ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 2.3

[66] તદ્ એવં ક્ષુધિ ભોજનમ્ ઇવ તદ્ અન્તે સંયોગ-રસમ્ એવ પરિવેષ્ય સર્વાન્ અપિ સુખેન વિશેષ્ય કથક-યુગલં નિજાવાસં સમાસસાદ । શ્રી-રાધા-માધવૌ ચ નિજ-મોહન-મન્દિરમ્ ઇતિ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રીમદ્ ઉત્તર-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
અક્રૂર-ક્રૂરતા-પૂરણં નામ
દ્વિતીયં પૂરણમ્
॥2॥
અથ તૃતીયં પૂરણમ્
શ્રી-મથુરા-પુર-પ્રસ્થાનમ્
[1] અથ શ્રી-કૃષ્ણ-કૃતમ્ અહસિ શ્રી-વ્રજ-રાજ-સદસિ પ્રાતઃ-કથાયાં સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ- અયિ! શ્રી-વ્રજ-રાજ! રાજમાન-શ્રી-હરિ-મુખ-રુચિ-વિરાજમાન! પુનર્ ઇમમ્ ઇતિહાસમ્ અવભાસયામઃ ।
[2] અથ રાત્રાવ્ અવશિષ્ટ-સ્વલ્પ-માત્રાયાં યાત્રા-માત્રાયામ્ અપિ પાત્રાચિત-ગાત્રાયાં રામ-ભ્રાત્રા રચિતેન પૂતનાદિ-વધાચરિતેન સમ્બદ્ધા વિરુદાવલ્યઃ પ્રાબલ્યતઃ સ્તુતિકૃત્દ્ભિઃ પ્રસ્તુતિમ્ આપિતાઃ સર્વાન્ એવ ગર્વાદ્ ઉત્સાહયામાસુઃ । વર્તતાં તાવદ્ અન્યેષાં વાર્તા, યત્ર તત્-પિતરૌ ચ કંસ-ધ્વંસનમ્ અપિ સિદ્ધમ્ ઇતિ મત્વા નન્દિતરૌ વન્દિભ્યઃ કૃત-બહુ-ધન-વિતરૌ
બભૂવતુઃ ।
શ્રી-વ્રજેશ-ગૃહિણી-ગતિં ગતા
રોહિણી ન પૃથગ્ અત્ર વર્ણ્યતે ।
પ્રતિબિમ્બ-રુચિ-વર્ણનં પુનર્
જલ્પતાં ભજતિ બિમ્બ-વર્ણને

[3] અથ પ્રસ્થાન-સ્થ-મઙ્ગલ-વેલાયામ્ આરબ્ધ-મેલાયાં પુનસ્ તન્-મન્ત્રણાયા યન્ત્રણાય લબ્ધ-વૈયગ્ર્યાવેશયોર્ વ્રજેશયોર્ જ્યોતિર્-નિપુણાઃ શકુન-જ્ઞાન-સદ્-ગુણાશ્ ચ દ્વારિ સઙ્ગમ્ય રમ્ય-જન-દ્વારા તાવ્ આત્મ-ગમનમ્ અધિગમયામાસુઃ ।
[4] અનન્તરમ્ અન્તઃપુર એવ તાન્ અનન્તરિતાન્ વિધાય તદાનીમ્ ઉચિત-દાનીય-નિધાન-પાત્ર-પાણી શપથં સમ્પ્રથય્ય તૌ પ્રચ્છન્નં પપ્રચ્છતુઃ- સર્વમ્ અનુભવદ્ભિર્ ભવદ્ભિઃ કિમ્ અવધીયતે? ઇતિ ।
[5] તે પ્રોચુઃ- કથમ્ અયં નિતાન્ત-સુખ-વૃત્તાન્ત એકાન્તતયા પૃચ્છ્યતે? સર્વેષાં પુરત એવ સોઽયં પુરસ્કર્તવ્યઃ । તથા હિ-
ભીતિં મા કુરુતં વ્રજ-ક્ષિતિ-પતી યુષ્મત્-તનૂજઃ સ્ફુટં
કંસં ધ્વંસ-ગતં વિધાય ભવિતા ત્રૈલોક્ય-લક્ષ્મી-પતિઃ ।
યદ્ વાં કીર્તિ-કલાપ-નર્તિત-મુખી શશ્વત્ ત્રિલોકી ભવેદ્
વેદઃ પઞ્ચમ-વેદ-તન્ત્ર-સહિતઃ સાક્ષિત્વમ્ અત્રાપ્સ્યતિ

[6] અથ તેભ્યશ્ ચ બહ્વીમ્ અંહતિ-સંહતિં વિધાય હૃદિ સુખં નિધાય શરણતયા ધ્યાત-નારયણ-ચરણયોર્ અનયોઃ પરિવારિત-ભૃત્યૌ કૃત-પ્રાતઃ-કૃત્યૌ તાવ્ એતૌ સખિ-સમેતૌ નિકામ-ભીષિ તદ્-અનુજૌ રામ-રામાનુજૌ સમાજમ્ આજગ્મતુઃ ।
[7] સમાગમ્ય ચ તયોઃ રોહિણી-સહિતયોઃ પદારવિન્દાનિ વન્દિત્વા તદ્-અઙ્ક-પાલિ-સઙ્ગ-શાલિતયા ચિરં નયનયોઃ સ્યન્દિત્વા સ્થિતયોર્ એતયોર્ એક-દ્વાદિ-ક્રમેણ શતાતિક્રમેણ સર્વેઽપ્ય્ અન્તરઙ્ગા લબ્ધ-સમ્ભ્રમ-તરઙ્ગાસ્ તદ્-અન્તઃ-પુરમ્ આગતાઃ ।
]8] અથ મદ્રઙ્કર-દીપ-ભદ્ર-નિપાદીનાં મધ્ય-મધ્યાસીનયોઃ સાર્દ્ર-નયનયોર્ અનયોર્ વિકસદ્-વદનામ્બુજયોર્ અગ્રજાનુજયોઃ સર્વતઃ ખર્વ-વિચારતયા સ્થિતેષુ સર્વેષુ સ પુનર્ અક્રૂરઃ ક્રૂરસ્ તદ્ એતદ્ બહિઃ-પ્રદેશતઃ સન્દિદેશ- સર્વ-મઙ્ગલ-સઙ્ગતં કથમ્ એતલ્ લગ્નં સમ્યગ્ ન યાત્રા-લગ્નં ક્રિયતે ઇતિ ।
[9] તતશ્ ચ તાવ્ ઇમૌ શૂરાણામ્ અગ્રિમૌ કંસ-ઘાતાય લબ્ધ-તૃષ્ણૌ રામ-કૃષ્ણૌ ચિત્રાયમાણાનાં પિત્રાદીનાં ચરણ-વન્દનાયાનન્દનાય ચ મધુરં વિધુરતા-વિધુનનમ્ અપિ ગદન્તૌ ગદ્ગદ-વર્ણ-રાશિભિર્ આશીર્ અનુગામ્ અનુજ્ઞામ્ આદાય પ્રસાદાયસમ્પદા યદા તત્-સ્થાનાત્ પ્રસ્થાનાય પદારવિન્દં દદાનાવ્ અદૃશ્યેતાં તદા તદાદીનાં સન્-મદાલિભિઃ સમમ્ અદ્વન્દ્વતાં વિન્દદ્ દિવ્ય-દુન્દુભિ-
દ્વન્દ્વ-વૃન્દ-વાદ્યમ્ અશેષાભિવાદ્યતયા સમુલ્લલાસ ।
[10] તથા ચ શ્રી-કૃષ્ણમ્ ઉદ્દિશ્ય શ્લોકયન્તિ-
કંસ-ધ્વંસ-કૃતે યદા નિજ-ગૃહાત્ કૃષ્ણેન યાત્રા કૃતા
તર્હ્ય્ આરમ્ભત એવ દુન્દુભિ-શતં વૃન્દારકૈર્ વાદિતમ્ ।
આસ્તામ્ અન્ય-કથા યથા સ ચ પિતા માતા ચ સા ચિન્તયા
ક્લાન્તાત્માપિ મુદં સમસ્ત-ભવિકાનન્દસ્ય મૂલં યયૌ

[11] અથ રથ-સ્થાને સાનેક-વેદાદિ-ઘોષ-મઙ્ગલ-પોષં કૃતાગમનયોર્ અનયોઃ સર્વતઃ સર્વમ્ એવ ગોકુલમ્ આકુલં બભૂવ । [12] તત્ર ચૈકતઃ શ્રી-વ્રજ-રાજાદયઃ પરતસ્ તુ તદીય-જાયાદય ઇતિ સ્થિતે પ્રસ્થિતેર્ અનુજ્ઞાપનાય પણાયતિ પરિતઃ કૃતાઞ્જલિ-સઞ્જને કઞ્જ-લોચને સર્વેઽપ્ય્ ઊચુઃ- અસ્માભિર્ ભવતા પ્રસ્મારિત-સર્વૈઃ સર્વૈર્ અપિ ભવતા સમમ્ એવાગમનીયમ્ । યતઃ-
માતા ભસ્ત્રેવ સેયં બક-શમન તવ ત્વદ્-વશ-શ્વાસ-વર્ગા
સોઽયં તાતશ્ ચ તદ્વત્ કિમ્ અપરમ્ અખિલં ગોકુલં તાદૃગ્ એવ ।
સર્વેષાં શશ્વદ્ અન્તર્-હૃદિ વસસિ યતસ્ ત્વં તતસ્ ત્વાં વિના કિં
ગેહૈર્ અર્થૈઃ શરીરૈર્ અસુભિર્ અપિ ભવેત્ પ્રાણિનાં ગોકુલસ્ય

[13] તદ્ એવમ્ અસ્ર-સ્તમ્ભં લમ્ભયત્સુ ગોપ-સભાસત્સુ તાદૃશ-દૃશા શ્રી-કમલ-દૃશા સ્વયમ્ ઉક્તમ્-
યૂયં મે પ્રાણતોઽપિ પ્રિયતમ-સુહૃદો યન્-નિમિત્તં દવાગ્નિં
મેનેઽહં પાનકાભં તમ્ અપિ ગિરિ-વરં કન્દુક-પ્રાયમ્ એવ ।
યદ્યપ્ય્ એતન્ ન યુક્તં વચસિ રચયિતું સ્યાદ્ અથાપિ ક્લમં વઃ
પશ્યંસ્ તત્ તદ્ યથા પ્રાગ્ અકરવમ્ અધુના તદ્વદ્ એવ પ્રવચ્મિ

[14] કિં ચ, શ્રીમત્-પિતૃ-ચરણાનાં પ્રતિનિધિતયા તત્-તત્-પ્રતિવિધિ-રચનાય તદ્-અગ્રજ-યુગ્મં વ્રજનિષ્ઠમ્ એવ તિષ્ઠતાત્; અઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગ-રૂપતયા તદ્ અનુજ-યુગ્મન્ તુ સઙ્ગમ્ એવ સઙ્ગચ્છતાત્ ।
[15] અથ તત્ર તત્ર યત્નતસ્ તેષુ યુક્તેષુ યથા-યથં નિયુક્તેષુ યથા યથા માતૃ-તદ્-યાતૃ-પ્રભૃતિષુ પિતૃ-ભ્રાતૃજ-સ્વ-ભ્રાતૃ-પ્રચિતિષુ ચાનુજ્ઞાપન-સમાપનં તથા તથા વર્ણનં લુપ્ત-વર્ણ-પદતામ્ આપ્નોતીત્ય્ અલમ્ અતિ-પ્રસઙ્ગેન ।
[16] કિન્તુ તેષાં કંસ-હનનેઽતિવિલમ્બં વિના પ્રત્યાગમને ચ નાસમ્ભાવનાસીદ્ ઇતીદમ્ એવ વિષીદન્ મર્મતામ્ અતિચક્રામ ઇતિ । [17] કથાં સમાપ્ય સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ પુનર્ ઉવાચ-
યન્ મયેદં પુરા-વૃત્તં પુરા વૃત્તં પ્રતીયતામ્ ।
રાજન્ સુરારિ-હન્તાયં તવ ક્રોડે મુરાન્તકઃ

[18] તદ્ એવમ્ આયતિ-રમ્યં નિશમ્ય શ્રી-વ્રજ-રાજેન ચ તં પરસ્પરાસ્ર-સાર્દ્રાઙ્ગતયાલિઙ્ગિતં નિશામ્ય સર્વેઽપ્ય્ આનન્દ-ગર્વેણ નિજ-નિજ-ગમ્યં જગ્મુઃ । યદા શ્રી-વ્રજ-રાજ્ઞી તમ્ અન્તરઙ્ગ-દ્વારાહૂય ભૂયઃ પરિરભ્ય નવમ્ ઇવ લભ્યં ચકાર ।
[19] અથ રાત્રિ-કથાયામ્ આરબ્ધ-પ્રથાયાં શ્રી-રાધા-માધવયોર્ અગ્રતઃ સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-અયિ સમ્પ્રતિ સન્તત-લબ્ધ-કૃષ્ણાસઞ્જને તત્-કાન્તિ-નર્તિત-નેત્ર-ખઞ્જને સર્વાધિકે શ્રી-રાધિકે પુનર્ ઇદં પુરા-વૃત્તં કર્ણ-વૃત્તં ક્રિયતામ્ । અથવા તદા રથ-પથમ્ આગતે સસમાજે વ્રજ-યુવરાજે તત્-પ્રેયસીનાં વૃત્તં મન્-મતિ-વૃત્તિમ્ અતિવૃત્તં કથં કથયિતું શક્નોમિ ?
તથા હિ-
મૂર્ખત્વં નિર્ઘૃણત્વં હરિ-હરણમ્ ઇહ ક્રૌર્યમ્ અક્રૂર-નામ્ના
સર્વેષાં બુદ્ધિ-લોપં શકુન-સુભગતા-કલ્પનં ચાત્ર કૃત્યે ।
ધાતુઃ પશ્યેતિ શશ્વદ્ વિકલિત-વચસામ્ આર્ય-ગોષ્ઠી-ગતાનાં
ધીરાણામ્ અપ્ય્ અમૂષાં ભ્રમ-જનિત-દશા હન્ત માં દન્દહીતિ

નોપાલભ્યો વિધાતા સ તુ ભવતિ પરસ્ તદ્વદ્ અક્રૂર-નામા
કિન્ત્વ્ એષ પ્રાણ-નાથઃ સ્વ-વિરહ-કૃદ્ ઉપાલભ્યતે નન્દ-પુત્રઃ ।
એવં તાસાં મૃદૂણામ્ અપિ દૂત-હૃદય-જ્વાલ-રૂપૈર્ વિલાપૈર્
અદ્યાપિ સ્મર્યમાણૈઃ પ્રતિપદમ્ અપિ નસ્ તપ્યતે ચિત્ત-વૃત્તિઃ

આભિર્ ભાગ્યં વધૂનાં મધુ-નગર-ભુવાં યન્ નુતં ભાવિ-કૃષ્ણ-
પ્રેક્ષાયાં હન્ત તસ્માદ્ ગતિર્ અપિ ચ નિજા તત્ર ચૈષીતિ શઙ્કે ।
ઇચ્છાં ચાસાં મૃદૂનાં સ્વયમ્ અપિ રહસિ પ્રેક્ષ્યમાણે નિજાઙ્ગે
લજ્જા-વિસ્તાર-ભાજામ્ અસકૃદ્ અહહ તાં ચિન્તયિત્વા દુનોમિ

તાસાં નાતિ-પ્રતીતિં મધુ-પુર-ગમને શ્રી-હરેઃ કુર્વતીનાં
વજ્રાણાં પાત-તુલ્યઃ શિરસિ યદ્ અભવત્ તદ્ રથારોહ-જલ્પઃ ।
તસ્માન્ નિન્દા કૃતા યદ્ વ્રજ-પતિ-સદસામ્ અપ્ય્ અમૂદૃગ્ભિર્ ઉચ્ચૈર્
દુઃખ-પ્રાચુર્યમ્ એતન્ મમ વિકલયતિ સ્વાન્તમ્ અદ્યાપિ હન્ત

આયાત પ્રાણ-સખ્યો વયમ્ ઇહ નિકટાઃ કોટયઃ પ્રાણ-નાથં
પ્રીત્યાવૃત્તં વિતન્મઃ કિમ્ ઇવ ગુરુ-જના નઃ કરિષ્યન્તિ નામ ।
ઇત્થં તાસ્ તં દ્રવન્તીર્ મૃદુ-ચરિતવતીર્ અપ્ય્ અલં તીવ્ર-ભાવાઃ
ક્ષિપ્તાશ્ ચક્રુર્ યદ્ અન્યે તદ્ ઇહ મમ બલાત્ પ્રાણ-ઘાતં કરોતિ

હા હા સા રાસ-ગોષ્ઠી નવ-નવ-મિલનોલ્લાસ-શશ્વદ્ વિલાસા
તલ્-લીલા-કલ્પ-વલ્લી-સમુદય-જનુષામ્ અઙ્કુર-શ્રીઃ ક્વ યાતા ?
હા ધિગ્ યાક્રૂર-નામ્ના કિતવ-નૃપતિના દીક્ષિતા ગોપ-ગોષ્ઠી
સેયં તત્-સર્વ-નાશિન્ય્ અજનિ કુત ઇતિ ક્રોશિકા માં દહન્તિ

આસ્તાં રાસાદિ-લીલાવલિર્ અપિ લલિતા હા દિનાન્તે નિશાન્તેઽપ્ય્
અઞ્ચન્ ગોભિર્ વિલાસી સહ-સખિ-નિચયઃ સાગ્રજઃ કૃષ્ણ-ચન્દ્રઃ ।
અસ્માન્ નેત્રાન્ત-લક્ષ્મી-વિલસિત-કલયા પુષ્ટવાન્ સુષ્ઠુ યસ્ તં
ગોપાસ્ તૂર્ણં નયન્તિ ક્વ સમમ્ ઇતિ ગિરો ગોપિકા માં તુદન્તિ

[20] તદ્ એવં સ્થિતે-
રાધા યદ્યપિ મૂર્છિતા સમભવત્ તસ્યાસ્ તથાપિ પ્રિયશ્
ચિત્તાન્તઃ સ્ફુરતિ સ્મ તદ્વદ્ અભિતો યદ્વચ્ છતાઙ્ગં ગતઃ ।
સોઽયં યદ્યપિ દૃષ્ટિ-કૃષ્ટિમ્ અકરોદ્ અસ્યાઃ સકાશાન્ નિજ-
ક્ષોભાદ્ બિભ્યદ્ ઇયં તથાપ્ય અનુદિશં હા તદ્-દૃશિ વ્યાનશે

તસ્યાં સભાયાં રુરુદુર્ યદ્ એતા
ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ ।
તત્ર સ્મૃતેઽદ્યાપિ મનો મમેદં
ખેદં ભજત્-પ્રાણ-ભૃતિં ન વષ્ટિ

એવં બત સુદતીનાં
રુદતીનામ્ અપ્ય્ અરુન્તુદઃ સ રથી ।
અક્રૂરઃ ક્રૂર-મનાઃ
દૂરં હરિમ્ અહૃત સૂરજા-પુરમ્

કૃષ્ણસ્ તન્ મુખ્ય-વર્ગસ્ તદ્-અનુગત-રથસ્ તત્-પતાકા-તદ્-ઉદ્યદ્-
ધૂલીનાં પાલિર્ ઇત્થં ક્રમમ્ અનુ નિમિષ-પ્રોજ્ઝિતં વીઇક્ષ્યમાણા ।
પ્રત્યાવૃત્તૌ નિરાશા વ્રજ-યુવતિ-તતિઃ પ્રાણમ્ અત્યક્ષ્યદ્ એષ
પ્રાક્ ચેન્ નાત્માગતિ-સ્વીકૃતિ-કૃતિ-લિપિભિઃ સત્યમ્ અત્ર વ્યધાસ્યત્

યદ્યપિ સુર-મુનિ-કથિતા
સ્વસ્યાગતયે વિલમ્બિતા જ્ઞાતા ।
તદ્ અપિ ચ વલયિત-તૃષ્ણે
નાસ્યાં કૃષ્ણેન નાદૃતિઃ કલિતા

[21] તત્ર તસ્ય તાસાં ચ સ-સ્વેદ-જલ-કુઙ્કુમ-રાગેણ સાશ્રુ-કજ્જલ-ભાગેન ચ મુહુર્ મિથો લિખિતા દૂત્ય-સઙ્ગત-મધુમઙ્ગલ-પત્રિકાઃ પત્રિકા યથા-
આયાસ્યામ્ય્ આશુ હત્વા તમ્ અધિ-મધુપુરં કંસમ્ અપ્ય્ અસ્તિ દૂરં
વત્સાદ્ય્-આઘાત-ધામ્નઃ પુરમ્ અપિ કિમ્ અદસ્ તત્ પ્રિયાઃ કુત્ર દુઃખમ્?
કિન્ત્વ્ અન્યત્ પ્રાર્થિતં યદ્ ભવદ્ભિર્ ઉચિતં તદ્ વિધત્ત પ્રસત્ત્યા
પ્રાણે પ્રાણેશ્વરીભિર્ મયિ કિમ્ અયિ પરં હન્ત મન્તવ્યમ્ અન્તઃ

ગચ્છન્ નેષ ત્વમ્ અદ્ય સ્ફુરસિ દયિત ભોઃ કંસ-ઘાતં વિધાય
સ્વીકર્તું રાજતાં તત્ કથમ્ અથ ભવતાદ્ આગતિસ્ તે વ્રજાય?
તસ્માદ્ અસ્માભિર્ અર્થ્યં તદ્ ઇદમ્ ઇહ ભવાંસ્ તત્ર નાના-વિરાજત્-
તીર્થે સર્વાર્થદે નઃ સ્મૃતિમ્ અનુ દદતામ્ અઞ્જલીનાં ત્રયાણિ

નાલં મે રાજ્ય-લિપ્સા કથમ્ અપિ વલતે નિર્મમે તત્ર સત્યં
કંસં હત્વા યદૂનાં સુખમ્ અભિવલયન્ન્ અસ્મિ ચાયાત-કલ્પઃ ।
બદ્ધઃ સ્યાત્ કૃષ્ણ-સારઃ સપદિ વિધિ-વશાત્ તર્હિ કિં પાર્થિવાદેર્
માનસ્ તસ્મિન્ સુખાય પ્રભવતિ ન વનં નાપિ કાન્તા-સુસઙ્ગઃ

વૃન્દં ક્રીડા-વનાનાં બહુ-વિધમ્ અભિતોઽપ્ય્ અસ્તિ તત્રાથ રાજ્ઞાં
કન્યા બહ્વ્યોઽપિ કાન્તાસ્ તવ વિભવ-વશાદ્ ઉદ્ભવિષ્યન્તિ ધન્યાઃ ।
તત્-તલ્-લાભે મનસ્ તે કથમ્ ઇહ ભવિતાસ્માસુ વા કિં તપોભિર્
લબ્ધે ભોગે વિચિત્રે પુનર્ અપિ તનુમ્ આનીહતે વન્ય-વૃત્તીઃ

સત્યં તાઃ કેલિ-વન્યા વિદધતિ લષિતં સર્વતઃ સત્યમ્ એવ
ક્ષોણી-પાલાદિ-કન્યાઃ પરમ-ગુણ-ગણ-સ્તોત્ર-ભાજઃ સ્ફુરન્તિ ।
સત્યં કુર્વે ત્રિલોકી મમ ન હિ રતિદા નાપિ તત્રસ્થ-રામા
યદ્વદ્ વૃન્દાવનં મે તદ્-અનુગત-રમા યદ્વદ્ એતા ભવત્યઃ

સા તે સર્વાઙ્ગ-શોભા બત સમધિગતા યેન નેત્રેણ યેન
શ્રોત્રેણાશ્રાવિ વંશી સમગમિ વપુષા યેન ચ સ્પર્ષ-લક્ષ્મીઃ ।
તેનૈવાલક્ષિ દૂરં ગમનમ્ અવગતં તેન સન્દિષ્ટમ્ ઉગ્રં
તેન સ્વં વિપ્રલબ્ધં રચિતમ્ ઇતિ હહા જીવિતં ધિગ્ વિધિં ધિક્

યેયં દૃષ્ટિર્ મયા વશ્ છવિ-પરિકલનાત્ કૃષ્યતે યા શ્રુતિર્ વાગ્
દૂરસ્થા રચ્યતે યા તનુર્ અપિ મિલનાદ્ દવ્યતે સ-વ્યપેક્ષમ્ ।
યદ્ય્ એતાસ્ તત્ર તત્ર પ્રતિકૃતિ-કૃતયે ન હ્ય્ અધીના મમ સ્યુસ્
તર્હ્ય્ એતાઃ સ્વૈરિણીર્ વા કથમ્ અહમ્ અહહ પ્રાણ-સખ્યઃ સહેય?

અક્રૂર-ક્રૂર-ભાવં વિધિર્ અશુભ-વિધિં મિત્રમ્ આમિત્ર-ચર્યાં
યસ્યામ્ અસ્યાં દશાયાં સરભ-સમગમત્ તત્ર કાન્યસ્ય વાર્તા?
અસ્મજ્ જીવોઽપ્ય્ અજીવ-સ્થિતિમ્ ઇહ નિયતં પ્રાપ્નુયાદ્ એવમ્ અત્ર
સ્વામિન્ ન વ્યાધિવત્ તત્-પ્રતિવિધિર્ ઉદિયાત્ કાલ-કલ્પે વિલમ્બે

આયાસ્યામ્ય્ એવ શીઘ્રં ન ખલુ મમ મનસ્ય્ અન્ય-વાર્તાસ્તિ કાચિત્
કાચિદ્ વા દૈવતઃ સ્યાત્ તદ્ અપિ ન ભવતી-જાતુ દીનાસ્ ત્યજાનિ ।
યા યા મધ્યે મદ્-આપ્તિર્ મુહુર્ ઇહ ભવિતા તાં પુનઃ સ્વપ્ન-રૂપાં
મા શઙ્કધ્વં યથા પ્રાગ્ અસતિ ચ વિરહે શઙ્કમાના બભૂવ

ઇતિ ।
એતાવન્ માનમ્ અન્યાસાં વાચિકં હરિણાજનિ ।
રાધાયા મૂકતાનૂકમ્ અમિતં યત્ તુ નિર્મમે

તતઃ સ્વ-વૃન્દેન નિશાન્તમ્ આપિતા
બલેન બાલાસ્ તદ્ ઉરીકૃતાગતિમ્ ।
પ્રાચીન-તદ્-રીતિ-શતેન નિશ્ચિતાં
વિનિર્માણા મુહુર્ એવ તાં જગુઃ

[22] તદ્ એવં સ્નિગ્ધકણ્થસ્ય કથિતમ્ અનુ વ્યથિત-મનસિ શ્રી-રાધિકાદિ-સદસિ
વિકલઃ કમલ-લોચનઃ સ્વયમ્ એવ સમવોચત-
રાધે શ્રવસિ નાવેશં કુરુ કિન્તુ વિલોચને ।
વૃત્તં સન્ મન્યસે હન્ત વર્તમાનં ન વીક્ષસે

ઇતિ શ્રી-શ્રી-મદ્-ઉત્તર-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ વ્રજ-પતિ-વિસર્જન-કષ્ટં
નામ ષષ્ઠં પૂરણમ્ ॥ 6 ॥
અથૈકોનત્રિંશં પૂરણમ્
ભાવિ-કથા-પ્રમાણ-પ્રથનમ્
[1] અથ ભાવિ-કથાન્તરાવતારણાય ક્રમાત્ પ્રમાણં નિરૂપ્યતે । તદ્ એવં તત્ર મઙ્ગલ-ભજને સ્થિતે વ્રજ-જને પુનર્ અત્ર દુઃસ્થિતે પૂર્ણિમા-વૃન્દેઽપૂર્ણ-મનસ્તયા વિવિક્તમ્ અનુ વિવિક્તવત્યૌ ।
[2] તથા હિ-યદા કેશિ-મથનસ્ય વ્રજાન્ મથુરાગમન-સમનન્તરમ્ અનન્તરમ્ એવ તજ્-જન-દુઃખમ્ ઈક્ષિતુમ્ અક્ષમતયા તદ્-અતિદૂર-ક્ષિતિ-સ્થિતિઆં ગતયોર્ મધુમઙ્ગલ-સઙ્ગત-વૃન્દા-પૂર્ણિમયોશ્ ચિરમ્ એકાન્ત-વન-નિશાન્તતાસીત્ । તદા ચ નાના-સંવદમાનયોર્ અનયોઃ સંપ્રતિ સંવદનમ્ એવં બભૂવ ।
[3] યથા-યદા સાલ્વ-યુદ્ધમ્ ઉદ્બુદ્ધં તદ્-દુઃખેન ચ ગોષ્ઠં રુદ્ધમ્ । તદા તત્-તદ્-વૃત્તં વિદ્નમાના વૃન્દા સ-રુદિતમ્ ઉદિતવતી-ભગવતિ ! કિમ્ અનન્તરમ્ અન્તરં ભવિતેતિ ન પ્રવિશતિ મે હૃદયમ્ ।
[4] અથ પૂર્ણિમા ગદ્ગદ-પૂર્ણં ગદતિ સ્મ-મમ ચ વિગમિત-સર્વાલોકેન શોકેન વપુર્ અપિ ન સ્ફુરતિ, કિઇમ્ ઉત પુરઃ-સ્થિતમ્ આસ્તાં તાવદ્ અપુરઃસ્થિતમ્ ?
[5] વૃન્દાહ-યોગમાયયા ભવત્યાઃ સ્વ-ગોપનાર્થમ્ એવ તપસ્વિ-વેષેણ ભવન્ત્યાઃ કથં મધ્યે મધ્યે જ્ઞાનં પરાહન્યતે ?
[6] પૂર્ણિમાહ-લીલા-શક્તિ-રૂપવત્યા ભવત્યા યથા ।
[7] વૃન્દાહ-તચ્ ચ કથમ્ ?
[8] પૂર્ણિમાહ-યા કાચિદ્ એકા રતિ-પ્રેમ-પ્રણય-રાગાનુરાગ-મહાભાવ-પર્યન્ત-વૃત્તિ-મયી પ્રીતિ-નામ્ની હરેઃ શક્તિર્ વિરાજતે, સા સર્વત્ર પ્રવલાયાસ્મદ્-આદીનાં પરમાશ્રય-રૂપં શ્રી-કૃષ્ણમ્ અપિ શશ્વન્ મોહયતિ । યથા-
તતો વત્સાન્ અદૃષ્ટ્વૈત્ય પુલિનેઽપિ ચ વત્સપાન્ ।
ઉભાવ્ અપિ વને કૃષ્ણો વિચિકાય સમન્તતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.13.16] ઇતિ ।
[9] વૃન્દાહ-તદ્ એતદ્ અપિ સાર્વત્રિકં ન દૃશ્યતે, કારણં તુ ન પરામૃશ્યતે ॥
[10] પૂર્ણિમાહ-સ-પ્રેમ-ભક્તાનાં નિકટીભાવત એવ સા શક્તિઃ શ્રી-કૃષ્ણેઽપિ રુચિં પ્રકટય્ય પ્રકટીભવતિ ।
[11] વૃન્દાહ-પ્રસ્તુતે કિમ્ આયાતમ્ ?
[12] પૂર્ણિમાહ-પરમ-પ્રેમવતાં શ્રીમતિ વ્રજે વસતાં સઙ્ગાદ્ વયમ્ અપિ ।કિં બહુના, શ્રી-કૃષ્ણઃ સ્વયમ્ અપિ પ્રેમ-ગઙ્ગા-પ્રવાહમ્ અનુ મગ્ના ઉન્મગ્નાશ્ ચ ભવન્તઃ સંવિદમ્ અસંવિદં ચ પ્રતિપદ્યામહે ઇતિ ।
[13] વૃન્દાહ-તર્હિ કાસ્મદ્ આશાયા ગતિઃ ?
[14] પૂર્ણિમાહ-ભવત્યા ઇવ સ્વપ્નેઽપિ પરિદેવનામ્ એવ સેવમાનાયાઃ કૃત-ક્ષપણાયામ્ અનન્તર-ક્ષપાયાં કોઽપિ ગોપિતાત્મા પુરુષઃ પુસ્તકમ્ ઇદં મમ હસ્ત-વિન્યસ્તં ચકાર ।વિચારય તદ્ ઇદમ્ ઇતિ વદન્ પુનર્ અવદન્ન્ એવ કુત્રાપિ ચચાર ચ । તતસ્ ત્વમ્ અત્ર કાચ-કામલામલ-કાર-દુષ્પાર બાષ્પાનુમોચન-પર-લોચનાયાં મયિ લોચનાયમાના ભવ ।
[15] વૃન્દા તુ તદ્-વન્દમાના પ્રોવાચ-
પર્ણેષુ સ્વર્ણ-વર્ણેષ્વ્ અમર-પતિ-મણિ-પ્રખ્યતાવર્ણ્ય-વર્ણૈર્
નિર્વર્ણ્યૈર્ ગઢતમ્યામ્ અપિ ચિતમ્ અભિતો રત્ન-સઙ્કીર્ણ-ગાત્રમ્ ।
આમુક્ત-સ્વચ્છ-મુક્તા ગુણમ્ ઇદમ્ અનુ યત્ પુસ્તકં કૃષ્ણ-શોભાં
તદ્-વસ્ત્રાદિ-પ્રયુક્તાં સ્વયમ્ ઇહ સ ઇવ પ્રાદુરસ્તીતિ વિદ્મઃ

(સ્રગ્)
[16] પૂર્ણિમા સાનન્દમ્ આહ-તર્હિ પરમમ્ અર્હિતમ્ એવ તદ્ ઇદમ્ અસ્મન્-મનઃ સંવિદં વિદિતાં કરિષ્યતીતિ ત્વરિતમ્ એવ વાચય ।
[17] વૃન્દા સ-પ્રમદ-વૃન્દં તદ્-વાચનાસ્પદમ્ આચચાર ।પ્રથમં તાવદ્ બહિર્ વિહિતાન્ નામ-વર્ણાન્ નિર્વર્ણયન્તી વર્ણયામાસ-અત્ર કલિત-ત્વદ્-ભાગ-ધેયં શ્રીમદ્-ભાગવત-ભાગ-સમ્ભાગ-જાગરૂકં પાદ્મોત્તર-ખણ્ડસ્ય ખણ્ડં નિધ્યેયમ્ ।મધ્યે મધ્યે તત્-તત્-પોષણાય સંચિતં કિઞ્ચિદ્ અન્યદ્ અન્યદ્ અપિ ઇતિ ।
[18] અથ પ્રથમં પઠ્યતામ્ ઇતિ પૂર્ણિમા-કથનાનન્તરં વૃન્દા પપાઠ--[19] અથ શ્રી-ભાગવત-પદ્યાનિ-
તસ્મિન્ નિપતિતે પાપે સૌભે ચ ગદયા હતે ।
નેદુર્ દુન્દુભયો રાજન્ વ્યોમ્નિ દેવ-ગણેરિતાઃ ।
સખીનામ્ અપચિતિં કુર્વન્ દન્તવક્રો રુષાભ્યગાત્ ॥ (10.77.37)
શ્રી-શુક ઉવાચ-
શિશુપાલસ્ય શાલ્વસ્ય પૌણ્ડ્રકસ્યાપિ દુર્મતિઃ ।
પર-લોક-ગતાનાં ચ કુર્વન્ પારોક્ષ્ય-સૌહૃદમ્ ॥
એકઃ પદાતિઃ સઙ્ક્રુદ્ધો ગદા-પાણિઃ પ્રકમ્પયન્ ।
પદ્ભ્યામ્ ઇમાં મહા-રાજ મહા-સત્ત્વો વ્યદૃશ્યત ॥
તં તથાયાન્તમ્ આલોક્ય ગદામ્ આદાય સત્વરઃ ।
અવપ્લુત્ય રથાત્ કૃષ્ણઃ સિન્ધું વેલેવ પ્રત્યધાત્ ॥ (10.38.1-3) ઇત્ય્ આદિ ।
[19] તદ્-અન્તે ચ-
કૃષ્ણોઽપિ તમ્ અહન્ ગુર્વ્યા કૌમોદક્યા સ્તનાન્તરે ।
ગદા-નિર્ભિન્ન-હૃદય ઉદ્વમન્ રુધિરં મુખાત્ ॥
પ્રસાર્ય કેશ-બાહ્વ્-અઙ્ઘ્રીન્ ધરણ્યાં ન્યપતદ્ વ્યસુઃ।
તતઃ સૂક્ષ્મતરં જ્યોતિઃ કૃષ્ણમ્ આવિશદ્ અદ્ભુતમ્ ।
પશ્યતાં સર્વ-ભૂતાનાં યથા ચૈદ્ય-વધે નૃપ ॥
વિદૂરથસ્ તુ તદ્-ભ્રાતા ભ્રાતૃ-શોક-પરિપ્લુતઃ ।
આગચ્છદ્ અસિ-ચર્માભ્યામ્ ઉચ્છ્વસંસ્ તજ્-જિઘાંસયા ॥
તસ્ય ચાપતતઃ કૃષ્ણશ્ ચક્રેણ ક્ષુર-નેમિના ।
શિરો જહાર રાજેન્દ્ર સ-કિરીટં સ-કુણ્ડલમ્ ॥
એવં સૌભં ચ શાલ્વં ચ દન્તવક્રં સહાનુજમ્ ।
હત્વા દુર્વિષહાન્ અન્યૈર્ ઈડિતઃ સુર-માનવૈઃ ॥
વૃતશ્ ચ વૃષ્ણિ-પ્રવરૈર્ વિવેશાલઙ્કૃતાં પુરીમ્ ॥ (10.78.8-13,15)
[20] પૂર્ણિમા પ્રાહ સ્મ-અત્રેદમ્ અધિગતમ્ । યદા સાલ્વ-વધઃ સમ્બદ્ધસ્ તદા ગદામ્ આદાય દન્તવક્રઃ સન્નદ્ધસ્ તત્ર ચઙ્ક્રમ્યતે સ્મ । શ્રી-કૃષ્ણ-ગદયાપ્ય્ ઉત્ક્રમ્યતે સ્મ ઇતિ ।
[21] અથ તદ્-અન્તે તદ્-અન્તેવાસિની વૃન્દા સન્દિદેહ-ભગવતિ ! તદ્ ઇદં મમ મતિમ્ અતીતમ્ । કદા નામાવધારિતવાન્ વિદૂર-ધામા દન્તવક્ર-નામા તત્-ક્ષણારબ્ધ-સાલ્વ-વધાભિધાનમ્ ? અવધારયતુ વા કથં તદૈવ દૈવતમ્ ઇવ દૂર-નિજ-દેશાત્ તદ્-દેશં પ્રવિવેશ । તત્રાપિ ગદા-પાણિઃ સન્ પદાતિર્ એવ કેવલ એવ ચેતિ કથમ્ ઇવ ?
[22] પૂર્ણિમા પ્રાહ સ્મ-ઉત્કૃષ્ટં પૃષ્ટમ્ । કિન્તુ તદ્-અનન્તર-વાચનયાપિ રોચય નિજ-વાચમ્ ।
[23] વૃન્દા તદ્ અપિ વાચયતિ સ્મ-અથ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડ-ગદ્યાનિ-અથ શિશુપાલં નિહતં શ્રુત્વા દન્તવક્ત્રઃ કૃષ્ણેન યોદ્ધું મથુરામ્ આજગામ । કૃષ્ણસ્ તુ તચ્ છ્રુત્વા રથમ્ આરુહ્ય તેન યોદ્ધું મથુરામ્ આયયૌ । દન્તવક્ત્ર-વાસુદેવયોર્ અહોરાત્રં મથુરા-પુર-દ્વારિ યમુના-તીરે સઙ્ગ્રામઃ સમવર્તત કૃષ્ણસ્ તુ ગદયા તં જઘાન । સ તુ ચૂર્ણિત-સર્વાઙ્ગો વજ્ર-નિર્ભિન્ન-મહીધર
ઇવ ગતાસુર્ અવનિ-તલે પપાત । ઇતિ ।
[24] તદ્ એવં વાચયિત્વા વૃન્દા પપ્રચ્છ-તદ્ ઇદં પુરાણ-દ્વયં પ્રત્યુત પરસ્પરં વિરુદ્ધમ્ ઇવ બુદ્ધમ્ ઇતિ ।
[25] એતદ્-ઉત્તરં પૂર્ણિમાયાઃ પુનસ્ તત્-તદ્-વચન-લબ્ધ-વિજ્ઞાન-પૂર્ણિતાયા ઉત્તરમ્-ન હિ ન હિ ! કિન્તુ શ્રીમદ્-ભાગવતસ્ય તાવદ્ અસંબદ્ધ-ભાષિતા ન સમ્ભવતિ । તથા પુરાણાન્તરેણ સમ્ભવતિ ચૈક-વાક્યત્વે વાક્ય-ભેદો ન ન્યાય્ય ઇતિ વાક્યૈક-વાક્યતાન્યથાનુપપત્ત્યા તદ્ ઇદં ગમ્યતે ।
યત્ર પ્રથમં સાલ્વસ્યેવ શિશુપાલેન સહ રાજસૂયમ્ અનાગતસ્ય તસ્ય પૃથ્વી-પ્રકમ્પન-ગતિ-સમ્પત્તયા પ્રસિદ્ધતયા મહા-સત્ત્વતયા સિન્ધુતયા વજ્ર-નિર્ભિન્ન-મહીધરતયા ચ પઠિતયા સહસા પ્રબલતમતાં પ્રાપ્તઃ સોઽયમ્ ઇત્ય્ અવગતસ્ય સ્મર-હરારાધનં તર્ક્યતે । યત્ર એવ વરાભાસેન નિર્વાસ્યતઃ પાદ-ઘાત-પ્રતીક-સઙ્ઘાતયોર્ અનુસન્ધાનમ્ અદુઃસન્ધાનમ્ અવધીયતે ।
તત્ર ચ સતિ મનોરથ-ગતિ-પ્રથકસ્ય મુરમથન-રથસ્ય ચ વૈભવં સુસમ્ભવમ્ અવગમ્યતે । તથા હરિ-લિપ્સિત-સંપ્રહાર-લીલાં વલયિતુર્ મનોજવતાં કલયિતુસ્ તત્-તદ્-વૃત્ત-સંચારણાવિશારદસ્ય શ્રી-નારદસ્ય ચ સાહાયકમ્ ઉદીક્ષ્યતે ।
[26] તદ્ એવમ્ એવ શ્રી-ભાગવતે-
સખીનામ્ અપચિતિં કુર્વન્ દન્તવક્રો રુષાભગાત્ ।
શિશુપાલસ્ય શાલ્વસ્ય પૌણ્ડ્રકસ્યાપિ દુર્મતિઃ ॥
ઇત્ય્ અત્ર શાલ્વોઽપિ ગણિતઃ ।
પાદ્મે ચ-કૃષ્ણસ્ તુ તચ્ છ્રુત્વા ઇતિ ગદિતમ્ । કિન્તુ-મહા-સત્ત્વો વ્યદૃશ્યત [ભ્પ્ 10.78.2] ઇતિ યચ્ છ્રી-ભાગવત-વચનં તત્ તુ દૃષ્ટોઽપ્ય્ અસૌ શ્રી-નારદ-વચનેન વિજ્ઞાત-તત્ત્વ ઇતિ ગમ્યતે ।
તથા ચ સતિ નિહત-શિશુપાલં શ્રી-ગોપાલમ્ ઇન્દ્રપ્રસ્થાદ્ અકૃત-પ્રસ્થાનં નિશમ્ય મથુરામ્ આગમ્ય પથિ નિર્દ્વન્દ્વં તં પ્રતિ દ્વન્દ્વ-યુદ્ધેન પરિપન્થિતાચરણાય સ્થિતઃ । પ્રાગ્ એવ તં દ્વારકાં પ્રસ્થિતમ્ આકલય્ય સંશય્ય કૃત-વિચાર-ચક્રઃ સ ખલુ દન્તવક્રસ્ તચ્ ચક્રપાણિઃ સ્વયં લીલા-સુખ-સારદેન શ્રી-નારદેન સાલ્વ-વધાદિકમ્ અવધારયામાસે । દ્વારકા-નાથશ્ ચ તથા તત્-કથનયા
તદ્-આગમન-સાક્ષાત્કાર-પ્રથનયા ચ મનોવદ્ અતીત-પથેન તેન રથેન તત્રાપયામાસે । નૂનમ્ ઇતિ મત-દ્વયમ્ અનૂનમ્ એક-મતં સ્યાત્ । તદ્ ઇદમ્ અપિ વ્યક્તમ્ અદ્ય શ્વ એવ વિશેષાદ્ વ્યક્તં ભવિષ્યતિ । પુનર્ ઉત્તરમ્ ઉત્તર-વિષયી-ક્રિયતામ્ ।
[27] અથ વૃન્દા પઠતિ સ્મ । પઠન્તિઈ ચ નટન્તીવાસીત્ । તત્ર પૂર્વવત્ તદ્-ગદ્યં, યથા- કૃષ્ણોઽપિ તં હત્વા યમુનામ્ ઉત્તીર્ય નન્દ-વ્રજં ગત્વા પ્રાક્તનૌ પિતરાવ્ અભિવાદ્ય આશ્વાસ્ય તાભ્યાં સાશ્રુકણ્ઠમ્ આલિઙ્ગિતઃ સકલ-ગોપ-વૃદ્ધાન્ પ્રણમ્યાશ્વાસ્ય રત્નાભરણાદિભિસ્ તત્રસ્થાન્ સન્તર્પયામાસ । ઇતિ ।
[28] તદ્ એતત્ પઠિત્વા ચ વૃન્દા પુનર્ ઉચ્છલદ્-બાષ્પં પપ્રચ્છ-તદ્ ઇદમ્ અપિ કિં શ્રીમદ્-ભાગવત-સંમતમ્ ?
[29] પૂર્ણિમા પૂર્ણ-મનાઃ પ્રાહ સ્મ-દૃશ્યતામ્ ઉત્તર-વિભાગઃ ।
[30] વૃન્દા પુનઃ શ્રી-ભાગવત ઇતિ પઠિત્વા પપાઠ-
તાસ્ તથા તપ્યતીર્ વીક્ષ્ય સ્વ-પ્રસ્થાને યદૂત્તમઃ ।
સાન્ત્વયામ્ આસ સ-પ્રેમૈર્ આયાસ્ય ઇતિ દૌત્યકૈઃ ॥ [ભ્પ્ 10.38.35] ઇતિ ।
[31] પૂર્ણિમોવાચ-મથુરા-પ્રસ્થાન-સ્થાનમ્ ઇદં વચનમ્ ।
[32] વૃન્દા પુનઃ પપાઠ-
યાત યૂયં વ્રજં તાત વયં ચ સ્નેહ-દુઃખિતાન્ ।
જ્ઞાતીન્ વો દ્રષ્ટુમ્ એષ્યામો વિધાય સુહૃદાં સુખમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.45.23]
[33] પૂર્ણિમા જગાદ-કંસ-વધાદ્ દિન-કતિપયાનન્તરં શ્રી-વ્રજેશાદિ-વ્રજ-વ્રાજે તદ્ ઇદંશ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યમ્ ।
[34] વૃન્દા પુનઃ પપાઠ-
હત્વા કંસં રઙ્ગ-મધ્યે પ્રતીપં સર્વ-સાત્વતામ્ ।
યદ્ આહ વઃ સમાગત્ય કૃષ્ણઃ સત્યં કરોતિ તત્ ॥ [10.46.35] ઇતિ ।
આગમિષ્યત્ય્ અદીર્ઘેણ કાલેન વ્રજમ્ અચ્યુતઃ ।
પ્રિયં વિધાસ્યતે પિત્રોર્ ભગવાન્ સાત્વતાં પતિઃ ॥ [10.46.34] ઇતિ ચ ।

[35] પૂર્ણિમોવાચ-તદ્ ઇદમ્ ઉદ્ધવ-સન્દેશતયા બુદ્ધમ્ । અત્ર ચ દ્રષ્ટુમ્ ઇતિ દર્શનમ્ એવ પુરુષાર્થ ઇત્ય્ અર્થઃ । પિત્રોઃ પ્રિયં વિધાસ્યતે ઇતિ તદ્-એક-પુરુષાર્થત્વેઽપિ તયોર્ અભીષ્ટં નિત્ય-નિજ-લાલના-રૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । [36] પૂર્ણિમાહ-પુનર્ વાચ્યતામ્ ।
[37] વૃન્દા વાચયતિ સ્મ-
મય્ય્ આવેશ્ય મનઃ કૃત્સ્નં વિમુક્તાશેષ-વૃત્તિ યત્ ।
અનુસ્મરન્ત્યો માં નિત્યમ્ અચિરાન્ મામ્ ઉપૈષ્યથ ॥ [ભ્પ્ 10.47.36]
[38] પૂર્ણિમાહ-સોઽપ્ય્ એષ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવ-સન્દેશ એવ । અત્રાસ્મચ્-છબ્દ-પદાનાં મયિ ઇત્ય્-આદિના ત્રિર્-આવૃત્તિસ્ તત્ર ચ પ્રથમતઃ કૃષ્ણે ઇતિ વિશિષ્ય શિષ્યમાણયોર્ અપિ મા માં ઇત્ય્ અનયોર્ વિભક્તિ-વિપરિણામેનાનુવૃત્તિમ્ અભિપ્રેત્ય કૃષ્ણાકારેણૈવ સ્વ-પ્રાપ્તિઃ પ્રકરણ-નિગમનાયામ્ અભિપ્રેતા । કિન્ત્વ્ અન્યદ્ વાચ્યતામ્ ।
[39] વૃન્દા પ્રાહ-અસ્તિ ચાત્ર કિંચન હરિવંશ-વચનમ્-
અહં સ એવ ગો-મધ્યે ગોપૈઃ સહ વનેચરઃ ।
પ્રીતિમાન્ વિચરિષ્યામિ કામચારી યથા ગજઃ ॥ ઇતિ ।
[40] પૂર્ણિમા ચાહ-તદ્ ઇદં કંસ-વધાદ્ ઉત્તરમ્ ઉગ્રસેનં પ્રતિ શ્રી-કંસ-જિત્ પ્રત્યુત્તરં મદ્-વ્યાખ્યાન-સાક્ષિતયા લક્ષિતમ્ ।
[41] અથ વૃન્દા તદૈતદ્-ઉક્તિ-વિષયી-કૃત્ય નૃત્યન્તીવ તદ્ ઇદમ્ ઉક્તવતી-સત્યં સત્ય-સઙ્કલ્પસ્ય તસ્ય વચનં નાસત્યતામ્ ઋચ્છેત્ । યદિ ચ શ્રી-ભાગવતાદ્ એવ પુનર્ વ્રજાગમન-વચનં સાક્ષાત્ કર્ણ-સુખ-રચનમ્ આલોચયામિ, તદા તત્-પરમ્ એવ રોચનં સ્યાત્ ।
[42] પૂર્ણિમાપ્ય્ ઉત્સુકતા-પૂર્ણમ્ ઉવાચ-ઉલ્લેખય તદ્-ઉત્તર-લેખમ્ । કદાચિત્ તદ્ અપિ સમ્પ્રદાય કલ્પેત ।
[43] વૃન્દા સાનન્દમ્ ઊચે-અસ્તિ કિંચિત્ । યથા શ્રી-ભાગવત એવ-
યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષાપસસાર ભો ભવાન્
કુરૂન્ મધૂન્ વાથ સુહૃદ્-દિદૃક્ષયા ।
તત્રાબ્દ-કોટિ-પ્રતિમઃ ક્ષણો ભવેદ્
રવિં વિનાક્ષ્ણોર્ ઇવ નસ્ તવાચ્યુત ॥ [ભ્પ્ 1.11.9]
[44] પૂર્ણિમોવાચ-તદ્ ઇદં ભાવિ-ભારત-યુદ્ધાનન્તરં શ્રી-દ્વારકા-પતેર્ દ્વારકા-પ્રવેશો દ્વારકા-પ્રજા-વચનમ્ ।
[45] અત્ર વૃન્દા નિવેદયામાસ-પદ્યમ્ ઇદં વિશદ્યતામ્ ।
[46] પૂર્ણિમાથ વર્ણયામાસ યથા-કુરૂન્ ઇતિ કુરુ-દેશસ્ય, તથા મધૂન્ ઇતિ મથુરા-દેશસ્ય સમુદ્દેશઃ । સુહૃદોઽપ્ય્ અત્ર દ્વારકા-પ્રસ્થાનાત્ પરસ્તાદ્ વ્રજસ્થા એવેતિ વ્યવસ્થાપયન્ । યથા-
બલભદ્રઃ કુરુ-શ્રેષ્ઠ ભગવાન્ રથમ્ આસ્થિતઃ ।
સુહૃદ્-દિદૃક્ષુર્ ઉત્કણ્ઠઃ પ્રયયૌ નન્દ-ગોકુલમ્ ॥ [ભ્પ્ 10.65.1]
[47] વૃન્દોવાચ-તદ્ ઇદં કાલાન્તર-ભાવીતિ ચ સમ્ભાવિતં સ્યાત્ । ન તુ પરં દન્તવક્ર-સંયદ્-અનન્તર-ભાવિ ઇતિ ।
[48] પૂર્ણિમા વિમૃશ્ય પુનર્ દૃશ્યતામ્ ઇત્ય્ ઉપદિદેશ ।
[49] વૃન્દા પુનર્ ઉવાચ-આં આં પુનઃ શ્રી-ભાગવતીયં પદ્યમ્ એકં પ્રતિપદ્યતે ।
અપિ સ્મરથ નઃ સખ્યઃ સ્વાનામ્ અર્થ-ચિકીર્ષયા ।
ગતાંશ્ ચિરાયિતાઞ્ છત્રુ-પક્ષ-ક્ષપણ-ચેતસઃ ॥ [ભ્પ્ 10.82.41]
[50] તદ્ એતદ્ વાચયિત્વા વૃન્દા પુનર્ ઉવાચ-કિમ્ અનેન સમુન્નેયમ્ ?
[51] પૂર્ણિમા પ્રાહ સ્મ-તદ્ ઇદં કુરુક્ષેત્ર-યાત્રાયાં શ્રી-રામ-ભ્રાતા નિજ-સ્નેહ-પાત્રાણાં વ્રજ-તનુ-ગાત્રાણાં દુઃખ-ત્રાણાય ભઙ્ગ્યા શત્રુ-પક્ષ-ક્ષપણમ્ એવાવધિતયા પ્રતિજ્ઞાતમ્ । શત્રુ-પક્ષ-ક્ષપણં ચ સ્વદૂરથ-દન્તવક્ર-સંયદ્-અન્તમ્ એવ । તદ્-અનન્તરં હિ સ્વયં શસ્ત્ર-હસ્તતા સંન્યસ્તા સ્યાત્ । તસ્માદ્ ઇદમ્ અપિ સર્વ-સુખ-સદ્મ-પદ્મ-પુરાણ-મતં
શ્રીમદ્-ભાગવત-ભાગ્ અવગતમ્ ।
[52] તતઃ કશ્ચિદ્ દન્તવક્ર-વધં કુત્રચિન્ મન્યતાં નામ । તદ્-અનન્તરં તુ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય વ્રજાગમનમ્ અવશ્યમ્ એવ મન્તવ્યમ્ । ઇતીદં પ્રોચ્ય ભગવતી પુનઃ પ્રોવાચ-કિંચિદ્ અન્યદ્ અસ્તિ ?
[53] વૃન્દોવાચ-તથૈવાધ્વન્ય-વેષેણ ઇત્ય્ આદિના પૂર્વં દર્શિતં શ્રી-રામસ્ય વ્રજાદ્ આગતસ્ય શ્રી-કૃષ્ણેન સંવાદ-રૂપં હરિવંશ-વચનમ્ એવ પપાઠ ।
[54] અથ તદ્-અભિપ્રાયં પૂર્ણિમા પ્રાહ-અત્ર યદ્-વ્રજાદ્ આગતં રામમ્ અગ્રજં રહસિ રામાનુજઃ પ્રત્યેક-વ્રજ-જીવ-કુશલં પૃષ્ટવાન્ । યચ્ ચ સર્વેષાં કુશલં કૃષ્ણ યેષાં કુશલમ્ ઇચ્છસિ ઇતિ । તસ્માદ્ ઉત્તરં લબ્ધવાંસ્ તસ્માદ્ ભાવિ-નિજ-સઙ્ગમ-મઙ્ગલમ્ અપિ તત્ર દ્વયોર્ અપિ ભાવિતં બભૂવ । તત્રોદાસીનતાયાં તત્રાપ્ય્ ઉદાસીનતા સ્યાદ્ ઇતિ ।
[55] અથ તેન નિદિગ્ધ-ધીર્ અપિ વૃન્દા સન્દિગ્ધમ્ આચચાર-પદ્મ-પુરાણમ્ ઇવ કથમ્ અચ્છદ્મ ન તદ્ વ્રજ-પ્રત્યાગમનં વચન-સદ્મ ચકાર સ ચ પુરાણ-સારઃ ।
[56] પૂર્ણિમા બભાષે-શ્રીમદ્-ભાગવતં ખલ્વ્ ઇદં શ્રી-કૃષ્ણ-ભાગ્-અવતંસ ઇતિ શંસન્તિ । તચ્ ચ નિજ-રહસ્યમ્ ઇદં ન વ્યક્તં વક્તું વ્યવસ્યતિ । તચ્ ચ ગર્વ-સ્થેમ્ના સ્વતન્ત્રં-મન્યતયા નાનાન્ય-સમ્પત્-કામનાધીનાનાં તદ્-ઉદાસીનાનાં મત્ય્-અવગુણ્ઠનાર્થં પ્રેમ્ણા ગોકુલ-લોકં-મન્યતયા તમ્ ઉપાસીનાનાં
વિશિષ્ટ-તન્-નિજાભીષ્ટ-સ્પષ્ટ-શ્રવણ-વિહીનાનાં બાઢમ્ ઉત્કણ્ઠનાર્થં ચ ઇતિ ।
[57] વૃન્દોવાચ-પૂર્વેષાં મત્ય્-અવગુણ્ઠના સમુચિતા । પરેષામ્ ઉત્કણ્ઠના તુ કિમ્ અર્થં સમુદિતા ?
[58] પૂર્ણિમા વદતિ સ્મ-
ઉત્કણ્ઠયા સહ પ્રેમા ધત્તે મિથુનતાં યદા ।
અઙ્ગજં હરિ-સઙ્ગાખ્યં તદા ભજતિ નાન્યદા

[59] વૃન્દા વિરમાનન્દાન્ નિરીહતયા સ્મિત્વા પ્રાહ-જન્મારભ્ય કિયદ્ વર્ષાનન્તરં કંસાન્તકસ્ય યદ્-ઉપત્તનાદ્ વ્રજાગમન-શન્તમમ્ ઇદં જનિતા ।
[60] પૂર્ણિમા સ-પ્રણિધાનમ્ આહ-ભારત-રીત્યા ભારત-યુદ્ધાનન્તરં યુધિષ્ઠિરસ્ય પ્રાજ્યં રાજ્યં તસ્ય ષષ્ઠિ-વર્ષત એવ જનિતા । શ્રી-વિષ્ટરશ્રવાશ્ ચાર્જુન-સવયસ્કતા-વિશિષ્ટતયા યુધિષ્ઠિરસ્ય વર્ષ-ત્રય-કનિષ્ઠસ્ તદાનીં સપ્ત-પઞ્ચાશદ્-વર્ષતામ્ આપ્સ્યતીતિ લક્ષ્યતે । તત્ર તુ તદ્-યુદ્ધતઃ પૂર્વાદ્ વનાજ્ઞાત-વાસ-મય-વર્ષ-ત્રયોદશકાત્
પૂર્વં સાલ્વ-દન્તવક્ર-ધૂર્વણમ્ ઇતિ તસ્ય વ્રજાગમન-સમય-વિચારણાયાં વર્ષાણાં ચતુશ્-ચત્વરિંશદ્ એવાવશિષ્યતે । તદ્-ઉત્તર-કાલતઃ પ્રકાશાન્તરેણ પુર્યાં સ્થિતસ્ય પૃથિવી-પાલને તુ ભારતાચ્ છ્રી-ભાગવતં મતં વિલક્ષણમ્ ઇતિ તદ્-એક-વાક્યતાયામ્ અશક્યતયાકલ્પ-ભેદ-કલ્પનમ્ એવ કલ્પતે । ન તુ તદ્ અત્ર પ્રયોજકમ્ । તતસ્ તદ્ અસ્તુ, પ્રસ્તુતં તુ પ્રસ્તૂયતામ્ ।
[61] વૃન્દોવાચ-કૃષ્ણોઽપિ તં હત્વા ઇતિ ગદ્યાનન્તરં પાદ્મ-પદ્ય-દ્વયમ્ ઇતિ લિખિત્વા લિખિતમ્-
કાલિન્દ્યાઃ પુલિને રમ્યે પુણ્ય-વૃક્ષ-સમાવૃતે ।
ગોપ-નારીભિર્ અનિશં ક્રીડયામાસ કેશવઃ ॥
રમ્ય-કેલિ-સુખેનૈવ ગોપ-વેષ-ધરો હરિઃ ।
બદ્ધ-પ્રેમ-રસેનાત્ર માસ-દ્વયમ્ ઉવાસ હ ॥ [પદ્મપ્ 6.252.19-27] ઇતિ ।
[62] અથાસ્ય વૃન્દા તાત્પર્યં પર્યનુયુક્તવતી ।
[63] પૂર્ણિમા ચોવાચ-ગોપ-નારીભિઃ ઇત્ય્ અત્ર નૃ-નરયોર્ વૃદ્ધિશ્ ચેતિ જાતાવ્ એવ સ્ત્રી-પ્રત્યય-વિધાનાદ્ ગોપ-જાતિભિર્ નારીભિર્ ઇતિ ગમ્યમ્ । તૃતીય-સ્કન્ધે દેવહૂતિમ્ ઉદ્દિશ્ય કર્દમં પ્રતિ શ્રી-શુક્લ-વચને
દૃશ્યતે ચ તદ્-અનુવાદિ-મૃત્યુઞ્જય-સંહિતા-વચનમ્-
સ્મરેદ્ વૃન્દાવને રમ્યે મોહયન્તમ્ અનારતમ્ ।
ગોવિન્દં પુણ્ડરીકાક્ષં ગોપ-કન્યાઃ સહસ્રશઃ ।
મુક્તાહાર-લસત્-પીન-તુઙ્ગ-સ્તન-ભરાનનાઃ ॥ ઇતિ ।
ગૌતમીયે ચ-
ગોપ-કન્યા-સહસ્રૈસ્ તુ પદ્મ-પત્રાયતેક્ષણૈઃ ।
અર્ચિતં ભાવ-કુસુમૈસ્ ત્રૈલોક્યૈક-ગુરું પરમ્ ॥ ઇતિ ।
બ્રહ્મ-રાત્ર ઉપાવૃત્તે ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તાદ્ વિલક્ષણેન અનિશં ઇત્ય્ અનેન ચ તત્-પતિંમન્યાદિષુ વાસ્તવાભીરીણાં વિવાહાદિ-વઞ્ચનાર્થં નાસૂયન્ ખલુ કૃષ્ણાય ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત-દિશા યા મયા યોગ-માયયા સૃષ્ટાસ્ તાસુ પુનર્ વ્યક્તી-ક્રિયમાણાસુ પૂર્વાસાં પર-દારત્વ-ભ્રમાપક્રમાનન્તરં સઙ્કોચ-મોચનં ગમ્યતે । તચ્ ચાવશ્યં તત્રાવગન્તવ્યમ્ । તત્ર હિ સર્વે ગુણા લજ્જાનુગુણા એવ કીર્ત્યન્તે
। તથા હિ હરિ-વંશે શ્રી-નારદેન તસ્ય પ્રશંસેયં યાદવ-સંસદાં કર્ણાવતંસવદ્ આચરતિ સ્મ ।
યત્ર હ્રીઃ શ્રીઃ સ્થિતા તત્ર યત્ર શ્રીસ્ તત્ર સન્નતિઃ ।
સન્નતિર્ હ્રીસ્ તથા શ્રીશ્ ચ નિત્યં કૃષ્ણે મહાત્મનિ ॥ [હ્વ્ 2.101.73]
[64] તદ્ એવમ્ એવ રમ્ય-કેલિ-સુખેનૈવ ઇત્ય્ અનેન, બહુ-પ્રેમ-રસેન ઇત્ય્ અનેન ચાત્ર વ્રજે તત્-કેલિ-સુખસ્ય સર્વ-મનોરથત્વં નાના-પ્રેમ-રસદત્વં ચ દર્શિતં સ્યાત્ । તદ્ એવમ્ એવ ચ પૂર્વં યદ્ અસૂયા-રાહિત્યં તેષુ માયયા સમ્પાદિતમ્, તચ્ ચ મહા-વિરહેણ વ્યક્ત-રહસ્યાસ્વ્ અપ્ય્ એતાસુ નિર્વ્યૂઢં સ્યાત્ । કિં ચ યા શ્રી-ભગવતઃ પ્રતિકલ્પમ્ અવશ્યમ્ભાવિ-તાદૃશતા-સ્વભાવાવતાર-લીલાત્
પ્રેયસી-પ્રેમ-પ્રભાવ-વ્યઞ્જનાય તત્-પ્રિય-જન-રઞ્જનાય ચ ખેલન્તી જનક-કન્યાયામ્ ઇવ ગોપ-કન્યા-શ્રેણ્યાં તસ્ય નિત્ય-કાન્તાસ્મીતિ જ્ઞાનં યદ્યપ્ય્ આવૃતવતી, તથાપિ પ્રેમાણામ્ અવરીતું ન શક્તવતી ।
[65] યઃ ખલુ પ્રેમા તાદૃશ-તલ્-લીલા-પરવશતયા તસ્યા ઇવ તસ્યાઃ પર-હસ્ત-પતનાવસ્થાયામ્ અપિ તત્-પાતિવ્રત્યં પ્રતિપાલયિતા, સ એવાયત્યામ્ અપિ તાં દુઃખ-રૂપાં શમયિત્વા મેલયિતા સ્યાદ્ એવેતિ માસ્માન્યથા મન્યથાઃ । તથા હિ, યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્ તથૈવ ભજામ્ય્ અહમ્ ઇતિ તત્-તદ્-વચનં પ્રસિદ્ધમ્ । તત્ ખલુ પર-દારતાપ-ક્રમ-રચના-પૂર્વક-તન્-મિલનાર્થમ્ એવ તાસાં
સચતે । ભક્તાનાં યાદૃઙ્-મનોરથ-પ્રકારતા, તાદૃગ્ એવ મદ્-આકારતાવિષ્કાર ઇતિ હિ તત્ર વિવક્ષિતમ્ । તત્-પ્રકારતા ચ તચ્-છ્રેણીનામ્ ઇત્થમ્ એવ-અહો કદાચિદ્ એવં ભાગ્યમ્ અસ્માકં ભવિતા । યદ્ અન્ય-પત્નીત્વ-પ્રતીતિર્ અયત્નીભૂય દુઃસ્વપ્નતયા મિથ્યા સ્યાત્ તત્-પત્નીત્વમ્ એવ જાગરતયા ત્વરયા સત્યં સ્યાદ્ ઇતિ ।
[66] આસ્તામ્ ઇહ પર-પુરુષે રાગિ-સ્ત્રીણાં તથા રીતિઃ । અન્યત્ર ચ તત્-સદૃશાં ગૃહિણી-ભાવઃ સદાપીષ્ટઃ । તથા ચ તાભિર્ એવાભિપ્રેતમ્ । ગોપ્યઃ કિમ્ આચરદ્ અયં કુશલં સ્મ વેણુર્ દામોદરાધર-સુધામ્ અપિ ગોપિકાનામ્ ભુઙ્ક્તે સ્વયમ્ ઇતિ ।
અપિ બત મધુ-પુર્યામ્ આર્ય-પુત્રોઽધુનાસ્તે
સ્મરતિ સ પિતૃ-ગેહાન્ સૌમ્ય બન્ધૂંશ્ ચ ગોપાન્ ।
ક્વચિદ્ અપિ સ કથાં નઃ કિઙ્કરીણાં ગૃણીતે
ભુજમ્ અગુરુ-સુગન્ધં મૂર્ધ્ન્ય્ અધાસ્યત્ કદા નુ ॥ [ભ્પ્ 10.47.21]
અત્ર યઃ ખલ્વ્ અસ્માકમ્ આર્ય-પુત્ર-શબ્દ-વાચ્યસ્ય પ્રત્યુતસ્ તસ્ય સ્વીયાઃ સ્મઃ ઇત્ય્ અભિમાનસ્ તત્ર ગુપ્તમ્ અસ્તિ । તદૈવ તાઃ કિઙ્કર્ય ઇતિ મત્યાપિ કદા સ્વયં વ્યક્તમ્ અઙ્ગીકારિણા તેનાસ્માન્ અઙ્ગીકરિષ્યત ઇતિ । ઇત્ય્ અત્ર આર્ય-પુત્રઃ ઇત્ય્ અનેન તત્ર પતિત્વં વ્યજ્ય નઃ કિઙ્કરીણામ્ ઇત્ય્ આદિના તથા તદીય-સ્વીકારઃ પ્રકટમ્ એવ સ્યાદ્ ઇતિ વ્યઞ્જિતમ્ ।
[67] તદ્ એતદ્ આત્મનઃ શ્રીમદ્-વ્રજાગમનમ્ । વ્રજાગમનમ્ અનુ ચ તાસુ સ્વીયતાપ્રક્ટી-કરણમ્ એવ શુભઙ્કરણમ્ ઇતિ શ્રીમદ્-વ્રજેન્દ્ર-નન્દનેન સ્વયમ્ એવ વ્યઞ્જિતમ્ ।
ધારયન્ત્ય્ અતિ-કૃચ્છ્રેણ પ્રાયઃ પ્રાણાન્ કથઞ્ચન ।
પ્રત્યાગમન-સન્દેશૈર્ બલ્લવ્યો મે મદ્-આત્મિકાઃ ॥
ઇતિ તદ્-વચનં હિ તાસુ સ્વીયતામ્ । સ્વીયતાયામ્ અપિ તદ્-એક-સ્વરૂપતાં, તથાપિ વિદૂર-સ્થિતતયા વિસૂરિત-પૂરિતતાં તત્-પ્રત્યાગમનમ્ અપિ પ્રત્યાયયતિ । તથા ચ સતિ યથા તાસુ વિરહસ્ય દુઃસહતા તથા પરકીયતાખ્યાતેશ્ ચેતિ ખ્યાપયતિ । અથવા, તામ્ ઇમાં તતોઽપ્ય્ અધિકામ્ અધિગમયતિ । તતસ્ તામ્ અવશ્યમ્ એવ નશ્યન્તીં કરિષ્યામીતિ પર્યવસાયયતિ ।
[68] વૃન્દા પ્રાહ-યુષ્મદ્-ભાવિતમ્ એવાયુષ્મદ્ ભવિતા ।
[69] પૂર્ણિમાપ્ય્ આહ-
શ્રી-કૃષ્ણાસ્વાદિતાધરાસુ વિજિત-શ્રીષુ વ્રજ-સ્ત્રીષુ સા
માયા-માત્ર-મયી ભવેદ્ વિવહનાદ્ય્-ઉત્થા પરોચ્છિષ્ટતા ।
મન્યન્તામ્ ઉભયત્ર ભક્તિ-રહિતાઃ સત્યેતિ તાં દુર્દશાં
હા ધિક્ તાં કિમ્ ઉ તત્-પરાઃ સ્થિરતયા વાઞ્છન્તિ શૃણ્વન્તિ ચ

[70] વૃન્દા પપ્રચ્છ-માસ-દ્વયમ્ ઇહ વાસશ્ ચેત્ કથં એવં સૌભં ચ સાલ્વં ચ [ભ્પ્ 10.78.13] ઇત્ય્-આદિ-વીક્ષયા તસ્ય પ્રતીક્ષયા રણ-રઙ્ગ-સઙ્ગતૈર્ યદુ-સઙ્ઘૈઃ સહૈવ દ્વારકાન્તઃ-પ્રવેશઃ સદેશ-રૂપઃ સ્યાત્ ?
[71] પૂર્ણિમા સહાસમ્ ઇવાહ સ્મ-ન જાનામિ । તા ઇમાસ્ તસ્ય યોગમાયાઃ પ્રક્રિયાઃ । યથા બ્રહ્મ-મોહનાનન્તરં તદ્ ઇદં દર્શિતમ્-
એકસ્મિન્ન્ અપિ યાતેઽબ્દે પ્રાણેશં ચાન્તરાત્મનઃ ।
કૃષ્ણ-માયા-હતા રાજન્ ક્ષણાર્ધં મેનિરેઽર્ભકાઃ ॥ [10.14.43] ઇતિ ।
[72] વૃન્દાહ-તર્હિ વ્રજમ્ આગત્ય હરિણા ચિરાય યદ્ યત્ કૃતમ્ । તત્ કિં દ્વારકા-વાસિભિર્ ન જ્ઞાતમ્ ?
[73] પૂર્ણિમાહ-પૂર્વમ્ અજ્ઞાતમ્ અપિ દારુક-મુખાદ્ અવધાર્ય જ્ઞાતમ્ અનુભૂતં ચ યેન તત્-પ્રજાભિઃ યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષાપસસાર ઇતિ પ્રોક્તમ્ ।
[74] અથ વૃન્દા સાનન્દાપિ સમુત્કણ્ઠયા તતઃ કણ્ટકમ્ ઉદ્ધર્તુમ્ ઇચ્છતિ સ્મ । યથાહ યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષાપસસાર ઇત્ય્-આદિ-રીત્યા માસ-દ્વયમ્ ઉવાસ હ ઇતિ નીત્યા ચ પુનર્ વ્રજાદ્ વ્રજનં વ્રજરાજ-સૂનોર્ ઉપલભ્યતે ।
[75] પૂર્ણિમોવાચ-વાચિ શેષય । યદ્ પાદ્મ-વાચાં શેષઃ સ્યાત્ ।
[76] વૃન્દા ચ વાચયતિ સ્મ- અથ તત્રસ્થા નન્દાદયઃ સર્વે જનાઃ પુત્ર-દાર-સહિતાઃ પશુ-પક્ષિ-મૃગાદયશ્ ચ વાસુદેવ-પ્રસાદેન દિવ્ય-રૂપ-ધરા વિમાનમ્ આરૂઢા પરમ-વૈકુણ્ઠ-લોકમ્ અવાપુર્ ઇતિ । કૃષ્ણસ્ તુ નન્દ-ગોપ-વ્રજૌકસાં સર્વેષાં પરમં નિરામયં સ્વ-પદં દત્ત્વા દિવિ દેવ-ગણૈઃ સંસ્તૂયમાનો દ્વારવતીં વિવેશ ॥ [પદ્મપ્ 6.252.28-29] ઇતિ ।
[77] પુનર્ નિભાલ્ય વૃન્દા તદ્ એતદ્ આહ-તદ્ એતત્ પદમ્ એવ મહા-ગોલોકાખ્યં તચ્ ચ સર્વોર્ધ્વમ્ એવ વર્તત ઇતિ બ્રહ્મ-સંહિતા-વચનં ચાત્ર દૃશ્યતે । યથા-
ગોલોક-નામ્નિ નિજ-ધામ્નિ તલે ચ તસ્ય
દેવિ મહેશ-હરિ-ધામસુ તેષુ તેષુ ।
તે તે પ્રભાવ-નિચયા વિહિતાશ્ ચ યેન
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥
તથા મોક્ષ-ધર્મસ્ય નારાયણીયોપાખ્યાન-વચનં ચ-
એવં બહુ-વિધૈ રૂપૈશ્
ચરામીહ વસુન્ધરામ્ ।
બ્રહ્મ-લોકં ચ કૌન્તેય
ગોલોકં ચ સનાતનમ્ ॥ [મ્ભ્ 12.330.68] ઇતિ ।
[78] અથ પુનશ્ ચ નિરૂપ્ય વૃન્દા સવિસ્મયમ્ આહ-અહો ! હરિવંશે ગોવિન્દાભિષેકં રચયિતુમ્ આગતસ્ય શચીપતેર્ વચનમ્ ઇદમ્ ઇતિ લિખિતમ્ । તસ્ય સર્વગતતામ્ અપિ શંસદ્ દૃશ્યતે, યથા-
તસ્યોપરિ ગવાં લોકઃ સાધ્યાસ્ તં પાલયન્તિ હિ ।
સ હિ સર્વ-ગતઃ કૃષ્ણ મહાકાશ-ગતો મહાન્ ॥
ઉપર્ય્ ઉપરિ તત્રાપિ ગતિસ્ તવ તપોમયી ।
યાં ન વિદ્મો વયં સર્વે પૃચ્છન્તોઽપિ પિતામહમ્ ॥ [હ્વ્ 2.19.31-2। ઇતિ ।
કિન્તુ તદ્ ઇદં વિશદ્યતામ્ ।
[79] પૂર્ણિમા પ્રાહ-સાધ્યાઃ ઇતિ સર્વેષામ્ અસ્માકં પ્રસાદનીયા ઇત્ય્ અર્થઃ । સર્વ-ગતઃ ઇતિ શ્રી-કૃષ્ણ-વિગ્રહવદ્ અચિન્ત્ય-શક્તિતયા વિભુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથાપિ સર્વોર્ધ્વતા તાદૃગ્-ઉપાસકાનાં તથૈવ સ્ફુરણાદ્ ઇતિ ગમ્યતે । મહાકાશો બ્રહ્મ આકાશસ્ તલ્-લિઙ્ગાત્ [વ્સ્ 1.1.22] ઇતિ ન્યાયાત્ । તદ્-ગતઃ ઇતિ તદ્-અનુભવોપર્ય્ અપ્ય્ અનુભવનીય ઇત્ય્ અર્થઃ । તપોમયી ઇતિ પારમૈશ્વર્યમયીત્ય્ અર્થઃ । યાં
ન વિદ્મઃ ઇતિ બ્રહ્માપિ દુર્જ્ઞેયતયા ન સમ્યક્ પ્રકાશયતીતિ ભાવઃ ।
[80] અથ વૃન્દા પુનર્ વાચિતવતી શ્રી-ભાગવતે-
નન્દસ્ ત્વ્ અતીન્દ્રિયં દૃષ્ટ્વા લોક-પાલ-મહોદયમ્ ।
કૃષ્ણે ચ સન્નતિં તેષાં જ્ઞાતિભ્યો વિસ્મિતોઽબ્રવીત્ ॥
તે ચૌત્સુક્ય-ધિયો રાજન્ મત્વા ગોપાસ્ તમ્ ઈશ્વરમ્ ।
અપિ નઃ સ્વગતિં સૂક્ષ્મામ્ ઉપાધાસ્યદ્ અધીશ્વરમ્ ॥
ઇતિ સ્વાનાં સ ભગવાન્ વિજ્ઞાયાખિલ-દૃક્ સ્વયમ્ ।
સઙ્કલ્પ-સિદ્ધયે તેષાં કૃપયૈતદ્ અચિન્તયત્ ॥
જનો વૈ લોક એતસ્મિન્ન્ અવિદ્યા-કામ-કર્મભિઃ ।
ઉચ્ચાવચાસુ ગતિષુ ન વેદ સ્વાં ગતિં ભ્રમન્ ॥
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ભગવાન્ મહા-કારુણિકો હરિઃ ।
દર્શયામાસ લોકં સ્વં ગોપાનાં તમસઃ પરમ્ ॥
સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં યદ્ બ્રહ્મ-જ્યોતિઃ સનાતનમ્ ।
યદ્ ધિ પશ્યન્તિ મુનયો ગુણાપાયે સમાહિતાઃ ॥
તે તુ બ્રહ્મ-હ્રદં નીતા મગ્નાઃ કૃષ્ણેન ચોદ્ધૃતાઃ ।
દદૃશુર્ બ્રહ્મણો લોકં યત્રાક્રૂરોઽધ્યગાત્ પુરા ॥
નન્દાદયસ્ તુ તં દૃષ્ટ્વા પરમાનન્દ-નિર્વૃતાઃ ।
કૃષ્ણં ચ તત્ર ચ્છન્દોભિઃ સ્તૂયમાનં સુવિસ્મિતાઃ ॥ [10.28.10-17]
[81] અથ વૃન્દા વદતિ સ્મ-કિમ્ અત્ર સુખ-સત્રમ્ આયાતમ્ ?
[82] પૂર્ણિમોવાચ-તદ્ એવં યન્-નિજ-પદં તેષામ્ એવાસ્પદતયા તેષામ્ એવ દૃષ્ટિ-પદમ્ અકાર્ષીત્ તદ્ એવ પશ્ચાદ્ વ્યતારીદ્ ઇતિ તત્ર પરામૃશ્યતે । તત્ર તે તુ બ્રહ્મ-હ્રદં નીતાઃ ઇત્ય્ અત્ર યત્રાક્રૂરઃ સ્તુતવાંસ્ તં બ્રહ્મ-હ્રદં કૃષ્ણેન તત્-તીર્થ-મહિમાનં લક્ષ્યં વિધાતું નીતા મગ્નાશ્ ચ પુનઃ કૃષ્ણેનૈવોદ્ધૃત્ય વૃન્દાવનમ્ આનીતાસ્ તસ્મિન્ન્
એવ નરાકૃતિ-પર-બ્રહ્મણસ્ તસ્ય લોકં દદૃશુર્ ન ત્વ્ અક્રૂરવજ્ જલ-મધ્ય ઇતિ ન ચાન્યથેતિ ચ ગમ્યતે । પુરા ઇત્ય્ એતત્-પ્રસઙ્ગાદ્ ભાવિ-કાલ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુરા પુરાણે નિકટે પ્રબન્ધાતીત-ભાવિષુ ઇતિ હિ કોષ-કારાઃ । લોકઃ સ ચ સૂક્ષ્મમ્ ઇતિ તમસઃ પરમ્ ઇતિ । સત્યં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આદિ-સ્વરૂપ ઇતિ ચ પ્રકૃતિ-ગુણાસ્પૃષ્ટતયા ચિચ્-છક્તિ-વિલાસ એવેતિ લભ્યતે ।
[83] તથા અપિ નઃ સ્વ-ગતિમ્ ઇતિ, ન વેદ સ્વાં ગતિમ્ ઇતિ, ગોપાનાં તમસઃ પરમ્ ઇતિ, કૃષ્ણં ચ તત્ર ઇતિ ચ । ન પરમ-વ્યોમાદિ-રૂપઃ । કિન્તુ બ્રહ્મ-સંહિતાદિ-કૃત-શ્લોકઃ સ્ફુટમ્ અપ્રાકૃત-ગોલોક-સ્વરૂપ એવાયં શ્રીમદ્-વ્રજેશ-શ્લોક ઇતિ પર્યવસીયતે । તત્ર છન્દોભિઃ સ્તૂયમાનમ્ ઇતિ તજ્-જન્માદિ-લીલા-વર્ણનીનાં શ્રુતિ-વર-વર્ણિનીનાં સાક્ષિતા તુ તત્રાપિ પુરઃ સ્ફુરતિ
કૃષ્ણે તેષાં નિજ-સુતતાદિ-માત્રતા-જ્ઞાનાય પાર્ષદાન્તર-દર્શનાનુક્તિસ્ તેષાં ગોપાનામ્ એવ તત્રત્ય-તત્-પરિકરતા-વ્યઞ્જનાયેતિ જ્ઞેયમ્ । યત એવ તદ્-એક-રુચીનાં શ્રી-નન્દાદીનાં પરમાનન્દ-નિર્વૃતિર્ વિસ્મિતિશ્ ચ ઘટતે ।
[84] સ્વ-લોકતાયામ્ અપ્ય્ અવતારાવસરે તેષાં તસ્યાદર્શને કારણં જનો વૈ ઇતિ । સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ ઇત્ય્ આદિ-પદ્યે જના ઇતિવજ્-જન-શબ્દોઽયં તદીય-સ્વજન-પરઃ ।
તસ્માન્ મચ્-છરણં ગોષ્ઠં મન્-નાથં મત્-પરિગ્રહમ્ ।
ગોપાયે સ્વાત્મ-યોગેન સોઽયં મે વ્રત આહિતઃ ॥ [ભ્પ્ 10.25.18]
[85] શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવ તત્ર ચ મનસૈવ સ્વ-નિષ્ઠા-પ્રતિષ્ઠા-રચનાદ્ વચનાદ્ અત્ર સ તુ વ્રજ-જનઃ પરમ-સ્વજન એવ સ્પષ્ટઃ । સાધારણ-જન-વાચિત્વે તત્-કૃપા સર્વસ્યાપિ જનસ્ય વ્યાપિન્ય્ અભવિષ્યત્ । સ્વાં ગતિમ્ ઇત્ય્ અપિ ન સમગંસ્યત । તતશ્ ચ પરમ-સ્વજનોઽયં મમ વ્રજ-વાસિ-જનઃ પ્રાપઞ્ચિકે લોકે યાઃ સ્વાવિદ્યાદિભિર્ દેવ-તિર્યગ્-આદિ-રૂપા ત્ગતયસ્ તાસુ ભ્રમંસ્
તન્-નિર્વિશેષતયાત્માનં મન્વાનઃ સ્વાં ગતિં ગોલોક-લક્ષણાં ન જાનાતીત્ય્ અર્થઃ । અત્ર કારણં તુ--
ઇતિ નન્દાદયો ગોપાઃ કૃષ્ણ-રામ-કથાં મુદા ।
કુર્વન્તો રમમાણાશ્ ચ નાવિન્દન્ ભવ-વેદનામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.11.58] ઇતિ ।
ઇત્ય્ અનુસારેણ મદીય-લૌકિક-લીલા-શક્તિર્ એવેતિ ભાવઃ । તદ્-અજ્ઞાનાદ્ એવ ચ નન્દસ્ ત્વ્ અતીન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ આદિકં ઘટત ઇતિ । તસ્માદ્ યદ્ એવ ખલ્વ્ ઇદં દર્શિતમ્ । તદ્ એવ તેભ્યઃ પશ્ચાદ્ દત્તમ્ ઇતિ ગમ્યતે ।

[86] વૃન્દા પ્રાહ-હન્ત ! કથં ત એતે મદ્-વનાદ્ અન્તર્હિતતામ્ આપ્સ્યન્તિ । શ્રી-કૃષ્ણેન પુનર્ વિયોગં ચ લપ્સ્યન્તે ?
[87] પૂર્ણિમા પ્રાહ-કિંચિદ્ અન્યદ્ અસ્તિ ચેદ્ વાચ્યતામ્ ।
[88] વૃન્દા પ્રાહ સ્મ-અથ વારાહ-વચનમ્ ઇતિ કિંચિદ્ અન્યદ્ અપિ સંચિતમ્ અસ્તિ । તદ્ યથા-
તત્રાપિ મહદ્ આશ્ચર્યં પશ્યન્તિ પણ્ડિતા નરાઃ ।
કાલીય-હ્રદ-પૂર્વેણ કદમ્બો મહિતો દ્રુમઃ ।
શત-શાખં વિશાલાક્ષિ પુણ્યં સુરભિ-ગન્ધિ ચ ।
સ ચ દ્વાદશ-માસાનિ મનોજ્ઞઃ શુભ-શીતલઃ ।
પુષ્પાયતિ વિશાલાક્ષિ પ્રભાસન્તો દિશો દશ ॥ ઇતિ ।
તથા-
તત્રાશ્ચર્યં પ્રવક્ષ્યામિ તચ્ છૃણુ ત્વં વસુન્ધરે ।
લભન્તે મનુજાઃ સિદ્ધિં મમ કર્મ-પરાયણાઃ ॥
તસ્ય તત્રોત્તરે પાર્શ્વેઽશોક-વૃક્ષઃ સિત-પ્રભઃ ।
વૈશાખસ્ય તુ માસસ્ય શુક્લ-પક્ષસ્ય દ્વાદશી ॥
સ પુષ્પતિ ચ મધ્યાઙ્ગે મમ ભક્ત-સુખાવહઃ ।
ન કશ્ચિદ્ અપિ જાનાતિ વિના ભાગવતં શુચિમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
[89] અત્ર તસ્ય ઇતિ બ્રહ્મ-કુણ્ડસ્યેત્ય્ અર્થઃ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુનઃ પૂર્ણિમોવાચ-કિંચિદ્ અન્યદ્ અપ્ય્ અસ્તિ ?
[90] વૃન્દા સાનન્દમ્ ઉવાચ-અસ્તિ ચાન્યત્ સ્કાન્દ-મથુરા-માહાત્મ્યે-
તતો વૃન્દાવનં પુણ્યં વૃન્દા-દેવી-સમાશ્રિતમ્ ।
હરિણાધિષ્ઠિતં તચ્ ચ બ્રહ્મ-રુદ્રાદિ-સેવિતમ્ ॥ ઇતિ ।
વત્સૈર્ વત્સતરીભિશ્ ચ સદા ક્રીડતિ માધવઃ ।
વૃન્દાવનાન્તર-ગતઃ સ-રામો બાલકૈર્ વૃતઃ ॥ ઇતિ ચ ।
અથાદિ-વારાહ-વચનં ચ-
કૃષ્ણ-ક્રીડા-સેતુ-બન્ધં મહા-પાતક-નાશનમ્ ।
વલભીં તત્ર ક્રીડાર્થં કૃત્વા દેવો ગદાધરઃ ॥
ગોપકૈઃ સહિતસ્ તત્ર ક્ષણમ્ એકં દિને દિને ।
તત્રૈવે રમણાર્થં હિ નિત્ય-કાલં સ ગચ્છતિ ॥ ઇતિ ।
વૃન્દાવને વસેદ્ ધીમાન્ યાવત્ કૃષ્ણસ્ય દર્શનમ્ ॥ ઇતિ ।
[92] અથાત્ર વૃન્દા પપ્રચ્છ-સમ્પ્રતિ ચિરાય પ્રોષિતત્વેન પરામૃશ્યમાનસ્ય તસ્ય સદા ક્રીડનમ્ અત્ર કથ ઘટતે ?
[93] પૂર્ણિમા પ્રાહ-વૈકુણ્ઠાદ્ ગજેન્દ્ર-ધ્રુવાદિ-કૃપાર્થં મધ્યે મધ્યે પૃથ્વિઈમ્ આગતસ્ય ચ યથા તન્-નાથસ્ય તત્ર નિત્યાવસ્થાનં પ્રોચ્યતે । તદ્વદ્ અત્રાપિ સચ્યતે । અનાદ્ય્-અનન્ત-કાલં તત્ર વિહરતસ્ તસ્ય નિમેષ-માત્રમ્ એવ તત્-તત્-કાલ ઇતિ । અતઃ પરં કિંચિદ્ અસ્તિ, તત્ તુ વદ ।
[94] વૃન્દા પ્રાહ-એતદ્-અનન્તરં બૃહદ્-ગૌતમીય-પદ્યાનિ પ્રતિપદ્યન્તે ।
[95] પૂર્ણિમાહ-વાચ્યન્તામ્ ।
[96] વૃન્દા ચ વાચિતવતી । યથા, નારદ ઉવાચ-
કિમ્ ઇદં દ્વાદશાભિખ્યં વૃન્દારણ્યં વિશામ્પતે ।
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ભગવન્ યદિ યોગોઽસ્મિ મે વદ ॥
શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-
ઇદં વૃન્દાવનં રમ્યં મમ ધામૈવ કેવલમ્ ।
અત્ર યે પશવઃ પક્ષિ-વૃક્ષા કીટા નરામરાઃ ।
યે વસન્તિ મમાધિષ્ણ્યે મૃતા યાન્તિ મમાલયમ્ ॥
અત્ર યા ગોપ-કન્યાશ્ ચ નિવસન્તિ મમાલયે ।
કાલિન્દીયં સુષુમ્નાખ્યા પરમામૃત-વાહિની ॥
અત્ર દેવાશ્ ચ ભૂતાનિ વર્તન્તે સૂક્ષ્મ-રૂપતઃ ।
સર્વ-દેવ-મયશ્ ચાહં ન ત્યજામિ વનં ક્વચિત્ ॥
આવિર્ભાવસ્ તિરોભાવો ભવેન્ મેઽત્ર યુગે યુગે ।
તેજો-મયમ્ ઇદં રમ્યમ્ અદૃશ્યં ચર્મ-ચક્ષુષા ॥ ઇતિ ।
[97] પૂર્ણિમા પ્રાહ-આયાતમ્ અત્ર ચ પ્રકટાપ્રકટ-લીલાવકાશતામ્ અયં પ્રકાશ-દ્વૈવિધ્યમ્ । અત્ર મે પશવઃ ઇતિ, તેજોમયમ્ ઇતિ ચોક્તવાન્ ।
[98] તદ્ એવં જાત-સુખ-વૃન્દા વૃન્દા પુનઃ પપ્રચ્છ-તદ્ ઇદં ચ સર્વં પર્યક્ તાત્પર્યાય-પર્યાલોચ્યતામ્ ।
[99] પૂર્ણિમોવાચ-અનેનેદં ગમ્યતે । ગોલોકાખ્યં તદ્ વૈભવં સદૈવ વૃન્દાવન-ભવમ્ । કિન્તુ ત્વં વ્રજ-વાસિન્-જનવદ્ એવ સમ્પ્રતિ ન તદ્ અવગચ્છસિ । યથા પૃથ્વ્યા અપિ તદ્-અજ્ઞાનં વારાહ-વચનાલ્ લભ્યતે । તદ્ એતદ્ એવ ચ નિત્ય-ધામ તેભ્યસ્ તેન દર્શિતં, તદ્ એવ ચ તેષાં નિત્ય-પ્રાપ્યતયા વર્ણિતમ્ । અક્કે ચેન્ મધુ વિન્દેત કિમ્ અર્થં પ્રવતં વ્રજેત્ ઇતિ-ન્યાયેન દૂરે તેષાં ગમનં
ચ વ્યર્થમ્ ઇતિ ।
[100] વૃન્દાહ-સત્યં સત્યમ્ । દ્વયોર્ અભેદેનૈવ વ્યવસ્થા-રચનં હરિવંશ-સ્થ-તત્-પ્રસઙ્ગ-સઙ્ગત-શક્ર-વચનં ચાત્ર દૃશ્યતે-
સ તુ લોકસ્ ત્વયા કૃષ્ણ સીદમાનઃ કૃતાત્મના ।
ધૃતો ધૃતિમતા વીર નિઘન્તોપ્દદ્રવાન્ ગવામ્ ॥ [હ્વ્ 2.19.35]
[101] કિન્તુ, અથ તત્રસ્થા નન્દાદયઃ ઇત્ય્ આદિ-પાદ્મ-ગદ્ય-દ્વયં વિશદ્યતામ્ ।
[102] પૂર્ણિમા વ્યાચચક્ષ-શ્રીમન્-નન્દાદ્યા વ્રજ-સ્થિતાઃ સ્વ-સ્વ-પુત્રૈઃ સ્વયં કૃષ્ણાદિભિઃ સ્વ-સ્વ-દારૈઃ શ્રી-યશોદાદિભિઃ સહિતા વસુદેવાદ્ આગતસ્ય તસ્ય કૃત-નિજાગમન-સઙ્કલ્પ-સંવાદેન પ્રસાદેન પૂર્વતોઽપિ પરમાપૂર-રૂપ-ધરાઃ પરસપર-દૃક્-સુખ-કરા સર્વત્ર મનોરથ-પથ-પ્રાપક-તદીય-રથમ્ આરૂઢાસ્ તત્ત્વ-માત્રાનભિજ્ઞેષુ તત્ત્વાન્તર-વિજ્ઞેષુ ચ તત્ તેજસા ગૂઢાઃ
।મહસાધઃ-કૃતાશેષં શ્રી-વૃન્દાવનસ્ય પૂર્વોક્ત-પ્રકાશ-વિશેષં પરાભિર્ માભિર્ અકુણ્ઠં ગોલોકાખ્ય-વૈકુણ્ઠં તત્ર ચ ગોકુલ-કમલં યમુનાયા ઉત્તર-પારાદ્ દક્ષિણ-પારમ્ અવાપ્ય પ્રાપુઃ ઇતિ ।
[103] તચ્ ચ નિરામયં કુત-પુનર્-વિરહ-વ્યાધિ-વિલયં સ્વ-પદં નિજ-નિત્યાસ્પદં પુત્ર-દાર-સહિતાઃ ઇતિ પૂર્વ-સૂચિત-તત્-પુત્રતોચિત-રૂપેણાત્ર સ્થિતિર્ એવ યદુ-પુર-સમુચિત-સ્વરૂપેણ તુ દ્વારવતી-પ્રવેશ ઇતિ સર્વમ્ એવ સદેશ-રૂપમ્ । કિન્તુ ગોપનાર્થં લોકેષુ ચમત્ક્રિયારોપણાર્થમ્ એવ ચ સેયં વિમાન-પ્રક્રિયા । પારેઽવારે વા વસતુ । સ તુ ઘોષસ્ તાં વિનાપિ બ્રહ્મ-હ્રદ-મજ્જનાનતરવત્ તત્ર સજ્જનં
લભેત ।
નાધ્યાતિષ્ઠેદ્ યદિ યદુ-પુરાત્ પ્રાપ્ય ગોષ્ઠં સ ભૂયઃ
સર્વં તર્હિ પ્રતિહત-રસં સર્વથા સ્યાદ્ વૃથા ચ ।
જન્માનન્દઃ પ્રતિલવ-વયઃ શ્રી-ચિતિઃ સ્નેહ-વૃદ્ધિર્
લીલા-પૂર્તિર્ વિરહ-મથિતઃ સાન્ત્વનં ચાત્ર તસ્ય

[104] અથ વૃન્દા પપ્રચ્છ-યદ્ય્ એવં પશ્ચાદ્ અપિ સર્વ-વ્રજ-પ્રાણસ્ તત્-ત્રાણમ્ આચરિતવાંસ્ તદા પુરા મથુરા-પ્રસ્થાન એવ ન કથં વા રચિતવાન્ ?
[105] પૂર્ણિમા પ્રાહ-રસ-પોષાય પ્રતિકલ્પમ્ ઈદૃશમ્ એવ લબ્ધ-સાતત્યેન લીલા-નૈયત્યેન સ્થાપિતમ્ અપિ તદ્ ઇદં પૃચ્છત્યા ભવત્યા નિજમ્ ઉત્કણ્ઠિતમ્ એવ મચ્-છ્રોત્રયોર્ ઉપકણ્ઠીકૃતં વાદરાયણાદિભિર્ અપિ કૃત-લાલસા-સંક્રમસ્ય શ્રી-ભગવલ્-લીલા-ક્રમસ્ય વૈયર્થ્યં તુ ન સમર્થનીયમ્ ।
પુનર્ ઉદયજ-શર્મ-પોષ-ધર્મ
સ્વયમ્ ઉપશર્મ હરેઃ પ્રવાસ-માત્રમ્ ।
વ્રજમ્ અપિ તદ્-ઋતે રસસ્ય પૂર્તિર્
યદિ વલયેત તદા તદ્ એવ ન સ્યાત્