Language

ENहिગુ
Scripture Library

Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 2.3

2.3.1

[66] tad evaṃ kṣudhi bhojanam iva tad ante saṃyoga-rasam eva pariveṣya sarvān api sukhena viśeṣya kathaka-yugalaṃ nijāvāsaṃ samāsasāda | śrī-rādhā-mādhavau ca nija-mohana-mandiram iti |
iti śrī-śrīmad uttara-gopāla-campūm anu
akrūra-krūratā-pūraṇaṃ nāma
dvitīyaṃ pūraṇam
||2||
atha tṛtīyaṃ pūraṇam
śrī-mathurā-pura-prasthānam
[1] atha śrī-kṛṣṇa-kṛtam ahasi śrī-vraja-rāja-sadasi prātaḥ-kathāyāṃ snigdhakaṇṭha uvāca- ayi! śrī-vraja-rāja! rājamāna-śrī-hari-mukha-ruci-virājamāna! punar imam itihāsam avabhāsayāmaḥ |
[2] atha rātrāv avaśiṣṭa-svalpa-mātrāyāṃ yātrā-mātrāyām api pātrācita-gātrāyāṃ rāma-bhrātrā racitena pūtanādi-vadhācaritena sambaddhā virudāvalyaḥ prābalyataḥ stutikṛtdbhiḥ prastutim āpitāḥ sarvān eva garvād utsāhayāmāsuḥ | vartatāṃ tāvad anyeṣāṃ vārtā, yatra tat-pitarau ca kaṃsa-dhvaṃsanam api siddham iti matvā nanditarau vandibhyaḥ kṛta-bahu-dhana-vitarau
babhūvatuḥ |
śrī-vrajeśa-gṛhiṇī-gatiṃ gatā
rohiṇī na pṛthag atra varṇyate |
pratibimba-ruci-varṇanaṃ punar
jalpatāṃ bhajati bimba-varṇane

2.3.2

[3] atha prasthāna-stha-maṅgala-velāyām ārabdha-melāyāṃ punas tan-mantraṇāyā yantraṇāya labdha-vaiyagryāveśayor vrajeśayor jyotir-nipuṇāḥ śakuna-jñāna-sad-guṇāś ca dvāri saṅgamya ramya-jana-dvārā tāv ātma-gamanam adhigamayāmāsuḥ |
[4] anantaram antaḥpura eva tān anantaritān vidhāya tadānīm ucita-dānīya-nidhāna-pātra-pāṇī śapathaṃ samprathayya tau pracchannaṃ papracchatuḥ- sarvam anubhavadbhir bhavadbhiḥ kim avadhīyate? iti |
[5] te procuḥ- katham ayaṃ nitānta-sukha-vṛttānta ekāntatayā pṛcchyate? sarveṣāṃ purata eva so'yaṃ puraskartavyaḥ | tathā hi-
bhītiṃ mā kurutaṃ vraja-kṣiti-patī yuṣmat-tanūjaḥ sphuṭaṃ
kaṃsaṃ dhvaṃsa-gataṃ vidhāya bhavitā trailokya-lakṣmī-patiḥ |
yad vāṃ kīrti-kalāpa-nartita-mukhī śaśvat trilokī bhaved
vedaḥ pañcama-veda-tantra-sahitaḥ sākṣitvam atrāpsyati

2.3.3

[6] atha tebhyaś ca bahvīm aṃhati-saṃhatiṃ vidhāya hṛdi sukhaṃ nidhāya śaraṇatayā dhyāta-nārayaṇa-caraṇayor anayoḥ parivārita-bhṛtyau kṛta-prātaḥ-kṛtyau tāv etau sakhi-sametau nikāma-bhīṣi tad-anujau rāma-rāmānujau samājam ājagmatuḥ |
[7] samāgamya ca tayoḥ rohiṇī-sahitayoḥ padāravindāni vanditvā tad-aṅka-pāli-saṅga-śālitayā ciraṃ nayanayoḥ syanditvā sthitayor etayor eka-dvādi-krameṇa śatātikrameṇa sarve'py antaraṅgā labdha-sambhrama-taraṅgās tad-antaḥ-puram āgatāḥ |
]8] atha madraṅkara-dīpa-bhadra-nipādīnāṃ madhya-madhyāsīnayoḥ sārdra-nayanayor anayor vikasad-vadanāmbujayor agrajānujayoḥ sarvataḥ kharva-vicāratayā sthiteṣu sarveṣu sa punar akrūraḥ krūras tad etad bahiḥ-pradeśataḥ sandideśa- sarva-maṅgala-saṅgataṃ katham etal lagnaṃ samyag na yātrā-lagnaṃ kriyate iti |
[9] tataś ca tāv imau śūrāṇām agrimau kaṃsa-ghātāya labdha-tṛṣṇau rāma-kṛṣṇau citrāyamāṇānāṃ pitrādīnāṃ caraṇa-vandanāyānandanāya ca madhuraṃ vidhuratā-vidhunanam api gadantau gadgada-varṇa-rāśibhir āśīr anugām anujñām ādāya prasādāyasampadā yadā tat-sthānāt prasthānāya padāravindaṃ dadānāv adṛśyetāṃ tadā tadādīnāṃ san-madālibhiḥ samam advandvatāṃ vindad divya-dundubhi-
dvandva-vṛnda-vādyam aśeṣābhivādyatayā samullalāsa |
[10] tathā ca śrī-kṛṣṇam uddiśya ślokayanti-
kaṃsa-dhvaṃsa-kṛte yadā nija-gṛhāt kṛṣṇena yātrā kṛtā
tarhy ārambhata eva dundubhi-śataṃ vṛndārakair vāditam |
āstām anya-kathā yathā sa ca pitā mātā ca sā cintayā
klāntātmāpi mudaṃ samasta-bhavikānandasya mūlaṃ yayau

2.3.4

[11] atha ratha-sthāne sāneka-vedādi-ghoṣa-maṅgala-poṣaṃ kṛtāgamanayor anayoḥ sarvataḥ sarvam eva gokulam ākulaṃ babhūva | [12] tatra caikataḥ śrī-vraja-rājādayaḥ paratas tu tadīya-jāyādaya iti sthite prasthiter anujñāpanāya paṇāyati paritaḥ kṛtāñjali-sañjane kañja-locane sarve'py ūcuḥ- asmābhir bhavatā prasmārita-sarvaiḥ sarvair api bhavatā samam evāgamanīyam | yataḥ-
mātā bhastreva seyaṃ baka-śamana tava tvad-vaśa-śvāsa-vargā
so'yaṃ tātaś ca tadvat kim aparam akhilaṃ gokulaṃ tādṛg eva |
sarveṣāṃ śaśvad antar-hṛdi vasasi yatas tvaṃ tatas tvāṃ vinā kiṃ
gehair arthaiḥ śarīrair asubhir api bhavet prāṇināṃ gokulasya

2.3.5

[13] tad evam asra-stambhaṃ lambhayatsu gopa-sabhāsatsu tādṛśa-dṛśā śrī-kamala-dṛśā svayam uktam-
yūyaṃ me prāṇato'pi priyatama-suhṛdo yan-nimittaṃ davāgniṃ
mene'haṃ pānakābhaṃ tam api giri-varaṃ kanduka-prāyam eva |
yadyapy etan na yuktaṃ vacasi racayituṃ syād athāpi klamaṃ vaḥ
paśyaṃs tat tad yathā prāg akaravam adhunā tadvad eva pravacmi

2.3.7

[14] kiṃ ca, śrīmat-pitṛ-caraṇānāṃ pratinidhitayā tat-tat-pratividhi-racanāya tad-agraja-yugmaṃ vrajaniṣṭham eva tiṣṭhatāt; aṅga-pratyaṅga-rūpatayā tad anuja-yugman tu saṅgam eva saṅgacchatāt |
[15] atha tatra tatra yatnatas teṣu yukteṣu yathā-yathaṃ niyukteṣu yathā yathā mātṛ-tad-yātṛ-prabhṛtiṣu pitṛ-bhrātṛja-sva-bhrātṛ-pracitiṣu cānujñāpana-samāpanaṃ tathā tathā varṇanaṃ lupta-varṇa-padatām āpnotīty alam ati-prasaṅgena |
[16] kintu teṣāṃ kaṃsa-hanane'tivilambaṃ vinā pratyāgamane ca nāsambhāvanāsīd itīdam eva viṣīdan marmatām aticakrāma iti | [17] kathāṃ samāpya snigdhakaṇṭhaḥ punar uvāca-
yan mayedaṃ purā-vṛttaṃ purā vṛttaṃ pratīyatām |
rājan surāri-hantāyaṃ tava kroḍe murāntakaḥ

2.3.8

[18] tad evam āyati-ramyaṃ niśamya śrī-vraja-rājena ca taṃ parasparāsra-sārdrāṅgatayāliṅgitaṃ niśāmya sarve'py ānanda-garveṇa nija-nija-gamyaṃ jagmuḥ | yadā śrī-vraja-rājñī tam antaraṅga-dvārāhūya bhūyaḥ parirabhya navam iva labhyaṃ cakāra |
[19] atha rātri-kathāyām ārabdha-prathāyāṃ śrī-rādhā-mādhavayor agrataḥ snigdhakaṇṭha uvāca-ayi samprati santata-labdha-kṛṣṇāsañjane tat-kānti-nartita-netra-khañjane sarvādhike śrī-rādhike punar idaṃ purā-vṛttaṃ karṇa-vṛttaṃ kriyatām | athavā tadā ratha-patham āgate sasamāje vraja-yuvarāje tat-preyasīnāṃ vṛttaṃ man-mati-vṛttim ativṛttaṃ kathaṃ kathayituṃ śaknomi ?
tathā hi-
mūrkhatvaṃ nirghṛṇatvaṃ hari-haraṇam iha krauryam akrūra-nāmnā
sarveṣāṃ buddhi-lopaṃ śakuna-subhagatā-kalpanaṃ cātra kṛtye |
dhātuḥ paśyeti śaśvad vikalita-vacasām ārya-goṣṭhī-gatānāṃ
dhīrāṇām apy amūṣāṃ bhrama-janita-daśā hanta māṃ dandahīti

2.3.9

nopālabhyo vidhātā sa tu bhavati paras tadvad akrūra-nāmā
kintv eṣa prāṇa-nāthaḥ sva-viraha-kṛd upālabhyate nanda-putraḥ |
evaṃ tāsāṃ mṛdūṇām api dūta-hṛdaya-jvāla-rūpair vilāpair
adyāpi smaryamāṇaiḥ pratipadam api nas tapyate citta-vṛttiḥ

2.3.10

ābhir bhāgyaṃ vadhūnāṃ madhu-nagara-bhuvāṃ yan nutaṃ bhāvi-kṛṣṇa-
prekṣāyāṃ hanta tasmād gatir api ca nijā tatra caiṣīti śaṅke |
icchāṃ cāsāṃ mṛdūnāṃ svayam api rahasi prekṣyamāṇe nijāṅge
lajjā-vistāra-bhājām asakṛd ahaha tāṃ cintayitvā dunomi

2.3.11

tāsāṃ nāti-pratītiṃ madhu-pura-gamane śrī-hareḥ kurvatīnāṃ
vajrāṇāṃ pāta-tulyaḥ śirasi yad abhavat tad rathāroha-jalpaḥ |
tasmān nindā kṛtā yad vraja-pati-sadasām apy amūdṛgbhir uccair
duḥkha-prācuryam etan mama vikalayati svāntam adyāpi hanta

2.3.12

āyāta prāṇa-sakhyo vayam iha nikaṭāḥ koṭayaḥ prāṇa-nāthaṃ
prītyāvṛttaṃ vitanmaḥ kim iva guru-janā naḥ kariṣyanti nāma |
itthaṃ tās taṃ dravantīr mṛdu-caritavatīr apy alaṃ tīvra-bhāvāḥ
kṣiptāś cakrur yad anye tad iha mama balāt prāṇa-ghātaṃ karoti

2.3.13

hā hā sā rāsa-goṣṭhī nava-nava-milanollāsa-śaśvad vilāsā
tal-līlā-kalpa-vallī-samudaya-januṣām aṅkura-śrīḥ kva yātā ?
hā dhig yākrūra-nāmnā kitava-nṛpatinā dīkṣitā gopa-goṣṭhī
seyaṃ tat-sarva-nāśiny ajani kuta iti krośikā māṃ dahanti

2.3.14

āstāṃ rāsādi-līlāvalir api lalitā hā dinānte niśānte'py
añcan gobhir vilāsī saha-sakhi-nicayaḥ sāgrajaḥ kṛṣṇa-candraḥ |
asmān netrānta-lakṣmī-vilasita-kalayā puṣṭavān suṣṭhu yas taṃ
gopās tūrṇaṃ nayanti kva samam iti giro gopikā māṃ tudanti

2.3.15

[20] tad evaṃ sthite-
rādhā yadyapi mūrchitā samabhavat tasyās tathāpi priyaś
cittāntaḥ sphurati sma tadvad abhito yadvac chatāṅgaṃ gataḥ |
so'yaṃ yadyapi dṛṣṭi-kṛṣṭim akarod asyāḥ sakāśān nija-
kṣobhād bibhyad iyaṃ tathāpya anudiśaṃ hā tad-dṛśi vyānaśe

2.3.16

tasyāṃ sabhāyāṃ rurudur yad etā
govinda dāmodara mādhaveti |
tatra smṛte'dyāpi mano mamedaṃ
khedaṃ bhajat-prāṇa-bhṛtiṃ na vaṣṭi

2.3.17

evaṃ bata sudatīnāṃ
rudatīnām apy aruntudaḥ sa rathī |
akrūraḥ krūra-manāḥ
dūraṃ harim ahṛta sūrajā-puram

2.3.18

kṛṣṇas tan mukhya-vargas tad-anugata-rathas tat-patākā-tad-udyad-
dhūlīnāṃ pālir itthaṃ kramam anu nimiṣa-projjhitaṃ vīikṣyamāṇā |
pratyāvṛttau nirāśā vraja-yuvati-tatiḥ prāṇam atyakṣyad eṣa
prāk cen nātmāgati-svīkṛti-kṛti-lipibhiḥ satyam atra vyadhāsyat

2.3.19

yadyapi sura-muni-kathitā
svasyāgataye vilambitā jñātā |
tad api ca valayita-tṛṣṇe
nāsyāṃ kṛṣṇena nādṛtiḥ kalitā

2.3.20

[21] tatra tasya tāsāṃ ca sa-sveda-jala-kuṅkuma-rāgeṇa sāśru-kajjala-bhāgena ca muhur mitho likhitā dūtya-saṅgata-madhumaṅgala-patrikāḥ patrikā yathā-
āyāsyāmy āśu hatvā tam adhi-madhupuraṃ kaṃsam apy asti dūraṃ
vatsādy-āghāta-dhāmnaḥ puram api kim adas tat priyāḥ kutra duḥkham?
kintv anyat prārthitaṃ yad bhavadbhir ucitaṃ tad vidhatta prasattyā
prāṇe prāṇeśvarībhir mayi kim ayi paraṃ hanta mantavyam antaḥ

2.3.21

gacchan neṣa tvam adya sphurasi dayita bhoḥ kaṃsa-ghātaṃ vidhāya
svīkartuṃ rājatāṃ tat katham atha bhavatād āgatis te vrajāya?
tasmād asmābhir arthyaṃ tad idam iha bhavāṃs tatra nānā-virājat-
tīrthe sarvārthade naḥ smṛtim anu dadatām añjalīnāṃ trayāṇi

2.3.22

nālaṃ me rājya-lipsā katham api valate nirmame tatra satyaṃ
kaṃsaṃ hatvā yadūnāṃ sukham abhivalayann asmi cāyāta-kalpaḥ |
baddhaḥ syāt kṛṣṇa-sāraḥ sapadi vidhi-vaśāt tarhi kiṃ pārthivāder
mānas tasmin sukhāya prabhavati na vanaṃ nāpi kāntā-susaṅgaḥ

2.3.23

vṛndaṃ krīḍā-vanānāṃ bahu-vidham abhito'py asti tatrātha rājñāṃ
kanyā bahvyo'pi kāntās tava vibhava-vaśād udbhaviṣyanti dhanyāḥ |
tat-tal-lābhe manas te katham iha bhavitāsmāsu vā kiṃ tapobhir
labdhe bhoge vicitre punar api tanum ānīhate vanya-vṛttīḥ

2.3.24

satyaṃ tāḥ keli-vanyā vidadhati laṣitaṃ sarvataḥ satyam eva
kṣoṇī-pālādi-kanyāḥ parama-guṇa-gaṇa-stotra-bhājaḥ sphuranti |
satyaṃ kurve trilokī mama na hi ratidā nāpi tatrastha-rāmā
yadvad vṛndāvanaṃ me tad-anugata-ramā yadvad etā bhavatyaḥ

2.3.25

sā te sarvāṅga-śobhā bata samadhigatā yena netreṇa yena
śrotreṇāśrāvi vaṃśī samagami vapuṣā yena ca sparṣa-lakṣmīḥ |
tenaivālakṣi dūraṃ gamanam avagataṃ tena sandiṣṭam ugraṃ
tena svaṃ vipralabdhaṃ racitam iti hahā jīvitaṃ dhig vidhiṃ dhik

2.3.26

yeyaṃ dṛṣṭir mayā vaś chavi-parikalanāt kṛṣyate yā śrutir vāg
dūrasthā racyate yā tanur api milanād davyate sa-vyapekṣam |
yady etās tatra tatra pratikṛti-kṛtaye na hy adhīnā mama syus
tarhy etāḥ svairiṇīr vā katham aham ahaha prāṇa-sakhyaḥ saheya?

2.3.27

akrūra-krūra-bhāvaṃ vidhir aśubha-vidhiṃ mitram āmitra-caryāṃ
yasyām asyāṃ daśāyāṃ sarabha-samagamat tatra kānyasya vārtā?
asmaj jīvo'py ajīva-sthitim iha niyataṃ prāpnuyād evam atra
svāmin na vyādhivat tat-pratividhir udiyāt kāla-kalpe vilambe

2.3.28

āyāsyāmy eva śīghraṃ na khalu mama manasy anya-vārtāsti kācit
kācid vā daivataḥ syāt tad api na bhavatī-jātu dīnās tyajāni |
yā yā madhye mad-āptir muhur iha bhavitā tāṃ punaḥ svapna-rūpāṃ
mā śaṅkadhvaṃ yathā prāg asati ca virahe śaṅkamānā babhūva

2.3.29

iti |
etāvan mānam anyāsāṃ vācikaṃ hariṇājani |
rādhāyā mūkatānūkam amitaṃ yat tu nirmame

2.3.30

tataḥ sva-vṛndena niśāntam āpitā
balena bālās tad urīkṛtāgatim |
prācīna-tad-rīti-śatena niścitāṃ
vinirmāṇā muhur eva tāṃ jaguḥ

2.3.31

[22] tad evaṃ snigdhakaṇthasya kathitam anu vyathita-manasi śrī-rādhikādi-sadasi
vikalaḥ kamala-locanaḥ svayam eva samavocata-
rādhe śravasi nāveśaṃ kuru kintu vilocane |
vṛttaṃ san manyase hanta vartamānaṃ na vīkṣase

2.3.1

iti śrī-śrī-mad-uttara-gopāla-campūm anu vraja-pati-visarjana-kaṣṭaṃ
nāma ṣaṣṭhaṃ pūraṇam || 6 ||
athaikonatriṃśaṃ pūraṇam
bhāvi-kathā-pramāṇa-prathanam
[1] atha bhāvi-kathāntarāvatāraṇāya kramāt pramāṇaṃ nirūpyate | tad evaṃ tatra maṅgala-bhajane sthite vraja-jane punar atra duḥsthite pūrṇimā-vṛnde'pūrṇa-manastayā viviktam anu viviktavatyau |
[2] tathā hi-yadā keśi-mathanasya vrajān mathurāgamana-samanantaram anantaram eva taj-jana-duḥkham īkṣitum akṣamatayā tad-atidūra-kṣiti-sthitiāṃ gatayor madhumaṅgala-saṅgata-vṛndā-pūrṇimayoś ciram ekānta-vana-niśāntatāsīt | tadā ca nānā-saṃvadamānayor anayoḥ saṃprati saṃvadanam evaṃ babhūva |
[3] yathā-yadā sālva-yuddham udbuddhaṃ tad-duḥkhena ca goṣṭhaṃ ruddham | tadā tat-tad-vṛttaṃ vidnamānā vṛndā sa-ruditam uditavatī-bhagavati ! kim anantaram antaraṃ bhaviteti na praviśati me hṛdayam |
[4] atha pūrṇimā gadgada-pūrṇaṃ gadati sma-mama ca vigamita-sarvālokena śokena vapur api na sphurati, kiim uta puraḥ-sthitam āstāṃ tāvad apuraḥsthitam ?
[5] vṛndāha-yogamāyayā bhavatyāḥ sva-gopanārtham eva tapasvi-veṣeṇa bhavantyāḥ kathaṃ madhye madhye jñānaṃ parāhanyate ?
[6] pūrṇimāha-līlā-śakti-rūpavatyā bhavatyā yathā |
[7] vṛndāha-tac ca katham ?
[8] pūrṇimāha-yā kācid ekā rati-prema-praṇaya-rāgānurāga-mahābhāva-paryanta-vṛtti-mayī prīti-nāmnī hareḥ śaktir virājate, sā sarvatra pravalāyāsmad-ādīnāṃ paramāśraya-rūpaṃ śrī-kṛṣṇam api śaśvan mohayati | yathā-
tato vatsān adṛṣṭvaitya puline'pi ca vatsapān |
ubhāv api vane kṛṣṇo vicikāya samantataḥ || [BhP 10.13.16] iti |
[9] vṛndāha-tad etad api sārvatrikaṃ na dṛśyate, kāraṇaṃ tu na parāmṛśyate ||
[10] pūrṇimāha-sa-prema-bhaktānāṃ nikaṭībhāvata eva sā śaktiḥ śrī-kṛṣṇe'pi ruciṃ prakaṭayya prakaṭībhavati |
[11] vṛndāha-prastute kim āyātam ?
[12] pūrṇimāha-parama-premavatāṃ śrīmati vraje vasatāṃ saṅgād vayam api |kiṃ bahunā, śrī-kṛṣṇaḥ svayam api prema-gaṅgā-pravāham anu magnā unmagnāś ca bhavantaḥ saṃvidam asaṃvidaṃ ca pratipadyāmahe iti |
[13] vṛndāha-tarhi kāsmad āśāyā gatiḥ ?
[14] pūrṇimāha-bhavatyā iva svapne'pi paridevanām eva sevamānāyāḥ kṛta-kṣapaṇāyām anantara-kṣapāyāṃ ko'pi gopitātmā puruṣaḥ pustakam idaṃ mama hasta-vinyastaṃ cakāra |vicāraya tad idam iti vadan punar avadann eva kutrāpi cacāra ca | tatas tvam atra kāca-kāmalāmala-kāra-duṣpāra bāṣpānumocana-para-locanāyāṃ mayi locanāyamānā bhava |
[15] vṛndā tu tad-vandamānā provāca-
parṇeṣu svarṇa-varṇeṣv amara-pati-maṇi-prakhyatāvarṇya-varṇair
nirvarṇyair gaḍhatamyām api citam abhito ratna-saṅkīrṇa-gātram |
āmukta-svaccha-muktā guṇam idam anu yat pustakaṃ kṛṣṇa-śobhāṃ
tad-vastrādi-prayuktāṃ svayam iha sa iva prādurastīti vidmaḥ

2.3.2

(srag)
[16] pūrṇimā sānandam āha-tarhi paramam arhitam eva tad idam asman-manaḥ saṃvidaṃ viditāṃ kariṣyatīti tvaritam eva vācaya |
[17] vṛndā sa-pramada-vṛndaṃ tad-vācanāspadam ācacāra |prathamaṃ tāvad bahir vihitān nāma-varṇān nirvarṇayantī varṇayāmāsa-atra kalita-tvad-bhāga-dheyaṃ śrīmad-bhāgavata-bhāga-sambhāga-jāgarūkaṃ pādmottara-khaṇḍasya khaṇḍaṃ nidhyeyam |madhye madhye tat-tat-poṣaṇāya saṃcitaṃ kiñcid anyad anyad api iti |
[18] atha prathamaṃ paṭhyatām iti pūrṇimā-kathanānantaraṃ vṛndā papāṭha--[19] atha śrī-bhāgavata-padyāni-
tasmin nipatite pāpe saubhe ca gadayā hate |
nedur dundubhayo rājan vyomni deva-gaṇeritāḥ |
sakhīnām apacitiṃ kurvan dantavakro ruṣābhyagāt || (10.77.37)
śrī-śuka uvāca-
śiśupālasya śālvasya pauṇḍrakasyāpi durmatiḥ |
para-loka-gatānāṃ ca kurvan pārokṣya-sauhṛdam ||
ekaḥ padātiḥ saṅkruddho gadā-pāṇiḥ prakampayan |
padbhyām imāṃ mahā-rāja mahā-sattvo vyadṛśyata ||
taṃ tathāyāntam ālokya gadām ādāya satvaraḥ |
avaplutya rathāt kṛṣṇaḥ sindhuṃ veleva pratyadhāt || (10.38.1-3) ity ādi |
[19] tad-ante ca-
kṛṣṇo'pi tam ahan gurvyā kaumodakyā stanāntare |
gadā-nirbhinna-hṛdaya udvaman rudhiraṃ mukhāt ||
prasārya keśa-bāhv-aṅghrīn dharaṇyāṃ nyapatad vyasuḥ|
tataḥ sūkṣmataraṃ jyotiḥ kṛṣṇam āviśad adbhutam |
paśyatāṃ sarva-bhūtānāṃ yathā caidya-vadhe nṛpa ||
vidūrathas tu tad-bhrātā bhrātṛ-śoka-pariplutaḥ |
āgacchad asi-carmābhyām ucchvasaṃs taj-jighāṃsayā ||
tasya cāpatataḥ kṛṣṇaś cakreṇa kṣura-neminā |
śiro jahāra rājendra sa-kirīṭaṃ sa-kuṇḍalam ||
evaṃ saubhaṃ ca śālvaṃ ca dantavakraṃ sahānujam |
hatvā durviṣahān anyair īḍitaḥ sura-mānavaiḥ ||
vṛtaś ca vṛṣṇi-pravarair viveśālaṅkṛtāṃ purīm || (10.78.8-13,15)
[20] pūrṇimā prāha sma-atredam adhigatam | yadā sālva-vadhaḥ sambaddhas tadā gadām ādāya dantavakraḥ sannaddhas tatra caṅkramyate sma | śrī-kṛṣṇa-gadayāpy utkramyate sma iti |
[21] atha tad-ante tad-antevāsinī vṛndā sandideha-bhagavati ! tad idaṃ mama matim atītam | kadā nāmāvadhāritavān vidūra-dhāmā dantavakra-nāmā tat-kṣaṇārabdha-sālva-vadhābhidhānam ? avadhārayatu vā kathaṃ tadaiva daivatam iva dūra-nija-deśāt tad-deśaṃ praviveśa | tatrāpi gadā-pāṇiḥ san padātir eva kevala eva ceti katham iva ?
[22] pūrṇimā prāha sma-utkṛṣṭaṃ pṛṣṭam | kintu tad-anantara-vācanayāpi rocaya nija-vācam |
[23] vṛndā tad api vācayati sma-atha pādmottara-khaṇḍa-gadyāni-atha śiśupālaṃ nihataṃ śrutvā dantavaktraḥ kṛṣṇena yoddhuṃ mathurām ājagāma | kṛṣṇas tu tac chrutvā ratham āruhya tena yoddhuṃ mathurām āyayau | dantavaktra-vāsudevayor ahorātraṃ mathurā-pura-dvāri yamunā-tīre saṅgrāmaḥ samavartata kṛṣṇas tu gadayā taṃ jaghāna | sa tu cūrṇita-sarvāṅgo vajra-nirbhinna-mahīdhara
iva gatāsur avani-tale papāta | iti |
[24] tad evaṃ vācayitvā vṛndā papraccha-tad idaṃ purāṇa-dvayaṃ pratyuta parasparaṃ viruddham iva buddham iti |
[25] etad-uttaraṃ pūrṇimāyāḥ punas tat-tad-vacana-labdha-vijñāna-pūrṇitāyā uttaram-na hi na hi ! kintu śrīmad-bhāgavatasya tāvad asaṃbaddha-bhāṣitā na sambhavati | tathā purāṇāntareṇa sambhavati caika-vākyatve vākya-bhedo na nyāyya iti vākyaika-vākyatānyathānupapattyā tad idaṃ gamyate |
yatra prathamaṃ sālvasyeva śiśupālena saha rājasūyam anāgatasya tasya pṛthvī-prakampana-gati-sampattayā prasiddhatayā mahā-sattvatayā sindhutayā vajra-nirbhinna-mahīdharatayā ca paṭhitayā sahasā prabalatamatāṃ prāptaḥ so'yam ity avagatasya smara-harārādhanaṃ tarkyate | yatra eva varābhāsena nirvāsyataḥ pāda-ghāta-pratīka-saṅghātayor anusandhānam aduḥsandhānam avadhīyate |
tatra ca sati manoratha-gati-prathakasya muramathana-rathasya ca vaibhavaṃ susambhavam avagamyate | tathā hari-lipsita-saṃprahāra-līlāṃ valayitur manojavatāṃ kalayitus tat-tad-vṛtta-saṃcāraṇāviśāradasya śrī-nāradasya ca sāhāyakam udīkṣyate |
[26] tad evam eva śrī-bhāgavate-
sakhīnām apacitiṃ kurvan dantavakro ruṣābhagāt |
śiśupālasya śālvasya pauṇḍrakasyāpi durmatiḥ ||
ity atra śālvo'pi gaṇitaḥ |
pādme ca-kṛṣṇas tu tac chrutvā iti gaditam | kintu-mahā-sattvo vyadṛśyata [BhP 10.78.2] iti yac chrī-bhāgavata-vacanaṃ tat tu dṛṣṭo'py asau śrī-nārada-vacanena vijñāta-tattva iti gamyate |
tathā ca sati nihata-śiśupālaṃ śrī-gopālam indraprasthād akṛta-prasthānaṃ niśamya mathurām āgamya pathi nirdvandvaṃ taṃ prati dvandva-yuddhena paripanthitācaraṇāya sthitaḥ | prāg eva taṃ dvārakāṃ prasthitam ākalayya saṃśayya kṛta-vicāra-cakraḥ sa khalu dantavakras tac cakrapāṇiḥ svayaṃ līlā-sukha-sāradena śrī-nāradena sālva-vadhādikam avadhārayāmāse | dvārakā-nāthaś ca tathā tat-kathanayā
tad-āgamana-sākṣātkāra-prathanayā ca manovad atīta-pathena tena rathena tatrāpayāmāse | nūnam iti mata-dvayam anūnam eka-mataṃ syāt | tad idam api vyaktam adya śva eva viśeṣād vyaktaṃ bhaviṣyati | punar uttaram uttara-viṣayī-kriyatām |
[27] atha vṛndā paṭhati sma | paṭhantiī ca naṭantīvāsīt | tatra pūrvavat tad-gadyaṃ, yathā- kṛṣṇo'pi taṃ hatvā yamunām uttīrya nanda-vrajaṃ gatvā prāktanau pitarāv abhivādya āśvāsya tābhyāṃ sāśrukaṇṭham āliṅgitaḥ sakala-gopa-vṛddhān praṇamyāśvāsya ratnābharaṇādibhis tatrasthān santarpayāmāsa | iti |
[28] tad etat paṭhitvā ca vṛndā punar ucchalad-bāṣpaṃ papraccha-tad idam api kiṃ śrīmad-bhāgavata-saṃmatam ?
[29] pūrṇimā pūrṇa-manāḥ prāha sma-dṛśyatām uttara-vibhāgaḥ |
[30] vṛndā punaḥ śrī-bhāgavata iti paṭhitvā papāṭha-
tās tathā tapyatīr vīkṣya sva-prasthāne yadūttamaḥ |
sāntvayām āsa sa-premair āyāsya iti dautyakaiḥ || [BhP 10.38.35] iti |
[31] pūrṇimovāca-mathurā-prasthāna-sthānam idaṃ vacanam |
[32] vṛndā punaḥ papāṭha-
yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca sneha-duḥkhitān |
jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham || [BhP 10.45.23]
[33] pūrṇimā jagāda-kaṃsa-vadhād dina-katipayānantaraṃ śrī-vrajeśādi-vraja-vrāje tad idaṃśrī-kṛṣṇa-vākyam |
[34] vṛndā punaḥ papāṭha-
hatvā kaṃsaṃ raṅga-madhye pratīpaṃ sarva-sātvatām |
yad āha vaḥ samāgatya kṛṣṇaḥ satyaṃ karoti tat || [10.46.35] iti |
āgamiṣyaty adīrgheṇa kālena vrajam acyutaḥ |
priyaṃ vidhāsyate pitror bhagavān sātvatāṃ patiḥ || [10.46.34] iti ca |

[35] pūrṇimovāca-tad idam uddhava-sandeśatayā buddham | atra ca draṣṭum iti darśanam eva puruṣārtha ity arthaḥ | pitroḥ priyaṃ vidhāsyate iti tad-eka-puruṣārthatve'pi tayor abhīṣṭaṃ nitya-nija-lālanā-rūpam ity arthaḥ | [36] pūrṇimāha-punar vācyatām |
[37] vṛndā vācayati sma-
mayy āveśya manaḥ kṛtsnaṃ vimuktāśeṣa-vṛtti yat |
anusmarantyo māṃ nityam acirān mām upaiṣyatha || [BhP 10.47.36]
[38] pūrṇimāha-so'py eṣa śrīmad-uddhava-sandeśa eva | atrāsmac-chabda-padānāṃ mayi ity-ādinā trir-āvṛttis tatra ca prathamataḥ kṛṣṇe iti viśiṣya śiṣyamāṇayor api mā māṃ ity anayor vibhakti-vipariṇāmenānuvṛttim abhipretya kṛṣṇākāreṇaiva sva-prāptiḥ prakaraṇa-nigamanāyām abhipretā | kintv anyad vācyatām |
[39] vṛndā prāha-asti cātra kiṃcana harivaṃśa-vacanam-
ahaṃ sa eva go-madhye gopaiḥ saha vanecaraḥ |
prītimān vicariṣyāmi kāmacārī yathā gajaḥ || iti |
[40] pūrṇimā cāha-tad idaṃ kaṃsa-vadhād uttaram ugrasenaṃ prati śrī-kaṃsa-jit pratyuttaraṃ mad-vyākhyāna-sākṣitayā lakṣitam |
[41] atha vṛndā tadaitad-ukti-viṣayī-kṛtya nṛtyantīva tad idam uktavatī-satyaṃ satya-saṅkalpasya tasya vacanaṃ nāsatyatām ṛcchet | yadi ca śrī-bhāgavatād eva punar vrajāgamana-vacanaṃ sākṣāt karṇa-sukha-racanam ālocayāmi, tadā tat-param eva rocanaṃ syāt |
[42] pūrṇimāpy utsukatā-pūrṇam uvāca-ullekhaya tad-uttara-lekham | kadācit tad api sampradāya kalpeta |
[43] vṛndā sānandam ūce-asti kiṃcit | yathā śrī-bhāgavata eva-
yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavān
kurūn madhūn vātha suhṛd-didṛkṣayā |
tatrābda-koṭi-pratimaḥ kṣaṇo bhaved
raviṃ vinākṣṇor iva nas tavācyuta || [BhP 1.11.9]
[44] pūrṇimovāca-tad idaṃ bhāvi-bhārata-yuddhānantaraṃ śrī-dvārakā-pater dvārakā-praveśo dvārakā-prajā-vacanam |
[45] atra vṛndā nivedayāmāsa-padyam idaṃ viśadyatām |
[46] pūrṇimātha varṇayāmāsa yathā-kurūn iti kuru-deśasya, tathā madhūn iti mathurā-deśasya samuddeśaḥ | suhṛdo'py atra dvārakā-prasthānāt parastād vrajasthā eveti vyavasthāpayan | yathā-
balabhadraḥ kuru-śreṣṭha bhagavān ratham āsthitaḥ |
suhṛd-didṛkṣur utkaṇṭhaḥ prayayau nanda-gokulam || [BhP 10.65.1]
[47] vṛndovāca-tad idaṃ kālāntara-bhāvīti ca sambhāvitaṃ syāt | na tu paraṃ dantavakra-saṃyad-anantara-bhāvi iti |
[48] pūrṇimā vimṛśya punar dṛśyatām ity upadideśa |
[49] vṛndā punar uvāca-āṃ āṃ punaḥ śrī-bhāgavatīyaṃ padyam ekaṃ pratipadyate |
api smaratha naḥ sakhyaḥ svānām artha-cikīrṣayā |
gatāṃś cirāyitāñ chatru-pakṣa-kṣapaṇa-cetasaḥ || [BhP 10.82.41]
[50] tad etad vācayitvā vṛndā punar uvāca-kim anena samunneyam ?
[51] pūrṇimā prāha sma-tad idaṃ kurukṣetra-yātrāyāṃ śrī-rāma-bhrātā nija-sneha-pātrāṇāṃ vraja-tanu-gātrāṇāṃ duḥkha-trāṇāya bhaṅgyā śatru-pakṣa-kṣapaṇam evāvadhitayā pratijñātam | śatru-pakṣa-kṣapaṇaṃ ca svadūratha-dantavakra-saṃyad-antam eva | tad-anantaraṃ hi svayaṃ śastra-hastatā saṃnyastā syāt | tasmād idam api sarva-sukha-sadma-padma-purāṇa-mataṃ
śrīmad-bhāgavata-bhāg avagatam |
[52] tataḥ kaścid dantavakra-vadhaṃ kutracin manyatāṃ nāma | tad-anantaraṃ tu śrī-kṛṣṇasya vrajāgamanam avaśyam eva mantavyam | itīdaṃ procya bhagavatī punaḥ provāca-kiṃcid anyad asti ?
[53] vṛndovāca-tathaivādhvanya-veṣeṇa ity ādinā pūrvaṃ darśitaṃ śrī-rāmasya vrajād āgatasya śrī-kṛṣṇena saṃvāda-rūpaṃ harivaṃśa-vacanam eva papāṭha |
[54] atha tad-abhiprāyaṃ pūrṇimā prāha-atra yad-vrajād āgataṃ rāmam agrajaṃ rahasi rāmānujaḥ pratyeka-vraja-jīva-kuśalaṃ pṛṣṭavān | yac ca sarveṣāṃ kuśalaṃ kṛṣṇa yeṣāṃ kuśalam icchasi iti | tasmād uttaraṃ labdhavāṃs tasmād bhāvi-nija-saṅgama-maṅgalam api tatra dvayor api bhāvitaṃ babhūva | tatrodāsīnatāyāṃ tatrāpy udāsīnatā syād iti |
[55] atha tena nidigdha-dhīr api vṛndā sandigdham ācacāra-padma-purāṇam iva katham acchadma na tad vraja-pratyāgamanaṃ vacana-sadma cakāra sa ca purāṇa-sāraḥ |
[56] pūrṇimā babhāṣe-śrīmad-bhāgavataṃ khalv idaṃ śrī-kṛṣṇa-bhāg-avataṃsa iti śaṃsanti | tac ca nija-rahasyam idaṃ na vyaktaṃ vaktuṃ vyavasyati | tac ca garva-sthemnā svatantraṃ-manyatayā nānānya-sampat-kāmanādhīnānāṃ tad-udāsīnānāṃ maty-avaguṇṭhanārthaṃ premṇā gokula-lokaṃ-manyatayā tam upāsīnānāṃ
viśiṣṭa-tan-nijābhīṣṭa-spaṣṭa-śravaṇa-vihīnānāṃ bāḍham utkaṇṭhanārthaṃ ca iti |
[57] vṛndovāca-pūrveṣāṃ maty-avaguṇṭhanā samucitā | pareṣām utkaṇṭhanā tu kim arthaṃ samuditā ?
[58] pūrṇimā vadati sma-
utkaṇṭhayā saha premā dhatte mithunatāṃ yadā |
aṅgajaṃ hari-saṅgākhyaṃ tadā bhajati nānyadā

2.3.3

[59] vṛndā viramānandān nirīhatayā smitvā prāha-janmārabhya kiyad varṣānantaraṃ kaṃsāntakasya yad-upattanād vrajāgamana-śantamam idaṃ janitā |
[60] pūrṇimā sa-praṇidhānam āha-bhārata-rītyā bhārata-yuddhānantaraṃ yudhiṣṭhirasya prājyaṃ rājyaṃ tasya ṣaṣṭhi-varṣata eva janitā | śrī-viṣṭaraśravāś cārjuna-savayaskatā-viśiṣṭatayā yudhiṣṭhirasya varṣa-traya-kaniṣṭhas tadānīṃ sapta-pañcāśad-varṣatām āpsyatīti lakṣyate | tatra tu tad-yuddhataḥ pūrvād vanājñāta-vāsa-maya-varṣa-trayodaśakāt
pūrvaṃ sālva-dantavakra-dhūrvaṇam iti tasya vrajāgamana-samaya-vicāraṇāyāṃ varṣāṇāṃ catuś-catvariṃśad evāvaśiṣyate | tad-uttara-kālataḥ prakāśāntareṇa puryāṃ sthitasya pṛthivī-pālane tu bhāratāc chrī-bhāgavataṃ mataṃ vilakṣaṇam iti tad-eka-vākyatāyām aśakyatayākalpa-bheda-kalpanam eva kalpate | na tu tad atra prayojakam | tatas tad astu, prastutaṃ tu prastūyatām |
[61] vṛndovāca-kṛṣṇo'pi taṃ hatvā iti gadyānantaraṃ pādma-padya-dvayam iti likhitvā likhitam-
kālindyāḥ puline ramye puṇya-vṛkṣa-samāvṛte |
gopa-nārībhir aniśaṃ krīḍayāmāsa keśavaḥ ||
ramya-keli-sukhenaiva gopa-veṣa-dharo hariḥ |
baddha-prema-rasenātra māsa-dvayam uvāsa ha || [PadmaP 6.252.19-27] iti |
[62] athāsya vṛndā tātparyaṃ paryanuyuktavatī |
[63] pūrṇimā covāca-gopa-nārībhiḥ ity atra nṛ-narayor vṛddhiś ceti jātāv eva strī-pratyaya-vidhānād gopa-jātibhir nārībhir iti gamyam | tṛtīya-skandhe devahūtim uddiśya kardamaṃ prati śrī-śukla-vacane
dṛśyate ca tad-anuvādi-mṛtyuñjaya-saṃhitā-vacanam-
smared vṛndāvane ramye mohayantam anāratam |
govindaṃ puṇḍarīkākṣaṃ gopa-kanyāḥ sahasraśaḥ |
muktāhāra-lasat-pīna-tuṅga-stana-bharānanāḥ || iti |
gautamīye ca-
gopa-kanyā-sahasrais tu padma-patrāyatekṣaṇaiḥ |
arcitaṃ bhāva-kusumais trailokyaika-guruṃ param || iti |
brahma-rātra upāvṛtte ity ādy-uktād vilakṣaṇena aniśaṃ ity anena ca tat-patiṃmanyādiṣu vāstavābhīrīṇāṃ vivāhādi-vañcanārthaṃ nāsūyan khalu kṛṣṇāya ity ādy-ukta-diśā yā mayā yoga-māyayā sṛṣṭās tāsu punar vyaktī-kriyamāṇāsu pūrvāsāṃ para-dāratva-bhramāpakramānantaraṃ saṅkoca-mocanaṃ gamyate | tac cāvaśyaṃ tatrāvagantavyam | tatra hi sarve guṇā lajjānuguṇā eva kīrtyante
| tathā hi hari-vaṃśe śrī-nāradena tasya praśaṃseyaṃ yādava-saṃsadāṃ karṇāvataṃsavad ācarati sma |
yatra hrīḥ śrīḥ sthitā tatra yatra śrīs tatra sannatiḥ |
sannatir hrīs tathā śrīś ca nityaṃ kṛṣṇe mahātmani || [HV 2.101.73]
[64] tad evam eva ramya-keli-sukhenaiva ity anena, bahu-prema-rasena ity anena cātra vraje tat-keli-sukhasya sarva-manorathatvaṃ nānā-prema-rasadatvaṃ ca darśitaṃ syāt | tad evam eva ca pūrvaṃ yad asūyā-rāhityaṃ teṣu māyayā sampāditam, tac ca mahā-viraheṇa vyakta-rahasyāsv apy etāsu nirvyūḍhaṃ syāt | kiṃ ca yā śrī-bhagavataḥ pratikalpam avaśyambhāvi-tādṛśatā-svabhāvāvatāra-līlāt
preyasī-prema-prabhāva-vyañjanāya tat-priya-jana-rañjanāya ca khelantī janaka-kanyāyām iva gopa-kanyā-śreṇyāṃ tasya nitya-kāntāsmīti jñānaṃ yadyapy āvṛtavatī, tathāpi premāṇām avarītuṃ na śaktavatī |
[65] yaḥ khalu premā tādṛśa-tal-līlā-paravaśatayā tasyā iva tasyāḥ para-hasta-patanāvasthāyām api tat-pātivratyaṃ pratipālayitā, sa evāyatyām api tāṃ duḥkha-rūpāṃ śamayitvā melayitā syād eveti māsmānyathā manyathāḥ | tathā hi, ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham iti tat-tad-vacanaṃ prasiddham | tat khalu para-dāratāpa-krama-racanā-pūrvaka-tan-milanārtham eva tāsāṃ
sacate | bhaktānāṃ yādṛṅ-manoratha-prakāratā, tādṛg eva mad-ākāratāviṣkāra iti hi tatra vivakṣitam | tat-prakāratā ca tac-chreṇīnām ittham eva-aho kadācid evaṃ bhāgyam asmākaṃ bhavitā | yad anya-patnītva-pratītir ayatnībhūya duḥsvapnatayā mithyā syāt tat-patnītvam eva jāgaratayā tvarayā satyaṃ syād iti |
[66] āstām iha para-puruṣe rāgi-strīṇāṃ tathā rītiḥ | anyatra ca tat-sadṛśāṃ gṛhiṇī-bhāvaḥ sadāpīṣṭaḥ | tathā ca tābhir evābhipretam | gopyaḥ kim ācarad ayaṃ kuśalaṃ sma veṇur dāmodarādhara-sudhām api gopikānām bhuṅkte svayam iti |
api bata madhu-puryām ārya-putro'dhunāste
smarati sa pitṛ-gehān saumya bandhūṃś ca gopān |
kvacid api sa kathāṃ naḥ kiṅkarīṇāṃ gṛṇīte
bhujam aguru-sugandhaṃ mūrdhny adhāsyat kadā nu || [BhP 10.47.21]
atra yaḥ khalv asmākam ārya-putra-śabda-vācyasya pratyutas tasya svīyāḥ smaḥ ity abhimānas tatra guptam asti | tadaiva tāḥ kiṅkarya iti matyāpi kadā svayaṃ vyaktam aṅgīkāriṇā tenāsmān aṅgīkariṣyata iti | ity atra ārya-putraḥ ity anena tatra patitvaṃ vyajya naḥ kiṅkarīṇām ity ādinā tathā tadīya-svīkāraḥ prakaṭam eva syād iti vyañjitam |
[67] tad etad ātmanaḥ śrīmad-vrajāgamanam | vrajāgamanam anu ca tāsu svīyatāprakṭī-karaṇam eva śubhaṅkaraṇam iti śrīmad-vrajendra-nandanena svayam eva vyañjitam |
dhārayanty ati-kṛcchreṇa prāyaḥ prāṇān kathañcana |
pratyāgamana-sandeśair ballavyo me mad-ātmikāḥ ||
iti tad-vacanaṃ hi tāsu svīyatām | svīyatāyām api tad-eka-svarūpatāṃ, tathāpi vidūra-sthitatayā visūrita-pūritatāṃ tat-pratyāgamanam api pratyāyayati | tathā ca sati yathā tāsu virahasya duḥsahatā tathā parakīyatākhyāteś ceti khyāpayati | athavā, tām imāṃ tato'py adhikām adhigamayati | tatas tām avaśyam eva naśyantīṃ kariṣyāmīti paryavasāyayati |
[68] vṛndā prāha-yuṣmad-bhāvitam evāyuṣmad bhavitā |
[69] pūrṇimāpy āha-
śrī-kṛṣṇāsvāditādharāsu vijita-śrīṣu vraja-strīṣu sā
māyā-mātra-mayī bhaved vivahanādy-utthā parocchiṣṭatā |
manyantām ubhayatra bhakti-rahitāḥ satyeti tāṃ durdaśāṃ
hā dhik tāṃ kim u tat-parāḥ sthiratayā vāñchanti śṛṇvanti ca

2.3.4

[70] vṛndā papraccha-māsa-dvayam iha vāsaś cet kathaṃ evaṃ saubhaṃ ca sālvaṃ ca [BhP 10.78.13] ity-ādi-vīkṣayā tasya pratīkṣayā raṇa-raṅga-saṅgatair yadu-saṅghaiḥ sahaiva dvārakāntaḥ-praveśaḥ sadeśa-rūpaḥ syāt ?
[71] pūrṇimā sahāsam ivāha sma-na jānāmi | tā imās tasya yogamāyāḥ prakriyāḥ | yathā brahma-mohanānantaraṃ tad idaṃ darśitam-
ekasminn api yāte'bde prāṇeśaṃ cāntarātmanaḥ |
kṛṣṇa-māyā-hatā rājan kṣaṇārdhaṃ menire'rbhakāḥ || [10.14.43] iti |
[72] vṛndāha-tarhi vrajam āgatya hariṇā cirāya yad yat kṛtam | tat kiṃ dvārakā-vāsibhir na jñātam ?
[73] pūrṇimāha-pūrvam ajñātam api dāruka-mukhād avadhārya jñātam anubhūtaṃ ca yena tat-prajābhiḥ yarhy ambujākṣāpasasāra iti proktam |
[74] atha vṛndā sānandāpi samutkaṇṭhayā tataḥ kaṇṭakam uddhartum icchati sma | yathāha yarhy ambujākṣāpasasāra ity-ādi-rītyā māsa-dvayam uvāsa ha iti nītyā ca punar vrajād vrajanaṃ vrajarāja-sūnor upalabhyate |
[75] pūrṇimovāca-vāci śeṣaya | yad pādma-vācāṃ śeṣaḥ syāt |
[76] vṛndā ca vācayati sma- atha tatrasthā nandādayaḥ sarve janāḥ putra-dāra-sahitāḥ paśu-pakṣi-mṛgādayaś ca vāsudeva-prasādena divya-rūpa-dharā vimānam ārūḍhā parama-vaikuṇṭha-lokam avāpur iti | kṛṣṇas tu nanda-gopa-vrajaukasāṃ sarveṣāṃ paramaṃ nirāmayaṃ sva-padaṃ dattvā divi deva-gaṇaiḥ saṃstūyamāno dvāravatīṃ viveśa || [PadmaP 6.252.28-29] iti |
[77] punar nibhālya vṛndā tad etad āha-tad etat padam eva mahā-golokākhyaṃ tac ca sarvordhvam eva vartata iti brahma-saṃhitā-vacanaṃ cātra dṛśyate | yathā-
goloka-nāmni nija-dhāmni tale ca tasya
devi maheśa-hari-dhāmasu teṣu teṣu |
te te prabhāva-nicayā vihitāś ca yena
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||
tathā mokṣa-dharmasya nārāyaṇīyopākhyāna-vacanaṃ ca-
evaṃ bahu-vidhai rūpaiś
carāmīha vasundharām |
brahma-lokaṃ ca kaunteya
golokaṃ ca sanātanam || [Mbh 12.330.68] iti |
[78] atha punaś ca nirūpya vṛndā savismayam āha-aho ! harivaṃśe govindābhiṣekaṃ racayitum āgatasya śacīpater vacanam idam iti likhitam | tasya sarvagatatām api śaṃsad dṛśyate, yathā-
tasyopari gavāṃ lokaḥ sādhyās taṃ pālayanti hi |
sa hi sarva-gataḥ kṛṣṇa mahākāśa-gato mahān ||
upary upari tatrāpi gatis tava tapomayī |
yāṃ na vidmo vayaṃ sarve pṛcchanto'pi pitāmaham || [HV 2.19.31-2| iti |
kintu tad idaṃ viśadyatām |
[79] pūrṇimā prāha-sādhyāḥ iti sarveṣām asmākaṃ prasādanīyā ity arthaḥ | sarva-gataḥ iti śrī-kṛṣṇa-vigrahavad acintya-śaktitayā vibhur ity arthaḥ | tathāpi sarvordhvatā tādṛg-upāsakānāṃ tathaiva sphuraṇād iti gamyate | mahākāśo brahma ākāśas tal-liṅgāt [Vs 1.1.22] iti nyāyāt | tad-gataḥ iti tad-anubhavopary apy anubhavanīya ity arthaḥ | tapomayī iti pāramaiśvaryamayīty arthaḥ | yāṃ
na vidmaḥ iti brahmāpi durjñeyatayā na samyak prakāśayatīti bhāvaḥ |
[80] atha vṛndā punar vācitavatī śrī-bhāgavate-
nandas tv atīndriyaṃ dṛṣṭvā loka-pāla-mahodayam |
kṛṣṇe ca sannatiṃ teṣāṃ jñātibhyo vismito'bravīt ||
te cautsukya-dhiyo rājan matvā gopās tam īśvaram |
api naḥ svagatiṃ sūkṣmām upādhāsyad adhīśvaram ||
iti svānāṃ sa bhagavān vijñāyākhila-dṛk svayam |
saṅkalpa-siddhaye teṣāṃ kṛpayaitad acintayat ||
jano vai loka etasminn avidyā-kāma-karmabhiḥ |
uccāvacāsu gatiṣu na veda svāṃ gatiṃ bhraman ||
iti sañcintya bhagavān mahā-kāruṇiko hariḥ |
darśayāmāsa lokaṃ svaṃ gopānāṃ tamasaḥ param ||
satyaṃ jñānam anantaṃ yad brahma-jyotiḥ sanātanam |
yad dhi paśyanti munayo guṇāpāye samāhitāḥ ||
te tu brahma-hradaṃ nītā magnāḥ kṛṣṇena coddhṛtāḥ |
dadṛśur brahmaṇo lokaṃ yatrākrūro'dhyagāt purā ||
nandādayas tu taṃ dṛṣṭvā paramānanda-nirvṛtāḥ |
kṛṣṇaṃ ca tatra cchandobhiḥ stūyamānaṃ suvismitāḥ || [10.28.10-17]
[81] atha vṛndā vadati sma-kim atra sukha-satram āyātam ?
[82] pūrṇimovāca-tad evaṃ yan-nija-padaṃ teṣām evāspadatayā teṣām eva dṛṣṭi-padam akārṣīt tad eva paścād vyatārīd iti tatra parāmṛśyate | tatra te tu brahma-hradaṃ nītāḥ ity atra yatrākrūraḥ stutavāṃs taṃ brahma-hradaṃ kṛṣṇena tat-tīrtha-mahimānaṃ lakṣyaṃ vidhātuṃ nītā magnāś ca punaḥ kṛṣṇenaivoddhṛtya vṛndāvanam ānītās tasminn
eva narākṛti-para-brahmaṇas tasya lokaṃ dadṛśur na tv akrūravaj jala-madhya iti na cānyatheti ca gamyate | purā ity etat-prasaṅgād bhāvi-kāla ity arthaḥ | purā purāṇe nikaṭe prabandhātīta-bhāviṣu iti hi koṣa-kārāḥ | lokaḥ sa ca sūkṣmam iti tamasaḥ param iti | satyaṃ jñānam ity ādi-svarūpa iti ca prakṛti-guṇāspṛṣṭatayā cic-chakti-vilāsa eveti labhyate |
[83] tathā api naḥ sva-gatim iti, na veda svāṃ gatim iti, gopānāṃ tamasaḥ param iti, kṛṣṇaṃ ca tatra iti ca | na parama-vyomādi-rūpaḥ | kintu brahma-saṃhitādi-kṛta-ślokaḥ sphuṭam aprākṛta-goloka-svarūpa evāyaṃ śrīmad-vrajeśa-śloka iti paryavasīyate | tatra chandobhiḥ stūyamānam iti taj-janmādi-līlā-varṇanīnāṃ śruti-vara-varṇinīnāṃ sākṣitā tu tatrāpi puraḥ sphurati
kṛṣṇe teṣāṃ nija-sutatādi-mātratā-jñānāya pārṣadāntara-darśanānuktis teṣāṃ gopānām eva tatratya-tat-parikaratā-vyañjanāyeti jñeyam | yata eva tad-eka-rucīnāṃ śrī-nandādīnāṃ paramānanda-nirvṛtir vismitiś ca ghaṭate |
[84] sva-lokatāyām apy avatārāvasare teṣāṃ tasyādarśane kāraṇaṃ jano vai iti | sālokya-sārṣṭi ity ādi-padye janā itivaj-jana-śabdo'yaṃ tadīya-svajana-paraḥ |
tasmān mac-charaṇaṃ goṣṭhaṃ man-nāthaṃ mat-parigraham |
gopāye svātma-yogena so'yaṃ me vrata āhitaḥ || [BhP 10.25.18]
[85] śrī-kṛṣṇasyaiva tatra ca manasaiva sva-niṣṭhā-pratiṣṭhā-racanād vacanād atra sa tu vraja-janaḥ parama-svajana eva spaṣṭaḥ | sādhāraṇa-jana-vācitve tat-kṛpā sarvasyāpi janasya vyāpiny abhaviṣyat | svāṃ gatim ity api na samagaṃsyata | tataś ca parama-svajano'yaṃ mama vraja-vāsi-janaḥ prāpañcike loke yāḥ svāvidyādibhir deva-tiryag-ādi-rūpā tgatayas tāsu bhramaṃs
tan-nirviśeṣatayātmānaṃ manvānaḥ svāṃ gatiṃ goloka-lakṣaṇāṃ na jānātīty arthaḥ | atra kāraṇaṃ tu--
iti nandādayo gopāḥ kṛṣṇa-rāma-kathāṃ mudā |
kurvanto ramamāṇāś ca nāvindan bhava-vedanām || [BhP 10.11.58] iti |
ity anusāreṇa madīya-laukika-līlā-śaktir eveti bhāvaḥ | tad-ajñānād eva ca nandas tv atīndriyam ity ādikaṃ ghaṭata iti | tasmād yad eva khalv idaṃ darśitam | tad eva tebhyaḥ paścād dattam iti gamyate |

[86] vṛndā prāha-hanta ! kathaṃ ta ete mad-vanād antarhitatām āpsyanti | śrī-kṛṣṇena punar viyogaṃ ca lapsyante ?
[87] pūrṇimā prāha-kiṃcid anyad asti ced vācyatām |
[88] vṛndā prāha sma-atha vārāha-vacanam iti kiṃcid anyad api saṃcitam asti | tad yathā-
tatrāpi mahad āścaryaṃ paśyanti paṇḍitā narāḥ |
kālīya-hrada-pūrveṇa kadambo mahito drumaḥ |
śata-śākhaṃ viśālākṣi puṇyaṃ surabhi-gandhi ca |
sa ca dvādaśa-māsāni manojñaḥ śubha-śītalaḥ |
puṣpāyati viśālākṣi prabhāsanto diśo daśa || iti |
tathā-
tatrāścaryaṃ pravakṣyāmi tac chṛṇu tvaṃ vasundhare |
labhante manujāḥ siddhiṃ mama karma-parāyaṇāḥ ||
tasya tatrottare pārśve'śoka-vṛkṣaḥ sita-prabhaḥ |
vaiśākhasya tu māsasya śukla-pakṣasya dvādaśī ||
sa puṣpati ca madhyāṅge mama bhakta-sukhāvahaḥ |
na kaścid api jānāti vinā bhāgavataṃ śucim || ity ādi |
[89] atra tasya iti brahma-kuṇḍasyety arthaḥ ity uktvā punaḥ pūrṇimovāca-kiṃcid anyad apy asti ?
[90] vṛndā sānandam uvāca-asti cānyat skānda-mathurā-māhātmye-
tato vṛndāvanaṃ puṇyaṃ vṛndā-devī-samāśritam |
hariṇādhiṣṭhitaṃ tac ca brahma-rudrādi-sevitam || iti |
vatsair vatsatarībhiś ca sadā krīḍati mādhavaḥ |
vṛndāvanāntara-gataḥ sa-rāmo bālakair vṛtaḥ || iti ca |
athādi-vārāha-vacanaṃ ca-
kṛṣṇa-krīḍā-setu-bandhaṃ mahā-pātaka-nāśanam |
valabhīṃ tatra krīḍārthaṃ kṛtvā devo gadādharaḥ ||
gopakaiḥ sahitas tatra kṣaṇam ekaṃ dine dine |
tatraive ramaṇārthaṃ hi nitya-kālaṃ sa gacchati || iti |
vṛndāvane vased dhīmān yāvat kṛṣṇasya darśanam || iti |
[92] athātra vṛndā papraccha-samprati cirāya proṣitatvena parāmṛśyamānasya tasya sadā krīḍanam atra katha ghaṭate ?
[93] pūrṇimā prāha-vaikuṇṭhād gajendra-dhruvādi-kṛpārthaṃ madhye madhye pṛthviīm āgatasya ca yathā tan-nāthasya tatra nityāvasthānaṃ procyate | tadvad atrāpi sacyate | anādy-ananta-kālaṃ tatra viharatas tasya nimeṣa-mātram eva tat-tat-kāla iti | ataḥ paraṃ kiṃcid asti, tat tu vada |
[94] vṛndā prāha-etad-anantaraṃ bṛhad-gautamīya-padyāni pratipadyante |
[95] pūrṇimāha-vācyantām |
[96] vṛndā ca vācitavatī | yathā, nārada uvāca-
kim idaṃ dvādaśābhikhyaṃ vṛndāraṇyaṃ viśāmpate |
śrotum icchāmi bhagavan yadi yogo'smi me vada ||
śrī-kṛṣṇa uvāca-
idaṃ vṛndāvanaṃ ramyaṃ mama dhāmaiva kevalam |
atra ye paśavaḥ pakṣi-vṛkṣā kīṭā narāmarāḥ |
ye vasanti mamādhiṣṇye mṛtā yānti mamālayam ||
atra yā gopa-kanyāś ca nivasanti mamālaye |
kālindīyaṃ suṣumnākhyā paramāmṛta-vāhinī ||
atra devāś ca bhūtāni vartante sūkṣma-rūpataḥ |
sarva-deva-mayaś cāhaṃ na tyajāmi vanaṃ kvacit ||
āvirbhāvas tirobhāvo bhaven me'tra yuge yuge |
tejo-mayam idaṃ ramyam adṛśyaṃ carma-cakṣuṣā || iti |
[97] pūrṇimā prāha-āyātam atra ca prakaṭāprakaṭa-līlāvakāśatām ayaṃ prakāśa-dvaividhyam | atra me paśavaḥ iti, tejomayam iti coktavān |
[98] tad evaṃ jāta-sukha-vṛndā vṛndā punaḥ papraccha-tad idaṃ ca sarvaṃ paryak tātparyāya-paryālocyatām |
[99] pūrṇimovāca-anenedaṃ gamyate | golokākhyaṃ tad vaibhavaṃ sadaiva vṛndāvana-bhavam | kintu tvaṃ vraja-vāsin-janavad eva samprati na tad avagacchasi | yathā pṛthvyā api tad-ajñānaṃ vārāha-vacanāl labhyate | tad etad eva ca nitya-dhāma tebhyas tena darśitaṃ, tad eva ca teṣāṃ nitya-prāpyatayā varṇitam | akke cen madhu vindeta kim arthaṃ pravataṃ vrajet iti-nyāyena dūre teṣāṃ gamanaṃ
ca vyartham iti |
[100] vṛndāha-satyaṃ satyam | dvayor abhedenaiva vyavasthā-racanaṃ harivaṃśa-stha-tat-prasaṅga-saṅgata-śakra-vacanaṃ cātra dṛśyate-
sa tu lokas tvayā kṛṣṇa sīdamānaḥ kṛtātmanā |
dhṛto dhṛtimatā vīra nighantopdadravān gavām || [HV 2.19.35]
[101] kintu, atha tatrasthā nandādayaḥ ity ādi-pādma-gadya-dvayaṃ viśadyatām |
[102] pūrṇimā vyācacakṣa-śrīman-nandādyā vraja-sthitāḥ sva-sva-putraiḥ svayaṃ kṛṣṇādibhiḥ sva-sva-dāraiḥ śrī-yaśodādibhiḥ sahitā vasudevād āgatasya tasya kṛta-nijāgamana-saṅkalpa-saṃvādena prasādena pūrvato'pi paramāpūra-rūpa-dharāḥ parasapara-dṛk-sukha-karā sarvatra manoratha-patha-prāpaka-tadīya-ratham ārūḍhās tattva-mātrānabhijñeṣu tattvāntara-vijñeṣu ca tat tejasā gūḍhāḥ
|mahasādhaḥ-kṛtāśeṣaṃ śrī-vṛndāvanasya pūrvokta-prakāśa-viśeṣaṃ parābhir mābhir akuṇṭhaṃ golokākhya-vaikuṇṭhaṃ tatra ca gokula-kamalaṃ yamunāyā uttara-pārād dakṣiṇa-pāram avāpya prāpuḥ iti |
[103] tac ca nirāmayaṃ kuta-punar-viraha-vyādhi-vilayaṃ sva-padaṃ nija-nityāspadaṃ putra-dāra-sahitāḥ iti pūrva-sūcita-tat-putratocita-rūpeṇātra sthitir eva yadu-pura-samucita-svarūpeṇa tu dvāravatī-praveśa iti sarvam eva sadeśa-rūpam | kintu gopanārthaṃ lokeṣu camatkriyāropaṇārtham eva ca seyaṃ vimāna-prakriyā | pāre'vāre vā vasatu | sa tu ghoṣas tāṃ vināpi brahma-hrada-majjanānataravat tatra sajjanaṃ
labheta |
nādhyātiṣṭhed yadi yadu-purāt prāpya goṣṭhaṃ sa bhūyaḥ
sarvaṃ tarhi pratihata-rasaṃ sarvathā syād vṛthā ca |
janmānandaḥ pratilava-vayaḥ śrī-citiḥ sneha-vṛddhir
līlā-pūrtir viraha-mathitaḥ sāntvanaṃ cātra tasya

2.3.5

[104] atha vṛndā papraccha-yady evaṃ paścād api sarva-vraja-prāṇas tat-trāṇam ācaritavāṃs tadā purā mathurā-prasthāna eva na kathaṃ vā racitavān ?
[105] pūrṇimā prāha-rasa-poṣāya pratikalpam īdṛśam eva labdha-sātatyena līlā-naiyatyena sthāpitam api tad idaṃ pṛcchatyā bhavatyā nijam utkaṇṭhitam eva mac-chrotrayor upakaṇṭhīkṛtaṃ vādarāyaṇādibhir api kṛta-lālasā-saṃkramasya śrī-bhagaval-līlā-kramasya vaiyarthyaṃ tu na samarthanīyam |
punar udayaja-śarma-poṣa-dharma
svayam upaśarma hareḥ pravāsa-mātram |
vrajam api tad-ṛte rasasya pūrtir
yadi valayeta tadā tad eva na syāt

Original text: Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Edition: Puridasa (1947). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc