ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.8

[અનુષ્ટુભ્]
[74] તદ્ એવં તદ્-દિવાવૃત્તે પૂર્વવદ્ એવ તલ્-લીલા-પર્વણિ સાક્ષાદ્ ઇવ વૃત્તે સર્વે પુરસ્કૃત-વ્રજેશાઃ સમ્ભૃત-તત્-તદ્-આવેશા યથાયથમ્ આત્મ-પથં પ્રતસ્થિરે ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
બાલ્ય-લીલા-ચૌર્ય-શૌર્યં નામ
સપ્તમં પૂરણમ્
॥7॥
(8)
અથાષ્ટમં પૂરણમ્
દામોદરાનુમોદઃ
[1] અથેતરદ્યુર્ અપિ પ્રભાત એવ સભામ્ ઉપવિશ્ય વિભાતેષુ વૈશ્યજાતેષુ સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-કદાચિદ્ દામોદર-માસિ દરાન્વવસાને, સામોદા યશોદા પ્રાતર્ બાલ-ગોપાલં શયાનમ્ ઉન્મીલન્-નિભ-નેત્ર-નીલ-નલિન-યુગલં નિભાલ્ય શનૈર્ એવ કર-કિશલયેન પલ્યઙ્કાદ્ ઉપરિ તલ્પ એવ પરિલાલ્ય પુનર્ અસૂષુપત્-કલ્પમ્ । તસ્માદ્ અલ્પમ્ અલ્પં નિષ્ક્રામન્તી ચાલિન્દં વિન્દમાના પ્રાહ્ણેતરામ્ અહ્નાય નિજાલય-વ્યય-સમ્બન્ધિ દધિ કતિપયં નિચિત-નિચય-ગ્રન્થિર્ મન્થિતુમ્ આરેભે । યસ્મિન્ન્ અહનિ સહ-નન્દનામન્દ-સ્યન્દનારોહિણી રોહિણી પ્રણય-મય-યન્ત્રણયા નિમન્ત્રણયા શ્રીમદ્-ઉપનન્દ-મન્દિરં વિન્દમાનાસીત્ । પરિજન-નાર્યશ્ ચ સ્વસ્વ-કાર્યાતિશય-પર્યાય-પર્યાપણાય ગતાઃ । કાર્યાતિશયશ્ ચાયં હાયન-શીર્ષાયમાણ-માર્ગશીર્ષાગમે
જન-વર્ગ-મહિત-મહેન્દ્ર-મહા-મહઃ કુલ-પરમ્પરા-વિહિતઃ સન્નિહિત આસીદ્ ઇતિ ।
[2] તદ્ એવં સ્વયમ્ એવ સયત્ની-ભૂય વ્રજ-રાજ-પત્ની દધિ-ચયમ્ અસકૃદ્ અધિમથ્નતી તસ્ય નિદ્રાયા દ્રાઘીયસ્ત્વાય ગાયન્તી તદેક-તાનતયા તદ્-આનનમ્ એવ નિચાયન્તી પરિતસ્ તદીય-ચરિતમ્ એવ જગૌ । યદ્ ઉક્તં શ્રી-બાદરાયણિના-
યાનિ યાનીહ ગીતાનિ તદ્બાલચરિતાનિ ચ ।
દધિનિર્મન્થને કાલે સ્મરન્તી તાન્ય્ અગાયત ॥ઇતિ । [ભ્પ્ 10.9.2]
[3] અત્ર મન્થનં યથા,
શ્યામા લોલ-દુકૂલ-રત્ન-વિલસત્-કાઞ્ચી-ચયેનાઞ્ચિતા
તજ્-ઝઙ્કાર-કરમ્બિત-ધ્વનિ-ધર-શ્રી-કઙ્કણાલઙ્કૃતા ।
પશ્યન્તી તનયાનનં લઘુ-લઘૂન્મીલન્-નિભાક્ષિ-દ્વયં
શ્રીમદ્-ગોપ-મહેશ્વરી ચલ-ભુજામથ્નાદ્ અભીક્ષ્ણં દધિ

[શાર્દૂલવિક્રીડિત]
[4] ગાનં યથા-
ગોકુલ-પતિ-કુલ-તિલક ત્વમ્ અસીહ ।
કૃત-સુકૃત-વ્રજ-રચિત-સુખ-વ્રજ, નયનાનન્દિ-સમીહ ॥ધ્રુ॥
આનન્દોદ્ભવ-જન્મ-મહોત્સવ-નન્દિત-ગોપ-સમાજ ।
પૂત-નિકામૃતિ-નવ-મઙ્ગલ-કૃતિ-વલયિત-ગોકુલ-રાજ ॥અ॥
ધૈર્ય-નિવર્તન-શકટ-વિવર્તનમ્ અનુ ભવ્યેન પરીત ।
સતૃણાવર્તક-વાયુ-નિવર્તક-પરમેશેનાનીત ॥બ્॥
મધુર-પ્રાઙ્ગણ-વિરચિત-રિઙ્ગન જલજ-નયન સુપુણ્ય ।
નાના-કેલિષુ નૃત્ય-કલાલિષુ દર્શિત-વર-નૈપુણ્ય ॥ચ્॥
તર્ણક-વાલધિ-શબલિત-તન્વધિ-વલયિત-મઞ્જુલ-શોભ ।
જરતી-નિવહે કૌતુક-કલહે પ્રબલિત-મિથ્યા-લોભ ॥દ્॥
માં માતરમ્ અનુ સુખમ્ ઉદ્વિતનુ પ્રતતં સતતં કૃષ્ણ ।
દ્રુતમ્ ઉરરીકુરુ તનુ-વૃદ્ધિં પુરુ-ખેલાવલિ-કૃત-તૃષ્ણ ॥એ॥
ત્રિભુવન-દર્શન-વિસ્મય-મર્શન-નિશ્ચિત-વૈષ્ણવ-માય ।
હરિ-વરિવસ્યા-સુખદતમઃ સ્યા વિગત-જરામર-કાય ॥f॥

। ઇતિ । [8 x 8 x 11]
[5] અથ લબ્ધ-જાગરઃ સ નિત્યતા-શાલિ-લાલિત્ય-સાગરઃ સપદિ રુદન્ન્ ઇવ સમુત્થિતવાન્, માતરમ્ ઇતવાંશ્ ચ, યથા,
દીર્ઘ-શ્વાસં ગાત્ર-મોટ-પ્રયુક્તં
નેત્રે માર્જન્ જાગ્રદ્ અમ્બેતિ જલ્પન્ ।
ક્રન્દન્ મન્થ-ધ્વાનમ્ આકર્ણ્ય બાલઃ
શ્રી-ગોપાલઃ પ્રસ્ખલંસ્ તાં જગામ

[રુચિરા]
[6] તતશ્ ચ માતા બાલ્યતા-ઘટિત-લાલ્યતા-જટિત-પ્રણયાકુલ-કાકુ-લવ-સઙ્કુલતયા તેન સુભગાખણ્ડલેન વિઘટિતે ક્ષુબ્ધ-દણ્ડસ્ય ગતિ-મણ્ડલે સ્વયં પયસ્-તનનયોઃ સ્તનયોઃ પ્રસ્નવં નવકં તં શાવકં પાયયામાસ ।
પયો વર્ષતિ ધારાભિર્ વર્ષાવન્ મેદુર-શ્રિયઃ ।
તસ્યાઃ પયોધરે સુષ્ઠુ કૃષ્ણશ્ ચાતકતાં ગતઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[7] સા તત્ર ગર્ધેનાર્ધે તેન પીતે ધન્યે સ્તન્યે નેત્રાનન્તર-ગૃહાન્તર-સન્તાપ્યમાન-પયઃ-સન્તાનાનામ્ ઉત્સેકં પ્રતિ નિર્વિવેકતાં પ્રતિપદ્ય સદ્ય એવ તં વિહાય યદ્-દ્રુતવતી, દ્રવ-ગમને તસ્ય પતન-ભીત્યા ચ ન તં ગૃહીત્વા ગતવતી ।
[8] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-કિમ્ ઇત્થમ્ આત્થ? તાવન્-માત્રાય તસ્યાઃ કથં ક્ષુત્-ક્ષામ-ગાત્રાદ્ બાલ-પુત્રાદ્ અન્યત્ર યાત્રા યુક્તિ-પાત્રાયતામ્? સા હિ વત્સ-વત્સલાનામ્ અચ્છતા-ભાગ્-ઉપમા ।
[9] સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સહાસમ્ આહ સ્મ, ગુરો, પુરોઽ વધીયતાં યદ્ વાત્સલ્યવિલાસ એવ ખલ્વ્ અયમ્ અસ્યાઃ ।
[10] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-કથમ્ ઇવ?
[11] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-તથા હિ, યે ગેહ-દેહાદયસ્ તં વિનાસ્તમિત-પ્રાયા મન્યન્તે સ્મ, તે તુ તજ્-જન્મારભ્ય તન્-મમતા-મય-મમતા એવ તાભ્યાં પિતૃભ્યામ્ અભ્યમન્યન્ત । યદ્-ધામાર્થ-સુહૃત્-પ્રિયાત્મ-તનય-પ્રાણાશયસ્ ત્વત્-કૃતે [ભ્પ્ 10.14.35] ઇતિ બ્રહ્મ-વાક્યે વ્રજ-માત્રસ્યાપિ તથા શ્રૂયતે, કિમ્ ઉત તયોર્ ઇતિ । ઇદં ચ મુગ્ધં દુગ્ધં દધિ ચ તદ્-અધિક-તત્-પ્રધાનતાવધિકમ્ એવેતિ સ-વિશેષતયાવગમ્યતે ।
[12] તદ્ એવં સતિ તસ્યાઃ સેયં ભાવના- ક્લેશમ્ અપિ વિષહ્ય સ્પૃહ્યમાણાં નાના-નિજ-ગૃહ્ય-ક્રિયાં સામ્પ્રતં ન જાનાતિ સોઽ યં બાલક ઇતિ દયનીયતયાસ્મદીયમ્ એવ ખલ્વ્ એતદીય-કૃત્યં કૃત્યમ્ ઇતિ । સોઽ યમ્ એવં-વિધ-સ્નેહ-વિવિધ-વિધિસ્ તૈર્ એવ બોદ્ધુમ્ અધ્યવસ્યતે યૈઃ કૃતં તર્જન-તાડનાદિકમ્ અપિ લાલના-મયતાં કલયતિ, કિમ્ ઉતાન્યત્? યતઃ,
સ્નેહતઃ ક્વચન રુટ્ પ્રજાયતે
તસ્ય વર્ધન-કરી ચ દૃશ્યતે ।
મેદુરેઽ પિ મુદિરે તથા તથા
વિદ્યુદ્-અગ્નિર્ અસકૃદ્ વિવર્તતે

[રથોદ્ધતા]
[13] તથા હિ, તયોર્ મિથો હિતયોર્ ઉભયોર્ અપિ ચરિતમ્ । દુગ્ધાય ગમન-સમયે સા ખલુ તન્-મુદિતતા-નિબન્ધનમ્ ઇદમ્ ઉદિતવતી, વત્સ, નિર્મઞ્છનં ભજામિ, ક્ષણં તાવન્ મન્થન-ગર્ગરી રક્ષતામ્, ત્વદીયં પયો વીક્ષ્ય યાવદ્ દ્રુતમ્ અહમ્ આયામિ ઇતિ । તતશ્ ચ-
યાવદ્ વિહાય પૃથુકં બત મન્થનાન્તાદ્
અમ્બા યયૌ દ્રુતમ્ અસૌ તત આયયૌ ચ ।
તાવત્ પયોધર-યુગં હૃદય-સ્થ-વસ્ત્ર-
ક્નોપં વવર્ષ પથિ પિચ્છિલતા યથાસીત્

[વસન્તતિલકા]
[14] તદ્ એવમ્ અપિ સ તુ નિજાર્થિતે પ્રત્યર્થિતે ભૃશમ્ આવિજતે સ્મ, યથા-
તેનાથ કોપ-સ્ફુરિતારુણાધરં
સન્દશ્ય દદ્ભ્યામ્ ઉદસર્જિ રોદનમ્ ।
દણ્ડાહતામત્રમ્ અખણ્ડિ ચાશ્મના
નાલમ્ભિ તસ્મિન્ નવનીતમ્ અણ્વ્ અપિ

[વંશસ્થ]
[15] અત્ર તુ વર્ણયન્તિ,
દન્તેન્દુ-લેખાવિશદ્ આધરારુણં
ચક્ષુશ્-ચકોર-દ્વયમ્ અશ્રુ ચાદધે ।
તદા શિશોર્ અસ્ય કરામ્બુ-જન્મનાપ્ય્
અરિષ્ટમ્ ઉદ્ધૂય બલાદ્ વિજૃમ્ભિતમ્

[ઉપજાતિ 12]
[16] તદ્ એવં કલશાન્તરીણે કાલશેયે સર્વતો રીણે પર્વાન્તરમ્ અપિ જાતમ્, યથા-
તતો ગૃહાભ્યન્તર-શિક્ય-લક્ષિતં
હૈયઙ્ગવીનં પરિગૃહ્ય યત્નતઃ ।
જઘાસ તત્રોર્વરિતં તુ પક્ષક-
દ્વારેણ નિહ્નુત્ય જહાર કેશવઃ

[ઉપજાતિ 12]
[17] સ ચ યત્નો, યથા-
કુઞ્ચીક્ષેપાદ્ અર્ગલામ્ અન્તરઙ્ગામ્
અલ્પાં મુઞ્ચન્ સદ્મ ગત્વા યુયોજ ।
કૃત્વા ખટ્ટાં તત્ર નિઃશ્રેણિકાભાં
કૃત્વા સર્પિર્ ગુપ્તમ્ અઞ્ચન્ન્ અપાગાત્

[શાલિની]
તતઃ ક્ષણાદ્ દુગ્ધમ્ ઇતં તુ મુગ્ધતામ્
આધાય માતા સુતમ્ આગમદ્ દ્રુતમ્ ।
અપ્રાપ્ય તં તસ્ય તુ કર્મ તદ્-વિધં
બુદ્ધ્વા સ-કોપં સ-સુખં જહાસ સા

[ઉપજાતિ 12]
[18] તત્ર પ્રથમં શઙ્કા-સઙ્કસુકાયાં તસ્યાં યોગમાયા-પ્રકાશિતાકાશ-વાગ્ એવ હાસ-પ્રકાશનસ્ય બોધસ્ય કારણં જાતમ્ । [19] સા યથા-
શિશુ-મધુ-કૃદ્ અતક્ષન્ મધ્વ્ અસિદ્ધં પિપાસન્
સરસિજ-મુકુલાધશ્ છેદમ્ આચર્ય પશ્યન્ ।
દ્રવ-વિગલન-માત્રં તત્ર નિર્વિદ્ય મધ્યે
કમલમ્ અપરમ્ અઞ્ચન્ પ્રાપ તસ્મિન્ મધૂનિ

[માલિની]
કિં ચ,
શમયાઞ્ચકૃષે દુગ્ધં
ક્ષુભિતં તત્ તવ સુદક્ષતા કલિતા ।
શમયસિ યદિ શિશુ-કોપં
તાદૃશમ્ ઉચ્ચૈસ્ તદા પ્રશસ્યેથાઃ

[ઉદ્ગીતિ]
[20] તદ્ એવં શ્રુત્વા હસિત્વા કાલશેય-લેશાધ્યવસેયતાનપહ્નવ-ચરણ-ચિહ્નમ્ ઈક્ષિત્વા સાધકતમાન્તરેણ દ્વાર-યન્ત્રં મોચયિત્વા ચ સા પુનર્ એવમ્ આચચાર-
ગત્વા ગૃહાભ્યન્તરમ્ અન્યદ્ અપ્ય્ અસૌ
દૃષ્ટ્વા સુતસ્યાતુલ-ચાપલં પ્રસૂઃ ।
તદીય-વર્ત્માનુગમેન ચ ક્રમાદ્
આલોકયલ્ લોલ-વિલોચનં ચ તમ્

[ઉપજાતિ 12]
[21] તત્ર લોલ-વિલોચનત્વમ્, યથા-
હવિર્ અભિહૃતવાન્ ઇહાસ્મિ દૃશ્યઃ
કથમ્ અથ માતરમ્ ઈક્ષણં નયાનિ ।
ઇતિ નયન-યુગં શ્રુતિ-દ્વયાન્તર્
મુહુર્ ઇવ વેશયતિ સ્મ બાલ-કૃષ્ણઃ

[પુષ્પિતાગ્રા]
અધો-મુખી-કૃત્ય બલાદ્ ઉદૂખલં
નિવિશ્ય તસ્યોપરિ ચઞ્ચલેક્ષણમ્ ।
કીશાય સર્પિર્ દદતં પ્રસૂઃ સુતં
વીક્ષ્ય સ્મિતં પ્રાપ તથા ચ વિસ્મિતમ્

[ઉપજાતિ 12]
ગૂઢં પ્રતસ્થે કૃત-મોષમ્ આત્મજં
ધર્તું પ્રસૂર્ એષ નિરીક્ષ્ય ચાદ્રવત્ ।
પ્રસિદ્ધિર્ એષા ખલુ લોકતઃ શતં
દૃશોર્ મતં હર્તરિ ભર્તરિ દ્વયમ્

[ઉપજાતિ 12]
[22] સ ખલુ દૃપ્તઃ શાખા-મૃગસ્ તુ નવનીતાનાં તૃપ્તઃ પટ-વેષ્ટિત-યષ્ટિમ્ એતાં દૃષ્ટ્વા દ્રુતમ્ એવ શાખામ્ આરૂઢઃ ।
અથ દ્રવન્તં સુતમ્ અન્વગાત્ પ્રસૂઃ
પ્રસૂન-વૃષ્ટિ-પ્રથ-કેશ-બન્ધના ।
ક્વ યાસિ રે ચોરવરેતિ જલ્પિતા
નાતિસ્ફુટ-ક્રન્દન-હાસ-સુન્દરમ્

[ઉપજાતિ 12]
તોકં ધર્તું સા સમીપેઽ પિ શીઘ્રં
ધાવન્તી તત્ પ્રાપ ધાવન્ ન માતા ।
પ્રાગઞ્ચન્તં વાયુ-વેગાત્ પ્રતીચી
સ્તોકામ્ભોદં યદ્વદ્ અમ્ભોદ-વીથી

[શાલિની]
[23] અથ પુર-દ્વારં ન માતુર્ ગમન-દ્વારમ્ ઇતિ મત્વા પલાયન-ગ્રહિલસ્ તદ્-દિશમ્ એવ જગ્રાહ । જનની તુ તદાનીં તત્રાજનતાં જાનતી તમ્ એવાનુયાતવતી । તતશ્ ચ,
યદાદ્રવત્ પૃષ્ઠમ્ અનીક્ષમાણસ્
તદા ન લેભે પૃથુકો જનન્યા ।
યદા ભયાદ્ વીક્ષિતવાન્ સ પશ્ચાત્
તદા તયાસૌ જગૃહે કરેણ

[ઉપેન્દ્રવજ્રા]
[24] સ ચ તથાપિ-
અક્ષિણી દ્રવ-ગમાય સાક્ષિણી
રોદનં ક્રુદ્-ઉદય-પ્રણોદનમ્ ।
ચાલનં વપુષિ ધાર્ષ્ટ્ય-પાલનં
સૃષ્ટવાન્ અવિનયં ન મૃષ્ટવાન્

[સ્વાગતા]
નિર્મમે પ્રસભમ્ અમ્બયા મુખં
સમ્મુખં નિજશિશોર્ યદા યદા ।
સર્પિર્-અર્પિત-વિલેપનં તદા
રૂક્ષણાય તદ્ અઘુક્ષદ્ એષ ચ

[સ્વાગતા]
તતશ્ ચ-
વષ્ટિ ચેદ્ બત ભવાન્ ગૃહ-મુષ્ટિં
યષ્ટિમ્ આકલય મત્-કર-મૃષ્ટામ્ ।
ઇત્થમ્ ઉચ્ચકિતિતે કમલાક્ષે
તાં જહૌ નિજજહૌ વ્રજ-રાજ્ઞી

[સ્વાગતા]
મા મેતિ વદતા તેન, ચોર ચોરેતિ ગીઃ-કલિમ્ ।
રહસા સહ સા રાજ્ઞી સહસા સહસાતનોત્

[અનુષ્ટુભ્]
અહો રાજાસિ ચોરાણાં, ચોરાસ્ ત્વત્-પિતૃ-ગોત્રજાઃ ।
ઇત્ય્ આદ્ય્ અચકલન્ માતા શિશુના ગવ્ય-ચોરિણા

[અનુષ્ટુભ્]
કિં ચ-
દધિ-મણ્ડઃ કથં ખણ્ડો? દણ્ડોઽ યં પરમેશિતુઃ ।
ઘૃતં કીશાય કઃ પ્રાદાદ્? અસૌ યેન વિનિર્મિતઃ

[અનુષ્ટુભ્] ઇતિ ।
શઙ્કે સ્વાદુઙ્કારમ્ ઇત્થં સદા ત્વં
યજ્ઞાઙ્ગીયં લેક્ષિ હૈયઙ્ગવીનમ્ ।
એવં ચોરઙ્કારમ્ અમ્બા શિશું તં
પ્રત્ય્ આક્રોશન્ત્ય્ આર્દ્ર-ચિત્તા બભૂવ

[શાલિની]
[25] તતઃ સ-સંરમ્ભં વિહસ્ય, સરહસ્યમ્ ઉચ્યતામ્, દમ્ભશ્ ચ મુચ્યતામ્ ઇતિ માત્રા પૃષ્ટઃ સૃષ્ટ-રોદન-નેત્રઃ પુત્ર ઉવાચ-
ત્વય્ય્ ઉદ્ભટં પ્રદ્રવન્ત્યામ્ અઙ્ઘ્ર્યાઃ કટક-ઘટ્ટનાત્ ।
અસ્ફુટદ્ દધિ-મણ્ડસ્ય ઘટઃ, કા મમ ધૃષ્ટતા?

[અનુષ્ટુભ્]
કીશોઽ યમ્ ઈશ-નિર્દિષ્ટઃ પ્રવિષ્ટઃ સદ્મ મુષ્ટયે ।
કૃષ્ટઃ સર્પિઃ-પરામૃષ્ટો મયા, કા મમ દુષ્ટતા?

[અનુષ્ટુભ્]
તથાપિ ત્વામ્ આત્ત-યષ્ટિં દૃષ્ટ્વા દુદ્રવ ચોરવત્ ।
ત્વં પુનર્ માં વૃથા ભીતમ્ અપિ દુદ્રોથ નિર્દયમ્

[અનુષ્ટુભ્]
[26] અથ સાનુતાપમ્ ઇવ માતા પ્રાહ-રે વાચો-યુક્તિમત્તમ ચોરોત્તમ! ત્વં નરોત્તમ-જાતોઽ પિ વાનર-પ્રિયો વાનર-પ્રકૃતિર્ એવાસિ ।
[27] સુતસ્ તુ સ-ભયં સભય-પ્રદાનમ્ અપ્ય્ ઉવાચ-તતો વનમ્ એવ પ્રવિશ્ય સ્થાસ્યામિ ।
[28] અથ માતા સભયં ચિન્તિતવતી, કો જાનીયાત્, કુર્યાદ્ અપીદં માની । તર્હિ તન્-નિબન્ધનં બન્ધનમ્ એવ સન્ધેયમ્, યદ્ એકયા મયાલય-બાલયોર્ અવધાનં દુર્ધાનં ભવિતા । [29] સ્પષ્ટં ત્વ્ ઇદમ્ ઉક્તવતી-
રે ચૌર ચઞ્ચલ-વિલોલ-વિલોચન-શ્રી-
નિક્ષિપ્ત-મોહ મનુષે વિનિવારણં ન ।
બદ્ધ્વા ભવન્તમ્ અહમ્ આશુ ચલામિ ગેહં,
શક્તિર્ યદિ પ્રથયતાં કુરુ ચૌર્યમ્ અન્યત્

[વસન્તતિલકા]
[30] બન્ધોદ્યમે રુષિતતા-રુષિતઃ પુત્રઃ ફુત્-કુર્વન્ન્ ઇવ સાસ્રમ્ ઉચ્ચૈર્ ઉવાચ-અમ્બ, રોહિણિ, સહ સહજેન ક્વ ગતાસિ? ત્વયા રહિતં મામ્ ઇયં બધ્નાતિ, તદ્ દ્રુતમ્ ઇહ સમેહિ ।
[31] તદ્ એતદ્ દૂરગતયા તયા નાવધાર્યતે સ્મ, કિન્તુ પરાઃ પારમ્પર્યેણાવધાર્ય કૃતોપાલમ્ભ-ચર્યાઃ કાશ્ચિન્ નિકટ-નિકાય્યા નાર્યઃ પરિવાર્ય મિલિતાઃ । સ્વ-વાચમ્ ઇહ સ્મારયિતુમ્ ઐકાગારિકઃ સોઽ યં ભવદ્-અગારેઽ પિ કાં કારિમ્ અકાર્ષીત્ ઇતિ સૂચયન્ત્ય ઇવ સહ જહસુશ્ ચ ।
[32] તતસ્ તદ્ અનવદધતી કુન્તલ-સન્તાન-બન્ધાદ્ વિઘટિતાં પટ્ટ-ડોરીમ્ એકામ્ ઉપસાદ્ય, સદ્યઃ સદ્મ-દ્વારાન્તર્ ઉપસદ્યમાનમ્ ઉદૂખલમ્ અનુ વત્સ-ગલ-બન્ધવદ્ અલગ્નમ્ એવાવલગ્ને સ-નિર્બન્ધં બન્ધુમ્ ઉદ્યતવતી, સ્તનન્ધયં શિક્ષા-જનની જનની । સા તુ દ્વ્ય્-અઙ્ગુલાઙ્ગ-ન્યૂનાજનિ ।
[33] તતશ્ ચ તસ્યા ધમ્મિલ્લાદ્ ઉદ્વાસ્યાન્યસ્યા વિન્યસ્તત્વેઽ પિ તદ્-અવસ્થતાયાં દૃશ્યમાનાયાં સાશ્ચર્યમ્ ઇવ નાર્ય્-અર્પિતૈર્ મન્થન-નેત્રૈર્ બહુભિર્ અપિ પારં ન વવ્રાજ વ્રજેશ્વરી । તતશ્ ચ-
તદ્-અઙ્ગે દ્વ્ય્-અઙ્ગુલાભાસે સર્વે લબ્ધાવકાશકાઃ ।
દૃશ્યન્તે સ્મ વટાસ્ તત્ર વિદૂરાદ્રૌ ઘના ઇવ

[અનુષ્ટુભ્]
[34] તદ્ એતત્ પશ્યન્તીભિઃ પરિહસન્તીભિર્ ઉક્તમ્, વ્રજ-દેવિ, નિવેદિતમ્ એવાસ્માભિઃ; સ એષ સમુન્નતયા મોહનતયા કફલ્લકમ્ અપિ વેલ્લયન્ લોપ્ત્ર-માત્ર-સુકલતાનન્દી પરાસ્કન્દી સન્દીપ્યતે ઇતિ ।
[35] સા પ્રાહ-કિં જાનાત્ય્ અસાવ્ અદ્ય-જાતઃ, કિન્તુ ભવતીનામ્ એવ કાપીયમ્ અવદ્યાવિદ્યા યદ્ અન્તર્ અસ્ય પક્ષ-પાતિન્યઃ સમીક્ષ્યધ્વે, બહિર્ એવાન્યથા વ્યવહારતયા વિહરન્ત્યઃ સ્થ ।
[36] સર્વાઃ સહાસમ્ ઊચુઃ, તત્રભવતિ, ભવચ્-ચરણેભ્યઃ શપથમ્ આચરામઃ, નાસ્માકં વિસ્માપિકેયં વિદ્યા વિદ્યતે ઇતિ ।
[37] સા ચ ચેતસિ વિચારમ્ આચચાર, તર્હિ ગર્ગ-વચન-વર્ગવત્ સકૃત્ કાપિ ભાગવતી શક્તિર્ એવામુમ્ અવરુણદ્ધિ, ન ચાયં કિઞ્ચિદ્ અપિ જાનાતિ ।
[38] અથેયમ્ અસ્યાશ્ચર્યસ્ય પર્યન્તં પર્યાલોચિતું તાભિર્ એવ ગૃહાદ્ અન્યાન્ય્ અપિ મન્થન-દામાનિ મુહુર્ મુહુર્ આનાય્ય સનિર્બન્ધં બન્ધમ્ આદધત્ય્ અપિ ગત્ય્-અન્તરં ન પ્રાપ । તતશ્ ચ-
બધ્નતી ન તુ સુતં વ્રજેશ્વરી
પારમ્ આપ તદ્ અપાર-કર્મણઃ ।
ઘર્મ-વારિ-વરિમાણમ્ આવ્રજદ્
વાર-વારમ્ અલકાવૃતીર્ અપિ

[રથોદ્ધતા]
[39] તતો યાવદ્ એવ યાદવ-દેવ-કુલજસ્ય તસ્ય હઠવત્તાયાં પ્રયત્નાધીર્ આસીત્, તાવત્ તદ્-આગ્રહોઽ પિ ગ્રહ-નિગૃહીત ઇવાભૂત્ । માતૃ-વૈકલ્યેન કલ્યમાન-મનસ્ત્વે તુ પ્રથમ-ડોરિકા-દ્વય-માત્ર-સમ્બદ્ધ-ગાત્રતયા બદ્ધ એવ સોઽ યમ્ અબુધ્યત । અન્યાનિ તુ સર્વાણિ દામાનિ તસ્મિન્ન્ ઉર્વરિતાન્ય્ એવાદૃશ્યન્ત । [40] યોગમાયા-નામિની તત્-કર્મ-કારિણી હિ તન્-મનોઽ નુસારિણી, યયા તન્ નિષ્પાદ્ય માતરં પ્રત્ય્, અપિ ભ્રમ એવાયમ્ ઇતિ પ્રત્યયઃ પ્રત્યહમ્ આસાદ્યત । [41] અથ લબ્ધ-સન્ધં તં બન્ધં દીર્ઘતમયાન્યયા રજ્જ્વાબધ્ય ચ તયા તદ્-ઉદૂખલ-મધ્યં બબન્ધ । [42] બદ્ધ્વા ચ માતા શિક્ષાં ઘટયન્તી નિજ-કઠિનતામ્ એવ તસ્મિન્ હઠિનિ પ્રકટયન્તી તાભિર્ વિહસન્તીભિઃ સહ સ-નર્મ-ગેહ-કર્મણે ગચ્છન્તી, તત્-પરિપાલનાય બાલકાન્ પરિતઃ સ્થાપિતવતી
।
[43] તતશ્ ચ ગતાસુ તાસુ ક્ષણં કૃત-રોદન-વિનોદઃ, પશ્ચાદ્ બહલ-ખલં પ્રત્ય્ ઉદૂખલ-નોદનાય લબ્ધ-મોદઃ સ તુ બદ્ધ એવ કેવલ-બાલ-વલિતતયા પ્રબલિત-ચાપલ-શ્રદ્ધસ્ તૈઃ સહ પ્રહસન્ ખેલન્ન્ ઉલૂખલમ્ એતં લઘુ લઘુ ચાલયામ્ આસ, હારયામાસ ચ તૈર્ એવોલ્બણ-હાસતયા શુલ્વ-હારિણીનાં લબ્ધ-શૂન્ય-સાધર્મ્ય-હર્મ્ય-શ્રેણ્યા હારિ-શિક્યિત-નવ-નવ-નીતાદિકમ્ આહારયામાસ ચ । કિન્તુ, તત્-કર્ષણ-મય-હર્ષ-પ્રદ-લીલયા ન ચ કરેણ ન ચાપરેણ તદ્-ઉદ્દાન-મોચન-રોચનતામ્ અવાપ ।
[44] તત્ર તુ પુર-દ્વાર-પુરસ્તાદ્-વર્તિ વાતાવર્ત-વર્તિત-નર્તનમ્ ઇવ યમલમ્ અર્જુન-દ્વયમ્ અસ્ય નેત્ર-વર્ત્મનિ વર્તતે સ્મ । ક્રમેણ ચાસૌ તયોર્ અન્તર એવ વિક્રમતે સ્મ ઇતિ ।
[45] એતાવન્ મુક્ત-કણ્ઠમ્ ઉટ્ટઙ્કયન્ સ્નિગ્ધકણ્ઠસ્ તદ્-ભઞ્જને કારણં હરેર્ ઐશ્વર્ય-પ્રચારણમ્ ઇતિ તત્ પ્રતારયન્ કારણાન્તરમ્ એવ વ્યાજહાર- [46] તતઃ સ્ફુટં ઝટિતિ પરતઃ પર્યટિતુમ્ ઉત્કણ્ઠયા તન્-મધ્ય-સમ્બદ્ધેનૈવાધ્વના નિશ્ચક્રામ, તદ્-અધ્વનસ્ તુ સઙ્ક્ષિપ્તતયાધઃ-ક્ષિપ્તતયા તદ્ ઉદૂખલં પ્રતિતષ્ટમ્ભે ।
[47] અથ સ્ફુટમ્ અસૌ વટીત્રોટનેચ્છયા તત્ કૃષ્ટવાન્ । હઠાદ્ આકૃષ્ટે ચ તસ્મિન્-
કુઠ-દ્વયં કટકટ-શબ્દ-મુગ્જ-
વિઘટ્ટિતં સ્ફુટમ્ અલુઠદ્ દ્વયોર્ દિશોઃ ।
ન ધી-ધૃતિં વધિર-વિમુગ્ધતામ્ અધિ
વ્રજન્ન્ અધિ વ્રજમ્ અદધાત્ પ્રજા-વ્રજઃ

[રુચિરા]
ચિત્રં તુત્રોટ તત્ તત્ર વજ્ર-મજ્જાર્જુન-દ્વયમ્ ।
ન પુનર્ માતૃ-વાત્સલ્ય-નિર્બન્ધ-મય-બન્ધનમ્

[અનુષ્ટુભ્]
[48] શ્લોકયન્તિ ચાત્ર-
શ્યામાઙ્ગ-દ્યુતિ કિઙ્કિણિ-ધ્વનિ-ધરં રિઙ્ગાતિરઙ્ગ-પ્રદં
કર્ષચ્ છશ્વદ્ ઉદૂખલં ખર-ખરત્-કાર-પ્રકાર-પ્રથમ્ ।
વિસ્ફૂર્જ-પ્રતિમાર્જુન-દ્વય-કટત્-કારાર્જિતાત્ કૌતુકાત્
પર્યાવૃત્ત-નિરીક્ષણં વ્રજ-વધૂ-લાલ્યસ્ય બાલ્યં સ્તુવે

[શાર્દૂલ]
[49] અથ તયોર્ અત્યૂર્જિતેન વિસ્ફૂર્જિતેન મુહૂર્તાર્ધમ્ આર્તતયા ગોષ્ઠાધિષ્ઠાના મૂર્ચ્છામ્ ઋચ્છન્તઃ સ્થિતાઃ, તન્-નિકટ-સઙ્ઘટ્ટિનીમ્ અર્ભક-ઘટાં વિના । સા તુ તલ્-લીલા-માધુરી-ધુરીણતયા ચિત્રાકૃતિર્ ઇવ મિત્રાવલી ન વિત્રાસમ્ આસસાદ । [50] દૂરાદ્ અપિ તદ્-ઊર્જિતં વિસ્ફૂર્જિતં સમ્ભ્રમ-કાર્ય્ અવધાર્ય તુ વ્રજ-પતિ-મુખાસ્ તર્કિત-મુખાસ્ તદ્ એવાભિપ્રતસ્થિરે । સત્રા સ-ત્રાસમ્ અત્રાભિદધિરે ચ-
વિના વાતં વિના વર્ષં વિદ્યુત્-પ્રપતનં વિના ।
વિના હસ્તિ-કૃતં દોષં કેનેમૌ પાતિતૌ દ્રુમૌ?

[અનુષ્ટુભ્]
અજન્ય-જન્યમ્ એતાવજ્ જાતા નિર્જનતા કુતઃ? ।
તસ્માત્ તસ્માન્ મહા-ગર્જાન્ મૂર્ચ્છામ્ આર્ચ્છન્ વ્રજે જનાઃ

ઇતિ ।
[અનુષ્ટુભ્]
[51] અવદધિરે ચ તન્-નિકટ-તટસ્થં ભાસમાન-હાસ-વિલાસ-મુખમ્ ઉલૂખલં કર્ષન્તં લીલા-સુખં વર્ષન્તં બાલ-ગોપાલમ્ । તેન ચ, કથં, કથં? ઇતિ કથયન્તસ્ તમ્ આવૃન્વન્ત એવાવતસ્થિરે ।
[52] સ તુ પિતરમ્ અનુવિન્દમાનમ્ અનુચક્રન્દ । [53] પિતા ચાન્તઃ-સમ્ભ્રાન્તઃ સન્ન્ અપિ તસ્ય સાન્ત્વનાય મુખ-માત્રં હસિત-પાત્રમ્ આચરન્ન્ અચિરાદ્ એવ તં વિપાશયામાસ । [54] સ-રોદન-વદનં વદનં ચુમ્બન્ વિદન્ન્ અપિ મુહુઃ પપ્રચ્છ ચ, પુત્ર, કુત્રત્યઃ સ ખલુ ખલ-બુદ્ધિર્ યેન ચોલૂખલે નિર્બન્ધ-જનિત-બદ્ધસ્ ત્વમ્ અસિ? ઇતિ ।
[55] સ તુ પિતરિ રતશ્ ચિરતઃ શ્લિષ્ટ-કણ્ઠતયાભ્યર્ણમ્ આગતઃ કર્ણે વર્ણયામાસ, તાત, માતૈવ ઇતિ ।
[56] પિતા તુ તાં પૂર્વં વિગત-સંવેદતયા અનન્તરં તુ સ્વત એવ જાત-નિર્વેદતયા દૂનાં વેદ સ્મ । તત એવ ન સહસા રહસાપિ પરિભાષિતુમ્ ઇયેષ । અજ્ઞતયાવજ્ઞયા ન ચ પપ્રચ્છ બાલકાન્, કિમ્ ઇદં વૃત્તમ્? ઇતિ ।
[57] તે તુ સ્વયમ્ એવોચુઃ, સ્ફુટમ્ અનેન કૃત-મધ્ય-ગમનેન વિસ્તીર્ણ-ખલે પુર-સ્થલે ક્રીડિતું નિષ્ક્રમ્ય, વિકૃષ્ટ-તલે તિર્યગ્-ભાવાદ્ અચલે ચાસ્મિન્ન્ ઉલૂખલે ખટત્-ખટિતિ ત્રુટિતતામ્ ઋચ્છત્ કુઠ-દ્વયં ઝટિતિ લુઠદ્-ભાવમ્ આનર્ચ્છ ।
[58] તતશ્ ચ ખણ્ડિતાભ્યામ્ આભ્યાં નિર્ગત્ય કટક-મુકુટ-કુણ્ડલાદિ-મણ્ડિતૌ રોચિષ્મદ્-વપુષ્મન્તૌ શુષ્માણૌ પ્રણમન્તૌ સમન્તાદ્ એતં કિમ્ અપિ સન્તોષયામાસતુઃ । તદ્-ઉત્તરમ્ ઉત્તરસ્યાં દિશિ પ્રાસ્થિષાતામ્ ।
[59] તદ્ એતદ્ આકલ્ય, બાલાનાં પ્રલાપોઽ યમ્ ઇતિ વત્સલાઃ કલયામ્બભૂવુઃ । અન્યે તુ સાંશયિકતાનપેત-ચેતસઃ પ્રજાતાઃ ।
[60] તતશ્ ચ ક્રમાદ્ એક-દ્વ્ય્-આદિ-પ્રક્રમાન્ મિલિતેન વ્રજ-જનેન સમં વ્રજ-ભૂપાલઃ સ્વ-બાલકેનાઙ્કં સદ્ અલઙ્કૃત્ય નિત્ય-કૃત્ય-કૃતે કાલિન્દીમ્ અનુવિન્દમાનસ્ તેનાનુષજ્ય નિમજ્ય તત્રૈવ વિપ્રૈઃ સ્વસ્તિ-વાચનાદિકમ્ આચર્ય, મહા-દાનાદિકં વિસર્જ્ય, નિકાય્યમ્ આસજ્ય ચ, પૂર્વાહ્ન-ભોજનાય સસજ્જ ।
[61] તજ્-જાયા તુ તજ્-જાભ્યાં દુઃખ-લજ્જાભ્યાં સજ્જતી ગૃહાદ્ આગ્રહાચ્ ચ ન નિષ્ક્રાન્તવતી, ન ચ ગૃહાગતાઃ સમ્ભાષિતવતી । સર્વાસ્વ્ અર્વાગ્ એવ નિવૃત્તાસુ, સમાધાનોહિની રોહિણી ગૌરવ-પાત્રીભિઃ પૌરોગવીભિઃ પરિવેષયામાસ ।
[62] શ્રી-વ્રજ-રાજસ્ ત્વ્ અવરાત્મજં રામમ્ અપિ સમાનીય તેન સુતેન ચ સાર્ધં તયોઃ સ્નિગ્ધ-કલ-કોલાહલ-નિદિગ્ધઃ સગ્ધિમ્ આચરિતવાન્ । તાભ્યાં મૂર્ત-પરમાનન્દ-પૂર્તાભ્યાં મુહૂર્તમ્ એકં વિશ્રમ્ય ચ સમ્યગ્-ઈદૃગ્-ઔશીર-સુખ-ધીર-ચેતા ગવાગમન-રમ્ય-સમયે ગોસ્થાનમ્ આગમ્ય ગો-દોહનાદિ-કાર્યં ચ કારયતિ સ્મ । [63] ઉદવસિતાદ્ અતિસિતાં સિતામ્ આનાય્ય તયા સહિતં સુહિતં સહ સ-વયોભિસ્ તનયૌ સ્તન-પાન-પ્રતિનિધિતયા ધારોષ્ણં પયઃ પાયયામાસ ચ । શિક્ષયામાસ ચ તત્ર પત્ર-પુટી-ઘટનામ્ ।
[64] અથ પુનર્ અપિ હર્મ્યમ્ આગમ્ય તાભ્યામ્ આચરિત-સાયમ્-ભોજન-સુખ-સમાજે વ્રજ-રાજે, સહ-રોહિણીકાસ્ તદીય-સન્તત-સુખાભીકાઃ સ્વકુલ-માણિક્ય-લક્ષ્મ્યઃ સર્વાઃ પ્રામાણિક્યઃ સમાસાદ્ય નિવેદવત્યઃ-
[65] રાજન્, કૃષ્ણ-જનન્ય્ અદ્ય ન ભુક્તવતી, ન કેનચિદ્ ઉક્તવતી ચ વર્તતે । તામ્ અનુ સર્વાશ્ ચ તથા વર્તન્તે ।
[66] વ્રજરાજસ્ સહ-દુઃખ-હાસમ્ ઉવાચ-વયં કિં કુર્મઃ? રોષમ્ અનુવર્તમાના સ્વયમ્ એવ સ્વ-દોષં પશ્યતુ ।
[67] સર્વાઃ સાસ્રમ્ ઊચુઃ, હન્ત, સા ખલ્વ્ અન્તર્ બહિર્ અપ્ય્ અતિકોમલા તવેદૃશા-લાપેન તાપેનાતિમ્લાસ્યતિ ।
[68] વ્રજરાજસ્ તુ સ-સ્મિતઃ સુતમ્ અપૃચ્છત્, સ્વ-માતરં યાસ્યસિ?
[69] કૃષ્ણ ઉવાચ-નહિ નહિ, કિન્તુ ત્વામ્ એવ સમયા સમયાન્ ગમયિષ્યામિ ।
[70] અથ રાજ-જ્યાયઃ-પ્રજાવત્યઃ સહાસમ્ ઊચુઃ-સ્તનં કસ્ય પાસ્યસિ?
[71] કૃષ્ણ ઉવાચ-સિતાસમ્ભવિષ્ણુ ધારોષ્ણં પયઃ પાસ્યામિ ।
[72] સર્વા ઊચુઃ-કેન ક્રીડિષ્યસિ?
[73] કૃષ્ણ ઉવાચ-તાતેનૈવ સમમ્ । તથા ભ્રાતરમ્ અપિ સઙ્ગં ગમયિષ્યામિ ।
[74] વ્રજરાજ ઉવાચ-ભ્રાતુર્ માતરં કથં નાનુગચ્છસિ?
[75] કૃષ્ણઃ સ-રોષાસ્રમ્ ઉવાચ-માં વિહાયેયમ્ અપીયાય ઇતિ ।
[76] તદ્ એતદ્ આકર્ણ્ય સાસ્રા રોહિણી નીચૈર્ ઉવાચ-પુત્ર, કથં કઠોરાયસે? માતા તવ દુઃખાયતે ।
[77] કૃષ્ણસ્ તદ્ એતદ્ અશ્ર્ણ્વન્ન્ ઇવ સાસ્રં પિતૃ-મુખમ્ ઈક્ષતે સ્મ । રોહિણી તુ સઙ્કર્ષણં તસ્ય સઙ્કર્ષણાય સઞ્જ્ઞયા જ્ઞાપયામાસ । તેન ગૃહીત-હસ્તઃ પુનર્ અસૌ નિરસ્ત-તદ્-ધસ્તતયા વિદ્રુત્ય પિતુર્ ઉત્સઙ્ગ-સઙ્ગી બભૂવ । તથાભવંશ્ ચ ભુજાભ્યામ્ અવગુણ્ઠિત-તત્-કણ્ઠઃ કૃત-બાષ્પ-વૃષ્ટિં તદ્-દૃષ્ટિમ્ એવ પશ્યંસ્ તમ્ અતીવ વશ્યમ્ આચરન્ન્ આસીત્ ।
[78] વ્રજ-રાજસ્ તુ માતર્ય્ અન્તઃ-સ્નેહમ્ અસ્ય પર્યાલોચ્ય તદ્ અભિવ્યક્તયે હસ્તં કિઞ્ચિદ્ ઉદસ્તં વિધાયાભિદધે-પુત્ર, યદિ વક્ષિ, તર્હિ બાઢં તાં તાડયામિ ।
કૃષ્ણસ્ તુ તદ્ અસહમાનસ્ તસ્ય હસ્તં સ્તમ્ભયામાસ । [79] તતો વ્રજ-રાજઃ પુનર્ વિહસ્ય નિજ-વત્સલતયાતીવ સદયં તદીય-માતુર્ અપિ હૃદયમ્ અધિયન્-પુત્ર, તવ માતા યદ્ય્ એવં ભવિષ્યતિ, તદા કિં કરિષ્યસિ? ઇત્ય્ અનધાતોર્ વિરુદ્ધાર્થં પ્રયુજ્ય સ-પરિહાસમ્ આહ સ્મ ।
[80] કૃષ્ણસ્ તુ બાલક-ભાવેનાજસ્રં માતરિ સ-તૃષ્ણઃ સાસ્રં, કુત્ર મે માતા? તત્ર ગમ્યતામ્ ઇતિ સ-શઙ્કં રોહિણ્ય્-અઙ્કં ગતવાન્ । [81] તતશ્ ચ, પ્રહસિત-કલકલેષુ સકલેષુ પરમ-સુખારોહિણ્યા રોહિણ્યાનીતઃ સોઽ પિ વેશ્મ પ્રવિશ્ય સ-રોદન-મોદમ્ અમ્બાલા-ગલં લગ્નવાન્ । તતશ્ ચ-
વત્સ-મૂર્ધ્નિ ચિબુકં દધતી સા
ધેનુવદ્ વલિત-ઘર્ઘર-શબ્દા ।
રોદન-પ્રથનયા દ્રવદ્-આત્મા
રોદયત્ પરિકરાન્ અપિ સર્વાન્

[સ્વાગતા]
[82] અથ તાસાં ત્વ્ અનેક-સાન્ત્વનયા લબ્ધ-શાન્તિઃ કિઞ્ચિદ્ વ્યઞ્જિત-મુખ-કાન્તિઃ શ્રી-સુમુખ-કન્યેયં સ્તન્યેન તનયં પ્રીણયામાસ । બુભુજે ચ સહાગ્રજાતેન તેન પરમ-હિતાભિઃ સહિતા ।
[83] તદ્ આરભ્ય તુ સઙ્કોચં ઉપલભ્ય વ્રજરાજ-લોચન-ગોચરતાં વાસર-ત્રયં નાસાદિતવતી । દિનાન્તરે તુ પિતૃ-નિદેશ-પાલ-બાલ-ગોપાલેનૈવ ચેલાઞ્ચલે ગૃહીત્વા નીતા । તદ્-દિનશ્ ચ સ-નર્મામોદં દામોદરઃ ઇતિ વ્રજ-વધૂભિર્ આહૂયતે સ્મ, સોઽ યં શ્યામ-મનોહરઃ ઇતિ ।
વ્રજેશ્વરીં સ્તોતુમ્ અપીહ કોવિદઃ
કો વા ભવેલ્ લોકગ-લોક-સઙ્ગ્રહે ।
બ્રહ્માપિ સર્વોઽ પિ રમાપિ યત્-કલા-
કલાં ચ નાઞ્ચીદ્ ઇતિ બાદરાયણિઃ

[ઉપજાતિ]
[84] સોઽ યમ્ અસ્યા બાદરાયણિના ઘટિત-સમ્યગ્-ઉદ્ઘટ્ટનઃ શ્રીમાન્ યશઃ-પટહ-શબ્દસ્ ત્રૈલોક્યમ્ એવ શ્લોક્યતયા પર્યટન્ન્ અસ્તિ । તથા હિ, નેમં વિરિઞ્ચિઃ [ભ્પ્ 10.9.20] ઇત્યાદિ ।
[85] શ્રી-રામસ્ તુ નિજાનુજં સ-તૃષ્ણમ્ આહ સ્મ, સ્મરસિ, ભ્રાતર્, બૃહદ્-વને વત્સ્યાવઃ ।
[86] અનુજોઽ પિ સ-સ્મિતમ્ આહ સ્મ, આં આં, તત્ર ક્રીડામ્ અપિ કરિષ્યાવઃ ઇતિ ।
[87] અથ કથકઃ સમાપનમ્ આહ-
ઈદૃશસ્ તનયો જાતસ્ તવ ગોપ-મહેશ્વર ।
યૌ વૃક્ષાવ્ અપિ તૌ સ્વસ્ય દિવ્ય-ભક્તૌ વિનિર્મમે