Haribhaktirasāmṛtasindhu · Chapter 1.2
iti śrī śrī bhakti-rasāmṛta-sindhau
pūrva-bhāge bhakti-sāmānya laharī prathamā
(1.2)
dvitīyā laharī
sādhana-bhaktiḥ
sā bhaktiḥ sādhanaṃ bhāvaḥ premā ceti tridhoditā
tatra sādhana-bhaktiḥ -
kṛti-sādhyā bhavet sādhya-bhāvā sā sādhanābhidhā |
nitya-siddhasya bhāvasya prākaṭyaṃ hṛdi sādhyatā
sā bhaktiḥ saptama-skandhe bhaṅgyā devarṣiṇoditā
yathā saptame (7.1.31)--
tasmāt kenāpy upāyena manaḥ kṛṣṇe niveśayet
iti |
vaidhī rāgānugā ceti sā dvidhā sādhanābhidhā
tatra vaidhī--
yatra rāgānavāptatvāt pravṛttir upajāyate |
śāsanenaiva śāstrasya sā vaidhī bhaktir ucyate
yatha, dvitīye (2.1.6)--
tasmād bhārata sarvātmā bhagavān īśvaro hariḥ |
śrotavyaḥ kīrtitavyaś ca smartavyaś cecchatābhayam
pādme ca--
smartavyaḥ satataṃ viṣṇur vismartavyo na jātucit |
sarve vidhi-niṣedhāḥ syur etayor eva kiṅkarāḥ
ity asau syād vidhir nityaḥ sarva-varṇāśramādiṣu |
nityatve 'py asya nirṇītam ekādaśy-ādivat-phalam
yathā, ekādāśe (11.5.2-3) tu vyaktam evoktam--
mukha bāhūru-pādebhyaḥ puruṣasyāśramaiḥ saha |
catvāro jajñire varṇā guṇair viprādayaḥ pṛthak
ya eṣāṃ puruṣaṃ sākṣād ātma-prabhavam īśvaram |
na bhajanty avajānanti sthānād bhraṣṭāḥ patanty adhaḥ
tat phalaṃ ca, tatraiva (11.27.49)--
evaṃ kriyā-yoga-pathaiḥ pumān vaidika-tāntrikaiḥ |
arcann ubhyataḥ siddhiṃ matto vindaty abhīpsitām
pañcarātre ca--
surarṣe vihitā śāstre harim uddiśya yā kriyā |
saiva bhaktir iti proktā tayā bhaktiḥ parā bhavet
tatra adhikārī--
yaḥ kenāpy atibhāgyena jāta-śraddho 'sya sevane |
nātisakto na vairāgya-bhāg asyām adhikāry asau
yathaikādaśe (11.20.28)--
yadṛcchayā mat-kathādau jāta-śraddho 'stu yaḥ pumān |
na nirviṇṇo nātisakto bhakti-yogo 'sya siddhidaḥ
uttamo madhyamaś ca syāt kaniṣṭhaś ceti sa tridhā
tatra uttamaḥ--
śāstre yuktau ca nipuṇaḥ sarvathā dṛḍha-niścayaḥ |
prauḍha-śraddho 'dhikārī yaḥ sa bhaktāv uttamo mataḥ
tatra madhyamaḥ--
yaḥ śāstrādiṣv anipuṇaḥ śraddhāvān sa tu madhyamaḥ
tatra kaniṣṭhaḥ--
yo bhavet komala-śraddhaḥ sa kaniṣṭho nigadyate
tatra gītādiṣūktānāṃ caturṇām adhikāriṇām |
madhye yasmin bhagavatah kṛpā syāt tat-priyasya vā
sa kṣīṇa-tat-tad-bhāvaḥ syāc chuddha-bhakty-adhikāravān |
yathebhaḥ śaunakādiś ca dhruvaḥ sa ca catuḥsanaḥ
bhukti-mukti-spṛhā yāvat piśācī hṛdi vartate |
tāvad bhakti-sukhasyātra katham abhyudayo bhavet
tatrāpi ca viśeṣeṇa gatim aṇvīm anicchataḥ |
bhaktir hṛta-manaḥ-prāṇān premṇā tān kurute janān
tathā ca, tṛtīye (3.25.36)--
tair darśanīyāvayavair udāra-
vilāsa-hāsekṣita-vāma-sūktaiḥ |
hṛtātmano hṛta-prāṇāṃś ca bhaktir
anicchato me gatim aṇvīṃ prayuṅkte
śrī kṛṣṇa-caraṇāmbhoja-sevā-nirvṛta-cetasām |
eṣāṃ mokṣāya bhaktānāṃ na kadācit spṛhā bhavet
yathā tatraiva, śrīmad-uddhavoktau (3.4.15)--
ko nv īśa te pāda-saroja-bhājāṃ
sudurlabho 'rtheṣu caturṣv apīha |
tathāpi nāhaṃ pravṛṇomi bhūman
bhavat-padāmbhoja-niṣevaṇotsukaḥ
tatraiva, śrīkapila-devoktau (3.25.35)--
naikātmatāṃ me spṛhayanti kecin
mat-pāda-sevābhiratā mad-īhāḥ |
ye 'nyonyato bhāgavatāḥ prasajya
sabhājayante mama pauruṣāṇi
tatraiva (3.29.13)--
sālokya-sārṣṭi-sāmīpya- sārūpyaikatvam apy uta |
dīyamānaṃ na gṛhṇanti vinā mat-sevanaṃ janāḥ
caturthe śrī-dhruvoktau (4.9.10)--
yā nirvṛtis tanu-bhṛtāṃ tava pāda-padma-
dhyānād bhavaj-jana-kathā-śravaṇena vā syāt |
sā brahmaṇi sva-mahimany api nātha mā bhūt
kiṃ tv antakāsi-lulitāt patatāṃ vimānāt
tatraiva śrīmad-ādirājoktau (4.20.24)--
na kāmaye nātha tad apy ahaṃ kvacin
na yatra yuṣmac-caraṇāmbujāsavaḥ |
mahattamāntar-hṛdayān mukha-cyuto
vidhatsva karṇāyutam eṣa me varaḥ
pañcame śrī-śukoktau (5.14.44)--
yo dustyajān kṣiti-suta-svajanārtha-dārān
prārthyāṃ śriyaṃ sura-varaiḥ sadayāvalokām |
naicchan nṛpas tad-ucitaṃ mahatāṃ madhudviṭ-
sevānurakta-manasām abhavo 'pi phalguḥ
ṣaṣṭhe śrī-vṛtroktau (6.11.25)--
na nāka-pṛṣṭhaṃ na ca pārameṣṭhyaṃ
na sārva-bhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yoga-siddhīr apunar-bhavaṃ vā
samañjasa tvā virahayya kāṅkṣe
tatraiva śrī-rudroktau (6.17.28)--
nārāyaṇa-parāḥ sarve na kutaścana bibhyati |
svargāpavarga-narakeṣv api tulyārtha-darśinaḥ
tatraiva indroktau (6.18.74)--
ārādhanaṃ bhagavata īhamānā nirāśiṣaḥ |
ye tu necchanty api paraṃ te svārtha-kuśalāḥ smṛtāḥ
saptame prahlādoktau (7.6.25)--
tuṣṭe ca tatra kim alabhyam ananta ādye
kiṃ tair guṇa-vyatikarād iha ye sva-siddhāḥ |
dharmādayaḥ kim aguṇena ca kāṅkṣitena
sāraṃ juṣāṃ caraṇayor upagāyatāṃ naḥ
tatraiva śakroktau (7.8.42)--
pratyānītāḥ parama bhavatā trāyatā naḥ sva-bhāgā
daityākrāntaṃ hṛdaya-kamalaṃ tad-gṛhaṃ pratyabodhi |
kāla-grastaṃ kiyad idam aho nātha śuśrūṣatāṃ te
muktis teṣāṃ na hi bahumatā nārasiṃhāparaiḥ kim
aṣṭame śrī-gajendroktau (8.3.20)--
ekāntino yasya na kañcanārthaṃ
vāñchanti ye vai bhagavat-prapannāḥ |
aty-adbhutaṃ tac-caritaṃ sumaṅgalaṃ
gāyanta ānanda-samudra-magnāḥ
navame śrī-vaikuṇṭhanāthoktau (9.4.67)--
mat-sevayā pratītaṃ te sālokyādi-catuṣṭayam |
necchanti sevayā pūrṇāḥ kuto 'nyat kāla-viplutam
śrī-daśame nāgapatnī-stutau (10.16.37)--
na nāka-pṛṣṭhaṃ na ca sārva-bhaumaṃ
na pārameṣṭhyaṃ na rasādhipatyam |
na yoga-siddhīr apunar-bhavaṃ vā
vāñchanti yat-pāda-rajaḥ-prapannāḥ
tatraiva śrī-veda-stutau (10.87.21)--
duravagamātma-tattva-nigamāya tavātta-tanoś
carita-mahāmṛtābdhi-parivarta-pariśramaṇāḥ |
na parilaṣanti kecid apavargam apīśvara te
caraṇa-saroja-haṃsa-kula-saṅga-visṛṣṭa-gṛhāḥ
ekādaśe śrī-bhagavad-uktau (11.20.34)--
na kiñcit sādhavo dhīrā bhaktā hy ekāntino mama |
vāñchanty api mayā dattaṃ kaivalyam apunar-bhavam
tathā (11.14.14)--
na pārameṣṭhyaṃ na mahendra-dhiṣṇyaṃ
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yoga-siddhīr apunar-bhavaṃ vā
mayy arpitātmecchati mad vinānyat
dvādaśe śrī-rudroktau (12.10.6)--
naivecchaty āśiṣaḥ kvāpi brahmarṣir mokṣam apy uta |
bhaktiṃ parāṃ bhagavati labdhavān puruṣe 'vyaye
padma-purāṇe ca kārttika-māhātmye (dāmodarāṣṭake)--
varaṃ deva mokṣaṃ na mokṣāvadhiṃ vā
na cānyaṃ vṛṇe 'haṃ vareśād apīha |
idaṃ te vapur nātha gopāla-bālaṃ
sadā me manasy avirāstāṃ kim anyaiḥ
kuverātmajau baddha-mūrtyaiva yadvat
tvayā mocitau bhakti-baddhau kṛtau ca |
tathā prema-bhaktiṃ svakāṃ me prayaccha
na mokṣe graho me 'sti dāmodareha
hayaśīrṣīya-śrī-nārāyaṇa-vyūha-stave ca--
na dharma kāmam arthaṃ vā mokṣaṃ vā varadeśvara |
prārthaye tava pādābje dāsyam evābhikāmaye
tatraiva--
punaḥ punar varān ditsur viṣṇur muktiṃ na yācitaḥ |
bhaktir eva vṛtā yena prahlādaṃ taṃ namāmy ahaṃ
yadṛcchayā labdham api viṣṇor dāśarathes tu yaḥ |
naicchan mokṣaṃ vinā dāsyaṃ tasmai hanumate namaḥ
ata eva prasiddham śrī-hanumad-vākyam--
bhava-bandha-cchide tasyai spṛhayāmi na muktaye |
bhavān prabhur ahaṃ dāsa iti yatra vilupyate
śrī-nārada pañcarātre ca jitante-stotre--
dharmārtha-kāma-mokṣeṣu necchā mama kadācana |
tvat-pāda-pañkajasyādho jīvitaṃ dīyataṃ mama
mokṣa-sālokya-sārūpyān prārthaye na dharādhara |
icchāmi hi mahābhāga kāruṇyaṃ tava suvrata
ataeva śrī-bhāgavate ṣaṣṭhe (6.14.5)--
muktānām api siddhānāṃ nārāyaṇa-parāyaṇaḥ |
sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣv api mahā-mune
prathame ca śrī-dharmarāja-mātuḥ stutau (1.8.20)--
tathā paramahaṃsānāṃ munīnām amalātmanām |
bhakti-yoga-vidhānārthaṃ kathaṃ paśyema hi striyaḥ
tatraiva śrī-sūtoktau (1.7.10)--
ātmārāmāś ca munayo nirgranthā apy urukrame |
kurvanty ahaitukīṃ bhaktim ittham-bhūta-guṇo hariḥ
atra tyājyatayaivoktā muktiḥ pañca-vidhāpi cet |
sālokyādis tathāpy atra bhaktyā nātivirudhyate
sukhaiśvaryottarā seyaṃ prema-sevottarety api |
sālokyādir dvidhā tatra nādyā sevā-juṣaṃ matā
kintu premaika-mādhurya-juṣa ekāntino harau |
naivāṅgīkurvate jātu muktiṃ pañca-vidhām api
tatrāpy ekāntināṃ śreṣthā govinda-hṛta-mānasāḥ |
yeṣāṃ śrīśa-prasādo 'pi mano hartuṃ na śaknuyāt
siddhāntatas tv abhede 'pi śrīśa-kṛṣṇa-svarūpayoḥ |
rasenotkṛṣyate kṛṣṇa-rūpam eṣā rasa-sthitiḥ
śāstrataḥ śrūyate bhaktau nṛ-mātrasyādhikāritā |
sarvādhikāritāṃ māgha-snānasya bruvatā yataḥ |
dṛṣtāntitā vaśiṣṭhena hari-bhaktir nṛpaṃ prati
yathā pādme -
sarve 'dhikāriṇo hy atra hari-bhaktau yathā nṛpa
kāśī-khaṇḍe ca tathā--
antyajā api tad-rāṣṭre śaṅkha-cakrāṅka-dhāriṇaḥ |
samprāpya vaiṣṇavīṃ dīkṣāṃ dīkṣitā iva sambabhuḥ
api ca--
ananuṣṭhānato doṣo bhakty-aṅgānāṃ prajāyate |
na karmaṇām akaraṇād eṣa bhakty-adhikāriṇām
niṣiddhācārato daivāt prāyaścittaṃ tu nocitam |
iti vaiṣṇava-śāstrāṇāṃ rahasyaṃ tad-vidāṃ matam
yathaikādaśe (11.20.26, 11.21.2)--
sve sve 'dhikāre yā niṣṭhā sā guṇaḥ parikīrtitaḥ |
viparyayas tu doṣaḥ syād ubhayor eṣa niścayaḥ
prathame (1.5.17)--
tyaktvā svadharmaṃ caraṇāmbujam harer
bhajann apakvo 'tha patet tato yadi |
yatra kva vābhadram abhūd amuṣya kiṃ
ko vārtha āpto 'bhajatāṃ sva-dharmataḥ
ekādaśe (11.11.37)--
ājñāyaiva guṇān doṣān mayādiṣṭān api svakān |
dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajet sa ca sattamaḥ
tatraiva (11.5.41)--
devarṣi-bhūtāpta-nṝṇāṃ pitṝṇāṃ
na kiṅkaro nāyam ṛṇī ca rājan |
sarvātmanā yaḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ
gato mukundaṃ parihṛtya kartam
śrī-bhagavad-gītāsu (18.66)--
sarva-dharman parityājya mām ekaṃ śaraṇaṃ vraja |
ahaṃ tvāṃ sarva-pāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā sucaḥ
agastya-saṃhitāyām--
yathā vidhi-niṣedhau tu muktaṃ naivopasarpataḥ |
tathā na spṛśato rāmopāsakaṃ vidhi-pūrvakam
ekādaśe eva (11.5.42)--
svapāda-mulaṃ bhajataḥ priyasya
tyaktāny abhāvasya hariḥ pareśaḥ |
vikarma yac cotpatitaṃ kathañcid
dhunoti sarvaṃ hṛdi sanniviṣṭaḥ
hari-bhakti-vilāse 'syā bhakter aṅgāni lakṣaśaḥ |
kintu tāni prasiddhāni nirdiśyante yathāmati
atra aṅga-lakṣaṇam -
āśritāvāntarāneka-bhedaṃ kevalam eva vā |
ekaṃ karmātra vidvadbhir ekaṃ bhakty-aṅgam ucyate
atha aṅgāni--
guru-pādāśrayas tasmāt kṛṣṇa-dīkṣādi-śikṣaṇam |
viśrambheṇa guroḥ sevā sādhu-vartmānuvartanam
sad-dharma-pṛcchā bhogādi-tyāgaḥ kṛṣṇasya hetave |
nivāso dvārakādau ca gaṅgāder api sannidhau
vyāvahāreṣu sarveṣu yāvad-arthānuvartitā |
hari-vāsara-sammāno dhātry-aśvatthādi-gauravam
eṣām atra daśāṅgānāṃ bhavet prārambha-rupatā
saṅga-tyāgo vidūreṇa bhagavad-vimukhair janaiḥ |
śiṣyādy-ananubandhitvaṃ mahārambhādy-anudyamaḥ
bahu-grantha-kalābhyāsa-vyākhyā-vāda-vivarjanam
vyāvahāre 'py akārpaṇyaṃ śokādy-avaśa-vartitā
anya-devān avajñā ca bhūtānudvega-dāyitā |
sevā-nāmāparādhānām udbhavābhāva-kāritā
kṛṣṇa-tad-bhakta-vidveṣa-vinindādy-asahiṣṇutā |
vyatirekatayāmīṣāṃ daśānāṃ syād anuṣṭhitīḥ
asyās tatra praveśāya dvāratve 'py aṅga-viṃśateḥ |
trayāṃ pradhānam evoktaṃ guru-pādāśrayādikam
dhṛtir vaiṣṇava-cihṇānāṃ harer nāmākṣarasya ca |
nirmālyādeś ca tasyāgre tāṇḍavaṃ daṇḍavan-natiḥ
abhyutthānam anuvrajyā gatiḥ sthāne parikramaḥ |
arcanaṃ paricaryā ca gītaṃ saṅkīrtanaṃ japaḥ
vijñaptiḥ stava-pāṭhaś ca svādo naivedya-pādyayoḥ |
dhūpa-mālyādi-saurabhyaṃ śrī-mūrteḥ spṛṣṭir īkṣaṇam
ārātrikotsavādeś ca śravaṇaṃ tat-kṛpekṣaṇam |
smṛtir dhyānaṃ tathā dāsyaṃ sakhyam ātma-nivedanam
nija-priyopaharaṇaṃ tad-arthe 'khila-ceṣṭitam |
sarvathā śaraṇāpattis tadīyānāṃ ca sevanam
tadīyās tulasī-śāstra-mathurā-vaiṣṇavādayaḥ |
yathā-vaibhava-sāmagrī sad-goṣṭhībhir mahotsavaḥ
ūrjādaro viśeṣeṇa yātrā janma-dinādiṣu |
śraddhā viśeṣataḥ prītiḥ śrī-mūrter aṅghri-sevane
śrīmad-bhāgavatārthānām āsvādo rasikaiḥ saha |
sajātīyāśaye snigdhe sādhau saṅgaḥ svato vare
nāma-saṅkīrtanaṃ śrī-mathurā-maṇḍale sthitiḥ
aṅgānāṃ pañcakasyāsya pūrvaṃ vilikhitasya ca |
nikhila-śraiṣṭhya-bodhāya punar apy atra kīrtanam
iti kāya-hṛṣīkāntaḥ-karaṇānām upāsanāḥ
catuḥṣaṣṭiḥ pṛthak sāṅghātika-bhedāt kramādināḥ
athārṣānumatenaiṣām udāharaṇam īryate
1 - tatra gurupādāśrayo, yathā ekādaśe (11.3.21)--
tasmād guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam |
śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇy upaśamāśrayam
2 - śrī-kṛṣṇa-dīkṣādi-śikṣaṇaṃ, yathā tatraiva (11.3.22)--
tatra bhāgavatān dharmān śikṣed gurv-ātma-daivataḥ |
amāyayānuvṛttyā yais tuṣyed ātmātma-do hariḥ
3 - viśrambheṇa guroḥ sevā, yathā tatraiva (11.17.27)--
ācāryaṃ māṃ vijānīyān nāvamanyeta karhicit |
na martya-buddhyāsūyeta sarva-deva-mayo guruḥ
4 - sādhu-vartmānuvartanam, yathā skānde--
sa mṛgyaḥ śreyasāṃ hetuḥ panthāḥ santāpa-varjitaḥ |
anvāpta-śramaṃ pūrve yena santaḥ pratasthire
brahma-yāmale ca--
śruti-smṛti-purāṇādi-pañcarātra-vidhiṃ vinā |
aikāntikī harer bhaktir utpātāyaiva kalpate
bhaktir aikāntikī veyam avicārāt pratīyate |
vastutas tu tathā naiva yad aśāstrīyatekṣyate
5 - sad-dharma-pṛcchā, yathā nāradīye--
acirād eva sarvārthaḥ sidhyaty eṣām abhīpsitaḥ |
sad-dharmasyāvabodhāya yeṣāṃ nirbandhinī matiḥ
6 - kṛṣṇārthe bhogādi-tyāgo, yathā pādme -
harim uddiśya bhogāni kāle tyaktavatas tava |
viṣṇu-loka-sthitā sampad-alolā sā pratīkṣate
7 - dvārakādi-nivāso, yathā skānde--
saṃvatsaraṃ vā ṣaṇmāsān māsaṃ māsārdham eva vā |
dvārakā-vāsinaḥ sarve narā nāryaś caturbhujāḥ
ādi-padena puruṣottama-vāsaś ca, yathā brāhme--
aho kṣetrasya māhātmyaṃ samantād daśa-yojanam |
diviṣṭhā yatra paśyanti sarvān eva caturbhujān
gaṅgādi-vāso, yathā prathame (1.19.6)--
yā vai lasac-chrī-tulasī-vimiśra-
kṛṣṇāṅghri-reṇv-abhyadhikāmbu-netrī |
punāti seśān ubhayatra lokān
kas tāṃ na seveta mariṣyamāṇaḥ
8-- yāvad-arthānuvartitā, yathā nāradīye--
yāvatā syāt sva-nirvāhaḥ svīkuryāt tāvad artha-vit |
ādhikye nyūnatāyāṃ ca cyavate paramārthataḥ
9 - hari-vāsara-sammāno, yathā brahma-vaivarte--
sarva-pāpa-praśamanaṃ puṇyam ātyantikaṃ tathā |
govinda-smāraṇaṃ nṝṇām ekadaśyām upoṣaṇam
10 - dhātry-aśvatthādi-gauravam, yathā skānde--
aśvattha-tulasī-dhātrī-go-bhūmisura-vaiṣṇavāḥ |
pūjitāḥ praṇatāḥ dhyātāḥ kṣapayanti nṝṇām agham
11 - atha śrī-kṛṣṇa-vimukha-jana-saṃtyāgo, yathā kātyāyana-saṃhitāyām--
varaṃ huta-vaha-jvālā-pañjarāntar-vyavasthitiḥ |
na śauri-cintā-vimukha-jana-saṃvāsa-vaiśasam
viṣṇu-rahasye ca--
āliṅganaṃ varaṃ manye vyāla-vyāghra-jalaukasām |
na saṅgaḥ śalya-yuktānāṃ nānā-devaika-sevinām
12 - 13 - 14 - śiṣyānanubanddhitvādi-trayaṃ, yathā saptame (7.13.8)--
na śiṣyān anubadhnīta granthān naivābhyased bahūn |
na vyākhyām upayuñjīta nārambhān ārabhet kvacit
15 - vyāvahāre 'py akārpaṇyaṃ, yathā pādme--
alabdhe vā vinaṣṭe vā bhakṣyācchādana-sādhane |
aviklava-matir bhūtvā harim eva dhiyā smaret
16-- śokādy-avaśa-vartitā, yathā tatraiva--
śokāmarṣādibhir bhāvair ākrāntaṃ yasya mānasam |
kathaṃ tatra mukundasya sphūrti-sambhāvanā bhavet
|
17- anya-devānajñā, yathā tatraiva--
harir eva sadārādhyaḥ sarva-deveśvareśvaraḥ |
itare brahma-rudrādyā nāvajñeyāḥ kadācana
18- bhūtānudvega-dāyitā, yathā mahābhārate--
piteva putraṃ karuṇo nodvejayati yo janam |
viśuddhasya hṛṣīkeśas tūrṇaṃ tasya prasīdati
19 - sevā-nāmāparādhānāṃ varjanaṃ, yathā vārāhe--
mamārcanāparādhā ye kīrtyante vasudhe mayā |
vaiṣṇavena sadā te tu varjanīyāḥ prayatnataḥ
pādme ca--
sarvāparādha-kṛd api mucyate hari-saṃśrayaḥ |
harer apy aparādhān yaḥ kuryād dvipadapāṃśulaḥ
nāmāśrayaḥ kadācit syāt taraty eva sa nāmataḥ |
nāmno hi sarva-suhṛdo hy aparādhāt pataty adhaḥ
20- tan-nindādy asahiṣṇutā, yathā śrī-daśame (10.74.40)--
nindāṃ bhagavataḥ śrṇvaṃs tat-parasya janasya vā |
tato nāpaiti yaḥ so 'pi yāty adhaḥ sukṛtāc cyutaḥ
21 - atha vaiṣṇava-cihṇa-dhṛtiḥ, yathā pādme--
ye kaṇṭha-lagna-tulasī-nalinākṣā-mālā
ye bāhu-mūla-paricihṇita-śaṅkha-cakrāḥ |
ye vā lalāṭa-phalake lasad-ūrdhva-puṇḍrās
te vaiṣṇavā bhuvanam āśu pavitrayanti
22 - nāmākṣara-dhṛtiḥ, yathā skānde--
hari-nāmākṣara-yutaṃ bhāle gopī-mṛḍaṅkitam |
tulasī-mālikoraskaṃ spṛśeyur na yamodbhaṭāḥ
pādme ca--
kṛṣṇa-nāmākṣarair gātram aṅkayec candanādinā |
sa loka-pāvano bhutvā tasya lokam avāpnuyāt
23 - nirmālya-dhṛtiḥ, yathā ekādaśe (11.6.46)--
tvayopayukta-srag-gandha-vāso 'laṅkāra-carcitāḥ |
ucchiṣṭa-bhojino dāsās tava māyāṃ jayemahi
skānde ca--
kṛṣṇottīrṇaṃ tu nirmālyaṃ yasyāṅgaṃ spṛśate mune |
sarva-rogais tathā pāpair mukto bhavati nārada
24 - agre tāṇḍavaṃ, yathā dvārakā-māhātmye--
yo nṛtyati prahṛṣṭātmā bhāvair bahuṣu bhaktitaḥ |
sa nirdahati pāpāni manvantara-śateṣv api
tathā śrī-nāradoktau ca--
nṛtyatāṃ śrī-pater agre tālikā-vādanair bhṛśam |
uḍḍīyante śarīra-sthāḥ sarve pātaka-pakṣiṇaḥ
25-- daṇḍavan-natiḥ, yathā nāradīye--
eko 'pi kṛṣṇāya kṛtaḥ praṇāmo
daśāśvamedhāvabhṛthair na tulyaḥ |
daśāśvamedhī punar eti janma
kṛṣṇa-praṇāmī na punar-bhavāya
26 - abhyūtthānaṃ, yathā brahmāṇḍe--
yān ārūḍhaṃ puraḥ prekṣya samāyāntaṃ janārdanam |
abhyutthānaṃ naraḥ kurvan pātayet sarva-kilbiṣam
27 - anuvrajyā, yathā bhaviṣyottare--
rathena saha gacchanti pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grataḥ |
viṣṇunaiva samāḥ sarve bhavanti śvapadādayaḥ
28 - sthāne gatiḥ--
sthānaṃ tīrthaṃ gṛhaṃ cāsya tatra tīrthe gatir yathā
purāṇāntare--
saṃsāra-maru-kāntāra-nistāra-karaṇa-kṣamau |
slāghyau tāv eva caraṇau yau hares tīrtha-gāminau
ālaye ca, yathā hari-bhakti-sudhodaye--
pravīśann ālayaṃ viṣṇor darśanārthaṃ subhaktimān |
na bhūyaḥ praviśen mātuḥ kukṣi-kārāgṛhaṃ sudhīḥ
29 - parikramo, yathā tatraiva--
viṣṇuṃ pradakṣinī-kurvan yas tatrāvartate punaḥ |
tad evāvartanaṃ tasya punar nāvartate bhave
skānde ca caturmāsya-māhātmye--
catur-vāraṃ bhramībhis tu jagat sarvaṃ carācaram |
krāntaṃ bhavati viprāgrya tat-tīrtha-gamanādikam
30 - atha arcanam--
śuddhi-nyāsādi-pūrvāṅga-karma-nirvāha-pūrvakam |
arcanam tūpacārāṇāṃ syān mantreṇopapādanam
tad, yathā daśame (10.81.19)--
svargāpavargayoḥ puṃsāṃ rasāyāṃ bhuvi sampadām |
sarvāsām api siddhīnāṃ mūlaṃ tāc-caraṇārcanaṃ
viṣṇurahasye ca--
śrī-viṣṇor arcanaṃ ye tu prakurvanti narā bhuvi |
te yānti śāśvataṃ viṣṇor ānandaṃ paramaṃ padam
31 - paricaryā--
paricaryā tu sevopakaraṇādi-pariṣkriyā |
tathā prakīrṇaka-cchatra-vāditrādyair upāsanā
yathā nāradīye--
muhūrtaṃ vā muhūrtārdhaṃ yas tiṣṭhed dhari-mandire |
sa yāti paramaṃ sthānaṃ kim u śuśrūṣaṇe ratāḥ
yathā caturthe (4.21.31)--
yat-pāda-sevābhirucis tapasvinām
aśeṣa-janmopacitaṃ malaṃ dhiyaḥ |
sadyaḥ kṣiṇoty anvaham edhatī satī
yathā padāṅguṣṭha-viniḥsṛtā sarit
aṅgāni vividhāny eva syuḥ pūjā-paricaryayoḥ |
na tāni likhitāny atra grantha-bāhulya-bhītitaḥ
32 - atha gītaṃ, yathā laiṅge--
brāhmaṇo vāsudevākhyaṃ gāyamāno 'niśaṃ param |
hareḥ sālokyam āpnoti rudra-gānādhikaṃ bhavet
33 - atha saṃkīrtanam--
nāma-līlā-guṇadīnām uccair-bhāṣā tu kīrtanam
tatra nāma-kīrtanam, yathā viṣṇu-dharme--
kṛṣṇeti maṅgalaṃ nāma yasya vāci pravartate |
bhasmībhavanti rājendra mahā-pātaka-koṭayaḥ
līlā-kīrtanam, yathā saptame (7.9.18)--
so 'haṃ priyasya suhṛdaḥ paradevatāyā
līlā-kathās tava nṛsiṃha viriñca-gītāḥ |
añjas titarmy anugṛṇan guṇa-vipramukto
durgāṇi te pada-yugālaya-haṃsa-saṅgaḥ
guṇa-kīrtanam, yathā prathame (1.5.22)--
idaṃ hi puṃsas tapasaḥ śrutasya vā
sviṣṭasya sūktasya ca buddhi-dattayoḥ |
avicyuto 'rthaḥ kavibhir nirūpito
yad uttamaḥśloka-guṇānuvarṇanam
34 - atha japaḥ
mantrasya sulaghūccāro japa ity abhidhīyate
yathā pādme--
kṛṣṇāya nama ity eṣa mantraḥ sarvārtha-sādhakaḥ |
bhaktānāṃ japatāṃ bhūpa svarga-mokṣa-phala-pradaḥ
35 - atha vijñaptiḥ, yathā skānde--
harim uddiśya yat kiñcit kṛtaṃ vijñāpanaṃ girā |
mokṣa-dvārārgalān mokṣas tenaiva vihitas tava
samprārthanātmikā dainya-bodhikā lālasāmayī |
ity ādir vividhā dhīraiḥ kṛṣṇe vijñaptir īritā
tatra samprārthanātmikā, yathā pādme--
yuvatīnāṃ yathā yūni yūnāṃ ca yuvatau yathā |
mano 'bhiramate tadvan mano 'bhiramatāṃ tvayi
dainya-bodhikā, yathā tatraiva--
mat-tulyo nāsti pāpātmā nāparādhī ca kaścana |
parihāre 'pi lajjā me kiṃ brūve puruṣottama
lālasāmayī, yathā śrī-nārada-pañcarātre--
kadā gambhīrayā vācā śriyā yukto jagat-pate |
cāmara-vyagra-hastaṃ mām evaṃ kurv iti vakṣyasi
yathā vā--
kadāhaṃ yamunā-tīre nāmāni tava kīrtayan |
udbāṣpaḥ puṇḍarīkākṣa racayiṣyāmi tāṇḍavam
36 - atha stava-pāṭhaḥ--
proktā manīṣibhir gītā-stava-rājādayaḥ stavāḥ
yathā skānde--
śrī-kṛṣṇa-stava-ratnaughair yeṣāṃ jihvā tv alaṅkṛtā |
namasyā muni-siddhānāṃ vandanīyā divaukasām
nārasiṃhe ca--
stotraiḥ stavaś ca devāgre yaḥ stauti madhusūdanam |
sarva-pāpa-vinirmukto viṣṇu-lokam avāpnuyāt
37 - atha naivedyāsvādo, yathā pādme--
naivedyam annaṃ tulasī-vimiśraṃ
vīśeṣataḥ pāda-jalena siktam |
yo 'śnāti nityaṃ purato murāreḥ
prāpṇoti yajñāyuta-koṭi-puṇyam
38 - atha pādyāsvādo, yathā tatraiva--
na dānaṃ na havir yeṣāṃ svādhyāyo na surārcanam |
te 'pi pādodakaṃ pītvā prayānti paramāṃ gatim
39 - atha dhūpa-saurabhyam, yathā hari-bhakti-sudhodaye--
āghrāṇaṃ yad dharer datta-dhūpocchiṣṭasya sarvataḥ |
tad-bhava-vyāla-daṣṭānāṃ nasyaṃ karma viṣāpaham
atha mālya-saurabhyaṃ, yathā tantre--
praviṣṭe nāsikā-randhre harer nirmālya-saurabhe |
sadyo vilayam āyāti pāpa-pañjara-bandhanam
agastya-saṃhitāyāṃ ca--
āghrāṇaṃ gandha-puṣpāder arcitasya tapodhana |
viśuddhiḥ syād anantasya ghrāṇasyehābhidhīyate
40 - atha śrī-mūrteḥ sparśanaṃ, yathā viṣṇu-dharmottare--
spṛsṭvā viṣṇor adhiṣṭhānaṃ pavitraḥ śraddhayānvitaḥ |
pāpa-bandhair vinirmuktaḥ sarvān kāmān avāpnuyāt
41 - atha śrī-mūrter darśanam, yathā vārāhe--
vṛndāvane tu govindaṃ ye paśyanti vasundhare |
na te yama-puraṃ yānti yānti puṇya-kṛtāṃ gatim
42 - ārātrika-darśanaṃ, yathā skānde--
koṭayo brahma-hatyānām agamyāgama-koṭayaḥ |
dahaty āloka-mātreṇa viṣṇoḥ sārātrikaṃ mukham
utsava-darśanaṃ, yathā bhaviṣyottare--
ratha-sthaṃ ye nirīkṣante kautikenāpi keśavam |
devatānāṃ gaṇāḥ sarve bhavanti śvapacādayaḥ
ādi-śabdena pūjā-darśanaṃ, yathāgneye--
pūjitaṃ pūjyamānaṃ vā yaḥ paśyed bhaktito harim
43 - atha śravaṇam
śravaṇaṃ nāma-carita-guṇādīnāṃ śrutir bhavet
tatra nāma-śravaṇaṃ, yathā gāruḍe--
saṃsāra-sarpa-daṣṭa-naṣṭa-ceṣṭaika-bheṣajam |
kṛṣṇeti vaiṣṇavaṃ mantraṃ śrutvā mukto bhaven naraḥ
caritra-śravaṇaṃ, yathā caturthe (4.29.41)--
tasmin mahan-mukharitā madhubhic-caritra-
pīyūṣa-śeṣa-saritaḥ paritaḥ sravanti |
tā ye pibanty avitṛṣo nṛpa gāḍha-karṇais
tān na spṛśanty aśana-tṛḍ-bhaya-śoka-mohāḥ
guṇa-śravaṇaṃ, yathā dvādaśe (12.3.15)--
yas tūttamaḥśloka-guṇānuvādaḥ
saṅgīyate 'bhīkṣṇam amaṅgala-ghnaḥ |
tam eva nityaṃ śṛṇuyād abhīkṣṇaṃ
kṛṣṇe 'malāṃ bhaktim abhīpsamānaḥ
atha tat-kṛpekṣaṇaṃ, yathā daśame (10.14.8)--
tat te 'nukampāṃ susamīkṣamāṇo
bhuñjāna evātma-kṛtaṃ vipākam |
hṛd-vāg-vapurbhir vidadhan namas te
jīveta yo mukti-pade sa dāya-bhāk
atha smṛtiḥ--
yathā kathaṃ cin-manasā sambandhaḥ smṛtir ucyate
yathā viṣṇu-purāṇe (5.17.17)--
smṛte sakala-kalyāṇa-bhājanaṃ yatra jāyate |
puruṣaṃ tam ajaṃ nityaṃ vrajāmi śaraṇaṃ harim
yathā ca pādme--
prayāṇe cāprayāṇe ca yan-nāma smaratāṃ nṝṇām |
sadyo naśyati pāpaugho namas tasmai cid-ātmane
atha dhyānam--
dhyānam rupa-guṇa-krīḍā-sevādeḥ suṣṭhu cintanam
tatra rūpa-dhyānaṃ, yathā nārasiṃhe--
bhagavac-caraṇa-dvandva-dhyānaṃ nirdvandvam īritam |
pāpino 'pi prasaṅgena vihitaṃ suhitaṃ param
guṇa-dhyānaṃ, yathā viṣṇudharme--
ye kurvanti sadā bhaktyā guṇānusmaraṇaṃ hareḥ |
prakṣīṇa-kaluṣaughās te praviśanti hareḥ padam
krīdā-dhyānaṃ, yathā padme--
sarva-mādhurya-sārāṇi sarvādbhutamayāni ca |
dhyāyan hareś caritrāṇi lalitāni vimucyate
sevā-dhyānaṃ, yathā purāṇāntare--
mānasenopacārena paricarya hariṃ sadā |
pare vāṅ-manasā'gamyaṃ taṃ sākṣāt pratipedire
atha dāsyam--
dāsyaṃ karmārpaṇaṃ tasya kaiṅkaryam api sarvathā
tatra ādyaṃ yathā skānde--
tasmin samarpitaṃ karma svābhāvikam apīśvare |
bhaved bhāgavato dharmas tat-karma kimutārpitam
karma svābhāvikaṃ bhadraṃ japa-dhyānārcanādi ca |
itīdaṃ dvividhaṃ kṛṣṇe vaiṣṇavair dāsyam arpitam
mṛdu-śraddhasya kathitā svalpā karmādhikāritā |
tad-arpitaṃ harau dāsyam iti kaiścid udīryate
dvitiyaṃ, yathā nāradīye--
īhā yasya harer dāsye karmaṇā manasā girā |
nikhilāsv apy avasthāsu jīvan-muktaḥ sa ucyate
atha sakhyam--
viśvāso mitra-vṛttiś ca sakhyaṃ dvividham īritam
tatra ādyaṃ, yathā mahābhārate--
pratijñā tava govinda na me bhaktaḥ praṇaśyati |
iti saṃsmṛtya saṃsmṛtya prāṇān saṃdhārayāmy aham
tathā ekādaśe (11.2.53) ca--
tri-bhuvana-vibhava-hetave 'py akuṇṭha-
smṛtir ajitātma-surādibhir vimṛgyāt |
na calati bhagavat-padāravindāl
lava-nimiṣārdham api yaḥ sa vaiṣṇavāgryaḥ
śraddhā-mātrasya tad-bhaktāv adhikāritva-hetutā |
aṅgatvam asya viśvāsa-viśeṣasya tu keśave
dvitīyaṃ, yathā agastya-saṃhitāyām--
paricaryā parāḥ kecit prāsādeṣu ca śerate |
manuṣyam iva taṃ draṣṭuṃ vyāvahartuṃ ca bandhuvat
rāgānugāṅgatāsya syād vidhi-mārgānapekṣatvāt |
mārga-dvayena caitena sādhyā sakhya-ratir matā
atha ātma-nivedanaṃ, yathā ekādaśe (11.29.34)--
martyo yadā tyakta-samasta-karmā
niveditātmā vicikīrṣito me |
tadāmṛtatvaṃ pratipadyamāno
mayātma-bhuūyāyā ca kalpate vai
artho dvidhātma-śabdasya paṇḍitair upapāyate |
dehy-ahantāspadaṃ kaiścid dehaḥ kaiścin mamatva-bhāk
tatra dehī, yathā yāmunācārya-stotre (49)--
vapurādiṣu yo 'pi ko 'pi vā
guṇato 'sāni yathā tathā-vidhaḥ |
tad ayaṃ tava pāda-padmayor
aham adyaiva mayā samarpitaḥ
deho, yathā bhakti-viveke--
cintāṃ kuryān na rakṣāyai vikrītasya yathā paśoḥ |
tathārpayan harau dehaṃ viramed asya rakṣanāt
duṣkaratvena virale dve sakhyātma-nivedane |
keṣāṃcid eva dhīrāṇāṃ labhate sādhanārhatām
atha nija-priyopaharaṇaṃ, yathā ekādaśe (11.11.41)--
yad yad iṣṭatamaṃ loke yac cāti-priyam ātmanaḥ |
tat tan nivedayen mahyaṃ tad ānantyāya kalpate
atha tad-arthe 'khila-ceṣṭitaṃ, yathā pañcarātre--
laukikī vaidikī vāpi yā kriyā kriyate mune |
hari-sevānukūlaiva sā kāryā bhaktim icchatā
atha śaraṇāpattiḥ, yathā hari-bhakti-vilāse (11.677)--
tavāsmīti vadan vācā tathaiva manasā vidan |
tat-sthānam āśritas tanvā modate śaraṇāgataḥ
śrī-nārasiṃhe ca--
tvāṃ prapanno 'smi śaraṇaṃ deva-deva janārdana |
iti yaḥ śaraṇaṃ prāptas taṃ kleśād uddharāmy aham
53-- atha tadīyānāṃ sevanam | tulāsyaḥ, yathā skānde--
yā dṛṣṭā nikhilāgha-saṅga-śamanī spṛṣṭā vapuḥ-pāvanī
rogāṇām abhivanditā nirasanī siktāntaka-trāsinī |
pratyāsatti-vidhāyinī bhagavataḥ kṛṣṇasya saṃropitā
nyastā tac-caraṇe vimukti-phaladā tasyai tulasyai namaḥ
tathā ca tatraiva--
dṛṣtā spṛṣṭā tathā dhyātā kīrtitā namitā stutā |
ropitā sevitā nityaṃ pūjitā tulasī śubhā
navadhā tulasīṃ devīṃ ye bhajanti dine dine |
yuga-koṭi-sahasrāṇi te vasanti harer gṛhe
54-- atha śāstrasya,
śāstram atra samākhyātaṃ yad bhakti-pratipādakam
yathā skānde--
vaiṣṇavāni tu śāstrāṇī ye śṛṇvanti paṭhanti ca |
dhanyās te mānavā loke tesāṃ kṛṣṇaḥ prasīdati
vaiṣṇavāni tu śāstrāṇī ye 'rcayanti gṛhe narāḥ |
sarva-pāpa-vinirmuktā bhavanti sura-vanditāḥ
tiṣṭhate vaiṣṇavaṃ śāstraṃ likhitaṃ yasya mandire |
tatra nārāyaṇo devaḥ svayaṃ vasati nārada
tathā śrī-bhāgavate dvādaśe (12.13.15) ca--
sarva-vedānta-sāraṃ hi śrī-bhāgavatam iṣyate |
tad-rasāmṛta-tṛptasya nānyatra syād ratiḥ kvacit
55-- atha mathurāyāḥ, yathā ādi-vārāhe--
mathurāṃ ca parityajya yo 'nyatra kurute ratim |
mūḍho bhramati saṃsāre mohitā mama māyayā
brahmāṇḍe ca--
trailokya-varti-tīrthānāṃ sevanād durlabhā hi yā |
parānanda-mayī siddhir mathurā-sparṣa-mātrataḥ
śrutā smṛtā kīrtitā ca vāñchitā prekṣitā gatā |
spṛṣṭā śritā sevitā ca mathurābhīṣṭadā nṛṇām |
iti khyātaṃ purāṇeṣu na vistāra-bhiyocyate
56--atha vaiṣṇavānāṃ sevanaṃ, yathā pādme (6.253.176)--
ārādhanānāṃ sarveṣāṃ viṣṇor ārādhanaṃ param |
tasmāt parataraṃ devi tadīyānāṃ samarcanam
tṛtīye (3.7.19) ca--
yat-sevayā bhagavataḥ kūṭa-sthasya madhu-dviṣaḥ |
rati-rāso bhavet tīvraḥ pādayor vyasanārdanaḥ
skānde ca--
śaṅkha-cakrāṅkita-tanuḥ śirasā mañjarī-dharaḥ |
gopī-candana-liptāṅgo dṛṣtaś cet tad-aghaṃ kutaḥ
prathame (1.19.33) ca--
yeṣāṃ saṃsmaraṇāt puṃsāṃ sadyaḥ śuddhyanti vai gṛhāḥ |
kiṃ punar darśana-sparśa-pāda-śaucāsanādibhiḥ
ādī-purāṇe--
ye me bhakta-janāḥ pārtha na me bhaktāś ca te janāḥ |
mad-bhaktānāṃ ca ye bhaktās te me bhaktatamā matāḥ
yāvanti bhagavad-bhakter aṅgāni kathitānīha |
prāyas tāvanti tad-bhakta-bhakter api budhā viduḥ
57 - atha yathā-vaibhava-mahotsavo, yathā pādme--
yaḥ karoti mahīpāla harer gehe mahotsavam |
tasyāpi bhavati nityaṃ hari-loke mahotsava
58 - atha ūrjādaro, yathā pādme--
yathā dāmodaro bhakta-vatsalo vidito janaiḥ |
tasyāyaṃ tādṛśo māsaḥ svalpam apy uru-kārakaḥ
tatrāpi mathurāyāṃ viśeṣo, yathā tatraiva--
bhuktiṃ muktiṃ harir dadyād arcito 'nyatra sevinām |
bhaktiṃ tu na dadāty eva yato vaśyakarī hareḥ
sā tv añjasā harer bhaktir labhyate kārttike naraiḥ |
mathurāyāṃ sakṛd api śrī-dāmodara-sevanāt
59-- atha śrī-janma-dina-yātrā, yathā bhaviṣyottare--
yasmin dine prasūteyaṃ devakī tvāṃ janārdana |
tad-dinaṃ brūhi vaikuṇṭha kurmas te tatra cotsavam |
tena samyak-prapannānāṃ prasādaṃ kuru keśavaḥ
60-- atha śrī-mūrter-anghri-sevane prītiḥ, yathā ādi-purāṇe--
mama nāma-sadāgrāhī mama sevā-priyaḥ sadā |
bhaktis tasmai pradātavyā na tu muktiḥ kadācana
61-- atha śrī-bhāgavatārthāsvādo, yathā prathame (1.1.3)--
nigama-kalpa-taror-galitaṃ phalaṃ
śuka-mukhād amṛta-drava-saṃyutam |
pibata bhāgavataṃ rasam ālayaṃ
muhur aho rasikā bhuvi bhāvukāḥ
tathā dvitīye (2.1.9) ca--
pariniṣṭhito 'pi nairguṇye uttamaḥśloka-līlayā |
gṛhita-cetā rājarṣe ākhyānaṃ yad adhītavān
62--atha sa-jātīyāśaya-snigdha-śrī-bhagavad-bhakta-saṅgo, yathā prathame (1.18.13)--
tulayāma lavenāpi na svargaṃ nāpunar-bhavam |
bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṃ kimutāśiṣaḥ
hari-bhakti-sudhodaye ca--
yasya yat-saṅgatiḥ puṃso maṇivat syāt sa tad-guṇaḥ |
sva-kūlarddhyai tato dhīmān sva-yūthyān eva saṃśrayet
63-- atha śrī-nāma saṃkīrtanaṃ, yathā dvitīye (2.1.11)--
etan nirvidyamānānām icchatām akuto-bhayam |
yogināṃ nṛpa nirṇītaṃ harer nāmānukīrtanaṃ
ādi-purāṇe ca--
gītvā ca mama nāmāni vicaren mama sannidhau |
iti bravīmi te satyaṃ krīto 'haṃ tasya cārjuna
pādme ca--
yena janma-sahasrāṇi vāsudevo niṣevitaḥ |
tan-mukhe hari-nāmāni sadā tiṣṭhanti bhārata
yatas tatraiva ca--
nāma cintāmaṇiḥ kṛṣṇaś caitanya-rasa-vigrahaḥ |
pūrṇaḥ śuddho nitya-mukto 'bhinnatvān nāma-nāminoḥ
ataḥ śrī-kṛṣṇa-nāmādi na bhaved grāhyaṃ indriyaiḥ |
sevonmukhe hi jihvādau svayam eva sphuraty adaḥ
64 - atha śrī-mathurā-maṇḍale sthitiḥ, yathā pādme--
anyeṣu puṇya-tīrtheṣu muktir eva mahā-phalam |
muktaiḥ prārthyā harer bhaktir mathurāyāṃ tu labhyate
tri-vargadā kāmināṃ yā mumukṣūṇāṃ ca mokṣadā |
bhaktīcchor bhaktidā kas tāṃ mathurāṃ nāśrayed budhaḥ
aho madhu-purī dhanyā vaikuṇṭhāc ca garīyasī |
dinam ekaṃ nivāsena harau bhaktiḥ prajāyate
durūhādbhuta-vīrye 'smin śraddhā dūre 'stu pañcake |
yatra svalpo 'pi sambandhaḥ sad-dhiyāṃ bhāva-janmane
tatra śrī-murtiḥ yathā--
smerāṃ bhaṅgī-traya-paricitāṃ sāci-vistīrṇa-dṛṣṭiṃ
vaṃśī-nyastādhara-kiśalayām ujjvalāṃ candrakeṇa |
govindākhyāṃ hari-tanum itaḥ keśi-tīrthopakaṇṭhe
mā prekṣiṣṭhās tava yadi sakhe bandhu-sange 'sti raṅgaḥ
śrī-bhāgavataṃ yathā--
śaṅke nītāḥ sapadi daśama-skandha-padyāvalīnāṃ
varṇāḥ karṇādhvani pathi katāmānupurvyād bhavadbhiḥ |
haṃho dimbhāḥ parama-śubhadān hanta dharmārtha-kāmān
yad garhantaḥ sukhamayam amī mokṣam apy ākṣipanti
kṛṣṇa-bhakto yathā--
dṛg-ambhobhir dhautaḥ pulaka-patalī maṇḍita-tanuḥ
skhalann antaḥ-phullo dadhad atipṛthuṃ vepathum api |
dṛśoḥ kakṣāṃ yāvan mama sa puruṣaḥ ko 'py upayayau
na jāte kiṃ tāvan matir iha gṛhe nābhiramate
nāma yathā--
yadavadhi mama śītā vaiṇikenānugītā
śruti-patham agha-śatror nāmā-gāthā prayātā |
anavakalita-pūrvāṃ hanta kām apy avasthāṃ
tadavadhi dadhad-antar-mānasaṃ śāmyatīva
śrī mathurā-maṇḍalaṃ, yathā--
taṭa-bhuvi kṛta-kāntiḥ śyāmalā yās taṭinyāḥ
sphuṭita-nava-kadambālambi-kūjad-dvirephā |
niravadhi-madhurimṇā maṇḍiteyaṃ kathaṃ me
manasi kam api bhāvaṃ kānana-śrīs tanoti
alaukika-padārthānām acintyā śaktir īdṛśī |
bhāvaṃ tad-viṣayaṃ cāpi yā sahaiva prakāśayet
keṣāṃcit kvacid aṅgānāṃ yat kṣudraṃ śrūyate phalaṃ |
bahir-mukha-pravṛttyaitat kintu mukhyaṃ phalaṃ ratiḥ
saṃmataṃ bhakti-vijñānāṃ bhakty-aṅgatvaṃ na karmaṇām
yatha caikādaśe (11.20.9)--
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |
mat-kathā-śravaṇādau vā śraddhā yāvan na jāyate
jñāna-vairāgyayor bhakti-praveśāyopayogitā |
īṣat prathamam eveti nāṅgatvam ucitaṃ tayoḥ
yad ubhe citta-kāṭhinya-hetū prāyaḥ satāṃ mate |
sukumāra-svabhāveyaṃ bhaktis tad-dhetur īritā
yathā tatraiva (11.20.31)--
tasmān mad-bhakti-yuktasya yogino vai mad-ātmanaḥ |
na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyo bhaved iha
kintu jñāna-virakty-ādi-sādhyaṃ bhaktyaiva sidhyati
yathā tatraiva (11.20.32-33)--
yat karmabhir yat tapasā jñāna-vairāgya taś ca yat |
yogena dāna dharmeṇa śreyobhir itarair api
sarvaṃ mad-bhakti-yogena mad-bhakto labhate 'njasā |
svargāpavargaṃ mad-dhāma kathañcid yadi vāñchati
rucim udvahatas tatra janasya bhajane hareḥ |
viṣayeṣu gariṣṭho 'pi rāgaḥ prāyo vilīyate
anāsaktasya viṣayān yathārham upayuñjataḥ |
nirbandhaḥ kṛṣṇa-sambandhe yuktaṃ vairāgyam ucyate
prāpañcikatayā buddhyā hari-sambandhi-vastunaḥ |
mumukṣubhiḥ parityāgo vairāgyaṃ phalgu kathyate
proktena lakṣaṇenaiva bhaktir adhikṛtasya ca |
aṅgatve suniraste 'pi nityādy-akhila-karmaṇāṃ
jnānasyādhyātmikasyāpi vairagyasya ca phalgunaḥ |
spaṣṭatārthaṃ punar api tad evedaṃ nirākṛtaṃ
dhana-śiṣyādibhir dvārair yā bhaktir upapādyate |
vidūratvād uttamatā-hānyā tasyāś ca nāṅgatā
viśeṣaṇatvam evaiṣāṃ saṃśrayanty adhikāriṇām |
vivekādīny ato 'mīṣām api nāṅgatvam ucyate
kṛṣṇonmukhaṃ svayaṃ yānti yamāḥ śaucādayas tathā |
ity eṣāṃ ca na yuktā syād bhakty-aṅgāntara-pātitā
yathā skānde--
ete na hy adbhutā vyādha tavāhiṃsādayo guṇāḥ |
hari-bhaktau pravṛttā ye na te syuḥ para-tāpinaḥ
tatraiva--
antaḥ-śuddhir bahiḥ-śuddhis tapaḥ-śānty-adayas tathā |
amī guṇāḥ prapadyante hari-sevābhikāminām
sā bhaktir eka-mukhyāṇgāśritānaikāṅgi kātha vā |
svavāsanānusāreṇa niṣṭhātaḥ siddhi-kṛd bhavet
tatra ekāṅgā, yathā granthāntare {*Padyāvalī, 53. Anonymous}--
śrī viṣṇoḥ śravaṇe parīkṣid abhavad vaiyāsakiḥ kīrtane
prahlādaḥ smaraṇe tad-aṅghri-bhajane lakṣmīḥ pṛthuḥ pūjane |
akrūras tv abhivandane kapi-patir dāsye 'tha sakhye 'rjunaḥ
sarvasvātma-nivedane balir abhūt kṛṣṇāptir eṣāṃ parā
anekāṅgā, yathā navame (9.4.18-20)--
sa vai manaḥ kṛṣṇa-padāravindayor
vacāṃsi vaikuṇṭha-guṇānuvarṇane |
karau harer mandira-mārjanādiṣu
śrutiṃ cakārācyuta-sat-kathodaye
mukunda-liṅgālaya-darśane dṛśau
tad-bhṛtya-gātra-sparśe 'ṅga-saṅgamam |
ghrāṇaṃ ca tat-pāda-saroja-saurabhe
śrīmat-tulasyā rasanāṃ tad-arpite
pādau hareḥ kṣetra-padānusarpaṇe
śiro hṛṣīkeśa-padābhivandane |
kāmaṃ ca dāsye na tu kāma-kāmyayā
yathottamaḥśloka-janāśraya ratiḥ
śāstroktayā prabalayā tat-tan-maryādayānvitā |
vaidhi bhaktir iyaṃ kaiścan maryādā-mārga ucyate
atha rāgānugā--
virājantīm abhivyaktāṃ vraja-vāsī janādiṣu |
rāgātmikām anusṛtā yā sā rāgānugocyate
rāgānugā-vivekārtham ādau rāgātmikocyate
iṣṭe svārasikī rāgaḥ paramāviṣṭatā bhavet |
tan-mayī yā bhaved bhaktiḥ sātra rāgātmikoditā
sā kāmarūpā sambandha-rūpā ceti bhaved dvidhā
tathā hi saptame (7.1.29-30)--
kāmād dveṣād bhayāt snehād yathā bhaktyeśvare manaḥ |
āveśya tad aghaṃ hitvā bahavas tad-gatiṃ gatāḥ
gopyaḥ kāmād bhayāt kaṃso dveṣāc caidyādayo nṛpāḥ |
sambandhād vṛṣṇayaḥ snehād yūyaṃ bhaktyā vayaṃ vibho
iti ||
ānukūlya-viparyāsād bhīti-dveṣau parāhatau |
snehasya sakhya-vācitvād vaidha-bhakty-anuvartitā
kiṃ vā premābhidhāyitvān nopayogo 'tra sādhane |
bhaktyā vayam iti vyaktaṃ vaidhī bhaktir udīritā
yad-arīṇāṃ priyāṇāṃ ca prāpyam ekam ivoditam |
tad brahma-kṛṣṇayor aikyāt kiraṇārkopamā-juṣoḥ
brahmaṇy eva layaṃ yānti prāyeṇa ripavo hareḥ |
kecit prāpyāpi sārūpyābhāsaṃ majjanti tat-sukhe
tathā ca brahmāṇḍa purāṇe--
siddha-lokas tu tamasaḥ pāre yatra vasanti hi |
siddhā brahma-sukhe magnā daityāś ca hariṇa hatāḥ
rāga-bandhena kenāpi taṃ bhajanto vrajanty amī |
aṅghri-padma-sudhāḥ prema-rūpās tasya priyā janāḥ
tathā hi śrī-daśame (10.87.23)--
nibhṛta-marun-mano 'kṣa-dṛḍha-yoga-yujo hṛdi yan
munaya upāsate tad-arayo 'pi yayuḥ smaraṇāt |
striya uragendra-bhoga-bhuja-daṇḍa-viṣakta-dhiyo
vayam api te samāḥ sama-dṛśo 'ṅghri-saroja-sudhāḥ
tatra rūpā--
sā kāmarūpā sambhoga-tṛṣṇāṃ yā nayati svatām |
yad asyāṃ kṛṣṇa-saukhyārtham eva kevalam udyamaḥ
iyaṃ tu vraja-devīṣu suprasiddhā virājate |
āsāṃ prema-viśeṣo 'yaṃ prāptaḥ kām api mādhurīṃ |
tat-tat-krīḍā-nidānatvāt kāma ity ucyate budhaiḥ
tathā ca tantre--
premaiva gopa-rāmāṇāṃ kāma ity agamat prathām
ity uddhavādayo 'py etaṃ vāñchati bhagavat-priyāḥ
kāma-prāyā ratiḥ kintu kubjāyām eva sammatā
tatra sambandha-rūpā--
sambandha-rūpā govinde pitṛtvādy-ābhimānitā |
atropalakṣaṇatayā vṛṣṇīnāṃ vallavā matāḥ |
yadaiśya-jñāna-śūnyatvād eṣāṃ rāge pradhānatā
kāma-sambandha-rūpe te prema-mātra-svarūpake |
nitya-siddhāśrayatayā nātra samyag vicārite
rāgātmikāyā dvaividhyād dvidhā rāgānugā ca sā |
kāmānugā ca sambandhānugā ceti nigadyate
tatra adhikārī--
rāgātmikaika-niṣṭhā ye vraja-vāsi-janādayaḥ |
teṣāṃ bhāvāptaye lubdho bhaved atrādhikāravān
tat-tad-bhāvādi-mādhurye śrute dhīr yad apekṣate |
nātra śāstraṃ na yuktiṃ ca tal-lobhotpatti-lakṣaṇam
vaidha-bhakty-adhikārī tu bhāvāvirbhavanāvadhi |
atra śāstraṃ tathā tarkam anukūlam apekṣate
kṛṣṇaṃ smaran janaṃ cāsya preṣṭhaṃ nija-samīhitam |
tat-tat-kathā-rataś cāsau kuryād vāsaṃ vraje sadā
sevā sādhaka-rūpeṇa siddha-rūpeṇa cātra hi |
tad-bhāva-lipsunā kāryā vraja-lokānusārataḥ
śravaṇotkīrtanādīni vaidha-bhakty-uditāni tu |
yāny aṅgāni ca tāny atra vijñeyāni manīṣibhiḥ
tatra kāmānugā--
kāmānugā bhavet tṛṣṇā kāma-rūpānugāminī
sambhogecchā-mayī tat-tad-bhāvecchātmeti sā dvidhā
keli-tātparyavaty eva sambhogecchā-mayī bhavet |
tad-bhāvecchātmikā tāsām bhāva-mādhurya-kāmitā
śrī-mūrter mādhurīṃ prekṣya tat-tal-līlāṃ niśamya vā |
tad-bhāvākāṇkṣiṇo ye syus teṣu sādhanatānayoḥ |
purāṇe śruyate pādme puṃsam api bhaved iyam
yathā--
purā maharṣayaḥ sarve daṇḍakāraṇya-vāsinaḥ |
dṛṣṭvā rāmaṃ hariṃ tatra bhoktum aicchan suvigraham
te sarve strītvam āpannāḥ samudbhūtāś ca gokule |
hariṃ samprāpya kāmena tato muktā bhavārṇavāt
riraṃsāṃ suṣṭhu kurvan yo vidhi-mārgeṇa sevate |
kevalenaiva sa tadā mahiṣītvam iyāt pure
tathā ca mahā-kaurme--
agni-putrā mahātmānas tapasā strītvam āpire |
bhartāraṃ ca jagad-yoniṃ vāsudevam ajaṃ vibhum
atha sambandhānugā--
sā sambandhānugā bhaktiḥ procyate sadbhir ātmani |
yā pitṛtvādi-sambandha-mananāropanātmikā
lubdhair vātsalya-sakhyādau bhaktiḥ kāryātra sādhakaiḥ |
vrajendra-subalādīnāṃ bhāva-ceṣṭita-mudrayā
tathā hi śruyate śāstre kaścit kurupurī-sthitaḥ |
nanda-sūnor adhiṣṭhānaṃ tatra putratayā bhajan |
nāradasyopadeśena siddho 'bhūd vṛddha-vardhakiḥ
ataeva nārāyaṇa-vyūha-stave--
pati-putra-suhṛd-bhrātṛ-pitṛvan maitravad dharim |
ye dhyāyanti sadodyuktās tebhyo 'pīha namo namaḥ
kṛṣṇa-tad-bhakta-kāruṇya-mātra-lābhaika-hetukā |
puṣṭi-mārgatayā kaiścid iyaṃ rāgānugocyate
Original text: Haribhaktirasāmṛtasindhu · Edition: the 1984 reprint of Haridas Das's edition. · Data entry Jagadananda Das · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0