હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 1.2

ઇતિ શ્રી શ્રી ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ
પૂર્વ-ભાગે ભક્તિ-સામાન્ય લહરી પ્રથમા
(1.2)
દ્વિતીયા લહરી
સાધન-ભક્તિઃ
સા ભક્તિઃ સાધનં ભાવઃ પ્રેમા ચેતિ ત્રિધોદિતા

તત્ર સાધન-ભક્તિઃ -
કૃતિ-સાધ્યા ભવેત્ સાધ્ય-ભાવા સા સાધનાભિધા ।
નિત્ય-સિદ્ધસ્ય ભાવસ્ય પ્રાકટ્યં હૃદિ સાધ્યતા

સા ભક્તિઃ સપ્તમ-સ્કન્ધે ભઙ્ગ્યા દેવર્ષિણોદિતા

યથા સપ્તમે (7.1.31)--
તસ્માત્ કેનાપ્ય્ ઉપાયેન મનઃ કૃષ્ણે નિવેશયેત્

ઇતિ ।
વૈધી રાગાનુગા ચેતિ સા દ્વિધા સાધનાભિધા

તત્ર વૈધી--
યત્ર રાગાનવાપ્તત્વાત્ પ્રવૃત્તિર્ ઉપજાયતે ।
શાસનેનૈવ શાસ્ત્રસ્ય સા વૈધી ભક્તિર્ ઉચ્યતે

યથ, દ્વિતીયે (2.1.6)--
તસ્માદ્ ભારત સર્વાત્મા ભગવાન્ ઈશ્વરો હરિઃ ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ ચ સ્મર્તવ્યશ્ ચેચ્છતાભયમ્

પાદ્મે ચ--
સ્મર્તવ્યઃ સતતં વિષ્ણુર્ વિસ્મર્તવ્યો ન જાતુચિત્ ।
સર્વે વિધિ-નિષેધાઃ સ્યુર્ એતયોર્ એવ કિઙ્કરાઃ

ઇત્ય્ અસૌ સ્યાદ્ વિધિર્ નિત્યઃ સર્વ-વર્ણાશ્રમાદિષુ ।
નિત્યત્વે ઽપ્ય્ અસ્ય નિર્ણીતમ્ એકાદશ્ય્-આદિવત્-ફલમ્

યથા, એકાદાશે (11.5.2-3) તુ વ્યક્તમ્ એવોક્તમ્--
મુખ બાહૂરુ-પાદેભ્યઃ પુરુષસ્યાશ્રમૈઃ સહ ।
ચત્વારો જજ્ઞિરે વર્ણા ગુણૈર્ વિપ્રાદયઃ પૃથક્

ય એષાં પુરુષં સાક્ષાદ્ આત્મ-પ્રભવમ્ ઈશ્વરમ્ ।
ન ભજન્ત્ય્ અવજાનન્તિ સ્થાનાદ્ ભ્રષ્ટાઃ પતન્ત્ય્ અધઃ

તત્ ફલં ચ, તત્રૈવ (11.27.49)--
એવં ક્રિયા-યોગ-પથૈઃ પુમાન્ વૈદિક-તાન્ત્રિકૈઃ ।
અર્ચન્ન્ ઉભ્યતઃ સિદ્ધિં મત્તો વિન્દત્ય્ અભીપ્સિતામ્

પઞ્ચરાત્રે ચ--
સુરર્ષે વિહિતા શાસ્ત્રે હરિમ્ ઉદ્દિશ્ય યા ક્રિયા ।
સૈવ ભક્તિર્ ઇતિ પ્રોક્તા તયા ભક્તિઃ પરા ભવેત્

તત્ર અધિકારી--
યઃ કેનાપ્ય્ અતિભાગ્યેન જાત-શ્રદ્ધો ઽસ્ય સેવને ।
નાતિસક્તો ન વૈરાગ્ય-ભાગ્ અસ્યામ્ અધિકાર્ય્ અસૌ

યથૈકાદશે (11.20.28)--
યદૃચ્છયા મત્-કથાદૌ જાત-શ્રદ્ધો ઽસ્તુ યઃ પુમાન્ ।
ન નિર્વિણ્ણો નાતિસક્તો ભક્તિ-યોગો ઽસ્ય સિદ્ધિદઃ

ઉત્તમો મધ્યમશ્ ચ સ્યાત્ કનિષ્ઠશ્ ચેતિ સ ત્રિધા

તત્ર ઉત્તમઃ--
શાસ્ત્રે યુક્તૌ ચ નિપુણઃ સર્વથા દૃઢ-નિશ્ચયઃ ।
પ્રૌઢ-શ્રદ્ધો ઽધિકારી યઃ સ ભક્તાવ્ ઉત્તમો મતઃ

તત્ર મધ્યમઃ--
યઃ શાસ્ત્રાદિષ્વ્ અનિપુણઃ શ્રદ્ધાવાન્ સ તુ મધ્યમઃ

તત્ર કનિષ્ઠઃ--
યો ભવેત્ કોમલ-શ્રદ્ધઃ સ કનિષ્ઠો નિગદ્યતે

તત્ર ગીતાદિષૂક્તાનાં ચતુર્ણામ્ અધિકારિણામ્ ।
મધ્યે યસ્મિન્ ભગવતહ્ કૃપા સ્યાત્ તત્-પ્રિયસ્ય વા

સ ક્ષીણ-તત્-તદ્-ભાવઃ સ્યાચ્ છુદ્ધ-ભક્ત્ય્-અધિકારવાન્ ।
યથેભઃ શૌનકાદિશ્ ચ ધ્રુવઃ સ ચ ચતુઃસનઃ

ભુક્તિ-મુક્તિ-સ્પૃહા યાવત્ પિશાચી હૃદિ વર્તતે ।
તાવદ્ ભક્તિ-સુખસ્યાત્ર કથમ્ અભ્યુદયો ભવેત્

તત્રાપિ ચ વિશેષેણ ગતિમ્ અણ્વીમ્ અનિચ્છતઃ ।
ભક્તિર્ હૃત-મનઃ-પ્રાણાન્ પ્રેમ્ણા તાન્ કુરુતે જનાન્

તથા ચ, તૃતીયે (3.25.36)--
તૈર્ દર્શનીયાવયવૈર્ ઉદાર-
વિલાસ-હાસેક્ષિત-વામ-સૂક્તૈઃ ।
હૃતાત્મનો હૃત-પ્રાણાંશ્ ચ ભક્તિર્
અનિચ્છતો મે ગતિમ્ અણ્વીં પ્રયુઙ્ક્તે

શ્રી કૃષ્ણ-ચરણામ્ભોજ-સેવા-નિર્વૃત-ચેતસામ્ ।
એષાં મોક્ષાય ભક્તાનાં ન કદાચિત્ સ્પૃહા ભવેત્

યથા તત્રૈવ, શ્રીમદ્-ઉદ્ધવોક્તૌ (3.4.15)--
કો ન્વ્ ઈશ તે પાદ-સરોજ-ભાજાં
સુદુર્લભો ઽર્થેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપીહ ।
તથાપિ નાહં પ્રવૃણોમિ ભૂમન્
ભવત્-પદામ્ભોજ-નિષેવણોત્સુકઃ

તત્રૈવ, શ્રીકપિલ-દેવોક્તૌ (3.25.35)--
નૈકાત્મતાં મે સ્પૃહયન્તિ કેચિન્
મત્-પાદ-સેવાભિરતા મદ્-ઈહાઃ ।
યે ઽન્યોન્યતો ભાગવતાઃ પ્રસજ્ય
સભાજયન્તે મમ પૌરુષાણિ

તત્રૈવ (3.29.13)--
સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ-સામીપ્ય- સારૂપ્યૈકત્વમ્ અપ્ય્ ઉત ।
દીયમાનં ન ગૃહ્ણન્તિ વિના મત્-સેવનં જનાઃ

ચતુર્થે શ્રી-ધ્રુવોક્તૌ (4.9.10)--
યા નિર્વૃતિસ્ તનુ-ભૃતાં તવ પાદ-પદ્મ-
ધ્યાનાદ્ ભવજ્-જન-કથા-શ્રવણેન વા સ્યાત્ ।
સા બ્રહ્મણિ સ્વ-મહિમન્ય્ અપિ નાથ મા ભૂત્
કિં ત્વ્ અન્તકાસિ-લુલિતાત્ પતતાં વિમાનાત્

તત્રૈવ શ્રીમદ્-આદિરાજોક્તૌ (4.20.24)--
ન કામયે નાથ તદ્ અપ્ય્ અહં ક્વચિન્
ન યત્ર યુષ્મચ્-ચરણામ્બુજાસવઃ ।
મહત્તમાન્તર્-હૃદયાન્ મુખ-ચ્યુતો
વિધત્સ્વ કર્ણાયુતમ્ એષ મે વરઃ

પઞ્ચમે શ્રી-શુકોક્તૌ (5.14.44)--
યો દુસ્ત્યજાન્ ક્ષિતિ-સુત-સ્વજનાર્થ-દારાન્
પ્રાર્થ્યાં શ્રિયં સુર-વરૈઃ સદયાવલોકામ્ ।
નૈચ્છન્ નૃપસ્ તદ્-ઉચિતં મહતાં મધુદ્વિટ્-
સેવાનુરક્ત-મનસામ્ અભવો ઽપિ ફલ્ગુઃ

ષષ્ઠે શ્રી-વૃત્રોક્તૌ (6.11.25)--
ન નાક-પૃષ્ઠં ન ચ પારમેષ્ઠ્યં
ન સાર્વ-ભૌમં ન રસાધિપત્યમ્ ।
ન યોગ-સિદ્ધીર્ અપુનર્-ભવં વા
સમઞ્જસ ત્વા વિરહય્ય કાઙ્ક્ષે

તત્રૈવ શ્રી-રુદ્રોક્તૌ (6.17.28)--
નારાયણ-પરાઃ સર્વે ન કુતશ્ચન બિભ્યતિ ।
સ્વર્ગાપવર્ગ-નરકેષ્વ્ અપિ તુલ્યાર્થ-દર્શિનઃ

તત્રૈવ ઇન્દ્રોક્તૌ (6.18.74)--
આરાધનં ભગવત ઈહમાના નિરાશિષઃ ।
યે તુ નેચ્છન્ત્ય્ અપિ પરં તે સ્વાર્થ-કુશલાઃ સ્મૃતાઃ

સપ્તમે પ્રહ્લાદોક્તૌ (7.6.25)--
તુષ્ટે ચ તત્ર કિમ્ અલભ્યમ્ અનન્ત આદ્યે
કિં તૈર્ ગુણ-વ્યતિકરાદ્ ઇહ યે સ્વ-સિદ્ધાઃ ।
ધર્માદયઃ કિમ્ અગુણેન ચ કાઙ્ક્ષિતેન
સારં જુષાં ચરણયોર્ ઉપગાયતાં નઃ

તત્રૈવ શક્રોક્તૌ (7.8.42)--
પ્રત્યાનીતાઃ પરમ ભવતા ત્રાયતા નઃ સ્વ-ભાગા
દૈત્યાક્રાન્તં હૃદય-કમલં તદ્-ગૃહં પ્રત્યબોધિ ।
કાલ-ગ્રસ્તં કિયદ્ ઇદમ્ અહો નાથ શુશ્રૂષતાં તે
મુક્તિસ્ તેષાં ન હિ બહુમતા નારસિંહાપરૈઃ કિમ્

અષ્ટમે શ્રી-ગજેન્દ્રોક્તૌ (8.3.20)--
એકાન્તિનો યસ્ય ન કઞ્ચનાર્થં
વાઞ્છન્તિ યે વૈ ભગવત્-પ્રપન્નાઃ ।
અત્ય્-અદ્ભુતં તચ્-ચરિતં સુમઙ્ગલં
ગાયન્ત આનન્દ-સમુદ્ર-મગ્નાઃ

નવમે શ્રી-વૈકુણ્ઠનાથોક્તૌ (9.4.67)--
મત્-સેવયા પ્રતીતં તે સાલોક્યાદિ-ચતુષ્ટયમ્ ।
નેચ્છન્તિ સેવયા પૂર્ણાઃ કુતો ઽન્યત્ કાલ-વિપ્લુતમ્

શ્રી-દશમે નાગપત્ની-સ્તુતૌ (10.16.37)--
ન નાક-પૃષ્ઠં ન ચ સાર્વ-ભૌમં
ન પારમેષ્ઠ્યં ન રસાધિપત્યમ્ ।
ન યોગ-સિદ્ધીર્ અપુનર્-ભવં વા
વાઞ્છન્તિ યત્-પાદ-રજઃ-પ્રપન્નાઃ

તત્રૈવ શ્રી-વેદ-સ્તુતૌ (10.87.21)--
દુરવગમાત્મ-તત્ત્વ-નિગમાય તવાત્ત-તનોશ્
ચરિત-મહામૃતાબ્ધિ-પરિવર્ત-પરિશ્રમણાઃ ।
ન પરિલષન્તિ કેચિદ્ અપવર્ગમ્ અપીશ્વર તે
ચરણ-સરોજ-હંસ-કુલ-સઙ્ગ-વિસૃષ્ટ-ગૃહાઃ

એકાદશે શ્રી-ભગવદ્-ઉક્તૌ (11.20.34)--
ન કિઞ્ચિત્ સાધવો ધીરા ભક્તા હ્ય્ એકાન્તિનો મમ ।
વાઞ્છન્ત્ય્ અપિ મયા દત્તં કૈવલ્યમ્ અપુનર્-ભવમ્

તથા (11.14.14)--
ન પારમેષ્ઠ્યં ન મહેન્દ્ર-ધિષ્ણ્યં
ન સાર્વભૌમં ન રસાધિપત્યમ્ ।
ન યોગ-સિદ્ધીર્ અપુનર્-ભવં વા
મય્ય્ અર્પિતાત્મેચ્છતિ મદ્ વિનાન્યત્

દ્વાદશે શ્રી-રુદ્રોક્તૌ (12.10.6)--
નૈવેચ્છત્ય્ આશિષઃ ક્વાપિ બ્રહ્મર્ષિર્ મોક્ષમ્ અપ્ય્ ઉત ।
ભક્તિં પરાં ભગવતિ લબ્ધવાન્ પુરુષે ઽવ્યયે

પદ્મ-પુરાણે ચ કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે (દામોદરાષ્ટકે)--
વરં દેવ મોક્ષં ન મોક્ષાવધિં વા
ન ચાન્યં વૃણે ઽહં વરેશાદ્ અપીહ ।
ઇદં તે વપુર્ નાથ ગોપાલ-બાલં
સદા મે મનસ્ય્ અવિરાસ્તાં કિમ્ અન્યૈઃ

કુવેરાત્મજૌ બદ્ધ-મૂર્ત્યૈવ યદ્વત્
ત્વયા મોચિતૌ ભક્તિ-બદ્ધૌ કૃતૌ ચ ।
તથા પ્રેમ-ભક્તિં સ્વકાં મે પ્રયચ્છ
ન મોક્ષે ગ્રહો મે ઽસ્તિ દામોદરેહ

હયશીર્ષીય-શ્રી-નારાયણ-વ્યૂહ-સ્તવે ચ--
ન ધર્મ કામમ્ અર્થં વા મોક્ષં વા વરદેશ્વર ।
પ્રાર્થયે તવ પાદાબ્જે દાસ્યમ્ એવાભિકામયે

તત્રૈવ--
પુનઃ પુનર્ વરાન્ દિત્સુર્ વિષ્ણુર્ મુક્તિં ન યાચિતઃ ।
ભક્તિર્ એવ વૃતા યેન પ્રહ્લાદં તં નમામ્ય્ અહં

યદૃચ્છયા લબ્ધમ્ અપિ વિષ્ણોર્ દાશરથેસ્ તુ યઃ ।
નૈચ્છન્ મોક્ષં વિના દાસ્યં તસ્મૈ હનુમતે નમઃ

અત એવ પ્રસિદ્ધમ્ શ્રી-હનુમદ્-વાક્યમ્--
ભવ-બન્ધ-ચ્છિદે તસ્યૈ સ્પૃહયામિ ન મુક્તયે ।
ભવાન્ પ્રભુર્ અહં દાસ ઇતિ યત્ર વિલુપ્યતે

શ્રી-નારદ પઞ્ચરાત્રે ચ જિતન્તે-સ્તોત્રે--
ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષેષુ નેચ્છા મમ કદાચન ।
ત્વત્-પાદ-પઞ્કજસ્યાધો જીવિતં દીયતં મમ

મોક્ષ-સાલોક્ય-સારૂપ્યાન્ પ્રાર્થયે ન ધરાધર ।
ઇચ્છામિ હિ મહાભાગ કારુણ્યં તવ સુવ્રત

અતએવ શ્રી-ભાગવતે ષષ્ઠે (6.14.5)--
મુક્તાનામ્ અપિ સિદ્ધાનાં નારાયણ-પરાયણઃ ।
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વ્ અપિ મહા-મુને

પ્રથમે ચ શ્રી-ધર્મરાજ-માતુઃ સ્તુતૌ (1.8.20)--
તથા પરમહંસાનાં મુનીનામ્ અમલાત્મનામ્ ।
ભક્તિ-યોગ-વિધાનાર્થં કથં પશ્યેમ હિ સ્ત્રિયઃ

તત્રૈવ શ્રી-સૂતોક્તૌ (1.7.10)--
આત્મારામાશ્ ચ મુનયો નિર્ગ્રન્થા અપ્ય્ ઉરુક્રમે ।
કુર્વન્ત્ય્ અહૈતુકીં ભક્તિમ્ ઇત્થમ્-ભૂત-ગુણો હરિઃ

અત્ર ત્યાજ્યતયૈવોક્તા મુક્તિઃ પઞ્ચ-વિધાપિ ચેત્ ।
સાલોક્યાદિસ્ તથાપ્ય્ અત્ર ભક્ત્યા નાતિવિરુધ્યતે

સુખૈશ્વર્યોત્તરા સેયં પ્રેમ-સેવોત્તરેત્ય્ અપિ ।
સાલોક્યાદિર્ દ્વિધા તત્ર નાદ્યા સેવા-જુષં મતા

કિન્તુ પ્રેમૈક-માધુર્ય-જુષ એકાન્તિનો હરૌ ।
નૈવાઙ્ગીકુર્વતે જાતુ મુક્તિં પઞ્ચ-વિધામ્ અપિ

તત્રાપ્ય્ એકાન્તિનાં શ્રેષ્થા ગોવિન્દ-હૃત-માનસાઃ ।
યેષાં શ્રીશ-પ્રસાદો ઽપિ મનો હર્તું ન શક્નુયાત્

સિદ્ધાન્તતસ્ ત્વ્ અભેદે ઽપિ શ્રીશ-કૃષ્ણ-સ્વરૂપયોઃ ।
રસેનોત્કૃષ્યતે કૃષ્ણ-રૂપમ્ એષા રસ-સ્થિતિઃ

શાસ્ત્રતઃ શ્રૂયતે ભક્તૌ નૃ-માત્રસ્યાધિકારિતા ।
સર્વાધિકારિતાં માઘ-સ્નાનસ્ય બ્રુવતા યતઃ ।
દૃષ્તાન્તિતા વશિષ્ઠેન હરિ-ભક્તિર્ નૃપં પ્રતિ

યથા પાદ્મે -
સર્વે ઽધિકારિણો હ્ય્ અત્ર હરિ-ભક્તૌ યથા નૃપ

કાશી-ખણ્ડે ચ તથા--
અન્ત્યજા અપિ તદ્-રાષ્ટ્રે શઙ્ખ-ચક્રાઙ્ક-ધારિણઃ ।
સમ્પ્રાપ્ય વૈષ્ણવીં દીક્ષાં દીક્ષિતા ઇવ સમ્બભુઃ

અપિ ચ--
અનનુષ્ઠાનતો દોષો ભક્ત્ય્-અઙ્ગાનાં પ્રજાયતે ।
ન કર્મણામ્ અકરણાદ્ એષ ભક્ત્ય્-અધિકારિણામ્

નિષિદ્ધાચારતો દૈવાત્ પ્રાયશ્ચિત્તં તુ નોચિતમ્ ।
ઇતિ વૈષ્ણવ-શાસ્ત્રાણાં રહસ્યં તદ્-વિદાં મતમ્

યથૈકાદશે (11.20.26, 11.21.2)--
સ્વે સ્વે ઽધિકારે યા નિષ્ઠા સા ગુણઃ પરિકીર્તિતઃ ।
વિપર્યયસ્ તુ દોષઃ સ્યાદ્ ઉભયોર્ એષ નિશ્ચયઃ

પ્રથમે (1.5.17)--
ત્યક્ત્વા સ્વધર્મં ચરણામ્બુજમ્ હરેર્
ભજન્ન્ અપક્વો ઽથ પતેત્ તતો યદિ ।
યત્ર ક્વ વાભદ્રમ્ અભૂદ્ અમુષ્ય કિં
કો વાર્થ આપ્તો ઽભજતાં સ્વ-ધર્મતઃ

એકાદશે (11.11.37)--
આજ્ઞાયૈવ ગુણાન્ દોષાન્ મયાદિષ્ટાન્ અપિ સ્વકાન્ ।
ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યઃ સર્વાન્ માં ભજેત્ સ ચ સત્તમઃ

તત્રૈવ (11.5.41)--
દેવર્ષિ-ભૂતાપ્ત-નૄણાં પિતૄણાં
ન કિઙ્કરો નાયમ્ ઋણી ચ રાજન્ ।
સર્વાત્મના યઃ શરણં શરણ્યં
ગતો મુકુન્દં પરિહૃત્ય કર્તમ્

શ્રી-ભગવદ્-ગીતાસુ (18.66)--
સર્વ-ધર્મન્ પરિત્યાજ્ય મામ્ એકં શરણં વ્રજ ।
અહં ત્વાં સર્વ-પાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા સુચઃ

અગસ્ત્ય-સંહિતાયામ્--
યથા વિધિ-નિષેધૌ તુ મુક્તં નૈવોપસર્પતઃ ।
તથા ન સ્પૃશતો રામોપાસકં વિધિ-પૂર્વકમ્

એકાદશે એવ (11.5.42)--
સ્વપાદ-મુલં ભજતઃ પ્રિયસ્ય
ત્યક્તાન્ય્ અભાવસ્ય હરિઃ પરેશઃ ।
વિકર્મ યચ્ ચોત્પતિતં કથઞ્ચિદ્
ધુનોતિ સર્વં હૃદિ સન્નિવિષ્ટઃ

હરિ-ભક્તિ-વિલાસે ઽસ્યા ભક્તેર્ અઙ્ગાનિ લક્ષશઃ ।
કિન્તુ તાનિ પ્રસિદ્ધાનિ નિર્દિશ્યન્તે યથામતિ

અત્ર અઙ્ગ-લક્ષણમ્ -
આશ્રિતાવાન્તરાનેક-ભેદં કેવલમ્ એવ વા ।
એકં કર્માત્ર વિદ્વદ્ભિર્ એકં ભક્ત્ય્-અઙ્ગમ્ ઉચ્યતે

અથ અઙ્ગાનિ--
ગુરુ-પાદાશ્રયસ્ તસ્માત્ કૃષ્ણ-દીક્ષાદિ-શિક્ષણમ્ ।
વિશ્રમ્ભેણ ગુરોઃ સેવા સાધુ-વર્ત્માનુવર્તનમ્

સદ્-ધર્મ-પૃચ્છા ભોગાદિ-ત્યાગઃ કૃષ્ણસ્ય હેતવે ।
નિવાસો દ્વારકાદૌ ચ ગઙ્ગાદેર્ અપિ સન્નિધૌ

વ્યાવહારેષુ સર્વેષુ યાવદ્-અર્થાનુવર્તિતા ।
હરિ-વાસર-સમ્માનો ધાત્ર્ય્-અશ્વત્થાદિ-ગૌરવમ્

એષામ્ અત્ર દશાઙ્ગાનાં ભવેત્ પ્રારમ્ભ-રુપતા

સઙ્ગ-ત્યાગો વિદૂરેણ ભગવદ્-વિમુખૈર્ જનૈઃ ।
શિષ્યાદ્ય્-અનનુબન્ધિત્વં મહારમ્ભાદ્ય્-અનુદ્યમઃ

બહુ-ગ્રન્થ-કલાભ્યાસ-વ્યાખ્યા-વાદ-વિવર્જનમ્

વ્યાવહારે ઽપ્ય્ અકાર્પણ્યં શોકાદ્ય્-અવશ-વર્તિતા

અન્ય-દેવાન્ અવજ્ઞા ચ ભૂતાનુદ્વેગ-દાયિતા ।
સેવા-નામાપરાધાનામ્ ઉદ્ભવાભાવ-કારિતા

કૃષ્ણ-તદ્-ભક્ત-વિદ્વેષ-વિનિન્દાદ્ય્-અસહિષ્ણુતા ।
વ્યતિરેકતયામીષાં દશાનાં સ્યાદ્ અનુષ્ઠિતીઃ

અસ્યાસ્ તત્ર પ્રવેશાય દ્વારત્વે ઽપ્ય્ અઙ્ગ-વિંશતેઃ ।
ત્રયાં પ્રધાનમ્ એવોક્તં ગુરુ-પાદાશ્રયાદિકમ્

ધૃતિર્ વૈષ્ણવ-ચિહ્ણાનાં હરેર્ નામાક્ષરસ્ય ચ ।
નિર્માલ્યાદેશ્ ચ તસ્યાગ્રે તાણ્ડવં દણ્ડવન્-નતિઃ

અભ્યુત્થાનમ્ અનુવ્રજ્યા ગતિઃ સ્થાને પરિક્રમઃ ।
અર્ચનં પરિચર્યા ચ ગીતં સઙ્કીર્તનં જપઃ

વિજ્ઞપ્તિઃ સ્તવ-પાઠશ્ ચ સ્વાદો નૈવેદ્ય-પાદ્યયોઃ ।
ધૂપ-માલ્યાદિ-સૌરભ્યં શ્રી-મૂર્તેઃ સ્પૃષ્ટિર્ ઈક્ષણમ્

આરાત્રિકોત્સવાદેશ્ ચ શ્રવણં તત્-કૃપેક્ષણમ્ ।
સ્મૃતિર્ ધ્યાનં તથા દાસ્યં સખ્યમ્ આત્મ-નિવેદનમ્

નિજ-પ્રિયોપહરણં તદ્-અર્થે ઽખિલ-ચેષ્ટિતમ્ ।
સર્વથા શરણાપત્તિસ્ તદીયાનાં ચ સેવનમ્

તદીયાસ્ તુલસી-શાસ્ત્ર-મથુરા-વૈષ્ણવાદયઃ ।
યથા-વૈભવ-સામગ્રી સદ્-ગોષ્ઠીભિર્ મહોત્સવઃ

ઊર્જાદરો વિશેષેણ યાત્રા જન્મ-દિનાદિષુ ।
શ્રદ્ધા વિશેષતઃ પ્રીતિઃ શ્રી-મૂર્તેર્ અઙ્ઘ્રિ-સેવને

શ્રીમદ્-ભાગવતાર્થાનામ્ આસ્વાદો રસિકૈઃ સહ ।
સજાતીયાશયે સ્નિગ્ધે સાધૌ સઙ્ગઃ સ્વતો વરે

નામ-સઙ્કીર્તનં શ્રી-મથુરા-મણ્ડલે સ્થિતિઃ

અઙ્ગાનાં પઞ્ચકસ્યાસ્ય પૂર્વં વિલિખિતસ્ય ચ ।
નિખિલ-શ્રૈષ્ઠ્ય-બોધાય પુનર્ અપ્ય્ અત્ર કીર્તનમ્

ઇતિ કાય-હૃષીકાન્તઃ-કરણાનામ્ ઉપાસનાઃ

ચતુઃષષ્ટિઃ પૃથક્ સાઙ્ઘાતિક-ભેદાત્ ક્રમાદિનાઃ

અથાર્ષાનુમતેનૈષામ્ ઉદાહરણમ્ ઈર્યતે

1 - તત્ર ગુરુપાદાશ્રયો, યથા એકાદશે (11.3.21)--
તસ્માદ્ ગુરું પ્રપદ્યેત જિજ્ઞાસુઃ શ્રેય ઉત્તમમ્ ।
શાબ્દે પરે ચ નિષ્ણાતં બ્રહ્મણ્ય્ ઉપશમાશ્રયમ્

2 - શ્રી-કૃષ્ણ-દીક્ષાદિ-શિક્ષણં, યથા તત્રૈવ (11.3.22)--
તત્ર ભાગવતાન્ ધર્માન્ શિક્ષેદ્ ગુર્વ્-આત્મ-દૈવતઃ ।
અમાયયાનુવૃત્ત્યા યૈસ્ તુષ્યેદ્ આત્માત્મ-દો હરિઃ

3 - વિશ્રમ્ભેણ ગુરોઃ સેવા, યથા તત્રૈવ (11.17.27)--
આચાર્યં માં વિજાનીયાન્ નાવમન્યેત કર્હિચિત્ ।
ન મર્ત્ય-બુદ્ધ્યાસૂયેત સર્વ-દેવ-મયો ગુરુઃ

4 - સાધુ-વર્ત્માનુવર્તનમ્, યથા સ્કાન્દે--
સ મૃગ્યઃ શ્રેયસાં હેતુઃ પન્થાઃ સન્તાપ-વર્જિતઃ ।
અન્વાપ્ત-શ્રમં પૂર્વે યેન સન્તઃ પ્રતસ્થિરે

બ્રહ્મ-યામલે ચ--
શ્રુતિ-સ્મૃતિ-પુરાણાદિ-પઞ્ચરાત્ર-વિધિં વિના ।
ઐકાન્તિકી હરેર્ ભક્તિર્ ઉત્પાતાયૈવ કલ્પતે

ભક્તિર્ ઐકાન્તિકી વેયમ્ અવિચારાત્ પ્રતીયતે ।
વસ્તુતસ્ તુ તથા નૈવ યદ્ અશાસ્ત્રીયતેક્ષ્યતે

5 - સદ્-ધર્મ-પૃચ્છા, યથા નારદીયે--
અચિરાદ્ એવ સર્વાર્થઃ સિધ્યત્ય્ એષામ્ અભીપ્સિતઃ ।
સદ્-ધર્મસ્યાવબોધાય યેષાં નિર્બન્ધિની મતિઃ

6 - કૃષ્ણાર્થે ભોગાદિ-ત્યાગો, યથા પાદ્મે -
હરિમ્ ઉદ્દિશ્ય ભોગાનિ કાલે ત્યક્તવતસ્ તવ ।
વિષ્ણુ-લોક-સ્થિતા સમ્પદ્-અલોલા સા પ્રતીક્ષતે

7 - દ્વારકાદિ-નિવાસો, યથા સ્કાન્દે--
સંવત્સરં વા ષણ્માસાન્ માસં માસાર્ધમ્ એવ વા ।
દ્વારકા-વાસિનઃ સર્વે નરા નાર્યશ્ ચતુર્ભુજાઃ

આદિ-પદેન પુરુષોત્તમ-વાસશ્ ચ, યથા બ્રાહ્મે--
અહો ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં સમન્તાદ્ દશ-યોજનમ્ ।
દિવિષ્ઠા યત્ર પશ્યન્તિ સર્વાન્ એવ ચતુર્ભુજાન્

ગઙ્ગાદિ-વાસો, યથા પ્રથમે (1.19.6)--
યા વૈ લસચ્-છ્રી-તુલસી-વિમિશ્ર-
કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિ-રેણ્વ્-અભ્યધિકામ્બુ-નેત્રી ।
પુનાતિ સેશાન્ ઉભયત્ર લોકાન્
કસ્ તાં ન સેવેત મરિષ્યમાણઃ

8-- યાવદ્-અર્થાનુવર્તિતા, યથા નારદીયે--
યાવતા સ્યાત્ સ્વ-નિર્વાહઃ સ્વીકુર્યાત્ તાવદ્ અર્થ-વિત્ ।
આધિક્યે ન્યૂનતાયાં ચ ચ્યવતે પરમાર્થતઃ

9 - હરિ-વાસર-સમ્માનો, યથા બ્રહ્મ-વૈવર્તે--
સર્વ-પાપ-પ્રશમનં પુણ્યમ્ આત્યન્તિકં તથા ।
ગોવિન્દ-સ્મારણં નૄણામ્ એકદશ્યામ્ ઉપોષણમ્

10 - ધાત્ર્ય્-અશ્વત્થાદિ-ગૌરવમ્, યથા સ્કાન્દે--
અશ્વત્થ-તુલસી-ધાત્રી-ગો-ભૂમિસુર-વૈષ્ણવાઃ ।
પૂજિતાઃ પ્રણતાઃ ધ્યાતાઃ ક્ષપયન્તિ નૄણામ્ અઘમ્

11 - અથ શ્રી-કૃષ્ણ-વિમુખ-જન-સંત્યાગો, યથા કાત્યાયન-સંહિતાયામ્--
વરં હુત-વહ-જ્વાલા-પઞ્જરાન્તર્-વ્યવસ્થિતિઃ ।
ન શૌરિ-ચિન્તા-વિમુખ-જન-સંવાસ-વૈશસમ્

વિષ્ણુ-રહસ્યે ચ--
આલિઙ્ગનં વરં મન્યે વ્યાલ-વ્યાઘ્ર-જલૌકસામ્ ।
ન સઙ્ગઃ શલ્ય-યુક્તાનાં નાના-દેવૈક-સેવિનામ્

12 - 13 - 14 - શિષ્યાનનુબન્દ્ધિત્વાદિ-ત્રયં, યથા સપ્તમે (7.13.8)--
ન શિષ્યાન્ અનુબધ્નીત ગ્રન્થાન્ નૈવાભ્યસેદ્ બહૂન્ ।
ન વ્યાખ્યામ્ ઉપયુઞ્જીત નારમ્ભાન્ આરભેત્ ક્વચિત્

15 - વ્યાવહારે ઽપ્ય્ અકાર્પણ્યં, યથા પાદ્મે--
અલબ્ધે વા વિનષ્ટે વા ભક્ષ્યાચ્છાદન-સાધને ।
અવિક્લવ-મતિર્ ભૂત્વા હરિમ્ એવ ધિયા સ્મરેત્

16-- શોકાદ્ય્-અવશ-વર્તિતા, યથા તત્રૈવ--
શોકામર્ષાદિભિર્ ભાવૈર્ આક્રાન્તં યસ્ય માનસમ્ ।
કથં તત્ર મુકુન્દસ્ય સ્ફૂર્તિ-સમ્ભાવના ભવેત્

।
17- અન્ય-દેવાનજ્ઞા, યથા તત્રૈવ--
હરિર્ એવ સદારાધ્યઃ સર્વ-દેવેશ્વરેશ્વરઃ ।
ઇતરે બ્રહ્મ-રુદ્રાદ્યા નાવજ્ઞેયાઃ કદાચન

18- ભૂતાનુદ્વેગ-દાયિતા, યથા મહાભારતે--
પિતેવ પુત્રં કરુણો નોદ્વેજયતિ યો જનમ્ ।
વિશુદ્ધસ્ય હૃષીકેશસ્ તૂર્ણં તસ્ય પ્રસીદતિ

19 - સેવા-નામાપરાધાનાં વર્જનં, યથા વારાહે--
મમાર્ચનાપરાધા યે કીર્ત્યન્તે વસુધે મયા ।
વૈષ્ણવેન સદા તે તુ વર્જનીયાઃ પ્રયત્નતઃ

પાદ્મે ચ--
સર્વાપરાધ-કૃદ્ અપિ મુચ્યતે હરિ-સંશ્રયઃ ।
હરેર્ અપ્ય્ અપરાધાન્ યઃ કુર્યાદ્ દ્વિપદપાંશુલઃ

નામાશ્રયઃ કદાચિત્ સ્યાત્ તરત્ય્ એવ સ નામતઃ ।
નામ્નો હિ સર્વ-સુહૃદો હ્ય્ અપરાધાત્ પતત્ય્ અધઃ

20- તન્-નિન્દાદ્ય્ અસહિષ્ણુતા, યથા શ્રી-દશમે (10.74.40)--
નિન્દાં ભગવતઃ શ્ર્ણ્વંસ્ તત્-પરસ્ય જનસ્ય વા ।
તતો નાપૈતિ યઃ સો ઽપિ યાત્ય્ અધઃ સુકૃતાચ્ ચ્યુતઃ

21 - અથ વૈષ્ણવ-ચિહ્ણ-ધૃતિઃ, યથા પાદ્મે--
યે કણ્ઠ-લગ્ન-તુલસી-નલિનાક્ષા-માલા
યે બાહુ-મૂલ-પરિચિહ્ણિત-શઙ્ખ-ચક્રાઃ ।
યે વા લલાટ-ફલકે લસદ્-ઊર્ધ્વ-પુણ્ડ્રાસ્
તે વૈષ્ણવા ભુવનમ્ આશુ પવિત્રયન્તિ

22 - નામાક્ષર-ધૃતિઃ, યથા સ્કાન્દે--
હરિ-નામાક્ષર-યુતં ભાલે ગોપી-મૃડઙ્કિતમ્ ।
તુલસી-માલિકોરસ્કં સ્પૃશેયુર્ ન યમોદ્ભટાઃ

પાદ્મે ચ--
કૃષ્ણ-નામાક્ષરૈર્ ગાત્રમ્ અઙ્કયેચ્ ચન્દનાદિના ।
સ લોક-પાવનો ભુત્વા તસ્ય લોકમ્ અવાપ્નુયાત્

23 - નિર્માલ્ય-ધૃતિઃ, યથા એકાદશે (11.6.46)--
ત્વયોપયુક્ત-સ્રગ્-ગન્ધ-વાસો ઽલઙ્કાર-ચર્ચિતાઃ ।
ઉચ્છિષ્ટ-ભોજિનો દાસાસ્ તવ માયાં જયેમહિ

સ્કાન્દે ચ--
કૃષ્ણોત્તીર્ણં તુ નિર્માલ્યં યસ્યાઙ્ગં સ્પૃશતે મુને ।
સર્વ-રોગૈસ્ તથા પાપૈર્ મુક્તો ભવતિ નારદ

24 - અગ્રે તાણ્ડવં, યથા દ્વારકા-માહાત્મ્યે--
યો નૃત્યતિ પ્રહૃષ્ટાત્મા ભાવૈર્ બહુષુ ભક્તિતઃ ।
સ નિર્દહતિ પાપાનિ મન્વન્તર-શતેષ્વ્ અપિ

તથા શ્રી-નારદોક્તૌ ચ--
નૃત્યતાં શ્રી-પતેર્ અગ્રે તાલિકા-વાદનૈર્ ભૃશમ્ ।
ઉડ્ડીયન્તે શરીર-સ્થાઃ સર્વે પાતક-પક્ષિણઃ

25-- દણ્ડવન્-નતિઃ, યથા નારદીયે--
એકો ઽપિ કૃષ્ણાય કૃતઃ પ્રણામો
દશાશ્વમેધાવભૃથૈર્ ન તુલ્યઃ ।
દશાશ્વમેધી પુનર્ એતિ જન્મ
કૃષ્ણ-પ્રણામી ન પુનર્-ભવાય

26 - અભ્યૂત્થાનં, યથા બ્રહ્માણ્ડે--
યાન્ આરૂઢં પુરઃ પ્રેક્ષ્ય સમાયાન્તં જનાર્દનમ્ ।
અભ્યુત્થાનં નરઃ કુર્વન્ પાતયેત્ સર્વ-કિલ્બિષમ્

27 - અનુવ્રજ્યા, યથા ભવિષ્યોત્તરે--
રથેન સહ ગચ્છન્તિ પાર્શ્વતઃ પૃષ્ઠતો ઽગ્રતઃ ।
વિષ્ણુનૈવ સમાઃ સર્વે ભવન્તિ શ્વપદાદયઃ

28 - સ્થાને ગતિઃ--
સ્થાનં તીર્થં ગૃહં ચાસ્ય તત્ર તીર્થે ગતિર્ યથા

પુરાણાન્તરે--
સંસાર-મરુ-કાન્તાર-નિસ્તાર-કરણ-ક્ષમૌ ।
સ્લાઘ્યૌ તાવ્ એવ ચરણૌ યૌ હરેસ્ તીર્થ-ગામિનૌ

આલયે ચ, યથા હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે--
પ્રવીશન્ન્ આલયં વિષ્ણોર્ દર્શનાર્થં સુભક્તિમાન્ ।
ન ભૂયઃ પ્રવિશેન્ માતુઃ કુક્ષિ-કારાગૃહં સુધીઃ

29 - પરિક્રમો, યથા તત્રૈવ--
વિષ્ણું પ્રદક્ષિની-કુર્વન્ યસ્ તત્રાવર્તતે પુનઃ ।
તદ્ એવાવર્તનં તસ્ય પુનર્ નાવર્તતે ભવે

સ્કાન્દે ચ ચતુર્માસ્ય-માહાત્મ્યે--
ચતુર્-વારં ભ્રમીભિસ્ તુ જગત્ સર્વં ચરાચરમ્ ।
ક્રાન્તં ભવતિ વિપ્રાગ્ર્ય તત્-તીર્થ-ગમનાદિકમ્

30 - અથ અર્ચનમ્--
શુદ્ધિ-ન્યાસાદિ-પૂર્વાઙ્ગ-કર્મ-નિર્વાહ-પૂર્વકમ્ ।
અર્ચનમ્ તૂપચારાણાં સ્યાન્ મન્ત્રેણોપપાદનમ્

તદ્, યથા દશમે (10.81.19)--
સ્વર્ગાપવર્ગયોઃ પુંસાં રસાયાં ભુવિ સમ્પદામ્ ।
સર્વાસામ્ અપિ સિદ્ધીનાં મૂલં તાચ્-ચરણાર્ચનં

વિષ્ણુરહસ્યે ચ--
શ્રી-વિષ્ણોર્ અર્ચનં યે તુ પ્રકુર્વન્તિ નરા ભુવિ ।
તે યાન્તિ શાશ્વતં વિષ્ણોર્ આનન્દં પરમં પદમ્

31 - પરિચર્યા--
પરિચર્યા તુ સેવોપકરણાદિ-પરિષ્ક્રિયા ।
તથા પ્રકીર્ણક-ચ્છત્ર-વાદિત્રાદ્યૈર્ ઉપાસના

યથા નારદીયે--
મુહૂર્તં વા મુહૂર્તાર્ધં યસ્ તિષ્ઠેદ્ ધરિ-મન્દિરે ।
સ યાતિ પરમં સ્થાનં કિમ્ ઉ શુશ્રૂષણે રતાઃ

યથા ચતુર્થે (4.21.31)--
યત્-પાદ-સેવાભિરુચિસ્ તપસ્વિનામ્
અશેષ-જન્મોપચિતં મલં ધિયઃ ।
સદ્યઃ ક્ષિણોત્ય્ અન્વહમ્ એધતી સતી
યથા પદાઙ્ગુષ્ઠ-વિનિઃસૃતા સરિત્

અઙ્ગાનિ વિવિધાન્ય્ એવ સ્યુઃ પૂજા-પરિચર્યયોઃ ।
ન તાનિ લિખિતાન્ય્ અત્ર ગ્રન્થ-બાહુલ્ય-ભીતિતઃ

32 - અથ ગીતં, યથા લૈઙ્ગે--
બ્રાહ્મણો વાસુદેવાખ્યં ગાયમાનો ઽનિશં પરમ્ ।
હરેઃ સાલોક્યમ્ આપ્નોતિ રુદ્ર-ગાનાધિકં ભવેત્

33 - અથ સંકીર્તનમ્--
નામ-લીલા-ગુણદીનામ્ ઉચ્ચૈર્-ભાષા તુ કીર્તનમ્

તત્ર નામ-કીર્તનમ્, યથા વિષ્ણુ-ધર્મે--
કૃષ્ણેતિ મઙ્ગલં નામ યસ્ય વાચિ પ્રવર્તતે ।
ભસ્મીભવન્તિ રાજેન્દ્ર મહા-પાતક-કોટયઃ

લીલા-કીર્તનમ્, યથા સપ્તમે (7.9.18)--
સો ઽહં પ્રિયસ્ય સુહૃદઃ પરદેવતાયા
લીલા-કથાસ્ તવ નૃસિંહ વિરિઞ્ચ-ગીતાઃ ।
અઞ્જસ્ તિતર્મ્ય્ અનુગૃણન્ ગુણ-વિપ્રમુક્તો
દુર્ગાણિ તે પદ-યુગાલય-હંસ-સઙ્ગઃ

ગુણ-કીર્તનમ્, યથા પ્રથમે (1.5.22)--
ઇદં હિ પુંસસ્ તપસઃ શ્રુતસ્ય વા
સ્વિષ્ટસ્ય સૂક્તસ્ય ચ બુદ્ધિ-દત્તયોઃ ।
અવિચ્યુતો ઽર્થઃ કવિભિર્ નિરૂપિતો
યદ્ ઉત્તમઃશ્લોક-ગુણાનુવર્ણનમ્

34 - અથ જપઃ
મન્ત્રસ્ય સુલઘૂચ્ચારો જપ ઇત્ય્ અભિધીયતે

યથા પાદ્મે--
કૃષ્ણાય નમ ઇત્ય્ એષ મન્ત્રઃ સર્વાર્થ-સાધકઃ ।
ભક્તાનાં જપતાં ભૂપ સ્વર્ગ-મોક્ષ-ફલ-પ્રદઃ

35 - અથ વિજ્ઞપ્તિઃ, યથા સ્કાન્દે--
હરિમ્ ઉદ્દિશ્ય યત્ કિઞ્ચિત્ કૃતં વિજ્ઞાપનં ગિરા ।
મોક્ષ-દ્વારાર્ગલાન્ મોક્ષસ્ તેનૈવ વિહિતસ્ તવ

સમ્પ્રાર્થનાત્મિકા દૈન્ય-બોધિકા લાલસામયી ।
ઇત્ય્ આદિર્ વિવિધા ધીરૈઃ કૃષ્ણે વિજ્ઞપ્તિર્ ઈરિતા

તત્ર સમ્પ્રાર્થનાત્મિકા, યથા પાદ્મે--
યુવતીનાં યથા યૂનિ યૂનાં ચ યુવતૌ યથા ।
મનો ઽભિરમતે તદ્વન્ મનો ઽભિરમતાં ત્વયિ

દૈન્ય-બોધિકા, યથા તત્રૈવ--
મત્-તુલ્યો નાસ્તિ પાપાત્મા નાપરાધી ચ કશ્ચન ।
પરિહારે ઽપિ લજ્જા મે કિં બ્રૂવે પુરુષોત્તમ

લાલસામયી, યથા શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે--
કદા ગમ્ભીરયા વાચા શ્રિયા યુક્તો જગત્-પતે ।
ચામર-વ્યગ્ર-હસ્તં મામ્ એવં કુર્વ્ ઇતિ વક્ષ્યસિ

યથા વા--
કદાહં યમુના-તીરે નામાનિ તવ કીર્તયન્ ।
ઉદ્બાષ્પઃ પુણ્ડરીકાક્ષ રચયિષ્યામિ તાણ્ડવમ્

36 - અથ સ્તવ-પાઠઃ--
પ્રોક્તા મનીષિભિર્ ગીતા-સ્તવ-રાજાદયઃ સ્તવાઃ

યથા સ્કાન્દે--
શ્રી-કૃષ્ણ-સ્તવ-રત્નૌઘૈર્ યેષાં જિહ્વા ત્વ્ અલઙ્કૃતા ।
નમસ્યા મુનિ-સિદ્ધાનાં વન્દનીયા દિવૌકસામ્

નારસિંહે ચ--
સ્તોત્રૈઃ સ્તવશ્ ચ દેવાગ્રે યઃ સ્તૌતિ મધુસૂદનમ્ ।
સર્વ-પાપ-વિનિર્મુક્તો વિષ્ણુ-લોકમ્ અવાપ્નુયાત્

37 - અથ નૈવેદ્યાસ્વાદો, યથા પાદ્મે--
નૈવેદ્યમ્ અન્નં તુલસી-વિમિશ્રં
વીશેષતઃ પાદ-જલેન સિક્તમ્ ।
યો ઽશ્નાતિ નિત્યં પુરતો મુરારેઃ
પ્રાપ્ણોતિ યજ્ઞાયુત-કોટિ-પુણ્યમ્

38 - અથ પાદ્યાસ્વાદો, યથા તત્રૈવ--
ન દાનં ન હવિર્ યેષાં સ્વાધ્યાયો ન સુરાર્ચનમ્ ।
તે ઽપિ પાદોદકં પીત્વા પ્રયાન્તિ પરમાં ગતિમ્

39 - અથ ધૂપ-સૌરભ્યમ્, યથા હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે--
આઘ્રાણં યદ્ ધરેર્ દત્ત-ધૂપોચ્છિષ્ટસ્ય સર્વતઃ ।
તદ્-ભવ-વ્યાલ-દષ્ટાનાં નસ્યં કર્મ વિષાપહમ્

અથ માલ્ય-સૌરભ્યં, યથા તન્ત્રે--
પ્રવિષ્ટે નાસિકા-રન્ધ્રે હરેર્ નિર્માલ્ય-સૌરભે ।
સદ્યો વિલયમ્ આયાતિ પાપ-પઞ્જર-બન્ધનમ્

અગસ્ત્ય-સંહિતાયાં ચ--
આઘ્રાણં ગન્ધ-પુષ્પાદેર્ અર્ચિતસ્ય તપોધન ।
વિશુદ્ધિઃ સ્યાદ્ અનન્તસ્ય ઘ્રાણસ્યેહાભિધીયતે

40 - અથ શ્રી-મૂર્તેઃ સ્પર્શનં, યથા વિષ્ણુ-ધર્મોત્તરે--
સ્પૃસ્ટ્વા વિષ્ણોર્ અધિષ્ઠાનં પવિત્રઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।
પાપ-બન્ધૈર્ વિનિર્મુક્તઃ સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નુયાત્

41 - અથ શ્રી-મૂર્તેર્ દર્શનમ્, યથા વારાહે--
વૃન્દાવને તુ ગોવિન્દં યે પશ્યન્તિ વસુન્ધરે ।
ન તે યમ-પુરં યાન્તિ યાન્તિ પુણ્ય-કૃતાં ગતિમ્

42 - આરાત્રિક-દર્શનં, યથા સ્કાન્દે--
કોટયો બ્રહ્મ-હત્યાનામ્ અગમ્યાગમ-કોટયઃ ।
દહત્ય્ આલોક-માત્રેણ વિષ્ણોઃ સારાત્રિકં મુખમ્

ઉત્સવ-દર્શનં, યથા ભવિષ્યોત્તરે--
રથ-સ્થં યે નિરીક્ષન્તે કૌતિકેનાપિ કેશવમ્ ।
દેવતાનાં ગણાઃ સર્વે ભવન્તિ શ્વપચાદયઃ

આદિ-શબ્દેન પૂજા-દર્શનં, યથાગ્નેયે--
પૂજિતં પૂજ્યમાનં વા યઃ પશ્યેદ્ ભક્તિતો હરિમ્

43 - અથ શ્રવણમ્
શ્રવણં નામ-ચરિત-ગુણાદીનાં શ્રુતિર્ ભવેત્

તત્ર નામ-શ્રવણં, યથા ગારુડે--
સંસાર-સર્પ-દષ્ટ-નષ્ટ-ચેષ્ટૈક-ભેષજમ્ ।
કૃષ્ણેતિ વૈષ્ણવં મન્ત્રં શ્રુત્વા મુક્તો ભવેન્ નરઃ

ચરિત્ર-શ્રવણં, યથા ચતુર્થે (4.29.41)--
તસ્મિન્ મહન્-મુખરિતા મધુભિચ્-ચરિત્ર-
પીયૂષ-શેષ-સરિતઃ પરિતઃ સ્રવન્તિ ।
તા યે પિબન્ત્ય્ અવિતૃષો નૃપ ગાઢ-કર્ણૈસ્
તાન્ ન સ્પૃશન્ત્ય્ અશન-તૃડ્-ભય-શોક-મોહાઃ

ગુણ-શ્રવણં, યથા દ્વાદશે (12.3.15)--
યસ્ તૂત્તમઃશ્લોક-ગુણાનુવાદઃ
સઙ્ગીયતે ઽભીક્ષ્ણમ્ અમઙ્ગલ-ઘ્નઃ ।
તમ્ એવ નિત્યં શૃણુયાદ્ અભીક્ષ્ણં
કૃષ્ણે ઽમલાં ભક્તિમ્ અભીપ્સમાનઃ

અથ તત્-કૃપેક્ષણં, યથા દશમે (10.14.8)--
તત્ તે ઽનુકમ્પાં સુસમીક્ષમાણો
ભુઞ્જાન એવાત્મ-કૃતં વિપાકમ્ ।
હૃદ્-વાગ્-વપુર્ભિર્ વિદધન્ નમસ્ તે
જીવેત યો મુક્તિ-પદે સ દાય-ભાક્

અથ સ્મૃતિઃ--
યથા કથં ચિન્-મનસા સમ્બન્ધઃ સ્મૃતિર્ ઉચ્યતે

યથા વિષ્ણુ-પુરાણે (5.17.17)--
સ્મૃતે સકલ-કલ્યાણ-ભાજનં યત્ર જાયતે ।
પુરુષં તમ્ અજં નિત્યં વ્રજામિ શરણં હરિમ્

યથા ચ પાદ્મે--
પ્રયાણે ચાપ્રયાણે ચ યન્-નામ સ્મરતાં નૄણામ્ ।
સદ્યો નશ્યતિ પાપૌઘો નમસ્ તસ્મૈ ચિદ્-આત્મને

અથ ધ્યાનમ્--
ધ્યાનમ્ રુપ-ગુણ-ક્રીડા-સેવાદેઃ સુષ્ઠુ ચિન્તનમ્

તત્ર રૂપ-ધ્યાનં, યથા નારસિંહે--
ભગવચ્-ચરણ-દ્વન્દ્વ-ધ્યાનં નિર્દ્વન્દ્વમ્ ઈરિતમ્ ।
પાપિનો ઽપિ પ્રસઙ્ગેન વિહિતં સુહિતં પરમ્

ગુણ-ધ્યાનં, યથા વિષ્ણુધર્મે--
યે કુર્વન્તિ સદા ભક્ત્યા ગુણાનુસ્મરણં હરેઃ ।
પ્રક્ષીણ-કલુષૌઘાસ્ તે પ્રવિશન્તિ હરેઃ પદમ્

ક્રીદા-ધ્યાનં, યથા પદ્મે--
સર્વ-માધુર્ય-સારાણિ સર્વાદ્ભુતમયાનિ ચ ।
ધ્યાયન્ હરેશ્ ચરિત્રાણિ લલિતાનિ વિમુચ્યતે

સેવા-ધ્યાનં, યથા પુરાણાન્તરે--
માનસેનોપચારેન પરિચર્ય હરિં સદા ।
પરે વાઙ્-મનસાઽગમ્યં તં સાક્ષાત્ પ્રતિપેદિરે

અથ દાસ્યમ્--
દાસ્યં કર્માર્પણં તસ્ય કૈઙ્કર્યમ્ અપિ સર્વથા

તત્ર આદ્યં યથા સ્કાન્દે--
તસ્મિન્ સમર્પિતં કર્મ સ્વાભાવિકમ્ અપીશ્વરે ।
ભવેદ્ ભાગવતો ધર્મસ્ તત્-કર્મ કિમુતાર્પિતમ્

કર્મ સ્વાભાવિકં ભદ્રં જપ-ધ્યાનાર્ચનાદિ ચ ।
ઇતીદં દ્વિવિધં કૃષ્ણે વૈષ્ણવૈર્ દાસ્યમ્ અર્પિતમ્

મૃદુ-શ્રદ્ધસ્ય કથિતા સ્વલ્પા કર્માધિકારિતા ।
તદ્-અર્પિતં હરૌ દાસ્યમ્ ઇતિ કૈશ્ચિદ્ ઉદીર્યતે

દ્વિતિયં, યથા નારદીયે--
ઈહા યસ્ય હરેર્ દાસ્યે કર્મણા મનસા ગિરા ।
નિખિલાસ્વ્ અપ્ય્ અવસ્થાસુ જીવન્-મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

અથ સખ્યમ્--
વિશ્વાસો મિત્ર-વૃત્તિશ્ ચ સખ્યં દ્વિવિધમ્ ઈરિતમ્

તત્ર આદ્યં, યથા મહાભારતે--
પ્રતિજ્ઞા તવ ગોવિન્દ ન મે ભક્તઃ પ્રણશ્યતિ ।
ઇતિ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય પ્રાણાન્ સંધારયામ્ય્ અહમ્

તથા એકાદશે (11.2.53) ચ--
ત્રિ-ભુવન-વિભવ-હેતવે ઽપ્ય્ અકુણ્ઠ-
સ્મૃતિર્ અજિતાત્મ-સુરાદિભિર્ વિમૃગ્યાત્ ।
ન ચલતિ ભગવત્-પદારવિન્દાલ્
લવ-નિમિષાર્ધમ્ અપિ યઃ સ વૈષ્ણવાગ્ર્યઃ

શ્રદ્ધા-માત્રસ્ય તદ્-ભક્તાવ્ અધિકારિત્વ-હેતુતા ।
અઙ્ગત્વમ્ અસ્ય વિશ્વાસ-વિશેષસ્ય તુ કેશવે

દ્વિતીયં, યથા અગસ્ત્ય-સંહિતાયામ્--
પરિચર્યા પરાઃ કેચિત્ પ્રાસાદેષુ ચ શેરતે ।
મનુષ્યમ્ ઇવ તં દ્રષ્ટું વ્યાવહર્તું ચ બન્ધુવત્

રાગાનુગાઙ્ગતાસ્ય સ્યાદ્ વિધિ-માર્ગાનપેક્ષત્વાત્ ।
માર્ગ-દ્વયેન ચૈતેન સાધ્યા સખ્ય-રતિર્ મતા

અથ આત્મ-નિવેદનં, યથા એકાદશે (11.29.34)--
મર્ત્યો યદા ત્યક્ત-સમસ્ત-કર્મા
નિવેદિતાત્મા વિચિકીર્ષિતો મે ।
તદામૃતત્વં પ્રતિપદ્યમાનો
મયાત્મ-ભુઊયાયા ચ કલ્પતે વૈ

અર્થો દ્વિધાત્મ-શબ્દસ્ય પણ્ડિતૈર્ ઉપપાયતે ।
દેહ્ય્-અહન્તાસ્પદં કૈશ્ચિદ્ દેહઃ કૈશ્ચિન્ મમત્વ-ભાક્

તત્ર દેહી, યથા યામુનાચાર્ય-સ્તોત્રે (49)--
વપુરાદિષુ યો ઽપિ કો ઽપિ વા
ગુણતો ઽસાનિ યથા તથા-વિધઃ ।
તદ્ અયં તવ પાદ-પદ્મયોર્
અહમ્ અદ્યૈવ મયા સમર્પિતઃ

દેહો, યથા ભક્તિ-વિવેકે--
ચિન્તાં કુર્યાન્ ન રક્ષાયૈ વિક્રીતસ્ય યથા પશોઃ ।
તથાર્પયન્ હરૌ દેહં વિરમેદ્ અસ્ય રક્ષનાત્

દુષ્કરત્વેન વિરલે દ્વે સખ્યાત્મ-નિવેદને ।
કેષાંચિદ્ એવ ધીરાણાં લભતે સાધનાર્હતામ્

અથ નિજ-પ્રિયોપહરણં, યથા એકાદશે (11.11.41)--
યદ્ યદ્ ઇષ્ટતમં લોકે યચ્ ચાતિ-પ્રિયમ્ આત્મનઃ ।
તત્ તન્ નિવેદયેન્ મહ્યં તદ્ આનન્ત્યાય કલ્પતે

અથ તદ્-અર્થે ઽખિલ-ચેષ્ટિતં, યથા પઞ્ચરાત્રે--
લૌકિકી વૈદિકી વાપિ યા ક્રિયા ક્રિયતે મુને ।
હરિ-સેવાનુકૂલૈવ સા કાર્યા ભક્તિમ્ ઇચ્છતા

અથ શરણાપત્તિઃ, યથા હરિ-ભક્તિ-વિલાસે (11.677)--
તવાસ્મીતિ વદન્ વાચા તથૈવ મનસા વિદન્ ।
તત્-સ્થાનમ્ આશ્રિતસ્ તન્વા મોદતે શરણાગતઃ

શ્રી-નારસિંહે ચ--
ત્વાં પ્રપન્નો ઽસ્મિ શરણં દેવ-દેવ જનાર્દન ।
ઇતિ યઃ શરણં પ્રાપ્તસ્ તં ક્લેશાદ્ ઉદ્ધરામ્ય્ અહમ્

53-- અથ તદીયાનાં સેવનમ્ । તુલાસ્યઃ, યથા સ્કાન્દે--
યા દૃષ્ટા નિખિલાઘ-સઙ્ગ-શમની સ્પૃષ્ટા વપુઃ-પાવની
રોગાણામ્ અભિવન્દિતા નિરસની સિક્તાન્તક-ત્રાસિની ।
પ્રત્યાસત્તિ-વિધાયિની ભગવતઃ કૃષ્ણસ્ય સંરોપિતા
ન્યસ્તા તચ્-ચરણે વિમુક્તિ-ફલદા તસ્યૈ તુલસ્યૈ નમઃ

તથા ચ તત્રૈવ--
દૃષ્તા સ્પૃષ્ટા તથા ધ્યાતા કીર્તિતા નમિતા સ્તુતા ।
રોપિતા સેવિતા નિત્યં પૂજિતા તુલસી શુભા

નવધા તુલસીં દેવીં યે ભજન્તિ દિને દિને ।
યુગ-કોટિ-સહસ્રાણિ તે વસન્તિ હરેર્ ગૃહે

54-- અથ શાસ્ત્રસ્ય,
શાસ્ત્રમ્ અત્ર સમાખ્યાતં યદ્ ભક્તિ-પ્રતિપાદકમ્

યથા સ્કાન્દે--
વૈષ્ણવાનિ તુ શાસ્ત્રાણી યે શૃણ્વન્તિ પઠન્તિ ચ ।
ધન્યાસ્ તે માનવા લોકે તેસાં કૃષ્ણઃ પ્રસીદતિ

વૈષ્ણવાનિ તુ શાસ્ત્રાણી યે ઽર્ચયન્તિ ગૃહે નરાઃ ।
સર્વ-પાપ-વિનિર્મુક્તા ભવન્તિ સુર-વન્દિતાઃ

તિષ્ઠતે વૈષ્ણવં શાસ્ત્રં લિખિતં યસ્ય મન્દિરે ।
તત્ર નારાયણો દેવઃ સ્વયં વસતિ નારદ

તથા શ્રી-ભાગવતે દ્વાદશે (12.13.15) ચ--
સર્વ-વેદાન્ત-સારં હિ શ્રી-ભાગવતમ્ ઇષ્યતે ।
તદ્-રસામૃત-તૃપ્તસ્ય નાન્યત્ર સ્યાદ્ રતિઃ ક્વચિત્

55-- અથ મથુરાયાઃ, યથા આદિ-વારાહે--
મથુરાં ચ પરિત્યજ્ય યો ઽન્યત્ર કુરુતે રતિમ્ ।
મૂઢો ભ્રમતિ સંસારે મોહિતા મમ માયયા

બ્રહ્માણ્ડે ચ--
ત્રૈલોક્ય-વર્તિ-તીર્થાનાં સેવનાદ્ દુર્લભા હિ યા ।
પરાનન્દ-મયી સિદ્ધિર્ મથુરા-સ્પર્ષ-માત્રતઃ

શ્રુતા સ્મૃતા કીર્તિતા ચ વાઞ્છિતા પ્રેક્ષિતા ગતા ।
સ્પૃષ્ટા શ્રિતા સેવિતા ચ મથુરાભીષ્ટદા નૃણામ્ ।
ઇતિ ખ્યાતં પુરાણેષુ ન વિસ્તાર-ભિયોચ્યતે

56--અથ વૈષ્ણવાનાં સેવનં, યથા પાદ્મે (6.253.176)--
આરાધનાનાં સર્વેષાં વિષ્ણોર્ આરાધનં પરમ્ ।
તસ્માત્ પરતરં દેવિ તદીયાનાં સમર્ચનમ્

તૃતીયે (3.7.19) ચ--
યત્-સેવયા ભગવતઃ કૂટ-સ્થસ્ય મધુ-દ્વિષઃ ।
રતિ-રાસો ભવેત્ તીવ્રઃ પાદયોર્ વ્યસનાર્દનઃ

સ્કાન્દે ચ--
શઙ્ખ-ચક્રાઙ્કિત-તનુઃ શિરસા મઞ્જરી-ધરઃ ।
ગોપી-ચન્દન-લિપ્તાઙ્ગો દૃષ્તશ્ ચેત્ તદ્-અઘં કુતઃ

પ્રથમે (1.19.33) ચ--
યેષાં સંસ્મરણાત્ પુંસાં સદ્યઃ શુદ્ધ્યન્તિ વૈ ગૃહાઃ ।
કિં પુનર્ દર્શન-સ્પર્શ-પાદ-શૌચાસનાદિભિઃ

આદી-પુરાણે--
યે મે ભક્ત-જનાઃ પાર્થ ન મે ભક્તાશ્ ચ તે જનાઃ ।
મદ્-ભક્તાનાં ચ યે ભક્તાસ્ તે મે ભક્તતમા મતાઃ

યાવન્તિ ભગવદ્-ભક્તેર્ અઙ્ગાનિ કથિતાનીહ ।
પ્રાયસ્ તાવન્તિ તદ્-ભક્ત-ભક્તેર્ અપિ બુધા વિદુઃ

57 - અથ યથા-વૈભવ-મહોત્સવો, યથા પાદ્મે--
યઃ કરોતિ મહીપાલ હરેર્ ગેહે મહોત્સવમ્ ।
તસ્યાપિ ભવતિ નિત્યં હરિ-લોકે મહોત્સવ

58 - અથ ઊર્જાદરો, યથા પાદ્મે--
યથા દામોદરો ભક્ત-વત્સલો વિદિતો જનૈઃ ।
તસ્યાયં તાદૃશો માસઃ સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ ઉરુ-કારકઃ

તત્રાપિ મથુરાયાં વિશેષો, યથા તત્રૈવ--
ભુક્તિં મુક્તિં હરિર્ દદ્યાદ્ અર્ચિતો ઽન્યત્ર સેવિનામ્ ।
ભક્તિં તુ ન દદાત્ય્ એવ યતો વશ્યકરી હરેઃ

સા ત્વ્ અઞ્જસા હરેર્ ભક્તિર્ લભ્યતે કાર્ત્તિકે નરૈઃ ।
મથુરાયાં સકૃદ્ અપિ શ્રી-દામોદર-સેવનાત્

59-- અથ શ્રી-જન્મ-દિન-યાત્રા, યથા ભવિષ્યોત્તરે--
યસ્મિન્ દિને પ્રસૂતેયં દેવકી ત્વાં જનાર્દન ।
તદ્-દિનં બ્રૂહિ વૈકુણ્ઠ કુર્મસ્ તે તત્ર ચોત્સવમ્ ।
તેન સમ્યક્-પ્રપન્નાનાં પ્રસાદં કુરુ કેશવઃ

60-- અથ શ્રી-મૂર્તેર્-અન્ઘ્રિ-સેવને પ્રીતિઃ, યથા આદિ-પુરાણે--
મમ નામ-સદાગ્રાહી મમ સેવા-પ્રિયઃ સદા ।
ભક્તિસ્ તસ્મૈ પ્રદાતવ્યા ન તુ મુક્તિઃ કદાચન

61-- અથ શ્રી-ભાગવતાર્થાસ્વાદો, યથા પ્રથમે (1.1.3)--
નિગમ-કલ્પ-તરોર્-ગલિતં ફલં
શુક-મુખાદ્ અમૃત-દ્રવ-સંયુતમ્ ।
પિબત ભાગવતં રસમ્ આલયં
મુહુર્ અહો રસિકા ભુવિ ભાવુકાઃ

તથા દ્વિતીયે (2.1.9) ચ--
પરિનિષ્ઠિતો ઽપિ નૈર્ગુણ્યે ઉત્તમઃશ્લોક-લીલયા ।
ગૃહિત-ચેતા રાજર્ષે આખ્યાનં યદ્ અધીતવાન્

62--અથ સ-જાતીયાશય-સ્નિગ્ધ-શ્રી-ભગવદ્-ભક્ત-સઙ્ગો, યથા પ્રથમે (1.18.13)--
તુલયામ લવેનાપિ ન સ્વર્ગં નાપુનર્-ભવમ્ ।
ભગવત્-સઙ્ગિ-સઙ્ગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમુતાશિષઃ

હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે ચ--
યસ્ય યત્-સઙ્ગતિઃ પુંસો મણિવત્ સ્યાત્ સ તદ્-ગુણઃ ।
સ્વ-કૂલર્દ્ધ્યૈ તતો ધીમાન્ સ્વ-યૂથ્યાન્ એવ સંશ્રયેત્

63-- અથ શ્રી-નામ સંકીર્તનં, યથા દ્વિતીયે (2.1.11)--
એતન્ નિર્વિદ્યમાનાનામ્ ઇચ્છતામ્ અકુતો-ભયમ્ ।
યોગિનાં નૃપ નિર્ણીતં હરેર્ નામાનુકીર્તનં

આદિ-પુરાણે ચ--
ગીત્વા ચ મમ નામાનિ વિચરેન્ મમ સન્નિધૌ ।
ઇતિ બ્રવીમિ તે સત્યં ક્રીતો ઽહં તસ્ય ચાર્જુન

પાદ્મે ચ--
યેન જન્મ-સહસ્રાણિ વાસુદેવો નિષેવિતઃ ।
તન્-મુખે હરિ-નામાનિ સદા તિષ્ઠન્તિ ભારત

યતસ્ તત્રૈવ ચ--
નામ ચિન્તામણિઃ કૃષ્ણશ્ ચૈતન્ય-રસ-વિગ્રહઃ ।
પૂર્ણઃ શુદ્ધો નિત્ય-મુક્તો ઽભિન્નત્વાન્ નામ-નામિનોઃ

અતઃ શ્રી-કૃષ્ણ-નામાદિ ન ભવેદ્ ગ્રાહ્યં ઇન્દ્રિયૈઃ ।
સેવોન્મુખે હિ જિહ્વાદૌ સ્વયમ્ એવ સ્ફુરત્ય્ અદઃ

64 - અથ શ્રી-મથુરા-મણ્ડલે સ્થિતિઃ, યથા પાદ્મે--
અન્યેષુ પુણ્ય-તીર્થેષુ મુક્તિર્ એવ મહા-ફલમ્ ।
મુક્તૈઃ પ્રાર્થ્યા હરેર્ ભક્તિર્ મથુરાયાં તુ લભ્યતે

ત્રિ-વર્ગદા કામિનાં યા મુમુક્ષૂણાં ચ મોક્ષદા ।
ભક્તીચ્છોર્ ભક્તિદા કસ્ તાં મથુરાં નાશ્રયેદ્ બુધઃ

અહો મધુ-પુરી ધન્યા વૈકુણ્ઠાચ્ ચ ગરીયસી ।
દિનમ્ એકં નિવાસેન હરૌ ભક્તિઃ પ્રજાયતે

દુરૂહાદ્ભુત-વીર્યે ઽસ્મિન્ શ્રદ્ધા દૂરે ઽસ્તુ પઞ્ચકે ।
યત્ર સ્વલ્પો ઽપિ સમ્બન્ધઃ સદ્-ધિયાં ભાવ-જન્મને

તત્ર શ્રી-મુર્તિઃ યથા--
સ્મેરાં ભઙ્ગી-ત્રય-પરિચિતાં સાચિ-વિસ્તીર્ણ-દૃષ્ટિં
વંશી-ન્યસ્તાધર-કિશલયામ્ ઉજ્જ્વલાં ચન્દ્રકેણ ।
ગોવિન્દાખ્યાં હરિ-તનુમ્ ઇતઃ કેશિ-તીર્થોપકણ્ઠે
મા પ્રેક્ષિષ્ઠાસ્ તવ યદિ સખે બન્ધુ-સન્ગે ઽસ્તિ રઙ્ગઃ

શ્રી-ભાગવતં યથા--
શઙ્કે નીતાઃ સપદિ દશમ-સ્કન્ધ-પદ્યાવલીનાં
વર્ણાઃ કર્ણાધ્વનિ પથિ કતામાનુપુર્વ્યાદ્ ભવદ્ભિઃ ।
હંહો દિમ્ભાઃ પરમ-શુભદાન્ હન્ત ધર્માર્થ-કામાન્
યદ્ ગર્હન્તઃ સુખમયમ્ અમી મોક્ષમ્ અપ્ય્ આક્ષિપન્તિ

કૃષ્ણ-ભક્તો યથા--
દૃગ્-અમ્ભોભિર્ ધૌતઃ પુલક-પતલી મણ્ડિત-તનુઃ
સ્ખલન્ન્ અન્તઃ-ફુલ્લો દધદ્ અતિપૃથું વેપથુમ્ અપિ ।
દૃશોઃ કક્ષાં યાવન્ મમ સ પુરુષઃ કો ઽપ્ય્ ઉપયયૌ
ન જાતે કિં તાવન્ મતિર્ ઇહ ગૃહે નાભિરમતે

નામ યથા--
યદવધિ મમ શીતા વૈણિકેનાનુગીતા
શ્રુતિ-પથમ્ અઘ-શત્રોર્ નામા-ગાથા પ્રયાતા ।
અનવકલિત-પૂર્વાં હન્ત કામ્ અપ્ય્ અવસ્થાં
તદવધિ દધદ્-અન્તર્-માનસં શામ્યતીવ

શ્રી મથુરા-મણ્ડલં, યથા--
તટ-ભુવિ કૃત-કાન્તિઃ શ્યામલા યાસ્ તટિન્યાઃ
સ્ફુટિત-નવ-કદમ્બાલમ્બિ-કૂજદ્-દ્વિરેફા ।
નિરવધિ-મધુરિમ્ણા મણ્ડિતેયં કથં મે
મનસિ કમ્ અપિ ભાવં કાનન-શ્રીસ્ તનોતિ

અલૌકિક-પદાર્થાનામ્ અચિન્ત્યા શક્તિર્ ઈદૃશી ।
ભાવં તદ્-વિષયં ચાપિ યા સહૈવ પ્રકાશયેત્

કેષાંચિત્ ક્વચિદ્ અઙ્ગાનાં યત્ ક્ષુદ્રં શ્રૂયતે ફલં ।
બહિર્-મુખ-પ્રવૃત્ત્યૈતત્ કિન્તુ મુખ્યં ફલં રતિઃ

સંમતં ભક્તિ-વિજ્ઞાનાં ભક્ત્ય્-અઙ્ગત્વં ન કર્મણામ્

યથ ચૈકાદશે (11.20.9)--
તાવત્ કર્માણિ કુર્વીત ન નિર્વિદ્યેત યાવતા ।
મત્-કથા-શ્રવણાદૌ વા શ્રદ્ધા યાવન્ ન જાયતે

જ્ઞાન-વૈરાગ્યયોર્ ભક્તિ-પ્રવેશાયોપયોગિતા ।
ઈષત્ પ્રથમમ્ એવેતિ નાઙ્ગત્વમ્ ઉચિતં તયોઃ

યદ્ ઉભે ચિત્ત-કાઠિન્ય-હેતૂ પ્રાયઃ સતાં મતે ।
સુકુમાર-સ્વભાવેયં ભક્તિસ્ તદ્-ધેતુર્ ઈરિતા

યથા તત્રૈવ (11.20.31)--
તસ્માન્ મદ્-ભક્તિ-યુક્તસ્ય યોગિનો વૈ મદ્-આત્મનઃ ।
ન જ્ઞાનં ન ચ વૈરાગ્યં પ્રાયઃ શ્રેયો ભવેદ્ ઇહ

કિન્તુ જ્ઞાન-વિરક્ત્ય્-આદિ-સાધ્યં ભક્ત્યૈવ સિધ્યતિ

યથા તત્રૈવ (11.20.32-33)--
યત્ કર્મભિર્ યત્ તપસા જ્ઞાન-વૈરાગ્ય તશ્ ચ યત્ ।
યોગેન દાન ધર્મેણ શ્રેયોભિર્ ઇતરૈર્ અપિ

સર્વં મદ્-ભક્તિ-યોગેન મદ્-ભક્તો લભતે ઽન્જસા ।
સ્વર્ગાપવર્ગં મદ્-ધામ કથઞ્ચિદ્ યદિ વાઞ્છતિ

રુચિમ્ ઉદ્વહતસ્ તત્ર જનસ્ય ભજને હરેઃ ।
વિષયેષુ ગરિષ્ઠો ઽપિ રાગઃ પ્રાયો વિલીયતે

અનાસક્તસ્ય વિષયાન્ યથાર્હમ્ ઉપયુઞ્જતઃ ।
નિર્બન્ધઃ કૃષ્ણ-સમ્બન્ધે યુક્તં વૈરાગ્યમ્ ઉચ્યતે

પ્રાપઞ્ચિકતયા બુદ્ધ્યા હરિ-સમ્બન્ધિ-વસ્તુનઃ ।
મુમુક્ષુભિઃ પરિત્યાગો વૈરાગ્યં ફલ્ગુ કથ્યતે

પ્રોક્તેન લક્ષણેનૈવ ભક્તિર્ અધિકૃતસ્ય ચ ।
અઙ્ગત્વે સુનિરસ્તે ઽપિ નિત્યાદ્ય્-અખિલ-કર્મણાં

જ્નાનસ્યાધ્યાત્મિકસ્યાપિ વૈરગ્યસ્ય ચ ફલ્ગુનઃ ।
સ્પષ્ટતાર્થં પુનર્ અપિ તદ્ એવેદં નિરાકૃતં

ધન-શિષ્યાદિભિર્ દ્વારૈર્ યા ભક્તિર્ ઉપપાદ્યતે ।
વિદૂરત્વાદ્ ઉત્તમતા-હાન્યા તસ્યાશ્ ચ નાઙ્ગતા

વિશેષણત્વમ્ એવૈષાં સંશ્રયન્ત્ય્ અધિકારિણામ્ ।
વિવેકાદીન્ય્ અતો ઽમીષામ્ અપિ નાઙ્ગત્વમ્ ઉચ્યતે

કૃષ્ણોન્મુખં સ્વયં યાન્તિ યમાઃ શૌચાદયસ્ તથા ।
ઇત્ય્ એષાં ચ ન યુક્તા સ્યાદ્ ભક્ત્ય્-અઙ્ગાન્તર-પાતિતા

યથા સ્કાન્દે--
એતે ન હ્ય્ અદ્ભુતા વ્યાધ તવાહિંસાદયો ગુણાઃ ।
હરિ-ભક્તૌ પ્રવૃત્તા યે ન તે સ્યુઃ પર-તાપિનઃ

તત્રૈવ--
અન્તઃ-શુદ્ધિર્ બહિઃ-શુદ્ધિસ્ તપઃ-શાન્ત્ય્-અદયસ્ તથા ।
અમી ગુણાઃ પ્રપદ્યન્તે હરિ-સેવાભિકામિનામ્

સા ભક્તિર્ એક-મુખ્યાણ્ગાશ્રિતાનૈકાઙ્ગિ કાથ વા ।
સ્વવાસનાનુસારેણ નિષ્ઠાતઃ સિદ્ધિ-કૃદ્ ભવેત્

તત્ર એકાઙ્ગા, યથા ગ્રન્થાન્તરે {*પદ્યાવલી, 53. અનોન્ય્મોઉસ્}--
શ્રી વિષ્ણોઃ શ્રવણે પરીક્ષિદ્ અભવદ્ વૈયાસકિઃ કીર્તને
પ્રહ્લાદઃ સ્મરણે તદ્-અઙ્ઘ્રિ-ભજને લક્ષ્મીઃ પૃથુઃ પૂજને ।
અક્રૂરસ્ ત્વ્ અભિવન્દને કપિ-પતિર્ દાસ્યે ઽથ સખ્યે ઽર્જુનઃ
સર્વસ્વાત્મ-નિવેદને બલિર્ અભૂત્ કૃષ્ણાપ્તિર્ એષાં પરા

અનેકાઙ્ગા, યથા નવમે (9.4.18-20)--
સ વૈ મનઃ કૃષ્ણ-પદારવિન્દયોર્
વચાંસિ વૈકુણ્ઠ-ગુણાનુવર્ણને ।
કરૌ હરેર્ મન્દિર-માર્જનાદિષુ
શ્રુતિં ચકારાચ્યુત-સત્-કથોદયે

મુકુન્દ-લિઙ્ગાલય-દર્શને દૃશૌ
તદ્-ભૃત્ય-ગાત્ર-સ્પર્શે ઽઙ્ગ-સઙ્ગમમ્ ।
ઘ્રાણં ચ તત્-પાદ-સરોજ-સૌરભે
શ્રીમત્-તુલસ્યા રસનાં તદ્-અર્પિતે

પાદૌ હરેઃ ક્ષેત્ર-પદાનુસર્પણે
શિરો હૃષીકેશ-પદાભિવન્દને ।
કામં ચ દાસ્યે ન તુ કામ-કામ્યયા
યથોત્તમઃશ્લોક-જનાશ્રય રતિઃ

શાસ્ત્રોક્તયા પ્રબલયા તત્-તન્-મર્યાદયાન્વિતા ।
વૈધિ ભક્તિર્ ઇયં કૈશ્ચન્ મર્યાદા-માર્ગ ઉચ્યતે

અથ રાગાનુગા--
વિરાજન્તીમ્ અભિવ્યક્તાં વ્રજ-વાસી જનાદિષુ ।
રાગાત્મિકામ્ અનુસૃતા યા સા રાગાનુગોચ્યતે

રાગાનુગા-વિવેકાર્થમ્ આદૌ રાગાત્મિકોચ્યતે

ઇષ્ટે સ્વારસિકી રાગઃ પરમાવિષ્ટતા ભવેત્ ।
તન્-મયી યા ભવેદ્ ભક્તિઃ સાત્ર રાગાત્મિકોદિતા

સા કામરૂપા સમ્બન્ધ-રૂપા ચેતિ ભવેદ્ દ્વિધા

તથા હિ સપ્તમે (7.1.29-30)--
કામાદ્ દ્વેષાદ્ ભયાત્ સ્નેહાદ્ યથા ભક્ત્યેશ્વરે મનઃ ।
આવેશ્ય તદ્ અઘં હિત્વા બહવસ્ તદ્-ગતિં ગતાઃ

ગોપ્યઃ કામાદ્ ભયાત્ કંસો દ્વેષાચ્ ચૈદ્યાદયો નૃપાઃ ।
સમ્બન્ધાદ્ વૃષ્ણયઃ સ્નેહાદ્ યૂયં ભક્ત્યા વયં વિભો

ઇતિ ॥
આનુકૂલ્ય-વિપર્યાસાદ્ ભીતિ-દ્વેષૌ પરાહતૌ ।
સ્નેહસ્ય સખ્ય-વાચિત્વાદ્ વૈધ-ભક્ત્ય્-અનુવર્તિતા

કિં વા પ્રેમાભિધાયિત્વાન્ નોપયોગો ઽત્ર સાધને ।
ભક્ત્યા વયમ્ ઇતિ વ્યક્તં વૈધી ભક્તિર્ ઉદીરિતા

યદ્-અરીણાં પ્રિયાણાં ચ પ્રાપ્યમ્ એકમ્ ઇવોદિતમ્ ।
તદ્ બ્રહ્મ-કૃષ્ણયોર્ ઐક્યાત્ કિરણાર્કોપમા-જુષોઃ

બ્રહ્મણ્ય્ એવ લયં યાન્તિ પ્રાયેણ રિપવો હરેઃ ।
કેચિત્ પ્રાપ્યાપિ સારૂપ્યાભાસં મજ્જન્તિ તત્-સુખે

તથા ચ બ્રહ્માણ્ડ પુરાણે--
સિદ્ધ-લોકસ્ તુ તમસઃ પારે યત્ર વસન્તિ હિ ।
સિદ્ધા બ્રહ્મ-સુખે મગ્ના દૈત્યાશ્ ચ હરિણ હતાઃ

રાગ-બન્ધેન કેનાપિ તં ભજન્તો વ્રજન્ત્ય્ અમી ।
અઙ્ઘ્રિ-પદ્મ-સુધાઃ પ્રેમ-રૂપાસ્ તસ્ય પ્રિયા જનાઃ

તથા હિ શ્રી-દશમે (10.87.23)--
નિભૃત-મરુન્-મનો ઽક્ષ-દૃઢ-યોગ-યુજો હૃદિ યન્
મુનય ઉપાસતે તદ્-અરયો ઽપિ યયુઃ સ્મરણાત્ ।
સ્ત્રિય ઉરગેન્દ્ર-ભોગ-ભુજ-દણ્ડ-વિષક્ત-ધિયો
વયમ્ અપિ તે સમાઃ સમ-દૃશો ઽઙ્ઘ્રિ-સરોજ-સુધાઃ

તત્ર રૂપા--
સા કામરૂપા સમ્ભોગ-તૃષ્ણાં યા નયતિ સ્વતામ્ ।
યદ્ અસ્યાં કૃષ્ણ-સૌખ્યાર્થમ્ એવ કેવલમ્ ઉદ્યમઃ

ઇયં તુ વ્રજ-દેવીષુ સુપ્રસિદ્ધા વિરાજતે ।
આસાં પ્રેમ-વિશેષો ઽયં પ્રાપ્તઃ કામ્ અપિ માધુરીં ।
તત્-તત્-ક્રીડા-નિદાનત્વાત્ કામ ઇત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ

તથા ચ તન્ત્રે--
પ્રેમૈવ ગોપ-રામાણાં કામ ઇત્ય્ અગમત્ પ્રથામ્

ઇત્ય્ ઉદ્ધવાદયો ઽપ્ય્ એતં વાઞ્છતિ ભગવત્-પ્રિયાઃ

કામ-પ્રાયા રતિઃ કિન્તુ કુબ્જાયામ્ એવ સમ્મતા

તત્ર સમ્બન્ધ-રૂપા--
સમ્બન્ધ-રૂપા ગોવિન્દે પિતૃત્વાદ્ય્-આભિમાનિતા ।
અત્રોપલક્ષણતયા વૃષ્ણીનાં વલ્લવા મતાઃ ।
યદૈશ્ય-જ્ઞાન-શૂન્યત્વાદ્ એષાં રાગે પ્રધાનતા

કામ-સમ્બન્ધ-રૂપે તે પ્રેમ-માત્ર-સ્વરૂપકે ।
નિત્ય-સિદ્ધાશ્રયતયા નાત્ર સમ્યગ્ વિચારિતે

રાગાત્મિકાયા દ્વૈવિધ્યાદ્ દ્વિધા રાગાનુગા ચ સા ।
કામાનુગા ચ સમ્બન્ધાનુગા ચેતિ નિગદ્યતે

તત્ર અધિકારી--
રાગાત્મિકૈક-નિષ્ઠા યે વ્રજ-વાસિ-જનાદયઃ ।
તેષાં ભાવાપ્તયે લુબ્ધો ભવેદ્ અત્રાધિકારવાન્

તત્-તદ્-ભાવાદિ-માધુર્યે શ્રુતે ધીર્ યદ્ અપેક્ષતે ।
નાત્ર શાસ્ત્રં ન યુક્તિં ચ તલ્-લોભોત્પત્તિ-લક્ષણમ્

વૈધ-ભક્ત્ય્-અધિકારી તુ ભાવાવિર્ભવનાવધિ ।
અત્ર શાસ્ત્રં તથા તર્કમ્ અનુકૂલમ્ અપેક્ષતે

કૃષ્ણં સ્મરન્ જનં ચાસ્ય પ્રેષ્ઠં નિજ-સમીહિતમ્ ।
તત્-તત્-કથા-રતશ્ ચાસૌ કુર્યાદ્ વાસં વ્રજે સદા

સેવા સાધક-રૂપેણ સિદ્ધ-રૂપેણ ચાત્ર હિ ।
તદ્-ભાવ-લિપ્સુના કાર્યા વ્રજ-લોકાનુસારતઃ

શ્રવણોત્કીર્તનાદીનિ વૈધ-ભક્ત્ય્-ઉદિતાનિ તુ ।
યાન્ય્ અઙ્ગાનિ ચ તાન્ય્ અત્ર વિજ્ઞેયાનિ મનીષિભિઃ

તત્ર કામાનુગા--
કામાનુગા ભવેત્ તૃષ્ણા કામ-રૂપાનુગામિની

સમ્ભોગેચ્છા-મયી તત્-તદ્-ભાવેચ્છાત્મેતિ સા દ્વિધા

કેલિ-તાત્પર્યવત્ય્ એવ સમ્ભોગેચ્છા-મયી ભવેત્ ।
તદ્-ભાવેચ્છાત્મિકા તાસામ્ ભાવ-માધુર્ય-કામિતા

શ્રી-મૂર્તેર્ માધુરીં પ્રેક્ષ્ય તત્-તલ્-લીલાં નિશમ્ય વા ।
તદ્-ભાવાકાણ્ક્ષિણો યે સ્યુસ્ તેષુ સાધનતાનયોઃ ।
પુરાણે શ્રુયતે પાદ્મે પુંસમ્ અપિ ભવેદ્ ઇયમ્

યથા--
પુરા મહર્ષયઃ સર્વે દણ્ડકારણ્ય-વાસિનઃ ।
દૃષ્ટ્વા રામં હરિં તત્ર ભોક્તુમ્ ઐચ્છન્ સુવિગ્રહમ્

તે સર્વે સ્ત્રીત્વમ્ આપન્નાઃ સમુદ્ભૂતાશ્ ચ ગોકુલે ।
હરિં સમ્પ્રાપ્ય કામેન તતો મુક્તા ભવાર્ણવાત્

રિરંસાં સુષ્ઠુ કુર્વન્ યો વિધિ-માર્ગેણ સેવતે ।
કેવલેનૈવ સ તદા મહિષીત્વમ્ ઇયાત્ પુરે

તથા ચ મહા-કૌર્મે--
અગ્નિ-પુત્રા મહાત્માનસ્ તપસા સ્ત્રીત્વમ્ આપિરે ।
ભર્તારં ચ જગદ્-યોનિં વાસુદેવમ્ અજં વિભુમ્

અથ સમ્બન્ધાનુગા--
સા સમ્બન્ધાનુગા ભક્તિઃ પ્રોચ્યતે સદ્ભિર્ આત્મનિ ।
યા પિતૃત્વાદિ-સમ્બન્ધ-મનનારોપનાત્મિકા

લુબ્ધૈર્ વાત્સલ્ય-સખ્યાદૌ ભક્તિઃ કાર્યાત્ર સાધકૈઃ ।
વ્રજેન્દ્ર-સુબલાદીનાં ભાવ-ચેષ્ટિત-મુદ્રયા

તથા હિ શ્રુયતે શાસ્ત્રે કશ્ચિત્ કુરુપુરી-સ્થિતઃ ।
નન્દ-સૂનોર્ અધિષ્ઠાનં તત્ર પુત્રતયા ભજન્ ।
નારદસ્યોપદેશેન સિદ્ધો ઽભૂદ્ વૃદ્ધ-વર્ધકિઃ

અતએવ નારાયણ-વ્યૂહ-સ્તવે--
પતિ-પુત્ર-સુહૃદ્-ભ્રાતૃ-પિતૃવન્ મૈત્રવદ્ ધરિમ્ ।
યે ધ્યાયન્તિ સદોદ્યુક્તાસ્ તેભ્યો ઽપીહ નમો નમઃ

કૃષ્ણ-તદ્-ભક્ત-કારુણ્ય-માત્ર-લાભૈક-હેતુકા ।
પુષ્ટિ-માર્ગતયા કૈશ્ચિદ્ ઇયં રાગાનુગોચ્યતે