વ-વિભ્રમઃ ।
વિષમત્વં પરાપેક્ષા દોષા અષ્ટાદશોદિતાઃ

ઇત્થં સર્વાવતારેભ્યસ્ તતો ઽપ્ય્ અત્રાવતારિણઃ ।
વ્રજેન્દ્ર-નન્દને સુષ્ઠુ માધુર્ય-ભર ઈરિતઃ

તથા ચ બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ આદિ-પુરુષ-રહસ્યે (5.59)--
યસ્યૈક-નિશ્વસિત-કાલમ્ અથાવલમ્બ્ય
જીવન્તિ લોમ-બિલજા જગદ્-અણ્ડ-નાથાઃ ।
વિષ્ણુર્ મહાન્ સ ઇહ યસ્ય કલા-વિશેષો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

અથાષ્ટાવ્ અનુકીર્ત્યન્તે સદ્-ગુણત્વેન વિશ્રુતાઃ ।
મઙ્ગલાલઙ્ક્રિયા-રૂપાઃ સત્ત્વ-ભેદાસ્ તુ પૌરુષાઃ

શોભા વિલાસો માધુર્યં માઙ્ગલ્યં સ્થૈર્ય-તેજસી ।
લલિતૌદાર્યમ્ ઇત્ય્ એતે સત્ત્વ-ભેદાસ્ તુ પૌરુષાઃ

તત્ર શોભા--
નીચે દયાધિકે સ્પર્ધા શૌર્યોત્સાહૌ ચ દક્ષતા ।
સત્યં ચ વ્યક્તિમ્ આયાતિ યત્ર શોભેતિ તાં વિદુઃ

યથા--
સ્વર્ગ-ધ્વંસં વિધિત્સુર્ વ્રજ-ભુવિ કદનં સુષ્ઠુ વીક્ષ્યાતિવૃષ્ટ્યા
નીચાન્ આલોચ્ય પશ્ચાન્ નમુચિ-રિપુ-મુખાનૂઢ-કારુણ્ય-વીચિઃ ।
અપ્રેક્ષ્ય સ્વેન તુલ્યં કમ્ અપિ નિજ-રુષામ્ અત્ર પર્યાપ્તિ-પાત્રં
બન્ધૂન્ આનન્દયિષ્યન્ન્ ઉદહરતુ હરિઃ સત્ય-સન્ધો મહાદ્રિમ્

વિલાસઃ--
વૃષભસ્યેવ ગમ્ભીરા ગતિર્ ધીરં ચ વીક્ષણમ્ ।
સ-સ્મિતં ચ વચો યત્ર સ વિલાસ ઇતીર્યતે

યથા--
મલ્લ-શ્રેણ્યામ્ અવિનયવતીં મન્થરાં ન્યસ્ય દૃષ્ટિં
વ્યાધુન્વાનો દ્વિપ ઇવ ભુવં વિક્રમાડમ્બરેણ ।
વાગ્-આરમ્ભે સ્મિત-પરિમલૈઃ ક્ષાલયન્ મઞ્ચ-કક્ષાં
તુઙ્ગે રઙ્ગ-સ્થલ-પરિસરે સારસાક્ષઃ સસાર

માધુર્યમ્--
તન્ માધુર્યં ભવેદ્ યત્ર ચેષ્ટાદેઃ સ્પૃહણીયતા

યથા--
વરામ્ અધ્યાસીનસ્ તટ-ભુવમ્ અવષ્ટમ્ભ-રુચિભિઃ
કદમ્બૈઃ પ્રાલમ્બં પ્રવલિત-વિલમ્બં વિરચયન્ ।
પ્રપન્નાયામ્ અગ્રે મિહિર-દુહિતુસ્ તીર્થ-પદવીં
કુરઙ્ગી-નેત્રાયાં મધુ-રિપુર્ અપાઙ્ગં વિકિરતિ

માઙ્ગલ્યમ્--
માઙ્ગલ્યં જગતામ્ એવ વિશ્વાસાસ્પદતા મતા

યથા--
અન્યાય્યં ન હરાવ્ ઇતિ વ્યપગત-દ્વારાર્ગલા દાનવા
રક્ષી કૃષ્ણ ઇતિ પ્રમત્તમ્ અભિતઃ ક્રીડાસુ રક્તાઃ સુરાઃ ।
સાક્ષી વેત્તિ સ ભક્તિમ્ ઇત્ય્ અવનત-વ્રાતાશ્ ચ ચિન્તોજ્ઝિતાઃ
કે વિશ્વમ્ભર ન ત્વદ્-અઙ્ઘ્રિ-યુગલે વિશ્રમ્ભિતાં ભેજિરે

સ્થૈર્યમ્--
વ્યવસાયાદ્ અચલનં સ્થૈર્યં વિઘ્નાકુલાદ્ અપિ

યથા--
પ્રતિકુલે ઽપિ સ-શૂલે, શિવે શિવાયાં નિરંશુકાયાં ચ ।
વ્યલુનાદ્ એવ મુકુન્દો વિન્ધ્યાવલિ-નન્દનસ્ય ભુજાન્

તેજઃ--
સર્વ-ચિત્તાવગાહિત્વં તેજઃ સદ્ભિર્ ઉદીર્યતે

યથા શ્રી-દશમે (10.43.17)--
મલ્લાનામ્ અશનિર્ નૄણાં નરવરઃ સ્ત્રીણાં સ્મરો મૂર્તિમાન્
ગોપાનાં સ્વજનો ઽસતાં ક્ષિતિર્ભુજાં શાસ્તા સ્વ-પિત્રોઃ શિશુઃ ।
મૃત્યુર્ ભોજ-પતેર્ વિરાડ્ અવિદુષાં તત્ત્વં પરં યોગિનાં
વૃષ્ણીનાં પરદેવતેતિ વિદિતો રઙ્ગઃ ગતઃ સાગ્રજઃ

યથા--
તેજો બુધૈર્ અવજ્ઞાદેર્ અસહિષ્ણુત્વમ્ ઉચ્યતે

યથા--
આક્રુષ્ટે પ્રકટં દિદણ્ડયિષુણા ચણ્ડેન રઙ્ગ-સ્થલે
નન્દે ચાનકદુન્દુભૌ ચ પુરતઃ કંસેન વિશ્વ-દ્રુહા ।
દૃષ્ટિં તત્ર સુરારિ-મૃત્યુ-કુલટા-સમ્પર્ક-દૂતીં ક્ષિપન્
મઞ્ચસ્યોપરિ સઞ્ચુકુર્દિષુર્ અસૌ પશ્યાચ્યુતઃ પ્રાઞ્ચતિ

લલિતમ્--
શૃઙ્ગાર-પ્રચુરા ચેષ્ટા યત્ર તં લલિતં વિદુઃ

યથા--
વિધત્તે રાધાયાઃ કુચ-મુકુલયોઃ કેલિ-મકરીં
કરેણ વ્યગ્રાત્મા સરભસમ્ અસવ્યેન રસિકઃ ।
અરિષ્ટે સાટોપં કટુ રુવતિ સવ્યેન વિહસન્ન્
ઉદઞ્ચદ્-રોમાઞ્ચં રચયતિ ચ કૃષ્ણઃ પરિકરમ્

ઔદાર્યમ્--
આત્માદ્ય્-અર્પણ-કારિત્વમ્ ઔદાર્યમ્ ઇતિ કીર્ત્યતે

યથા--
વદાન્યઃ કો ભવેદ્ અત્ર વદાન્યઃ પુરુષોત્તમાત્ ।
અકિઞ્ચનાય યેનાત્મા નિર્ગુણાયાપિ દીયતે

સામાન્યા નાયક-ગુણાઃ સ્થિરતાદ્યા યદ્ અપ્ય્ અમી ।
તથાપિ પૂર્વતઃ કિઞ્ચિદ્ વિશેષાત્ પુનર્ ઈરિતાઃ

અથાસ્ય સહાયાઃ--
અસ્ય ગર્ગાદયો ધર્મે યુયુધાનાદયો યુધિ ।
ઉદ્ધવાદ્યાસ્ તથા મન્ત્રે સહાયાઃ પરિકીર્તિતાઃ

અથ કૃષ્ણ-ભક્તાઃ--
તદ્-ભાવ-ભાવિત-સ્વાન્તાઃ કૃષ્ણ-ભક્તા ઇતીરિતાઃ

યો સત્ય-વાક્ય ઇત્ય્ આદ્યા હ્રીમાન્ ઇત્ય્ અન્તિમા ગુણાઃ ।
પ્રોક્તાઃ કૃષ્ણે ઽસ્ય ભક્તેષુ તે વિજ્ઞેયા મનીષિભિઃ

તે સાધકાશ્ ચ સિદ્ધાશ્ ચ દ્વિ-વિધાઃ પરિકીર્તિતાઃ

તત્ર સાધકાઃ--
ઉત્પન્ન-રતયઃ સમ્યઙ્ નૈર્વિઘ્ન્યમ્ અનુપાગતાઃ ।
કૃષ્ણ-સાક્ષાત્-કૃતૌ યોગ્યાઃ સાધકાઃ પરિકીર્તિતાઃ

યથૈકાદશે (11.2.46)--
ઈશ્વરે તદ્-અધીનેષુ બાલિશેષુ દ્વિષત્સુ ચ ।
પ્રેમ-મૈત્રી-કૃપોપેક્ષા યઃ કરોતિ સ મધ્યમઃ

યથા વા--
સિક્તાપ્ય્ અશ્રુ-જલોત્કરેણ ભગવદ્-વાર્તા-નદી-જન્મના
તિષ્ઠત્ય્ એવ ભવાગ્નિ-હેતિર્ ઇતિ તે ધીમન્ન્ અલં ચિન્તયા ।
હૃદ્-વ્યોમન્ય્ અમૃત-સ્પૃહા-હર-કૃપા-વૃષ્ટેઃ સ્ફુટં લક્ષ્યતે
નેદિષ્ટઃ પૃથુ-રોમ-તાણ્ડવ-ભરાત્ કૃષ્ણામ્બુધસ્યોદ્ગમઃ

બિલ્વમઙ્ગલ-તુલ્યા યે સાધકાસ્ તે પ્રકીર્તિતાઃ

અથ સિદ્ધાઃ--
અવિજ્ઞાતાખિલ-ક્લેશાઃ સદા કૃષ્ણાશ્રિત-ક્રિયાઃ ।
સિદ્ધાઃ સ્યુઃ સન્તત-પ્રેમ-સૌખ્યાસ્વાદ-પરાયણાઃ

સમ્પ્રાપ્ત-સિદ્ધયઃ સિદ્ધા નિત્ય-સિદ્ધાશ્ ચ તે ત્રિધા

તત્ર સમ્પ્રાપ્ત-સિદ્ધયઃ--
સાધનૈઃ કૃપયા ચાસ્ય દ્વિધા સમ્પ્રાપ્ત-સિદ્ધયઃ

તત્ર સાધન-સિદ્ધાઃ, યથા તૃતીયે (3.15.25)--
યચ્ ચ વ્રજન્ત્ય્ અનિમિષામ્ ઋષભાનુવૃત્ત્યા
દૂરે યમા હ્ય્ ઉપરિ નઃ સ્પૃહણીય-શીલાઃ ।
ભર્તુર્ મિથઃ સુ-યશસઃ કથનાનુરાગ-
વૈક્લવ્ય-બાષ્પ-કલયા પુલકી-કૃતાઙ્ગાઃ

યથા વા--
યે ભક્તિ-પ્રભવિષ્ણુતા-કવલિત-ક્લેશોર્મયઃ કુર્વતે
દૃક્-પાતે ઽપિ ઘૃણાં કૃત-પ્રણતિષુ પ્રાયેણ મોક્ષાદિષુ ।
તાન્ પ્રેમ-પ્રસરોત્સવ-સ્તવકિત-સ્વાન્તાન્ પ્રમોદાશ્રુભિર્
નિર્ધૌતાસ્ય-તટાન્ મુહુઃ પુલકિનો ધન્યાન્ નમસ્કુર્મહે

માર્કણ્ડેયાદયઃ પ્રોક્તાઃ સાધનૈઃ પ્રાપ્ત-સિદ્ધયઃ

અથ કૃપા-સિદ્ધાઃ, યથા શ્રી-દશમે (10.23.42-43)--
નાસાં દ્વિજાતિ-સંસ્કારો ન નિવાસો ગુરાવ્ અપિ ।
ન તપો નાત્મ-મીમાંસા ન શૌચં ન ક્રિયાઃ શુભાઃ

અથાપિ હ્ય્ ઉત્તમઃશ્લોકે કૃષ્ણે યોગેશ્વરેશ્વરે ।
ભક્તિર્ દૃઢા ન ચાસ્માકં સંસ્કારાદિમતામ્ અપિ

યથા વા--
ન કાચિદ્ અભવદ્ ગુરોર્ ભજન-યન્ત્રણે ઽભિજ્ઞતા
ન સાધન-વિધૌ ચ તે શ્રમ-લવસ્ય ગન્ધો ઽપ્ય્ અભૂત્ ।
ગતો ઽસિ ચરિતાર્થતાં પરમહંસ-મૃગ્ય-શ્રિયા
મુકુન્દ-પદ-પદ્મયોઃ પ્રણય-સીધુનો ધારયા

કૃપા-સિદ્ધા યજ્ઞ-પત્ની-વૈરોચનિ-શુકાદયઃ

અથ નિત્ય-સિદ્ધાઃ--
આત્મ-કોટિ-ગુણં કૃષ્ણે પ્રેમાણં પરમં ગતાઃ ।
નિત્યાનન્દ-ગુણાઃ સર્વે નિત્ય-સિદ્ધા મુકુન્દવત્

યથા પાદ્મે શ્રી-ભગવત્-સત્યભામા-દેવી-સંવાદે--
અથ બ્રહ્માદિ-દેવાનાં તથા પ્રાર્થનયા ભુવઃ ।
આગતો ઽહં ગણાઃ સર્વે જાતાસ્ તે ઽપિ મયા સહ

એતે હિ યાદવાઃ સર્વે મદ્-ગણા એવ ભામિનિ ।
સર્વદા મત્-પ્રિયા દેવિ મત્-તુલ્ય-ગુણ-શાલિનઃ

તથા ચ શ્રી-દશમે (10.14.32)--
અહો ભાગ્યમ્ અહો ભાગ્યં નન્દ-ગોપ-વ્રજૌકસામ્ ।
યન્-મિત્રં પરમાનન્દં પૂર્ણં બ્રહ્મ સનાતનમ્

તત્રૈવ (10.26.13)--
દુસ્ત્યજશ્ ચાનુરાગો ઽસ્મિન્ સર્વેષાં નો વ્રજૌકસામ્ ।
નન્દ તે તનયે ઽસ્માસુ તસ્યાપ્ય્ ઔત્પત્તિકઃ કથમ્

સનાતનં મિત્રમ્ ઇતિ તસ્યાપ્ય્ ઔત્પત્તિકઃ કથમ્ ।
સ્નેહો ઽસ્માસ્વ્ ઇતિ ચૈતેષાં નિત્ય-પ્રેષ્ઠત્વમ્ આગતમ્

ઇત્ય્ અતઃ કથિતા નિત્ય-પ્રિયા યાદવ-વલ્લવાઃ ।
એષાં લૌકિકવચ્-ચેષ્ટા લીલા મુર-રિપોર્ ઇવ

તથા હિ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે--
યથા સૌમિત્રિ-ભરતૌ યથા સઙ્કર્ષણાદયઃ ।
તથા તેનૈવ જાયન્તે નિજ-લોકાદ્ યદૃચ્છયા

પુનસ્ તેનૈવ ગચ્છન્તિ તત્-પદં શાશ્વતં પરમ્ ।
ન કર્મ-બન્ધનં જન્મ વૈષ્ણવાનાં ચ વિદ્યતે

યે પ્રોક્તાઃ પઞ્ચ-પઞ્ચાશત્ ક્રમાત્ કંસરિપોર્ ગુણાઃ ।
તે ચાન્યે ચાપિ સિદ્ધેષુ સિદ્ધિદત્વાદયો મતાઃ

ભક્તાસ્ તુ કીર્તિતાઃ શાન્તાસ્ તથા દાસ-સુતાદયઃ ।
સખાયો ગુરુ-વર્ગાશ્ ચ પ્રેયસ્યશ્ ચેતિ પઞ્ચધા

અથ ઉદ્દીપનાઃ--
ઉદ્દીપનાસ્ તુ તે પ્રોક્તા ભાવમ્ ઉદ્દીપયન્તિ યે ।
તે તુ શ્રી-કૃષ્ણ-ચન્દ્રસ્ય ગુણાશ્ ચેષ્ટાઃ પ્રસાધનમ્

સ્મિતાઙ્ગ-સૌરભે વંશ-શૃઙ્ગ-નૂપુર-કમ્બવઃ ।
પદાઙ્ક-ક્ષેત્ર-તુલસી-ભક્ત-તદ્-વાસરાદયઃ

તત્ર ગુણાઃ--
ગુણાસ્ તુ ત્રિવિધાઃ પ્રોક્તાઃ કાય-વાઙ્-માનસાશ્રયાઃ

તત્ર કાયિકાઃ--
વયઃ-સૌન્દર્ય-રૂપાણિ કાયિકામૃદુતાદયઃ

ગુણાઃ સ્વરૂપમ્ એવાસ્ય કાયિકાદ્યા યદપ્ય્ અમી ।
ભેદં સ્વીકૃત્ય વર્ણ્યન્તે તથાપ્ય્ ઉદ્દીપના ઇતિ

અતસ્ તસ્ય સ્વરૂપસ્ય સ્યાદ્ આલમ્બનતૈવ હિ ।
ઉદ્દીપનત્વમ્ એવ સ્યાદ્ ભૂષણાદેસ્ તુ કેવલમ્

એષામ્ આલમ્બનત્વં ચ તથોદ્દીપનતાપિ ચ

તત્ર વયઃ--
વયઃ કૌમાર-પૌગણ્ડ-કૈશોરમ્ ઇતિ તત્ ત્રિધા

કૌમારં પઞ્ચમાબ્દાન્તં પૌગણ્ડં દશમાવધિ ।
આ-ષોડશાચ્ ચ કૈશોરં યૌવનં સ્યાત્ તતઃ પરમ્

ઔચિત્યાત્ તત્ર કૌમારં વક્તવ્યં વત્સલે રસે ।
પૌગણ્ડં પ્રેયસિ તત્-તત્-ખેલાદિ-યોગતઃ

શ્રૈષ્ઠ્યમ્ ઉજ્જ્વલ એવાસ્ય કૈશોરસ્ય તથાપ્ય્ અદઃ ।
પ્રાયઃ સર્વ-રસૌચિત્યાદ્ અત્રોદાહ્રિયતે ક્રમાત્

આદ્યં મધ્યં તથા શેષં કૈશોરં ત્રિવિધં ભવેત્

તત્ર આદ્યમ્--
વર્ણસ્યોજ્જ્વલતા કાપિ નેત્રાન્તે ચારુણ-ચ્છવિઃ ।
રોમાવલિ-પ્રકટતા કૈશોરે પ્રથમે સતિ

તથા--
હરતિ શિતિમા કો ઽપ્ય્ અઙ્ગાનાં મહેન્દ્ર-મણિ-શ્રિયં
પ્રવિશતિ દૃશોર્ અન્તે કાન્તિર્ મનાગ્ ઇવ લોહિની ।
સખિ તનુ- રુહાં રાજિઃ સૂક્ષ્મા દરાસ્ય વિરોહતે
સ્ફુરતિ સુષમા નવ્યેદાનીં તનૌ વન-માલિનઃ

વૈજયન્તી-શિખણ્ડાદિ-નટ-પ્રવર-વેશતા ।
વંશી-મધુરિમા વસ્ત્ર-શોભા ચાત્ર પરિચ્છદઃ

યથા શ્રી-દશમે (10.21.5)--
બર્હાપીડં નટ-વર-વપુઃ કર્ણયોઃ કર્ણિકારં
બિભ્રદ્-વાસઃ કનક-કપિશં વૈજયન્તીં ચ માલામ્ ।
રન્ધ્રાન્ વેણોર્ અધર-સુધયા પૂરયન્ ગોપ-વૃન્દૈર્
વૃન્દારણ્યં સ્વ-પદ-રમણં પ્રાવિશદ્ ગીત-કીર્તિઃ

ખરતાત્ર નખાગ્રાણાં ધનુર્ આન્દોલિતા ભ્રુવોઃ ।
રદાનાં રઞ્જનં રાગ-ચૂર્ણૈર્ ઇત્ય્ આદિ ચેષ્ટિતમ્

યથા--
નવં ધનુર્ ઇવાતનોર્ નટદ્-અઘ-દ્વિષોર્ ભ્રૂ-યુગં
શરાલિર્ ઇવ શાણિતા નખર-રાજિર્ અગ્રે ખરા ।
વિરાજતિ શરીરિણી રુચિર-દન્ત-લેખારુણા
ન કા સખિ સમીક્ષણાદ્ યુવતિર્ અસ્ય વિત્રસ્યતિ

તન્-મોહનતા, યથા--
કર્તું મુગ્ધાઃ સ્વયમ્ અચટુના ન ક્ષમન્તે ઽભિયોગં
ન વ્યાદાતું ક્વચિદ્ અપિ જને વક્ત્રમ્ અપ્ય્ ઉત્સહન્તે ।
દૃષ્ટ્વા તાસ્ તે નવ-મધુરિમ-સ્મેરતાં માધવાર્તાઃ
સ્વ-પ્રાણેભ્યસ્ ત્રયમ્ ઉદસૃજન્ન્ અદ્ય તોયાઞ્જલીનામ્

અથ મધ્યમમ્--
ઊરુ-દ્વયસ્ય બાહ્વોશ્ ચ કાપિ શ્રીર્ ઉરસસ્ તથા ।
મૂર્તેર્ માધુરિમાદ્યં ચ કૈશોરે સતિ મધ્યમે

યથા--
સ્પૃહયતિ કરિ-શુણ્ડા-દણ્ડનાયોરુ-યુગ્મં
ગરુડ-મણિ-કવાટી-સખ્યમ્ ઇચ્છત્ય્ ઉરશ્ ચ ।
ભુજ-યુગમ્ અપિ ધિત્સત્ય્ અર્ગલાવર્ગ-નિન્દામ્
અભિનવ-તરુણિમ્નઃ પ્રક્રમે કેશવસ્ય

મુખં સ્મિત-વિલાસાઢ્યં વિભ્રમોત્તરલે દૃશૌ ।
ત્રિ-જગન્-મોહનં ગીતમ્ ઇત્ય્ આદિર્ ઇહ માધુરી

યથા--
અનઙ્ગ-નય-ચાતુરી-પરિચયોત્તરઙ્ગે દૃશૌ
મુખામ્બુજમ્ ઉદઞ્ચિત-સ્મિત-વિલાસ-રમ્યાધરમ્ ।
અચઞ્ચલ-કુલાઙ્ગના-વ્રત-વિડમ્બિ-સઙ્ગીતકં
હરેસ્ તરુણિમાઙ્કુરે સ્ફુરતિ માધુરી કાપ્ય્ અભૂત્

વૈદગ્ધી-સાર-વિસ્તારઃ કુઞ્જ-કેલિ-મહોત્સવઃ ।
આરમ્ભો રાસ-લીલાદેર્ ઇહ ચેષ્ટાદિ-સૌષ્ઠવમ્

યથા--
વ્યક્તાલક્ત-પદૈઃ ક્વચિત્ પરિલુઠત્-પિઞ્છાવતંસૈઃ ક્વચિત્
તલ્પૈર્ વિચ્યુત-કાઞ્ચિભિઃ ક્વચિદ્ અસૌ વ્યાકીર્ણ-કુઞ્જોત્કરા ।
પ્રોદ્યન્-મણ્ડલ-બન્ધ-તાણ્ડવ-ઘટાલક્ષ્મોલ્લસત્-સૈકતા
ગોવિન્દસ્ય વિલાસ-વૃન્દમ્ અધિકં વૃન્દાટવી શંસતિ

તન્-મોહનતા, યથા--
વિદૂરાન્ મારાગ્નિં હૃદય-રવિ-કાન્તે પ્રકટયન્ન્
ઉદસ્યન્ ધર્મેન્દું વિદધદ્ અભિતો રાગ-પટલમ્ ।
કથં હા નસ્ ત્રાણં સખિ મુકુલયન્ બોધ-કુમુદં
તરસ્વી કૃષ્ણાબ્ભ્રે મધુરિમ-ભરાર્કો ઽભ્યુદયતે

અથ શેષમ્--
પૂર્વતો ઽપ્ય્ અધિકોત્કર્ષં બાઢમ્ અઙ્ગાનિ બિભ્રતિ ।
ત્રિ-વલિ-વ્યક્તિર્ ઇત્ય્ આદ્યં કૈશોરે ચરમે સતિ

યથા--
મરકત-ગિરેર્ ગણ્ડ-ગ્રાવ-પ્રભા-હર-રક્ષસં
શત-મખ-મણિ-સ્તમ્ભારમ્ભ-પ્રમાથિ-ભુજ-દ્વયમ્ ।
તનુ-તરણિજા-વીચિ-ચ્છાયા-વિડમ્બિ-બલિ-ત્રયં
મદન-કદલી-સાધિષ્ઠોરું સ્મરામ્ય્ અસુરાન્તકમ્

તન્-માધુર્યં, યથા--
દશાર્ધ-શર-માધુરી-દમન-દક્ષયાઙ્ગ-શ્રિયા
વિધૂનિત-વધૂ-ધૃતિં વરકલા-વિલાસાસ્પદમ્ ।
દૃગ્-અઞ્ચલ-ચમત્કૃતિ-ક્ષપિત-ખઞ્જરીટ-દ્યુતિં
સ્ફુરત્-તરુણિમોદ્ગમં તરુણિ પશ્ય પીતામ્બરમ્

ઇદમ્ એવ હરેઃ પ્રાજ્ઞૈર્ નવ-યૌવનમ્ ઉચ્યતે

અત્ર ગોકુલ-દેવીનાં ભાવ-સર્વસ્વ-શાલિતા ।
અભૂત-પૂર્વ-કન્દર્પ-તન્ત્ર-લીલોત્સવાદયઃ

યથા--
કાન્તાભિઃ કલહાયતે ક્વચિદ્ અયં કન્દર્પ-લેખાન્ ક્વચિત્
કીરૈર્ અર્પયતિ ક્વચિદ્ વિતનુતે ક્રીડાભિસારોદ્યમમ્ ।
સખ્યા ભેદયતિ ક્વચિત્ સ્મર-કલા-ષાડ્ગુણ્યવાન્ ઈહતે
સન્ધિં ક્વાપ્ય્ અનુશાસ્તિ કુઞ્જ-નૃપતિઃ શૃઙ્ગાર-રાજ્યોત્તમમ્

તન્-મોહનતા, યથા--
કર્ણાકર્ણિ સખી-જનેન વિજને દૂતી-સ્તુતિ-પ્રક્રિયા
પત્યુર્ વઞ્ચન-ચાતુરી ગુણનિકા કુઞ્જ-પ્રયાણે નિશિ* ।
વાધિર્યં ગુરુ-વાચિ વેણુ-વિરુતાવ્ ઉત્કર્ણતેતિ વ્રતાન્
કૈશોરેણ તવાદ્ય કૃષ્ણ ગુરુણા ગૌરી-ગણઃ પઠ્યતે

{*કુણ્ડ ઇતિ ક્વચિત્}
નેતુઃ સ્વરૂપમ્ એવોક્તં કૈશોરમ્ ઇહ યદ્યપિ ।
નાનાકૃતિ-પ્રકટનાત્ તથાપ્ય્ ઉદ્દીપનં મતમ્

બાલ્યે ઽપિ નવ-તારુણ્ય-પ્રાકટ્યં ક્વચિત્ ।
તન્ નાતિરસ-વાહિત્વાન્ ન રસજ્ઞૈર્ ઉદાહૃતમ્

અથ સૌન્દર્યમ્--
ભવેત્ સૌન્દર્યમ્ અઙ્ગાનાં સન્નિવેશો યથોચિતમ્

યથા--
મુખં તે દીર્ઘાક્ષં મરકત-તટી-પીવરમ્ ઉરો
ભુજ-દ્વન્દ્વં સ્તમ્ભ-દ્યુતિ-સુવલિતં પાર્શ્વ-યુગલમ્ ।
પરિક્ષીણો મધ્યઃ પ્રથિમ-લહરી-હારિ જઘનં
ન કસ્યાઃ કંસારે હરતિ હૃદયં પઙ્કજ-દૃશઃ

અથ રૂપમ્--
વિભૂષણં વિભૂષ્યં સ્યાદ્ યેન તદ્ રૂપમ્ ઉચ્યતે

યથા--
કૃષ્ણસ્ય મણ્ડન-તતિર્ મણિ-કુણ્ડલાદ્યા
નીતાઙ્ગ-સઙ્ગતિમ્ અલઙ્કૃતયે વરાઙ્ગિ ।
શક્તા બભૂવ ન મનાગ્ અપિ તદ્-વિધાને
સા પ્રત્યુત સ્વયમ્ અનલ્પમ્ અલઙ્કૃતાસીત્

અથ મૃદુતા--
મૃદુતા કોમલસ્યાપિ સંસ્પર્શાસહતોચ્યતે

યથા--
અહહ નવામ્બુદ-કાન્તેર્ અમુષ્ય સુકુમારતા કુમારસ્ય ।
અપિ નવ-પલ્લવ-સઙ્ગાદ્ અઙ્ગાન્ય્ અપરજ્ય શીર્યન્તિ

યે નાયક-પ્રકરણે વાચિકા માનસાસ્ તથા ।
ગુણાઃ પ્રોક્તાન્ત એવાત્ર જ્ઞેયા ઉદ્દીપના બુધઃ

ચેષ્ટા--
ચેષ્ટા રાસાદિ-લીલાઃ સ્યુસ્ તથા દુષ્ટ-વધાદયઃ

તત્ર રાસો, યથા--
નૃત્યદ્-ગોપ-નિતમ્બિની-કૃત-પરીરમ્ભસ્ય રમ્ભાદિભિર્
ગીર્વાણીભિર્ અનઙ્ગ-રઙ્ગ-વિવશં સન્દૃશ્યમાન-શ્રિયઃ ।
ક્રીડા-તાણ્ડવ-પણ્ડિતસ્ય પરિતઃ શ્રી-પુણ્ડરીકાક્ષ તે
રાસારમ્ભ-રસાર્થિનો મધુરિમા ચેતાંસિ નઃ કર્ષતિ

દુષ્ટ-વધો, યથા લલિત-માધવે (9.50)--
શમ્ભુર્ વૃષં નયતિ મન્દર-કન્દરાન્તર્
મ્લાનઃ સલીલમ્ અપિ યત્ર શિરો ધુનાને ।
આઃ કૌતુકં કલય કેલિ-લવાદ્ અરિષ્ટં
તં દુષ્ટ-પુઙ્ગવમ્ અસૌ હરિર્ ઉન્મમાથ

અથ પ્રસાધનમ્--
કથિતં વસનાકલ્પ-મણ્ડનાદ્યં પ્રસાધનમ્

તત્ર વસનમ્--
નવાર્ક-રશ્મિ-કાશ્મીર-હરિતાલાદિ-સન્નિભમ્ ।
યુગં ચતુષ્કં ભૂયિષ્ઠં વસનં ત્રિ-વિધં હરેઃ

તત્ર યુગમ્--
પરિધાનં સ-સંવ્યાનં યુગ-રૂપમ્ ઉદીરિતમ્

યથા સ્તવાવલ્યાં મુકુન્દાષ્ટકે (3)--
કનક-નિવહ-શોભાનન્દિ પીતં નિતમ્બે
તદ્-ઉપરિ નવરક્તં વસ્ત્રમ્ ઇત્થં દધાનઃ ।
પ્રિયમ્ ઇવ કિલ વર્ણં રાગ-યુક્તં પ્રિયાયાઃ
પ્રણયતુ મમ નેત્રાભીષ્ટ-પૂર્તિં મુકુન્દઃ

ચતુષ્કમ્--
ચતુષ્કં કઞ્ચુકોષ્ણીષ-તુન્દ-બન્ધાન્તરીયકમ્

યથા--
સ્મેરાસ્યઃ પરિહિત-પાટલામ્બર-શ્રીશ્
છન્નાઙ્ગઃ પુરટ-રુચોરુ-કઞ્ચકેન ।
ઉષ્ણીષં દધદ્ અરુણં ધટીં ચ ચિત્રાઃ
કંસારિર્ વહતિ મહોત્સવે મુદં નઃ

ભૂયિષ્ઠમ્--
ખણ્ડિતાખણ્ડિતં ભૂરિ નટ-વેશ-ક્રિયોચિતમ્ ।
અનેક-વર્ણં વસનં ભૂયિષ્ઠં કથિતં બુધૈઃ

યથા--
અખણ્ડિત-વિખણ્ડિતૈઃ સિત-પિશઙ્ગ-નીલારુણૈઃ
પટૈઃ કૃત-યથોચિત-પ્રકટ-સન્નિવેશોજ્જ્વલઃ ।
અયં કરભ-રાટ્-પ્રભઃ પ્રચુર-રઙ્ગ-શૃઙ્ગારિતઃ
કરોતિ કરભોરુ મે ઘન-રુચિર્ મુદં માધવઃ

અથ આકલ્પઃ--
કેશ-બન્ધનમ્ આલેપો માલા-ચિત્ર-વિશેષકઃ ।
તામ્બૂલ-કેલિ-પદ્માદિર્ આકલ્પઃ પરિકીર્તિતઃ

સ્યાજ્ જૂટઃ કવરી ચૂડા વેણી ચ કચ-બન્ધનમ્ ।
પાણ્ડુરઃ કર્બુરઃ પીત ઇત્ય્ આલેપસ્ ત્રિધા મતઃ

માલા ત્રિધા વૈજયન્તી રત્ન-માલા વન-સ્રજઃ ।
અસ્યા વૈકક્ષકાપીડ-પ્રાલમ્બાદ્યા ભિદા મતાઃ

મકરી-પત્ર-ભઙ્ગાઢ્યં ચિત્રં પીત-સિતારુણમ્ ।
તથા વિશેષકો ઽપિ સ્યાદ્ અન્યદ્ ઊહ્યં સ્વયં બુધૈઃ

યથા--
તામ્બૂલ-સ્ફુરદ્-આનનેન્દુર્ અમલં ધંમિલ્લમ્ ઉલ્લાસયન્
ભક્તિ-ચ્છેદ-લસત્-સુઘૃષ્ટ-ઘુસૃણાલેપ-શ્રિયા પેશલઃ ।
તુઙ્ગોરઃ-સ્થલ-પિઙ્ગલ-સ્રગ્ અલિક-ભ્રાજિષ્ણુ-પત્રાઙ્ગુલિઃ
શ્યામાઙ્ગ-દ્યુતિર્ અદ્ય મે સખિ દૃશોર્ દુગ્ધે મુદં માધવઃ

અથ મણ્ડનમ્--
કિરીટં કુણ્ડલે હારશ્ ચતુષ્કી વલયોર્મયઃ ।
કેયૂર-નૂપુરાદ્યં ચ રત્ન-મણ્ડનમ્ ઉચ્યતે

યથા--
કાઞ્ચી ચિત્રા મુકુટમ્ અતુલં કુણ્ડલે હારિ-હીરે
હારસ્ તારો વલયમ્ અમલં ચન્દ્રા-ચારુશ્ ચતુષ્કી ।
રમ્યા ચોર્મિર્ મધુરિમ-પૂરે નૂપુરે ચેત્ય્ અઘારેર્
અઙ્ગૈર્ એવાભરણ-પટલી ભૂષિતા દોગ્ધિ ભૂષામ્

કુસુમાદિ-કૃતં ચેદં વન્ય-મણ્ડનમ્ ઈરિતમ્ ।
ધાતુ-ક્ પ્તં તિલકં પત્ર-ભઙ્ગ-લતાદિકમ્

અથ સ્મિતં, યથા કૃષ્ણ-કર્ણામૃતે (99)--
અખણ્ડ-નિર્વાણ-રસ-પ્રવાહૈર્
વિખણ્ડિતાશેષ-રસાન્તરાણિ ।
અયન્ત્રિતોદ્વાન્ત-સુધાર્ણવાનિ
જયન્તિ શીતાનિ તવ સ્મિતાનિ

અથ અઙ્ગ-સૌરભં, યથા--
પરિમલ-સરિદ્ એષા યદ્ વહન્તી સમન્તાત્
પુલકયતિ વપુર્ નઃ કાપ્ય્ અપૂર્વા મુનીનામ્ ।
મધુ-રિપુર્ ઉપરાગે તદ્-વિનોદાય મન્યે
કુરુ-ભુવમ્ અનવદ્યામોદ-સિન્ધુર્ વિવેશ

અથ વંશઃ--
ધ્યાનં બલાત્ પરમહંસ-કુલસ્ય ભિન્દન્
નિન્દન્ સુધા-મધુરિમાણમ્ અધીર-ધર્મા ।
કન્દર્પ-શાસન-ધુરાં મુહુર્ એષ શંસન્
વંશી-ધ્વનિર્ જયતિ કંસ-નિસૂદનસ્ય

એષ ત્રિધા ભવેદ્ વેણુ-મુરલી-વંશિકેત્ય્ અપિ

તત્ર વેણુઃ--
પાવિકાખ્યો ભવેદ્ વેણુર્ દ્વાદશાઙ્ગુલેર્ દૈર્ઘ્ય-ભાક્ ।
સ્થૌલ્યે ઽઙ્ગુષ્ઠ-મિતઃ ષડ્ભિર્ એષ રન્ધ્રૈઃ સમન્વિતઃ

મુરલી--
હસ્ત-દ્વય-મિતાયામા મુખ-રન્ધ્ર-સમન્વિતા ।
ચતુઃ-સ્વર-ચ્છિદ્ર-યુક્તા મુરલી ચારુ-નાદિની

વંશી--
અર્ધાઙ્ગુલાન્તરોન્માનં તારાદિ-વિવરાષ્ટકમ્ ।
તતઃ સાર્ધાઙ્ગુલાદ્ યત્ર મુખ-રન્ધ્રં તથાઙ્ગુલમ્

શિરો વેદાઙ્ગુલં પુચ્છં ત્ર્ય્-અઙ્ગુલં સા તુ વંશિકા ।
નવ-રન્ધ્રા સ્મૃતા સપ્ત-દશાઙ્ગુલ-મિતા બુધૈઃ

દશાઙ્ગુલાન્તરા સ્યાચ્ ચેત્ સા તાર-મુખ-રન્ધ્રયોઃ ।
મહાનન્દેતિ વ્યાખ્યાતા તથા સંમોહિનીતિ ચ

ભવેત્ સૂર્યાન્તરા સા ચેત્ તત આકર્ષિણી મતા ।
આનન્દિની તદા વંશી ભવેદ્ ઇન્દ્રાન્તરા યદિ

ગોપાનાં વલ્લભા સેયં વંશુલીતિ ચ વિશ્રુતા ।
ક્રમાન્ મણિમયી હૈમી વૈણવીતિ ત્રિધા ચ સા

અથ શૃઙ્ગમ્--
શૃઙ્ગં તુ ગવલં હેમ-નિબદ્ધાગ્રિમ-પશ્ચિમમ્ ।
રત્ન-જાલ-સ્ફુરન્-મધ્યં મન્દ્ર-ઘોષાભિધં સ્મૃતમ્

યથા--
તારાવલી વેણુ-ભુજઙ્ગમેન
તારાવલીલા-ગરલેન દષ્ટા ।
વિષાણિકા-નાદ-પયો નિપીય
વિષાણિ કામં દ્વિ-ગુણી-ચકાર

અથ નૂપુરં, યથા--
અઘ-મર્દનસ્ય સખિ નૂપુર-ધ્વનિં
નિશમય્ય સમ્ભૃત-ગભીર-સમ્ભ્રમા ।
અહમ્ ઈક્ષણોત્તરલિતાપિ નાભવં
બહિર્ અદ્ય હન્ત ગુરવઃ પુરઃ સ્થિતાઃ

અથ કમ્બુઃ--
કમ્બુસ્ તુ દક્ષિણાવર્તઃ પાઞ્ચજન્યતયોચ્યતે

યથા--
અમર-રિપુ-વધૂટી-ભ્રૂણ-હત્યા-વિલાસી
ત્રિદિવ-પુર-પુરન્ધ્રી-વૃન્દ-નાન્દીકરો ઽયમ્ ।
ભ્રમતિ ભુવન-મધ્યે માધવાધ્માત-ધામ્નઃ
કૃત-પુલક-કદમ્બઃ કમ્બુ-રાજસ્ય નાદઃ

અથ પદાઙ્કઃ, યથા શ્રી-દશમે (10.38.26)--
તદ્-દર્શનાહ્લાદ-વિવૃદ્ધ-સમ્ભ્રમઃ
પ્રેમ્ણોર્ધ્વ-રોમાશ્રુ-કલાકુલેક્ષણઃ ।
રથાદ્ અવસ્કન્દ્ય સ તેષ્વ્ અચેષ્ટત
પ્રભોર્ અમૂન્ય્ અઙ્ઘ્રિ-રજાંસ્ય્ અહો ઇતિ

યથા વા--
કલયત હરિર્ અધ્વના સખાયઃ
સ્ફુટમ્ અમુના યમુના-તટીમ્ અયાસીત્ ।
હરતિ પદ-તતિર્ યદ્-અક્ષિણી મે
ધ્વજ-કુલિશાકુશ-પઙ્કજાઙ્કિતેયમ્

અથ ક્ષેત્રમ્, યથા--
હરિ-કેલિ-ભુવાં વિલોકનં
બત દૂરે ઽસ્તુ સુદુર્લભ-શ્રિયામ્ ।
મથુરેત્ય્ અપિ કર્ણ-પદ્ધતિં
પ્રવિશન્ નામ મનો ધિનોતિ નઃ

અથ તુલસી, યથા બિલ્વમઙ્ગલે {*નોત્ ઇન્ અન્ય્ ઓf થે ક્ક્ ચેન્તુરિએસ્.}--
અયિ પઙ્કજ-નેત્ર-મૌલિ-માલે
તુલસી-મઞ્જરિ કિઞ્ચિદ્ અર્થયામિ ।
અવબોધય પાર્થ-સારથેસ્ ત્વં
ચરણાબ્જ-શરણાભિલાષિણં મામ્

અથ ભક્તો, યથા ચતુર્થે (4.12.21)--
વિજ્ઞાય તાવ્ ઉત્તમ-ગાય-કિઙ્કરાવ્
અભ્યુત્થિતઃ સાધ્વસ-વિસ્મૃત-ક્રમઃ ।
નનામ નામાનિ ગૃણન્ મધુ-દ્વિષઃ
પાર્ષત્-પ્રધાનાવ્ ઇતિ સંહતાઞ્જલિઃ

યથા વા--
સુબલ ભુજ-ભુજઙ્ગં ન્યસ્ય તુઙ્ગે તવાંસે
સ્મિત-વિલસદ્-અપાઙ્ગઃ પ્રાઙ્ગણે ભ્રાજમાનઃ ।
નયન-યુગમ્ અસિઞ્ચદ્ યઃ સુધા-વીચિભિર્ નઃ
કથય સ દયિતસ્ તે ક્વાયમ્ આસ્તે વયસ્યઃ

અથ તદ્-વાસરો, યથા--
અદ્ભુતા બહવઃ સન્તુ ભગવત્-પર્વ-વાસરાઃ ।
આમોદયતિ માં ધન્યા કૃષ્ણ-ભાદ્રપદાષ્ટમી