Language

ENहिગુ
Scripture Library

Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.8

1.8.1

[anuṣṭubh]
[74] tad evaṃ tad-divāvṛtte pūrvavad eva tal-līlā-parvaṇi sākṣād iva vṛtte sarve puraskṛta-vrajeśāḥ sambhṛta-tat-tad-āveśā yathāyatham ātma-pathaṃ pratasthire |
iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu
bālya-līlā-caurya-śauryaṃ nāma
saptamaṃ pūraṇam
||7||
(8)
athāṣṭamaṃ pūraṇam
dāmodarānumodaḥ
[1] athetaradyur api prabhāta eva sabhām upaviśya vibhāteṣu vaiśyajāteṣu snigdhakaṇṭha uvāca-kadācid dāmodara-māsi darānvavasāne, sāmodā yaśodā prātar bāla-gopālaṃ śayānam unmīlan-nibha-netra-nīla-nalina-yugalaṃ nibhālya śanair eva kara-kiśalayena palyaṅkād upari talpa eva parilālya punar asūṣupat-kalpam | tasmād alpam alpaṃ niṣkrāmantī cālindaṃ vindamānā prāhṇetarām ahnāya nijālaya-vyaya-sambandhi dadhi katipayaṃ nicita-nicaya-granthir manthitum ārebhe | yasminn ahani saha-nandanāmanda-syandanārohiṇī rohiṇī praṇaya-maya-yantraṇayā nimantraṇayā śrīmad-upananda-mandiraṃ vindamānāsīt | parijana-nāryaś ca svasva-kāryātiśaya-paryāya-paryāpaṇāya gatāḥ | kāryātiśayaś cāyaṃ hāyana-śīrṣāyamāṇa-mārgaśīrṣāgame
jana-varga-mahita-mahendra-mahā-mahaḥ kula-paramparā-vihitaḥ sannihita āsīd iti |
[2] tad evaṃ svayam eva sayatnī-bhūya vraja-rāja-patnī dadhi-cayam asakṛd adhimathnatī tasya nidrāyā drāghīyastvāya gāyantī tadeka-tānatayā tad-ānanam eva nicāyantī paritas tadīya-caritam eva jagau | yad uktaṃ śrī-bādarāyaṇinā-
yāni yānīha gītāni tadbālacaritāni ca |
dadhinirmanthane kāle smarantī tāny agāyata ||iti | [BhP 10.9.2]
[3] atra manthanaṃ yathā,
śyāmā lola-dukūla-ratna-vilasat-kāñcī-cayenāñcitā
taj-jhaṅkāra-karambita-dhvani-dhara-śrī-kaṅkaṇālaṅkṛtā |
paśyantī tanayānanaṃ laghu-laghūnmīlan-nibhākṣi-dvayaṃ
śrīmad-gopa-maheśvarī cala-bhujāmathnād abhīkṣṇaṃ dadhi

1.8.2

[śārdūlavikrīḍita]
[4] gānaṃ yathā-
gokula-pati-kula-tilaka tvam asīha |
kṛta-sukṛta-vraja-racita-sukha-vraja, nayanānandi-samīha ||dhru||
ānandodbhava-janma-mahotsava-nandita-gopa-samāja |
pūta-nikāmṛti-nava-maṅgala-kṛti-valayita-gokula-rāja ||a||
dhairya-nivartana-śakaṭa-vivartanam anu bhavyena parīta |
satṛṇāvartaka-vāyu-nivartaka-parameśenānīta ||b||
madhura-prāṅgaṇa-viracita-riṅgana jalaja-nayana supuṇya |
nānā-keliṣu nṛtya-kalāliṣu darśita-vara-naipuṇya ||c||
tarṇaka-vāladhi-śabalita-tanvadhi-valayita-mañjula-śobha |
jaratī-nivahe kautuka-kalahe prabalita-mithyā-lobha ||d||
māṃ mātaram anu sukham udvitanu pratataṃ satataṃ kṛṣṇa |
drutam urarīkuru tanu-vṛddhiṃ puru-khelāvali-kṛta-tṛṣṇa ||e||
tribhuvana-darśana-vismaya-marśana-niścita-vaiṣṇava-māya |
hari-varivasyā-sukhadatamaḥ syā vigata-jarāmara-kāya ||f||

1.8.3

| iti | [8 x 8 x 11]
[5] atha labdha-jāgaraḥ sa nityatā-śāli-lālitya-sāgaraḥ sapadi rudann iva samutthitavān, mātaram itavāṃś ca, yathā,
dīrgha-śvāsaṃ gātra-moṭa-prayuktaṃ
netre mārjan jāgrad ambeti jalpan |
krandan mantha-dhvānam ākarṇya bālaḥ
śrī-gopālaḥ praskhalaṃs tāṃ jagāma

1.8.4

[rucirā]
[6] tataś ca mātā bālyatā-ghaṭita-lālyatā-jaṭita-praṇayākula-kāku-lava-saṅkulatayā tena subhagākhaṇḍalena vighaṭite kṣubdha-daṇḍasya gati-maṇḍale svayaṃ payas-tananayoḥ stanayoḥ prasnavaṃ navakaṃ taṃ śāvakaṃ pāyayāmāsa |
payo varṣati dhārābhir varṣāvan medura-śriyaḥ |
tasyāḥ payodhare suṣṭhu kṛṣṇaś cātakatāṃ gataḥ

1.8.5

[anuṣṭubh]
[7] sā tatra gardhenārdhe tena pīte dhanye stanye netrānantara-gṛhāntara-santāpyamāna-payaḥ-santānānām utsekaṃ prati nirvivekatāṃ pratipadya sadya eva taṃ vihāya yad-drutavatī, drava-gamane tasya patana-bhītyā ca na taṃ gṛhītvā gatavatī |
[8] madhukaṇṭha uvāca-kim ittham āttha? tāvan-mātrāya tasyāḥ kathaṃ kṣut-kṣāma-gātrād bāla-putrād anyatra yātrā yukti-pātrāyatām? sā hi vatsa-vatsalānām acchatā-bhāg-upamā |
[9] snigdhakaṇṭhaḥ sahāsam āha sma, guro, puro' vadhīyatāṃ yad vātsalyavilāsa eva khalv ayam asyāḥ |
[10] madhukaṇṭha uvāca-katham iva?
[11] snigdhakaṇṭha uvāca-tathā hi, ye geha-dehādayas taṃ vināstamita-prāyā manyante sma, te tu taj-janmārabhya tan-mamatā-maya-mamatā eva tābhyāṃ pitṛbhyām abhyamanyanta | yad-dhāmārtha-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇāśayas tvat-kṛte [BhP 10.14.35] iti brahma-vākye vraja-mātrasyāpi tathā śrūyate, kim uta tayor iti | idaṃ ca mugdhaṃ dugdhaṃ dadhi ca tad-adhika-tat-pradhānatāvadhikam eveti sa-viśeṣatayāvagamyate |
[12] tad evaṃ sati tasyāḥ seyaṃ bhāvanā- kleśam api viṣahya spṛhyamāṇāṃ nānā-nija-gṛhya-kriyāṃ sāmprataṃ na jānāti so' yaṃ bālaka iti dayanīyatayāsmadīyam eva khalv etadīya-kṛtyaṃ kṛtyam iti | so' yam evaṃ-vidha-sneha-vividha-vidhis tair eva boddhum adhyavasyate yaiḥ kṛtaṃ tarjana-tāḍanādikam api lālanā-mayatāṃ kalayati, kim utānyat? yataḥ,
snehataḥ kvacana ruṭ prajāyate
tasya vardhana-karī ca dṛśyate |
medure' pi mudire tathā tathā
vidyud-agnir asakṛd vivartate

1.8.6

[rathoddhatā]
[13] tathā hi, tayor mitho hitayor ubhayor api caritam | dugdhāya gamana-samaye sā khalu tan-muditatā-nibandhanam idam uditavatī, vatsa, nirmañchanaṃ bhajāmi, kṣaṇaṃ tāvan manthana-gargarī rakṣatām, tvadīyaṃ payo vīkṣya yāvad drutam aham āyāmi iti | tataś ca-
yāvad vihāya pṛthukaṃ bata manthanāntād
ambā yayau drutam asau tata āyayau ca |
tāvat payodhara-yugaṃ hṛdaya-stha-vastra-
knopaṃ vavarṣa pathi picchilatā yathāsīt

1.8.7

[vasantatilakā]
[14] tad evam api sa tu nijārthite pratyarthite bhṛśam āvijate sma, yathā-
tenātha kopa-sphuritāruṇādharaṃ
sandaśya dadbhyām udasarji rodanam |
daṇḍāhatāmatram akhaṇḍi cāśmanā
nālambhi tasmin navanītam aṇv api

1.8.8

[vaṃśastha]
[15] atra tu varṇayanti,
dantendu-lekhāviśad ādharāruṇaṃ
cakṣuś-cakora-dvayam aśru cādadhe |
tadā śiśor asya karāmbu-janmanāpy
ariṣṭam uddhūya balād vijṛmbhitam

1.8.9

[upajāti 12]
[16] tad evaṃ kalaśāntarīṇe kālaśeye sarvato rīṇe parvāntaram api jātam, yathā-
tato gṛhābhyantara-śikya-lakṣitaṃ
haiyaṅgavīnaṃ parigṛhya yatnataḥ |
jaghāsa tatrorvaritaṃ tu pakṣaka-
dvāreṇa nihnutya jahāra keśavaḥ

1.8.10

[upajāti 12]
[17] sa ca yatno, yathā-
kuñcīkṣepād argalām antaraṅgām
alpāṃ muñcan sadma gatvā yuyoja |
kṛtvā khaṭṭāṃ tatra niḥśreṇikābhāṃ
kṛtvā sarpir guptam añcann apāgāt

1.8.11

[śālinī]
tataḥ kṣaṇād dugdham itaṃ tu mugdhatām
ādhāya mātā sutam āgamad drutam |
aprāpya taṃ tasya tu karma tad-vidhaṃ
buddhvā sa-kopaṃ sa-sukhaṃ jahāsa sā

1.8.12

[upajāti 12]
[18] tatra prathamaṃ śaṅkā-saṅkasukāyāṃ tasyāṃ yogamāyā-prakāśitākāśa-vāg eva hāsa-prakāśanasya bodhasya kāraṇaṃ jātam | [19] sā yathā-
śiśu-madhu-kṛd atakṣan madhv asiddhaṃ pipāsan
sarasija-mukulādhaś chedam ācarya paśyan |
drava-vigalana-mātraṃ tatra nirvidya madhye
kamalam aparam añcan prāpa tasmin madhūni

1.8.13

[mālinī]
kiṃ ca,
śamayāñcakṛṣe dugdhaṃ
kṣubhitaṃ tat tava sudakṣatā kalitā |
śamayasi yadi śiśu-kopaṃ
tādṛśam uccais tadā praśasyethāḥ

1.8.14

[udgīti]
[20] tad evaṃ śrutvā hasitvā kālaśeya-leśādhyavaseyatānapahnava-caraṇa-cihnam īkṣitvā sādhakatamāntareṇa dvāra-yantraṃ mocayitvā ca sā punar evam ācacāra-
gatvā gṛhābhyantaram anyad apy asau
dṛṣṭvā sutasyātula-cāpalaṃ prasūḥ |
tadīya-vartmānugamena ca kramād
ālokayal lola-vilocanaṃ ca tam

1.8.15

[upajāti 12]
[21] tatra lola-vilocanatvam, yathā-
havir abhihṛtavān ihāsmi dṛśyaḥ
katham atha mātaram īkṣaṇaṃ nayāni |
iti nayana-yugaṃ śruti-dvayāntar
muhur iva veśayati sma bāla-kṛṣṇaḥ

1.8.16

[puṣpitāgrā]
adho-mukhī-kṛtya balād udūkhalaṃ
niviśya tasyopari cañcalekṣaṇam |
kīśāya sarpir dadataṃ prasūḥ sutaṃ
vīkṣya smitaṃ prāpa tathā ca vismitam

1.8.17

[upajāti 12]
gūḍhaṃ pratasthe kṛta-moṣam ātmajaṃ
dhartuṃ prasūr eṣa nirīkṣya cādravat |
prasiddhir eṣā khalu lokataḥ śataṃ
dṛśor mataṃ hartari bhartari dvayam

1.8.18

[upajāti 12]
[22] sa khalu dṛptaḥ śākhā-mṛgas tu navanītānāṃ tṛptaḥ paṭa-veṣṭita-yaṣṭim etāṃ dṛṣṭvā drutam eva śākhām ārūḍhaḥ |
atha dravantaṃ sutam anvagāt prasūḥ
prasūna-vṛṣṭi-pratha-keśa-bandhanā |
kva yāsi re coravareti jalpitā
nātisphuṭa-krandana-hāsa-sundaram

1.8.19

[upajāti 12]
tokaṃ dhartuṃ sā samīpe' pi śīghraṃ
dhāvantī tat prāpa dhāvan na mātā |
prāgañcantaṃ vāyu-vegāt pratīcī
stokāmbhodaṃ yadvad ambhoda-vīthī

1.8.20

[śālinī]
[23] atha pura-dvāraṃ na mātur gamana-dvāram iti matvā palāyana-grahilas tad-diśam eva jagrāha | jananī tu tadānīṃ tatrājanatāṃ jānatī tam evānuyātavatī | tataś ca,
yadādravat pṛṣṭham anīkṣamāṇas
tadā na lebhe pṛthuko jananyā |
yadā bhayād vīkṣitavān sa paścāt
tadā tayāsau jagṛhe kareṇa

1.8.21

[upendravajrā]
[24] sa ca tathāpi-
akṣiṇī drava-gamāya sākṣiṇī
rodanaṃ krud-udaya-praṇodanam |
cālanaṃ vapuṣi dhārṣṭya-pālanaṃ
sṛṣṭavān avinayaṃ na mṛṣṭavān

1.8.22

[svāgatā]
nirmame prasabham ambayā mukhaṃ
sammukhaṃ nijaśiśor yadā yadā |
sarpir-arpita-vilepanaṃ tadā
rūkṣaṇāya tad aghukṣad eṣa ca

1.8.23

[svāgatā]
tataś ca-
vaṣṭi ced bata bhavān gṛha-muṣṭiṃ
yaṣṭim ākalaya mat-kara-mṛṣṭām |
ittham uccakitite kamalākṣe
tāṃ jahau nijajahau vraja-rājñī

1.8.24

[svāgatā]
mā meti vadatā tena, cora coreti gīḥ-kalim |
rahasā saha sā rājñī sahasā sahasātanot

1.8.25

[anuṣṭubh]
aho rājāsi corāṇāṃ, corās tvat-pitṛ-gotrajāḥ |
ity ādy acakalan mātā śiśunā gavya-coriṇā

1.8.26

[anuṣṭubh]
kiṃ ca-
dadhi-maṇḍaḥ kathaṃ khaṇḍo? daṇḍo' yaṃ parameśituḥ |
ghṛtaṃ kīśāya kaḥ prādād? asau yena vinirmitaḥ

1.8.27

[anuṣṭubh] iti |
śaṅke svāduṅkāram itthaṃ sadā tvaṃ
yajñāṅgīyaṃ lekṣi haiyaṅgavīnam |
evaṃ coraṅkāram ambā śiśuṃ taṃ
praty ākrośanty ārdra-cittā babhūva

1.8.28

[śālinī]
[25] tataḥ sa-saṃrambhaṃ vihasya, sarahasyam ucyatām, dambhaś ca mucyatām iti mātrā pṛṣṭaḥ sṛṣṭa-rodana-netraḥ putra uvāca-
tvayy udbhaṭaṃ pradravantyām aṅghryāḥ kaṭaka-ghaṭṭanāt |
asphuṭad dadhi-maṇḍasya ghaṭaḥ, kā mama dhṛṣṭatā?

1.8.29

[anuṣṭubh]
kīśo' yam īśa-nirdiṣṭaḥ praviṣṭaḥ sadma muṣṭaye |
kṛṣṭaḥ sarpiḥ-parāmṛṣṭo mayā, kā mama duṣṭatā?

1.8.30

[anuṣṭubh]
tathāpi tvām ātta-yaṣṭiṃ dṛṣṭvā dudrava coravat |
tvaṃ punar māṃ vṛthā bhītam api dudrotha nirdayam

1.8.31

[anuṣṭubh]
[26] atha sānutāpam iva mātā prāha-re vāco-yuktimattama corottama! tvaṃ narottama-jāto' pi vānara-priyo vānara-prakṛtir evāsi |
[27] sutas tu sa-bhayaṃ sabhaya-pradānam apy uvāca-tato vanam eva praviśya sthāsyāmi |
[28] atha mātā sabhayaṃ cintitavatī, ko jānīyāt, kuryād apīdaṃ mānī | tarhi tan-nibandhanaṃ bandhanam eva sandheyam, yad ekayā mayālaya-bālayor avadhānaṃ durdhānaṃ bhavitā | [29] spaṣṭaṃ tv idam uktavatī-
re caura cañcala-vilola-vilocana-śrī-
nikṣipta-moha manuṣe vinivāraṇaṃ na |
baddhvā bhavantam aham āśu calāmi gehaṃ,
śaktir yadi prathayatāṃ kuru cauryam anyat

1.8.32

[vasantatilakā]
[30] bandhodyame ruṣitatā-ruṣitaḥ putraḥ phut-kurvann iva sāsram uccair uvāca-amba, rohiṇi, saha sahajena kva gatāsi? tvayā rahitaṃ mām iyaṃ badhnāti, tad drutam iha samehi |
[31] tad etad dūragatayā tayā nāvadhāryate sma, kintu parāḥ pāramparyeṇāvadhārya kṛtopālambha-caryāḥ kāścin nikaṭa-nikāyyā nāryaḥ parivārya militāḥ | sva-vācam iha smārayitum aikāgārikaḥ so' yaṃ bhavad-agāre' pi kāṃ kārim akārṣīt iti sūcayantya iva saha jahasuś ca |
[32] tatas tad anavadadhatī kuntala-santāna-bandhād vighaṭitāṃ paṭṭa-ḍorīm ekām upasādya, sadyaḥ sadma-dvārāntar upasadyamānam udūkhalam anu vatsa-gala-bandhavad alagnam evāvalagne sa-nirbandhaṃ bandhum udyatavatī, stanandhayaṃ śikṣā-jananī jananī | sā tu dvy-aṅgulāṅga-nyūnājani |
[33] tataś ca tasyā dhammillād udvāsyānyasyā vinyastatve' pi tad-avasthatāyāṃ dṛśyamānāyāṃ sāścaryam iva nāry-arpitair manthana-netrair bahubhir api pāraṃ na vavrāja vrajeśvarī | tataś ca-
tad-aṅge dvy-aṅgulābhāse sarve labdhāvakāśakāḥ |
dṛśyante sma vaṭās tatra vidūrādrau ghanā iva

1.8.33

[anuṣṭubh]
[34] tad etat paśyantībhiḥ parihasantībhir uktam, vraja-devi, niveditam evāsmābhiḥ; sa eṣa samunnatayā mohanatayā kaphallakam api vellayan loptra-mātra-sukalatānandī parāskandī sandīpyate iti |
[35] sā prāha-kiṃ jānāty asāv adya-jātaḥ, kintu bhavatīnām eva kāpīyam avadyāvidyā yad antar asya pakṣa-pātinyaḥ samīkṣyadhve, bahir evānyathā vyavahāratayā viharantyaḥ stha |
[36] sarvāḥ sahāsam ūcuḥ, tatrabhavati, bhavac-caraṇebhyaḥ śapatham ācarāmaḥ, nāsmākaṃ vismāpikeyaṃ vidyā vidyate iti |
[37] sā ca cetasi vicāram ācacāra, tarhi garga-vacana-vargavat sakṛt kāpi bhāgavatī śaktir evāmum avaruṇaddhi, na cāyaṃ kiñcid api jānāti |
[38] atheyam asyāścaryasya paryantaṃ paryālocituṃ tābhir eva gṛhād anyāny api manthana-dāmāni muhur muhur ānāyya sanirbandhaṃ bandham ādadhaty api gaty-antaraṃ na prāpa | tataś ca-
badhnatī na tu sutaṃ vrajeśvarī
pāram āpa tad apāra-karmaṇaḥ |
gharma-vāri-varimāṇam āvrajad
vāra-vāram alakāvṛtīr api

1.8.34

[rathoddhatā]
[39] tato yāvad eva yādava-deva-kulajasya tasya haṭhavattāyāṃ prayatnādhīr āsīt, tāvat tad-āgraho' pi graha-nigṛhīta ivābhūt | mātṛ-vaikalyena kalyamāna-manastve tu prathama-ḍorikā-dvaya-mātra-sambaddha-gātratayā baddha eva so' yam abudhyata | anyāni tu sarvāṇi dāmāni tasminn urvaritāny evādṛśyanta | [40] yogamāyā-nāminī tat-karma-kāriṇī hi tan-mano' nusāriṇī, yayā tan niṣpādya mātaraṃ praty, api bhrama evāyam iti pratyayaḥ pratyaham āsādyata | [41] atha labdha-sandhaṃ taṃ bandhaṃ dīrghatamayānyayā rajjvābadhya ca tayā tad-udūkhala-madhyaṃ babandha | [42] baddhvā ca mātā śikṣāṃ ghaṭayantī nija-kaṭhinatām eva tasmin haṭhini prakaṭayantī tābhir vihasantībhiḥ saha sa-narma-geha-karmaṇe gacchantī, tat-paripālanāya bālakān paritaḥ sthāpitavatī
|
[43] tataś ca gatāsu tāsu kṣaṇaṃ kṛta-rodana-vinodaḥ, paścād bahala-khalaṃ praty udūkhala-nodanāya labdha-modaḥ sa tu baddha eva kevala-bāla-valitatayā prabalita-cāpala-śraddhas taiḥ saha prahasan khelann ulūkhalam etaṃ laghu laghu cālayām āsa, hārayāmāsa ca tair evolbaṇa-hāsatayā śulva-hāriṇīnāṃ labdha-śūnya-sādharmya-harmya-śreṇyā hāri-śikyita-nava-nava-nītādikam āhārayāmāsa ca | kintu, tat-karṣaṇa-maya-harṣa-prada-līlayā na ca kareṇa na cāpareṇa tad-uddāna-mocana-rocanatām avāpa |
[44] tatra tu pura-dvāra-purastād-varti vātāvarta-vartita-nartanam iva yamalam arjuna-dvayam asya netra-vartmani vartate sma | krameṇa cāsau tayor antara eva vikramate sma iti |
[45] etāvan mukta-kaṇṭham uṭṭaṅkayan snigdhakaṇṭhas tad-bhañjane kāraṇaṃ harer aiśvarya-pracāraṇam iti tat pratārayan kāraṇāntaram eva vyājahāra- [46] tataḥ sphuṭaṃ jhaṭiti parataḥ paryaṭitum utkaṇṭhayā tan-madhya-sambaddhenaivādhvanā niścakrāma, tad-adhvanas tu saṅkṣiptatayādhaḥ-kṣiptatayā tad udūkhalaṃ pratitaṣṭambhe |
[47] atha sphuṭam asau vaṭītroṭanecchayā tat kṛṣṭavān | haṭhād ākṛṣṭe ca tasmin-
kuṭha-dvayaṃ kaṭakaṭa-śabda-mugja-
vighaṭṭitaṃ sphuṭam aluṭhad dvayor diśoḥ |
na dhī-dhṛtiṃ vadhira-vimugdhatām adhi
vrajann adhi vrajam adadhāt prajā-vrajaḥ

1.8.35

[rucirā]
citraṃ tutroṭa tat tatra vajra-majjārjuna-dvayam |
na punar mātṛ-vātsalya-nirbandha-maya-bandhanam

1.8.36

[anuṣṭubh]
[48] ślokayanti cātra-
śyāmāṅga-dyuti kiṅkiṇi-dhvani-dharaṃ riṅgātiraṅga-pradaṃ
karṣac chaśvad udūkhalaṃ khara-kharat-kāra-prakāra-pratham |
visphūrja-pratimārjuna-dvaya-kaṭat-kārārjitāt kautukāt
paryāvṛtta-nirīkṣaṇaṃ vraja-vadhū-lālyasya bālyaṃ stuve

1.8.37

[śārdūla]
[49] atha tayor atyūrjitena visphūrjitena muhūrtārdham ārtatayā goṣṭhādhiṣṭhānā mūrcchām ṛcchantaḥ sthitāḥ, tan-nikaṭa-saṅghaṭṭinīm arbhaka-ghaṭāṃ vinā | sā tu tal-līlā-mādhurī-dhurīṇatayā citrākṛtir iva mitrāvalī na vitrāsam āsasāda | [50] dūrād api tad-ūrjitaṃ visphūrjitaṃ sambhrama-kāry avadhārya tu vraja-pati-mukhās tarkita-mukhās tad evābhipratasthire | satrā sa-trāsam atrābhidadhire ca-
vinā vātaṃ vinā varṣaṃ vidyut-prapatanaṃ vinā |
vinā hasti-kṛtaṃ doṣaṃ kenemau pātitau drumau?

1.8.38

[anuṣṭubh]
ajanya-janyam etāvaj jātā nirjanatā kutaḥ? |
tasmāt tasmān mahā-garjān mūrcchām ārcchan vraje janāḥ

1.8.39

iti |
[anuṣṭubh]
[51] avadadhire ca tan-nikaṭa-taṭasthaṃ bhāsamāna-hāsa-vilāsa-mukham ulūkhalaṃ karṣantaṃ līlā-sukhaṃ varṣantaṃ bāla-gopālam | tena ca, kathaṃ, kathaṃ? iti kathayantas tam āvṛnvanta evāvatasthire |
[52] sa tu pitaram anuvindamānam anucakranda | [53] pitā cāntaḥ-sambhrāntaḥ sann api tasya sāntvanāya mukha-mātraṃ hasita-pātram ācarann acirād eva taṃ vipāśayāmāsa | [54] sa-rodana-vadanaṃ vadanaṃ cumban vidann api muhuḥ papraccha ca, putra, kutratyaḥ sa khalu khala-buddhir yena colūkhale nirbandha-janita-baddhas tvam asi? iti |
[55] sa tu pitari rataś cirataḥ śliṣṭa-kaṇṭhatayābhyarṇam āgataḥ karṇe varṇayāmāsa, tāta, mātaiva iti |
[56] pitā tu tāṃ pūrvaṃ vigata-saṃvedatayā anantaraṃ tu svata eva jāta-nirvedatayā dūnāṃ veda sma | tata eva na sahasā rahasāpi paribhāṣitum iyeṣa | ajñatayāvajñayā na ca papraccha bālakān, kim idaṃ vṛttam? iti |
[57] te tu svayam evocuḥ, sphuṭam anena kṛta-madhya-gamanena vistīrṇa-khale pura-sthale krīḍituṃ niṣkramya, vikṛṣṭa-tale tiryag-bhāvād acale cāsminn ulūkhale khaṭat-khaṭiti truṭitatām ṛcchat kuṭha-dvayaṃ jhaṭiti luṭhad-bhāvam ānarccha |
[58] tataś ca khaṇḍitābhyām ābhyāṃ nirgatya kaṭaka-mukuṭa-kuṇḍalādi-maṇḍitau rociṣmad-vapuṣmantau śuṣmāṇau praṇamantau samantād etaṃ kim api santoṣayāmāsatuḥ | tad-uttaram uttarasyāṃ diśi prāsthiṣātām |
[59] tad etad ākalya, bālānāṃ pralāpo' yam iti vatsalāḥ kalayāmbabhūvuḥ | anye tu sāṃśayikatānapeta-cetasaḥ prajātāḥ |
[60] tataś ca kramād eka-dvy-ādi-prakramān militena vraja-janena samaṃ vraja-bhūpālaḥ sva-bālakenāṅkaṃ sad alaṅkṛtya nitya-kṛtya-kṛte kālindīm anuvindamānas tenānuṣajya nimajya tatraiva vipraiḥ svasti-vācanādikam ācarya, mahā-dānādikaṃ visarjya, nikāyyam āsajya ca, pūrvāhna-bhojanāya sasajja |
[61] taj-jāyā tu taj-jābhyāṃ duḥkha-lajjābhyāṃ sajjatī gṛhād āgrahāc ca na niṣkrāntavatī, na ca gṛhāgatāḥ sambhāṣitavatī | sarvāsv arvāg eva nivṛttāsu, samādhānohinī rohiṇī gaurava-pātrībhiḥ paurogavībhiḥ pariveṣayāmāsa |
[62] śrī-vraja-rājas tv avarātmajaṃ rāmam api samānīya tena sutena ca sārdhaṃ tayoḥ snigdha-kala-kolāhala-nidigdhaḥ sagdhim ācaritavān | tābhyāṃ mūrta-paramānanda-pūrtābhyāṃ muhūrtam ekaṃ viśramya ca samyag-īdṛg-auśīra-sukha-dhīra-cetā gavāgamana-ramya-samaye gosthānam āgamya go-dohanādi-kāryaṃ ca kārayati sma | [63] udavasitād atisitāṃ sitām ānāyya tayā sahitaṃ suhitaṃ saha sa-vayobhis tanayau stana-pāna-pratinidhitayā dhāroṣṇaṃ payaḥ pāyayāmāsa ca | śikṣayāmāsa ca tatra patra-puṭī-ghaṭanām |
[64] atha punar api harmyam āgamya tābhyām ācarita-sāyam-bhojana-sukha-samāje vraja-rāje, saha-rohiṇīkās tadīya-santata-sukhābhīkāḥ svakula-māṇikya-lakṣmyaḥ sarvāḥ prāmāṇikyaḥ samāsādya nivedavatyaḥ-
[65] rājan, kṛṣṇa-janany adya na bhuktavatī, na kenacid uktavatī ca vartate | tām anu sarvāś ca tathā vartante |
[66] vrajarājas saha-duḥkha-hāsam uvāca-vayaṃ kiṃ kurmaḥ? roṣam anuvartamānā svayam eva sva-doṣaṃ paśyatu |
[67] sarvāḥ sāsram ūcuḥ, hanta, sā khalv antar bahir apy atikomalā tavedṛśā-lāpena tāpenātimlāsyati |
[68] vrajarājas tu sa-smitaḥ sutam apṛcchat, sva-mātaraṃ yāsyasi?
[69] kṛṣṇa uvāca-nahi nahi, kintu tvām eva samayā samayān gamayiṣyāmi |
[70] atha rāja-jyāyaḥ-prajāvatyaḥ sahāsam ūcuḥ-stanaṃ kasya pāsyasi?
[71] kṛṣṇa uvāca-sitāsambhaviṣṇu dhāroṣṇaṃ payaḥ pāsyāmi |
[72] sarvā ūcuḥ-kena krīḍiṣyasi?
[73] kṛṣṇa uvāca-tātenaiva samam | tathā bhrātaram api saṅgaṃ gamayiṣyāmi |
[74] vrajarāja uvāca-bhrātur mātaraṃ kathaṃ nānugacchasi?
[75] kṛṣṇaḥ sa-roṣāsram uvāca-māṃ vihāyeyam apīyāya iti |
[76] tad etad ākarṇya sāsrā rohiṇī nīcair uvāca-putra, kathaṃ kaṭhorāyase? mātā tava duḥkhāyate |
[77] kṛṣṇas tad etad aśrṇvann iva sāsraṃ pitṛ-mukham īkṣate sma | rohiṇī tu saṅkarṣaṇaṃ tasya saṅkarṣaṇāya sañjñayā jñāpayāmāsa | tena gṛhīta-hastaḥ punar asau nirasta-tad-dhastatayā vidrutya pitur utsaṅga-saṅgī babhūva | tathābhavaṃś ca bhujābhyām avaguṇṭhita-tat-kaṇṭhaḥ kṛta-bāṣpa-vṛṣṭiṃ tad-dṛṣṭim eva paśyaṃs tam atīva vaśyam ācarann āsīt |
[78] vraja-rājas tu mātary antaḥ-sneham asya paryālocya tad abhivyaktaye hastaṃ kiñcid udastaṃ vidhāyābhidadhe-putra, yadi vakṣi, tarhi bāḍhaṃ tāṃ tāḍayāmi |
kṛṣṇas tu tad asahamānas tasya hastaṃ stambhayāmāsa | [79] tato vraja-rājaḥ punar vihasya nija-vatsalatayātīva sadayaṃ tadīya-mātur api hṛdayam adhiyan-putra, tava mātā yady evaṃ bhaviṣyati, tadā kiṃ kariṣyasi? ity anadhātor viruddhārthaṃ prayujya sa-parihāsam āha sma |
[80] kṛṣṇas tu bālaka-bhāvenājasraṃ mātari sa-tṛṣṇaḥ sāsraṃ, kutra me mātā? tatra gamyatām iti sa-śaṅkaṃ rohiṇy-aṅkaṃ gatavān | [81] tataś ca, prahasita-kalakaleṣu sakaleṣu parama-sukhārohiṇyā rohiṇyānītaḥ so' pi veśma praviśya sa-rodana-modam ambālā-galaṃ lagnavān | tataś ca-
vatsa-mūrdhni cibukaṃ dadhatī sā
dhenuvad valita-gharghara-śabdā |
rodana-prathanayā dravad-ātmā
rodayat parikarān api sarvān

1.8.40

[svāgatā]
[82] atha tāsāṃ tv aneka-sāntvanayā labdha-śāntiḥ kiñcid vyañjita-mukha-kāntiḥ śrī-sumukha-kanyeyaṃ stanyena tanayaṃ prīṇayāmāsa | bubhuje ca sahāgrajātena tena parama-hitābhiḥ sahitā |
[83] tad ārabhya tu saṅkocaṃ upalabhya vrajarāja-locana-gocaratāṃ vāsara-trayaṃ nāsāditavatī | dināntare tu pitṛ-nideśa-pāla-bāla-gopālenaiva celāñcale gṛhītvā nītā | tad-dinaś ca sa-narmāmodaṃ dāmodaraḥ iti vraja-vadhūbhir āhūyate sma, so' yaṃ śyāma-manoharaḥ iti |
vrajeśvarīṃ stotum apīha kovidaḥ
ko vā bhavel lokaga-loka-saṅgrahe |
brahmāpi sarvo' pi ramāpi yat-kalā-
kalāṃ ca nāñcīd iti bādarāyaṇiḥ

1.8.41

[upajāti]
[84] so' yam asyā bādarāyaṇinā ghaṭita-samyag-udghaṭṭanaḥ śrīmān yaśaḥ-paṭaha-śabdas trailokyam eva ślokyatayā paryaṭann asti | tathā hi, nemaṃ viriñciḥ [BhP 10.9.20] ityādi |
[85] śrī-rāmas tu nijānujaṃ sa-tṛṣṇam āha sma, smarasi, bhrātar, bṛhad-vane vatsyāvaḥ |
[86] anujo' pi sa-smitam āha sma, āṃ āṃ, tatra krīḍām api kariṣyāvaḥ iti |
[87] atha kathakaḥ samāpanam āha-
īdṛśas tanayo jātas tava gopa-maheśvara |
yau vṛkṣāv api tau svasya divya-bhaktau vinirmame

Original text: Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Edition: Puridasa (1947). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc