Language

ENहिગુ
Scripture Library

Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.6

1.6.1

[praharṣiṇī]
[85] tad evaṃ vṛtte tad-dine' pi pūrvavad eva kathā rakṣitā yathāyatham api svāvasathādi-pathānugatir ācaritā |
iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu
pūtanā-vadhāvadhāraṇaṃ nāma
pañcamaṃ pūraṇam |
||5||
(6)
atha ṣaṣṭhaṃ pūraṇam
viśaṅkaṭa-śakaṭa-vighaṭṭa-nādi-vicitra-bālya-caritram
[1] atha tathaivādhare-dyuḥ subhāsamānāyāṃ sabhāyāṃ anumodana-nidigdhaḥ snigdhakaṇṭhaḥ sotkaṇṭha uvāca-madhu-madhura-kaṇṭha śrī-madhukaṇṭha, śrūyatām-
[2] tataḥ samantād aharahar anyad anyal lāvaṇyam utphullayan vidhuḥ sva-janma-pakṣam ullāsayāmāsa | tatra dig-darśanaṃ yathā-
ekā dvitrāś catasro yuta-viyutatayā pañca-ṣāḥ sapta cāṣṭau
paṅktir vā paṅkti-baddhāḥ śiśu-yuvati-jaraty-ardha-vṛddhāḥ samantāt |
āyānti drāg viśanti vraja-nṛpati-gṛhaṃ taṃ ca paśyanti bālaṃ
kṛtvā cuckāra-miśraṃ bahula-vilasitaṃ smāyayantyo hasanti

1.6.2

[sragdharā]
yathā ca-
mātrā pitrātha mātā-pitara-kula-bhavair ākulaiś citra-mitrair
netrāṇām añjanābhaṃ śiśum anubhavituṃ santataṃ kañjanābham |
āgamyāgamya ramyākṛti-parivṛtim udvāsya hāsyādi-pūrvaṃ
sparśaṃ sparśaṃ tam uccair aharahar ahaho dṛṅ-maho labhyate sma

1.6.3

[sragdhara]
tataś ca-
vigalad-alaka-jālālola-dṛk-khañjarīṭaḥ
prakaṭita-tilaka-śrī-rocanā-kuṅkumābhyām |
smita-vilasita-vaktraḥ śyāma-dhāmācalāṅghriḥ
śiśur atiśuśubhe sa prāpya māsaṃ tṛtīyam

1.6.4

[mālinī]
tatra ca-
snigdhāḥ paśyati seṣmayīti bhujayor yugmaṃ muhuś cālayann
atyalpaṃ madhuraṃ ca kūjati pariṣvaṅgāya cākāṅkṣati |
lābhālābha-vaśād amuṣya lasati krandaty api kvāpy asau
pīta-stanyatayā svapity api punar jāgran mudaṃ yacchati

1.6.5

[śārdulavikrīḍitā]
[3] atha kadācin nākṣatra-māsa-trayānte nakṣatreśa-kānte taj-janma-nakṣatre śrīman-mātrā putrābhiṣeka-kautuka-yātrā pravartitā | tadā ca,
bhavanam anu suyatne ratna-paryaṅka-varye
surabhi-mṛdula-tulī-śubhra-vastra-praśaste |
hari-maṇi-ruci-bālaḥ śobhate smāsitāmbho-
ruham iva sura-sindhau kṣīra-sindhau harir vā

1.6.6

[mālinī]
athottāna-śāyī sa sarvātiśāyī
nijāmbā-yaśodaḥ sva-tāta-pramodaḥ |
sva-nakṣatra-bhāte babhūva prabhāte
balenātisāṅgaḥ parāvartitāṅgaḥ

1.6.7

[bhūjaṅgaprayātā]
[4] tataś ca, śayanaṃ pārśvenopapīḍaṃ śayānam amuṃ sukumāra-kumārāpīḍam akasmād vilokya tad-vṛtte dhātrībhir mātre nivedita-mātre sati sātimātrānanda-kandalitā nija-nandana-maṅgalātiśaya-spṛhiṇī śrīman-nanda-kṣitīśa-gṛhiṇī bhartur ājñāṃ sujñātāṃ sambhūya bhūyaḥ sarvāḥ samāhūya tam eva mahotsavam aho mahotsavaṃ cakāra |
[5] tatra kāsāñcid api gṛha-pālanāya sthitānām āhūtir evam anusandheyā;
lālyasyādya tu janmabhaṃ vijayate tatrāpi cautthānikaṃ
sarvā eva gatās tvam eva kila kiṃ sadmāvituṃ vartase |
āgṛhṇāti muhur vrajeśa-gṛhiṇī kiṃ vā vraje moṣakaḥ
ko' py asti sphuṭam asti vā sa tu śiśur muṣṇāti cetaḥ param

1.6.8

[śārdulavikrīḍitam]
[6] atha tatra citra-vāditra-śubha-rīti-gīti-praśasta-vipra-kula-śasta-svasti-vācana-pūrvaka-vidhim atiricyābhiṣicya, pīta-vāsasā parikṛtyālaṅkṛtya, mantrādibhir abhirakṣyābhilakṣya, tad-uddharṣa-harṣamaya-bahutara-kārya-caryā-maryādāṃ paryāpayitum itas tataś calantī, parijanān api niyojanayā sa-prayojanān janayantī, jananī gehāyamāna-visaṅkaṭa-ghaṭana-mahā-śakaṭādhaḥ kalya eva palyaṅke bālam ālokājira evājire śāyitavatī | tatra kumārayataḥ kumārāṃś ca sthāpitavatī | tatrāvaṣṭambha-stambha-catuṣṭaya-madhyaga-dolākāraḥ sa palyaṅko yathā-
pravālāṅghrir gārutmata-ghaṭita-paṭṭī-paṭu-rucir
vahan madhye paṭṭāruṇa-cipiṭa-ḍorī-paṭa-vṛtim |
dukūlāntas tula-sphurita-vara-tulī-valayito
darāndolo dolo yad upari vireje śiśu-hariḥ

1.6.9

[sikhariṇī]
tatra ca-
sthaviṣṭha-paṭṭa-stavakaṃ vicitraṃ
nibaddham ūrdhvād abhilambamānam |
spṛśan karābhyām asitaḥ sa kūjann
uttāna-śāyī muhur ujjahāsa

1.6.10

[upajāti 11]
[7] tataś ca, brāhmaṇādi-pūjāyāṃ pūryamāṇāyāṃ kṛta-samāharaṇena haraṇena sārdhaṃ sārdha-praharaṇe' py atiyāte na kasyacid anyat kiñcid api chidra-mātram āsīt |
[8] tadā ca pūtanāvan nūtanārbhakāya kaṃsa-prahitaḥ kaścid diviṣad-ahitaḥ samāgamya divi sthita evaṃ cintayāmāsa: "sa pūtanā-pothako' yaṃ poto visaṅkaṭa-śakaṭādhastād āste | sākṣān mantuṃ vidhātuṃ na ko' pi jantur amuṣya śakṣyatīti lakṣyate | chadma-rūpa-sadmatayā ca pūtanā saṃsthitā, tasmād amūrta eva sann atra pūrtaye bhavāni" iti | tataś cāsau śakaṭam aprakaṭam āviṣṭavān |
[9] tad-āveśena cāsau bhūmyāṃ praviśac cakratayā vakrībhavad-akṣatayā copari-pāta-parīpāka-prakramaṃ yadā cakre, tadaiva tad-daiva-vaśataḥ kila tasya potasya stana-nidigdha-dugdha-jagdhīcchā jātā | tadā ca mātaram anupalabhya kātara iva nava-kamala-dala-komala-caraṇāsphālanād udghaṭitaṃ nija-śakaṭaṃ pakṣa-vihīnam api kutukād iva rākṣasa-pakṣiṇīvad uḍḍīnaṃ vidhāya vivṛtta-patanatvam āsādayāmāsa sa śāvakaḥ |
[10] idam eva sāścaryatayānuditaṃ śrīmad-arjunena viṣṇu-dharme:
tālocchritāgraṃ guru-bhāra-sāram
āyāma-vistāravad adya jātaḥ |
pādāgra-vikṣepa-vibhinna-bhāṇḍaṃ
cikṣepa ko' nyaḥ śakaṭaṃ yathā tvam? ||iti |
[11] sa cāsuraḥ svayam evāmūrtatām urīkṛtavān itīva tam apy asāv ākāśa-nīkāśatayā nāśayāmāsa | tad idam aho kākatālīyam eva jātam | so' yam asurāveśa eva brahmāṇḍa-purāṇe śrī-kṛṣṇāṣṭottara-śata-nāma-stotre śakaṭāsura-bhañjana iti nāmnā vyañjitaḥ |
[12] atra devāḥ śrīla-gopāla-bhāvam utprekṣāñcakrire, yathā-
"śakaṭam idam ihāsti mad-gṛhasya
svayam aviśastad anena cotpluto' si |
ruditam anupadaṃ mayā vikīrṇaṃ
tad api yadi mriyase na tan mamāgaḥ

1.6.11

iti | [puṣpitāgrā]
āvirbhavat-kaṭakaṭe śakaṭe' tha sarve
kiṃ kiṃ kim ity abhita eva bhiyābhiyātāḥ |
tasyātipātam avalokya vilokya tokaṃ
krandad-vimūḍha-matitātatimūḍhavantaḥ

1.6.12

[vasantatilaka]
mātā ca taṃ vivaśitāvayavāpi devā
viṣṭeva paśyati jane jagṛhe draveṇa |
paścāt tu kampa-mukha-bhāva-nipīḍitāṅgīṃ
tāṃ vidrutāḥ paraparāḥ parito' py agṛhṇan

1.6.13

[vasantatilakā]
[13] tasminn anasy abdavac-chabde jāte tu,
kiṃ tat? kiṃ tan nanāda? śruti-kaṭu-śakaṭas tat kathaṃ sa vyaloṭhīt
kasmāt kasmād? akasmāt kuśala-kuśalam? oṃ vāsudeva-prasādāt |
itthaṃ praśnottarābhyāṃ vraja-kula-patayaḥ prāpur antaḥ-purāntar
dṛṣṭvā tat-pātam āsan daśana-tati-śikhād aṣṭa-jihvāś cirāya

1.6.14

[sragdharā]
[14] tataś ca sahasā bahiḥ-purād antaḥ-pura-pura-sthala-bhājaṃ śrīmad-vraja-rājaṃ nirvarṇya sarve paryāyāgatā dvidhābhūtāḥ pūrato dūrato' vakāśaṃ daduḥ | [15] tato' sau janakas tu jana-kalakalatas tad-vṛttam avakalayann ambālā-galāvalambaṃ bālakam eva sva-pāṇi-talam avalambayāmāsa, vilokayāmāsa ca tasya sarvāvayavān |
[16] tad anu ca sarva eva śāntatāmāyāntas tad-antaṃ samantataḥ śakaṭa-nikaṭa-saṃvalakān bālakān eva papracchuḥ | te ca tad-eka-nirdeśinyā darśayantas tam eva nirdidiśuḥ | tatraiko lohalo' py agra-vādī nivārita-kolāhalaḥ pralalāpa, "ma ma mama pā pā pā pārśvataḥ śrūyatām, ya ya ya yadā ca ca caraṇa mu mutthāpitavān ayam, ta ta ta tadā te tena spṛṣṭa-mātro ḍi ḍi ḍi ḍi ḍīna ivodvṛttaḥ so' yaṃ śa śa śa śakaṭaḥ" iti |
[17] tataś ca, tad-viḍamba-vādiṣu bālādiṣu hasatsu bībhatsita-bāliśa-bhāṣitāḥ parama-vatsalā vicikitsāṃ na dhitsāṃ cakruḥ | pūtanā-vadhāvadhāritānuvāditayā karkaśa-tarka-cakra-niruddha-buddhayas tu cakruḥ | [18] pitā tu punaḥ svasti-vācanābhiṣecanādinā vipra-kula-pratoṣaṇādinā sarvāśī-rāśinā ca taṃ laṅgima-bālaṃ maṅgalena saṅgamayāmāsa mātur utsaṅgena ca | tayā ca sva-bāla-lālanā-kalāpa-mayyā gṛhāntaḥ-śayyāyām evāyaṃ śāyyate sma | gopa-mahendrādibhir mahita-mahā-śakaṭaś ca yathā-sthānaṃ ghaṭayāmāse |
[19] atha madhukaṇṭha uvāca-vatsa, bālakena mahā-śakaṭa-samuccāṭanam asambhāvyam iti sambhāvya bhaṇyatām, anyathā hi kaver evānyathātvam āpadyeta |
[20] snigdhakaṇṭha uvāca-ārya, pūrvam evātrāpūrvatā nivāritāsti, yato yogamāyā khalv asya sambhāvita-yogaṃ nirmāpayatīti punar mā prākṣīḥ |
[21] madhukaṇṭhaḥ sa-smitam uvāca-tad-anantaram udantaḥ kaḥ?
[22] snigdhakaṇṭha uvāca-athāgrajānujān anu vrajasya rājā viviveca, "bālaka-yugalam idam apṛthag-ālayālambanatām eva nitarām arhati, yatas tadīya-jananyoḥ svayam eva tal-lālanāya lālasā-dhanyayos, tatra ca paraspara-tad-āsaktayor nānā-spṛha-gṛha-kārya-paryāpaṇa-vyasanayor yugapat tad-yugalasya pṛthag-avakalanaṃ durbalam iti kevalaṃ sudināgamana-vilambatām avalambe | yathā vā bhavatām icchā bhavati" iti śrutvā śrutajñāḥ śrotriyān āśrāvya tadaiva daivānukūlyaṃ nibhālya samam udyad-vādya-parīta-gīta-svasti-vācanādi-praśasti-pūrvakaṃ dvayor apūrva-milanam āśu kalayāmāsuḥ | tac ca yathā-
mitho lagnā dṛṣṭiḥ samajani ciraṃ mūrtir acalā
dravac-cittaṃ netrodaka-miṣatayāgād abhimukham |
iti bhrātror bālye' py asita-sitayoḥ sā prasitatā
nave vyatyāloke kutukam iha kiṃ vā na tanute?

1.6.15

[śikhariṇī]
bālye prathamam anyo' nyaṃ milato rāma-kṛṣṇayoḥ |
sitāsitāṃśavaḥ pṛktā jajñire mṛga-lāñchanāḥ

1.6.16

[anuṣṭubh]
[23] tad evam eva sarva eva parva vidhāya nija-nija-nūtana-tanūjān gaṇaka-gaṇita-guṇa-gaṇe' hani snehaṃ teṣāṃ teneha sahehamānāḥ sa-maṅgalaṃ saṅgamayāmāsuḥ |
[24] atha yukti-matyā sad-ukti-sammatyā śrīmad-bhāgavata-kathana-vyutkrameṇāpy upakramyate, yataḥ,
sarvaiḥ kavibhir anukrama śāli procyate kṛṣṇa-līlādyam |
śuka-mukha-vacasi prema pramada-maye tad vinā tu citrāya

1.6.17

[gīti]
[25] tad evaṃ dina-śata-pūraṇam adūratām anujasyāgrajasya tu tasmād apy adūratāṃ labdham |
samyaṅ mātuḥ paricitir abhūd yatra kiñcit pituś ca
prāptaḥ so' yaṃ svasadana-janaḥ kiṃ na vetthaṃ matiś ca |
tasmin bālye valayati tayoḥ kāpi śobhā sudhābdhi
prakhyā goṣṭhaṃ bhūvanam api sā vīcibhiḥ siñcati sma

1.6.18

[mandākrāntā]
[26] tad etad adhigatya śīghram eva nāma-karaṇaṃ kartavyam iti sammatya śrīmantaṃ vasudevaṃ prati yadā śrī-vraja-naradevas tan nijam iṣṭaṃ sandiṣṭavān, tadā paramārtha-vicāreṇa mitra-putratārha-samadhika-bahir-vyavahāreṇa cānujasya śatatamaṃ vāsaram eva tad-avasaraṃ niścinvan, śrī-vasudevaḥ śrī-vrajarājaṃ prati yathāvasaraṃ tan nivedayiṣyāma ity aniścinvann iva sandideśa | atha tapo-dhāmānaṃ garga-nāmānam ātmanaḥ parama-hitaṃ kula-purohitaṃ manasi sammatya rahasi saṅgatya nija-tanaya-vinimaya-mayaṃ vṛttaṃ vitatya nivedayāmāsa | sa ca sahāsam āha sma, "tad etad aparam apy ahaṃ nānā-vṛttaṃ jānāmy eva | sampraty atra mat-kṛtyaṃ tv ājñāpyatām |"
[27] vasudeva uvāca-"tatas tatra-bhavatā nanda-vraja-bhūvaṃ vrājaṃ vrājaṃ mithaḥ saṃyutau navyau nija-yajamāna-sutau dvijāti-jāti-samucita-prakāreṇa saṃskāreṇa puraskartavyau, kintūpanayanopayamane yathā tasyāṃ na syātāṃ, tathā prayatanīyam |"
[28] munir uvāca-"yuktam uktam, yataḥ sva-pakṣa evāsmābhir apekṣaṇīyaḥ |"
[29] atha tasminn anujasya śatatama eva vāsare, vrajaṃ prati prasthite ca muni-vare, vraja-rājas tu jyāyasas tad-dinātikramāt puṇyataraṃ dināntaram eva dvayor api nāma-karaṇasyādhikaraṇaṃ bhaviṣyatīti niścitya, prātar eva tarṇakānāṃ koṭibhir nṛtya-paripāṭībhir āṭīkamānābhir vicitraṃ sthānaṃ go-gopānāṃ vana-prasthānān nirjanāvasthānaṃ gosthānam anusaṃskārālaṅkāra-sambhālanārtham eka-sevaka-mātra-kṛtānuvrajanatayā kṛta-vrajanaḥ sa-kṛpatayā tān paśyann āsīt | tatraiva ca sarvato' py atirikte vivikte bālyata eva kṛta-sevaṃ nija-devaṃ sarva-sal-lakṣaṇa-nandita-nikhilāyāṃ śrīmal-lakṣmī-nārāyaṇākhya-śālagrāma-śilāyām aṣṭākṣareṇopatiṣṭhamānaś cirād virājate sma | kṛta-samāpane ca sabhājane sarva-sarvajña-gurur muni-pariṣadām
ururvāṇī-vāsita-sāmā śrī-garga-nāmā vāraṃ vāraṃ niṣkrama-dvāraṃ vilokamānena gopa-loka-pradhānena tasmād akasmāt tarṇakānām utkarṇatā-nirvarṇanayā kasyacid āgamanaṃ vitarkayatā turṇam abhyarṇata eva niravarṇi | tadā ca-
unmīlad-vidhu-varṇam ardha-palitaṃ vaktrādir upānvitaṃ
kiñcit sthūlam akharvam āyāta-bhūjaṃ viṣvak-prasādākaram |
śubhra-śrī-vasana-dvayaṃ śruti-karālaṅkāra-dīvyat-prabhaṃ
putra-prema-vilakṣitākhilam ṛṣiḥ śrī-nandam atraikṣata

1.6.19

[śārdula]
[30] asya ca muner anena cirād vīpsayābhīpsitam āgamanam āsīt, yataḥ pratīkṣya eva sarvatrāyaṃ pratīkṣyatāṃ vā kathaṃ na labheta?
[31] tad evaṃ, "pratītatayā pratītaḥ so' yam" iti taṃ vrajapatir api nipītāmṛtavat parama-prītaḥ śīghram āsana-pradeśam atītaḥ samatirikta-bhakti-parītaḥ kṛtāñjalitayātivinītaḥ sākṣād adhokṣaja-dhītaḥ praṇanāma | brahma-varcasena carcitam enam ānarcā-śeṣeṇa devārcana-dravya-śeṣeṇa, provāca ca-
"alam iha kuśalaṃ pṛṣṭvā kuśalaṃ kuśalaṃ bhaved yasmāt |
kintu svaka-kuśalārthaṃ kuśalaṃ tatra ca vipṛcchyate sadbhiḥ

1.6.20

[udgīti]
svāgata-pṛcchā dhārṣṭyaṃ bhavati mahiṣṭhe sadeti gīr-yuktā |
tad api surārcām anu sā yadvan nirmīyate tadvat

1.6.21

[āryā]
kevala-vacasā toṣo vaibhava-sattve na yujyate nunam |
kintv idam apūrṇa-viṣayaṃ pūrṇe kiñcin na māty eva

1.6.22

[āryā]
na sataḥ svārthāpekṣā kintu sadā sā parārthaiva |
tasmād viharati tasmin para-para-vijñāpanaṃ sukhadam

1.6.23

[upagīti]
jyotiḥ-śāstraṃ bhavatā kṛtam atha vede' pi niṣṇātam |
tat tat para-sukha-mātrāpekṣaṃ tad idaṃ nivedyaṃ me

1.6.24

[upagīti]
bālo yo mama jātas tasmād adhikaś ca vāsudevo yaḥ |
nija-dṛk-sudhayā taṃ taṃ śīkitum āstāṃ bhavān karuṇaḥ

1.6.25

[upagīti]
[32] tad etad āśrutya gargaḥ sa-gadgadaṃ jagāda-
"yan-manā bhikṣur āyātas tad dātā ditsati svayam |
tadā bhāgyaṃ kiyad varṇyaṃ bhikṣor dātuś ca kauśalam?

1.6.26

[anuṣṭubh]
[33] tad evam ātmane ślāghamāne muni-rāje śrī-vrajarājaḥ sva-niyojyasya karṇe varṇitavān, "evam evaṃ kuru," iti, pravartayāmāsa ca muninā kaṃsa-durvṛtta-vivartita-vasudeva-vṛtta-saṃvādam | [34] sampravadamānayoś ca tayoḥ so' pi tat-prayojanaṃ parāmṛśya śuddhāntaṃ praviśya nija-nijotsaṅga-saṅgatīkṛta-bāle ambāle puro vidhāya gandha-puṣpādi-lasita-cāmīkara-bhājana-karaḥ parama-kiṅkaraḥ sahasā rahasāsasāda |
vīkṣyātha mātror urasi prasañjitāv
atyarbhakau dūrata eva tāv ṛṣiḥ |
javād udasthān maṇi-mantravat prabhoḥ
prabhāva evādṛtaye na vistṛtiḥ

1.6.27

[upajāti 12]
tataś ca,
mātṛ-yugma-lalitāṅga-lālitau
vīkṣya kṛṣṇa-dhavalau sa bālakau |
nirnimeṣa-daśayā dṛśor jalaṃ
roddhum aiṣṭa nitarāṃ na tāpasaḥ

1.6.28

[rathoddhatā]
[35] atha saṅkocaṃ vidhāya sannidhāya mātṛbhyām ātmanātmajābhyāṃ ca maunenaivānāmi muni-varaḥ | so' yam uccakair āśīśiṣac ca, yathā,
"pitroḥ pratisvaṃ kulayos tadīyayoḥ
sambandhi-bandhu-prakare jagaty api |
ānanda-dātā bhava nanda-nandana,
tvaṃ tadvad apy ānakadundubheḥ suta!

1.6.29

[indravaṃśā]
[36] tataś ca, tad-eka-sarge garge vrajeśvara-yācanataḥ svāsanam āgate purataḥ kiñcid dūrataḥ:
sitāsitaikaika-puṣpa viṣṇukrāntādvaya-prabhe |
te rohiṇī-yaśodākhye tanayābhyāṃ virejatuḥ

1.6.30

[anuṣṭubh]
[37] tato muner ādeśatas te' py upaviviśituś ca | śrī-garge ca tayor āveśita-dhīndriya-varge, vraja-kṣiti-patiḥ kṣaṇaṃ pratīkṣya sāñjali-girābhilaṣitaṃ vyañjitavān-
"yogya eva para-yogyatākaras
tādṛśatvam api veda-vedajam |
tvaṃ tu veda-viduṣāṃ varas tataḥ
saṃskuru dvija-janus tanū amū

1.6.31

[rathoddhatā]
[38] garga uvāca-"bhavanto yadu-bījyatve' pi vaiśyatatījya-mātṛ-vaṃśānvayitayā tad-guru-padavyāgatair eva karma kārayitavyāḥ na tu mayā |"
[39] vrajarāja uvāca-"bhaved evaṃ, kintu kvacid utsarge' py apavāda-vargaṃ bādhate' dhikāri-viśeṣa-śleṣam āsādya, yathaivāhiṃsā-nivṛtta-karmaṇi baddha-śraddhaṃ prati yajñe' pi paśu-hiṃsāṃ | tasmād bhavatāṃ brāhmaṇa-bhāvād utsarga-siddhā gurutā śraddhā-viśeṣavatām asmākaṃ kule kathaṃ laghutām āpnotu? tatrāpi bhavataḥ sarva-pramāṇataḥ samadhikatā samadhigatā, tasmād anyathā mā sma manyathāḥ | etad upari nija-purohitānām api hitam apihita-mahasā kariṣyāmaḥ |"
[40] gargaḥ punar atigopanāya sa-vicāram uvāca-"tatrāpi khalaḥ sa khalu devakī-toka-hantā durmantā devyāḥ śaṃsanena nṛśaṃsaḥ kaṃsaḥ punar āgatāśaṅkaḥ syāt | yasmād yādava-gurutayā puru-prasiddhaḥ so' yam anya-vargajam amuṃ samaskuruta, tasmād eva vasudeva-kṛtopāsanayā nūnam anayā devyā svena vinimitaḥ sa bālas tatra vartate, gīrvāṇa-vāṇīnām amṛṣābhāvād iti | tadā niḥṣamam idam atiduḥṣamaṃ syāt |"
[41] atha vrajarājas tu manāg vimanāyamāna ivāsīt | punar, anena svasti-vācanādike kṛte sarvaṃ śastaṃ bhaved iti vibhāvya provāca-"yasmāt tava saṅga eva sa-maṅgalas tasmāt,
alakṣito' smin rahasi māmakair api go-vraje |
kuru dvijāti-saṃskāraṃ svasti-vācana-pūrvakam ||[BhP 10.8.10] iti |
[42] garga uvāca-"bhavatu, bhavad-icchayā yadṛcchayā maṅgalaṃ saṅgamayiṣyate | tataḥ samaya-sammatatvād āpātatas tu nāma-karaṇam eva karavāṇi" iti svasti-vācanādy ācarya provāca tatrāgrajam uddiśya, yathā:
"īryeta praṇayādi-sad-guṇa-gaṇair etaṃ tathā bandhutā
mukhyaṃ lokam aśeṣam eṣa ramayan rāmo, balitvād balaḥ |
kiṃ cāyaṃ bhavad-ādi-śūra-tanayādīnāṃ yadūnāṃ gaṇaṃ
saṅkrakṣyaty ubhayatra bhāva-tulayā svaṃ tena saṅkarṣaṇaḥ

1.6.32

[śārdula]
[43] athānujam uddiśya,
"śuklo raktaḥ pīta ity ādi-varṇās
tat-tad-bhāvād asya tat-tad-yugeṣu |
tat-tan-mūla-śyāmataikātmya-yogāj
janmany asmin kṛṣṇa-nāmāyam asti

1.6.33

[śālinī]
"yuṣmatto janmataḥ pūrvaṃ vasudevāt tavātmajaḥ |
jāto yasmāt tato vāsudeva ity api gīyate

1.6.34

[anuṣṭubh]
"nāmāni yāni guṇa-karma-nibandhanāni
rūpāṇi ca pratidiśaṃ nikhila-stutāni |
sākalyato nahi vayaṃ yadi tāni vidmo,
jānanti tarhi na pare tv iti paunaruktyam

1.6.35

[vasantatilakā]
sānandaṃ nanda-rājena tadā munir agadyata: |
"lagnaṃ hṛdi na lagnaṃ naḥ, sarvajñas tad bhavān gatiḥ

1.6.36

[anuṣṭubh]
punaś ca-
"īkṣatāṃ bhagavann asmai bhavān," iti niveditaḥ |
gargas tasmai rādhyati sma prahasan mahasānvitaḥ

1.6.37

[anuṣṭubh]
[44] "tad etad asmākaṃ khamāṇikyanāmni jyotirgranthe prāg eva nirupitamasti |
uccasthāḥ śaśibhaumacāndriśanayo lagnaṃ vṛṣo lābhago
jīvaḥ siṃhatulāliṣu kramavaśāt puṣośanorāhavaḥ |
naiśīthaḥ samayo' ṣṭamī budhadinaṃ brahmarkṣamatra kṣaṇe
śrīkṛṣṇābhidhamambujekṣaṇamabhūd āviḥ paraṃ brahma tat ||iti |
"vṛṣakanyātulāmīnarājeṣu sphuṭamuccagāḥ |
somasaumyaśanikṣauṇīsutāstajjanmani sthitāḥ

1.6.38

[anuṣṭubh]
yasmād viśvāvasau varṣe janma tvajjanmanaḥ śiśoḥ |
viśvameva vasu śrīmad bhavitāmuṣya tuṣyataḥ

1.6.39

[anuṣṭubh]
rohiṇyāṃ janmanā rohiṇyayutānāmasau patiḥ |
vṛṣalagnaṃ ca tatrāsīd vṛṣakoṭīśitā tataḥ

1.6.40

[anuṣṭubh]
āyatiścāsya bhavitā sadaivāyatimaty ataḥ |
āyatyāṃ munayo' py asmin kuryurmanasa āyatim

1.6.41

[anuṣṭubh]
eṣa vakṣyati śāstrāṇi śastrāṇy apy ātmatejasā;
aniṣṭahṛd amitrāṇāṃ mitrāṇāṃ ca vrajādhipa

1.6.42

[anuṣṭubh]
bhavatorbhavitā bhavyamasmād iti vṛthā kathā |
bhāvatkānāṃ ca tad bhavyaṃ bhavasya ca bhavasya ca

1.6.43

[anuṣṭubh]
asyāścaryā caryā vahati bahunāṃ kutuhalaṃ bahulam |
sasurān asurān dunvan bhavati surāṇāṃ purāpy asāv avitā

1.6.44

[udgīti]
sahajapremṇāṃ bhavatām amunā kiṃ tāraṇaṃ citram?
tān api kṛtrimahārdān sarvān nistārayed eṣaḥ

1.6.45

[āryā]
"tasmān nandātmajas te yad api hari-samaḥ sarva-sādguṇya-vṛttyā
sarvatremaṃ tathāpi sva-mahima-vibhava-khyātibhiḥ pālaya tvam |
vaśyaṃ kurvan sva-devaṃ harim amum api taṃ svāṅgajaṃ nirmimīṣe
tad vīra tvāṃ vinā na svayam ayam ayate svairatāṃ svāvanāya

1.6.46

[śārdulavikrīḍitam]
[45] "tad evaṃ bhavadbhiḥ sva-devena tulya-guṇiny asmiṃs tan-nāmāny eva kāmaṃ gaṇanīyānīti saṅkṣepeṇārtha-nikṣepaḥ |"
[46] tad evam ākarṇya joṣaṃ juṣamāṇe tu vraja-rāje, muniḥ punar uvāca-"vraja-rāja, bhavad-icchayā vayam evāgamya cāgamya cānayor dvijāti-saṃskārān kariṣyāmaḥ, kintu karṇa-vedha-cuḍā-karaṇe na sambhavataḥ | paśya cābhyarṇataḥ sukṣmatayā karṇa-cchidram asti, keśa-lavasyāpi lavaḥ sphuṭaṃ na sambhavatīti, tataś cānna-prāśana-mātraṃ bhavadbhir ācaryam | sāvitra-samāvartana-vivāha-vṛttaṃ tu na svayam udyama-pātraṃ kāryaṃ, kintu samaya-jñair asamaya-jñair asmābhir eva" iti |
[47] tataś ca kṣaṇaṃ munitām eva vyavasyan munis tau paśyan vaśya-manā babhūva | tataś ca,
yadyapi pitroḥ snehānvaya-maya-bālyaika-tānau tau |
tad api munis taj jñānaṃ śaṅkitavān saṅkucann āsīt

1.6.47

[upagīti]
saṅkocād iva gopa prabhum anu sa munir vidhāpayann ājñām |
calito' py alabhata tasmin sthita iva tat-tat-parisphūrtim

1.6.48

[āryā]
[48] calana-samaye tu śrīmān vrajeśaḥ svayam anuvrajya bālakābhyām abhyavādayata | sa ca, "sa-gave saha-putrāya svasti te' stu vrajāmy aham" iti vyaktam uktavān |
[49] tataś cātmano mahatā suprajastvena vraja-rājaḥ svāntar evam ātmānam āmantrya vadan nananda,
"putro labdhaḥ sucirād iṣṭaḥ sa mahadbhir evam ādiṣṭaḥ |
asmāt pūrṇānandān manuṣva nanu nanda-pūrṇo' smi

1.6.49

[āryā]
[50] atha munaye sa dākṣiṇyāya sa-dakṣiṇānāṃ gavām ayutaṃ prayutaṃ ca gopair indragopa-varṇānāṃ svarṇānāṃ parokṣaṃ vihāpayāmāsa, "yathecchaṃ svīya-parakīya-yajña-yogyaṃ kriyatām idam" iti |
[51] atha nija-dvija-svajana-vargān āhūya ca bhūyaḥ prakaṭam eva viśaṅkaṭa-tat-tan-nāma-karaṇa-parvaṇā sarvān ānanditavān iti |
[52] tad evam avadhārayan madhukaṇṭhaḥ saha-vismaya-gadgada-kaṇṭham āha sma,
nāmnā prasiddhim anyasya prasādhayati nāma-kṛt |
aho kṛṣṇasya tat-kartā gargas tena prasidhyati

1.6.50

[anuṣṭubh]
[53] atha madhukaṇṭhaś cintayāmāsa, "tasmān nandātmajas te yad api hari-samaḥ" iti yad uktam, tat tu yuktam eva, nārāyaṇa-samo guṇaiḥ [BhP 10.8.19] iti hi śrīmad-bhāgavata-sthaṃ tad vākyam apīdṛśaṃ dṛśyate, tat-puruṣa-bahuvrīhibhyāṃ śliṣṭatvād asyādhikatvaṃ ca lakṣyate iti | [54] prakaṭaṃ covāca-nanu nāma-karaṇaṃ viśiṣya na proktam anna-prāśanaṃ tu na kiñcid apīti | tac ca tac ca stūyamānatayā prastūyatām |
[55] snigdhakaṇṭhaḥ sahāsam āha sma,
tan nāma-karaṇaṃ cānna-prāśanaṃ ca vraje mahaḥ |
yātam asman-mano-rājyaṃ na pṛthak stotum īśmahe

1.6.51

iti | [anuṣṭubh]
[56] tad idaṃ procya punaḥ sānandam uvāca-tataḥ śrūyatām uttara-vṛttāntaḥ:
yadavadhi gargaḥ prayayau vraja-sadanān nāma nirmāya |
kramatas tadavadhi pṛthukāv abhimānyete sma tena svaiḥ

1.6.52

[upagīti]
yathā-
utkarṇatā-niśamanaṃ nayanābhimukhyaṃ
sva-bhrātṛ-nāmni ca nijāhvaya-bhāṇa-rītiḥ |
tat-tad-viviktim abhi jhaṅkṛti-mādhurī ca
svān atra kṛṣṇa-balayor balavat pupoṣa

1.6.53

[vasantatilakā]
udīkṣya madhuraṃ mukhaṃ sukha-cariṣṇu kṛṣṇākhyayā
tadā janaka-diṣṭayā tanayam iṣṭam āhūya tam |
tadīya-kala-huṅkṛtīr api niśamya ramyākṛtīḥ
prasūr amṛta-bhṛt-prabhā jagati śarma sā nirmame

1.6.54

[pṛthvī]
athāvrajad drutam iva riṅga-raṅgatāṃ
tayor vrajeśvara-sadanāṅgana-kṣitiḥ |
sametya tau caraṇa-carārbhakā muhur
vilebhire sukham abhilebhire tataḥ

1.6.55

[rucirā]
[57] atra gāyanti cādyāpi:
"riṅgana-keli-kule jananī-sukha-kārī | vraja-dṛśi sukṛta-sphurad-avatārī |
valayita-bālya-vilāsa jaya bala-valita hare! ||dhru||
kiṅkiṇi-gaṇa-raṇane hṛdaye ruci-dhārī | pada-yuga-cālana-kutuka-vihārī ||
gorasa-kīrṇi-bhave paṅke laghu-cārī | vāraṇa-kāraṇa-vāg aticārī ||
akalita-jana-milane tasmād apasārī | jananīṃ prati gati-cāpala-bhārī ||
jananī-stana-vasane bhaya-bhāg-anuhārī | tatra payo-rasa-visarāhārī ||
vapuṣi mṛdā maline mṛdutām apahārī | jananī-kara-kṛta-mṛjayā hārī ||
api tandrāvalane stanapām anukārī | jananī-smita-patad-amṛtāsārī

1.6.56

iti
[mātrāsamaka]
tataś ca,
varṣa-pañcakam anu skhaled vayas
tat tu tat trayam anu dvayos tayoḥ |
kintu na skhalati tat-kiśoratā
yā gatāgami-daśā-tiraskarī

1.6.57

[rathoddhatā]
[58] yathānantaram āha-
kālenālpena rājarṣe rāmaḥ kṛṣṇaś ca gokule |
aghṛṣṭa-jānubhiḥ padbhir vicakramatur ojasā ||[BhP 10.8.26] iti |
[59] yathā ca śambara-gṛhāt prathama-vayasaḥ pradyumnasyāgamana-samaye prāha-kṛṣṇaṃ matvā striyo hrītā nililyustatra tatra ha [BhP 10.55.28] iti | tatra ca-
na navyād yauvanād anyāvasthā tasyeti yan matam |
varjayaty aṅga-vṛddhiṃ tan, na mādhurya-samarjanam

1.6.58

[anuṣṭubh]
[60] yataḥ priyajanabhāvabhāvita eva tasyāvirbhāva ity avādi sma | tatra tadbhāvo yathā:
utkaṇṭhā vaṣṭi tṛptiṃ sthavayitum abhitaḥ sā tu śaśvat kṛśantī
tām evoccair bakāreḥ sthavayati jhaṭiti prema-bhājāṃ janānām |
yadyapy evaṃ tathāpi prathamaja-vayasas tūrdhvagāṃ tat-tad-īhāṃ
noṣṭas te suṣṭhu kintu prasṛmara-madhurimṇy eva tāṃ nirmimāte

1.6.59

[sragdharā]
[61] atha kālenālpena ity ādau līlāyāḥ sādhu-rīti-madhuratāsvādyatām | [62] tatra gati-śikṣā yathā-
hasta-tyāga-maye navye saṃstavye gati-śikṣaṇe |
putre skhalati sā jīyān mātuḥ putrasya ca tvarā

1.6.60

[anuṣṭubh]
dvitra-kramaṃ gataḥ kṛṣṇaś calitaḥ skhalane rudan |
putra putreti cumbantīm ambām ālolayan muhuḥ

1.6.61

[anuṣṭubh]
kiñcid dūraṃ yad ānañca svaka-tejaḥ-prapañcakaḥ |
sthirībhūya prasū-vaktraṃ sa-smitaṃ sa vyalokata

1.6.62

[anuṣṭubh]
dūraṃ mātur yadā yāti tadāsau mantharāyate |
samīpaṃ tu yadā tarhi smayamāno drutāyate

1.6.63

[anuṣṭubh]
[63] gīḥ-śikṣā yathā-
prathamam agrajasya tuṇḍa-puṇḍarīke |
kṣarad-akṣara-madhu-madhure jāte

1.6.64

[*3]
[*3] This is not in any recognizable metre. Probably editor's mistake.
[64] tad-anujātam api dhātryā lāpayāmāsa | yatra ca-
"mā mā tā tā" iti vacaḥ paṭhan nanda-tanūjanuḥ |
ānandārtham abhūt pitror vrajasya nikhilasya ca

1.6.65

[anuṣṭubh]
ardhoditānāṃ dantānām akṣarāṇāṃ tathā tatiḥ |
citrīyāmāsa kṛṣṇasya yatrācitrīyata prasūḥ

1.6.66

[anuṣṭubh]
"īśīthāḥ kiṃ jagatyām?" "om" "bandhūn pāsyasi naḥ kim?" "om"
ity ādi mātṛ-sutayoḥ saṃvādavad abhūd iha

1.6.67

[anuṣṭubh]
ajñāta-vācaṃ śukavat paṭhantaṃ
viśeṣa-pṛcchā-kṛti-tarjanīkam |
dhātrī-janādhyāpita-vāk-pracāraṃ
vrajasya bhāgyaṃ paritaḥ smarāmi

1.6.68

[upajāti 11]
nāma-grāhaṃ tadā prāha rāmaḥ kṛṣṇaṃ śanaiḥ śanaiḥ |
kṛṣṇo rāmam athāryeti mātṝṇāṃ pariśikṣayā

1.6.69

[anuṣṭubh]
tadā ca-
pṛcchantyā vṛddhayāṅgāni yadā kim api pṛcchyate |
tadāmbā-śikṣayā bālaḥ sa tāṃ muhur atāḍayat

1.6.70

[anuṣṭubh]
[65] atha bhrātṛ-dvayam api mithaḥ kiñcid vadati sma, yathā-
"āgaccha khelāṃ gacchāva |" "mātā kopaṃ kariṣyati" |
"na kuryād," iti tau bālau kṛṣṇa-rāmau samūcatuḥ

1.6.71

[anuṣṭubh]
[66] atha bālyacāpalyaṃ cāvakalyatām:
daṃṣṭrāṃ dhitsati daṃṣṭriṇaḥ phaṇi-pater udyat-phaṇāṃ śṛṅgiṇaḥ
śṛṅgaṃ prajvalad-arciṣaṃ huta-bhujaḥ koṭiṃ ca khaḍgādinaḥ |
itthaṃ bhrātṛ-yugaṃ nivartitam api prāgalbhyam evāsadan
mātros tena samasta-vismṛtir abhūd gehe' pi dehe' pi ca

1.6.72

[śārdula]
"dūram añca na hi cañcala sphuṭaṃ
tatra ko' pi varivarti bhīṣaṇaḥ |"
evam eṣa jananī-girā punas
tat-kṛte kutukitāṃ dadhe śiśuḥ

1.6.73

[rathoddhatā]
śiśunā bhīṣma-grahaṇe sthāne mātur bhayaṃ yato mātā |
kavayas tv idam anumimate tejasvitvasya bījaṃ tat

1.6.74

[āryā]
yaṃ yaṃ padārtham atitīvram iyaṃ prayāti
bhrātṛ-dvayī, sa ca sa ca pratibhāti saumyaḥ |
atrānumāna-vidurā niranaiṣur etad
yugmaṃ bhaviṣyati sadā kali-nāśanāya

1.6.75

[vasantatilaka]
[67] atha krameṇa mātṛ-vañcanī buddhir apy udbuddhā | yatra yatra sa ca sa ca,
"naiva naiva cala cañcala re re,"
vākyam etad avakarṇya jananyāḥ |
māyayā sma parivṛtya hasitvā
tāṃ nivartya laṣite varivarti

1.6.76

[svāgatā]
[68] alpa-hīna-hāyana-vayastve tu jāte yatra kutracit krīḍanāya nirgacchantau na sambhālayituṃ śakyete | sambhālitau ca tau kuto līyeta iti nāvadhārayituṃ pāryete | [69] atha jananī-dvayam ubhayato vartmāvṛtya paritaś ca dhātrīr avadhāna-vidhātrīr vitatya dravantau tatra-bhavantau gṛhṇāti | [70] tato rudantau hasantau ca tau gṛhāntarānītāv udvartanādinā veṣa-parivartanādinā ca stana-pāyanādinā śāyanādinā ca rocayati |
[71] tad evaṃ varṇanam ākarṇayatsu sabhāsatsu prahasatsu śrīmad-vraja-purandara-kula-dhurandhara-kiśora-vare cānavarajena saha dara-smita-sundaratara-vadanatayā netrādaraṇīye sati samāpanāya punar uvāca snigdhakaṇṭhaḥ-
īdṛśas tanayo jātas tava gopādhināyaka |
bālyāvalita-cāpalyād api yo muni-mohanaḥ

Original text: Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Edition: Puridasa (1947). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc