Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.5

[35] tad etad vṛtte ca vṛtte pūrva-dinavad akhilā eva nija-nijālayam āsāditavantaḥ śrī-gokula-yuvarājaś ca gavāṃ kulam iti |
iti śrī-gopāla-campūm anu
śrīman-nanda-nandana-parva nāma
caturthaṃ pūraṇam
||4||
(5)
atha pañcamaṃ pūraṇam
pūtanā-vadhāvadhāraṇaṃ
[1] athottaredyus tathā dyotamānāyāṃ sabhāyāṃ kaṇṭha-dhvani-kṛta-sarvotkaṇṭhaḥ śubhaṃyur madhukaṇṭhaḥ samācaṣṭa, aye snigdhakaṇṭha, śrūyatām-
[2] atha tasminn evāpadoṣe pradoṣe samasta-deva-rūpa-śrī-vasudeva-sadeśataḥ sandeśa-haraḥ ko' pi gopitātmā śrī-vrajarāja-caraṇa-rājīva-pīṭha-paryanta-dhāma samājagāma | sa ca śrīmatā tena tadīya-pratna-sevaka-ratnatayā pariciti-yuktaḥ paryanuyukta-kuśala-tatir namaḥ samācarann uvāca-"rakṣāṃsi sarvaṃ bhakṣayituṃ jīvati bhṛśaṃ nṛśaṃse kaṃse kim iva niraṅkuśaṃ kuśalam? tac ca mama veśenaiva vitarkyatām | yad asmākaṃ taraṇyā taraṇaṃ, taraṇau ca sati kutrāpi prasthānaṃ na sambhavatīti bāhubhyām eva santaraṇāt tīrṇa-taraṇijaḥ sārdra-vastraḥ pradoṣe samāgato' smi |"
[3] vrajarājas tu rukṣaṃ hasann āha, "viśeṣaś cet kathyatām |"
[4] dūta uvāca-"kim adhikayā vaivadhikatayā sāmpratam asmākam ajīvanir eva jīvātu-vallī, yayā nijādhīśaṃ tādṛśa-tad-adhīnaṃ na paśyāmaḥ |"
[5] vrajarāja uvāca-"samprati taṃ prati kim api viśeṣa-vṛttaṃ vṛttam asti?"
[6] dūta uvāca-"atha kiṃ? yata eva tadīya-caraṇa-hitaḥ prahitas tenāham ayam asmi |"
[7] vrajarāja uvāca-"kiṃ tat?"
[8] dūta uvāca-"ānantaryeṇa paryavasitāyā niśāyā niśīthe śrīmad-īśasya tasmin kārāgāra eva śrī-devakī-devītaḥ kācit kanyā jātā |"
[9] vrajarāja uvāca-"tatas tataḥ?"
[10] dūta uvāca-"tataḥ sā nava-sutā sutarāṃ guptāpi rudatī rakṣibhir akṣibhir alakṣitāpi viditā, veditā cāntaḥ-purīśaya-sānuśaya-durāśaya-durīśāya | sa ca śrī-devakī-devī-vivāha-gatāham ārabhya nabhaḥ-sabhya-jana-vāṇītaḥ suṣṭhu bhītaḥ satataṃ vyagratayā jāgrad eva tiṣṭhati | tatas tad-vacana-varṇākarṇana-mātreṇa samagra-vyagra-manāḥ vikṣipta-keśaḥ sa bhojeśaḥ sa-karavālaḥ karālaḥ skhalad-gatiḥ kumatiḥ sūtikāgāram āsasāra |"
[11] vrajarāja sa-bhayam uvāca-"tatas tataḥ?"
[12] dūta uvāca-"tataś ca niravagraha-graha-van niranugrahaḥ sahasā raṃhasā sūtikā-śayyām eva sajjan sa nirlajjaḥ prajātāyā jāta-parivedanāyā devyāḥ kroḍataḥ samācchidya, tad vidyamānam eva vikṣiptatām eva vikṣipta-cittaḥ kṣipram eva tāṃ prastarāya prakṣiptavān, yataḥ sarvataḥ sa eva pratikṣiptatām āpa |"
[13] atha vrajarāja sāsram uvāca-"āḥ katham etad durakṣara-mrakṣitam anakṣaram asmāsu śrāvitam? bhavatv, adyāpy avadyam idaṃ madīya-saṃstyāye na prastāvyam | sā tu tad-duḥkha-duḥkhitā śrī-devakī-sakhī tathā tad-virahiṇī śrī-rohinī ca moham āpsyati |"
[14] dūta uvāca-"deva, śrūyatām avyagram agrimam āścaryam |"
[15] vrajarājaḥ sa-harṣam ivovāca, "āyuṣman, kathyatāṃ tathyam |"
[16] dūta uvāca-"sā tu kanyā tasyānyāya-bhājo bhojeśasya hastād astāpi prastaram aprāptā, pratyuta tan-mastaka-nyasta-caraṇam ūrdhva-gatyā samutpatyāśu divy anyad eva divyaṃ rūpaṃ smitavatī prakāśitavatī |"
[17] vrajarāja uvāca-"kīdṛśam?"
[18] dūta uvāca,
"śyāmāṣṭapāṇi-pariveṣṭita-pārśva-yugmā
cakrādi-śastra-valitā khaga-siṃha-vāhā |
devādibhiḥ pariṇuta-prasarat-prabhāvā
sarvaiḥ samunnata-mukhaiḥ parito vyaloki

[vasanta] iti yādṛśam |"
[19] vrajarājaḥ sāścaryam uvāca-"kiṃ vadasi?"
[20] dūta uvāca-"deva, nātrānyathā kim apy anyad api kalyam ākalyatām | sā khalv idaṃ sācchūritam accham uvāca,
ære pāpa kaṃsa kim iti tvam ahan mudhā māṃ
tvat-pūrva-śatrur ajani kvacana pradeśe |
yasmād upetya nidhanaṃ tava jātu kartā
tan nānyam apy atiśiśuṃ kvacid iccha hastam

'" [vasantatilakā]
[21] vrajarājaḥ sāścarya-smitam uvāca-"nūnaṃ śrī-vasudeva-bhakti-praṇālī-putrī-kṛtā bhadrakālī | sā bhadram idaṃ vadati sma yad adyāvadhi nādhīram avadhīritaḥ so' yaṃ vacasāpi kenacanāpi" iti |
[22] dūta uvāca-"ārya-kṣitīśa, punaś cedam āścaryam avadhāryatām | sa khalu bhrātṛ-vyapadeśa-bhrātṛvyaḥ svasya bhaginy-aṣṭama-garbham aniṣṭatayā niṣṭaṅkitaṃ kurvatīṃ sura-vartma-vāṇīm api devyādiṣṭaḥ sva-dviṣṭa-sura-kptāṃ matvā, tau kārāgārād āhūya bhūyaḥ, pāda-graha-caryā-paryantāgrahataḥ putra-ṣaṭka-hatyāgas-tyāgaṃ bhūri-visūrita iva vidhitsan nigaḍān mocitavān |"
[23] vrajarāja uvāca-"tatas tataḥ?"
[24] dūta uvāca-"tataś ca madīya-śrīmad-īśvarī putra-ghātiny api tasmin sāralya-doṣād eva roṣān nivivṛte | śrīman-mad-īśitā tu vicāritavān, æpūrvaṃ śuṣka-peṣaṃ piṣṭavān, samprati tu sarpiḥ-peṣaṃ pinaṣṭi so' yam asmān' iti | tad evaṃ tat-kauṭilya-koṭiṃ parikalpyāpi saujaunya-prābalyād iha sāralyam evāvalambitavān | tena pitari-śūreṇa durmatinānumataḥ śūra-nandanaḥ saha-dharmiṇyā saha sva-gṛham āgatavāṃś ca, na punar viśvāsam āśvāsaṃ ca labdhavān | yataḥ,
jāty-anya-janitaḥ kaṃsaḥ sadā dunvan samāśritān |
mātaraṃ ca dunoty uccaiḥ śilā-putraḥ śilām iva"

[anuṣṭubh]
[25] vrajarājaḥ sahāsam uvāca-"tad-anantaraṃ prātar ārabhya sa punar asabhyaḥ kāṃ kārim akārṣīt?"
[26] dūta uvāca-"svabhāva-jāṃ kārim eva | tathā hi, prātar asau duṣṭas tv anyad duśceṣṭitam anu ceṣṭitavān |"
[27] vrajarāja uvāca-"hanta, kathaya tat kim?"
[28] dūta uvāca-"prātaḥ sa tu malinī-kṛta-nija-kulaḥ khalinī-patiḥ svadayitān daiteyān ānayāmāsa niśāmayāmāsa ca niśīthinī-vṛttam | te ca bhinna-setavaḥ ketava iva rāhu-nibham etaṃ militā vyaghra-varga-nirghoṣa-prabha-ghargharāyamāṇāṃ goṣṭhīm anuṣṭhitavantaḥ, kiṃ bahunā, tatra mahendrādi-nirjaya-garjana-parya-vasānatas tātparyam idam eva jātam, yad viśvadrīcāṃ viṣṇum anucariṣṇūnāṃ deva-devadryag-bhūdeva-gavādīnāṃ pīḍanenaiva tat-pīḍanam īḍitaṃ, tathā tat-sadhrīcīna-tayā nirdaśā-nirdaśānāṃ bālānāṃ nirdayatayā nirdalanam iti khalyām eva balyām avalambya tatra sa ca saṃvalate sma | tayā ca tadānīṃ bahu samprayacchate sma |"
[29] vrajarājas tu tad idaṃ ruṣad-vacanam avakalayya saruṣas tataḥ satrāsam uvāca-"tatra śrīmad-bhrātā kim apy akliṣṭaṃ mayy upadiṣṭam asti?"
[30] dūta uvāca-"atha kiṃ? yat khalu śīghram evāsmai rāja-vyāja-rākṣasāya saṅgamya balir valayitavyo militavyaś cāham" iti | kiṃ cedam api sandiṣṭam, "bhavan-nandanotpatti-samayaṃ samayā vayam atyutkaṇṭhitās tan-maṅgalena saṅgama-nīyāḥ, tathā bhavat-putra-nirviśeṣasya tasya bāla-viśeṣasya vṛttir vartayitavyā" iti |
[31] atha tad etad avakalayya saṃśayya ca taṃ bhojanādinā yojayitvā, nijāgrajā-nujān ākārya tad agre punas taṃ tad anu rahasam anuvyāhāritavān |
[32] tata upananda uvāca-"yuktam evānakadundubhinā sandiṣṭam | sāmprataṃ kareṇaiva kareṇa rāja-viṣa-dharasya tasya mukha-mudraṇam eva sāmpratam |"
[33] atha vrajeśas taṃ sandeśam urasikṛtya prātaḥ-prāyam adhigamya dūtaṃ nidideśa, "saumya, bhavān vyagram agrataḥ prayātu, tad-bālakasya sāṅga-maṅgala-saṅgitāṃ tathā tasya vāñchitam anyam udayan-mudam udantam api sva-mukha-svasti-mukhata eva prathayatu | vayaṃ tu bhrātur ājñayā rājñe karam ācitya prābhṛtaṃ ca paritaḥ pracitya dina-pañcakānantaram āgacchanta eva sma |"
[34] tad evaṃ gate dūte dināntare tu jātaka-mātuḥ snāna-vidhāne kṛta-sandhāne sarva-maṅgala-saṅgatam ahaḥ saṅgatya mahan mahaḥ santatya purohita-sahita-hita-mahita-pañcajana-jana-prapañcaṃ yathā puraḥsaram antaḥ-puram ānāyam ānāyaṃ nava-bālakaṃ gopāla-bhūpālaḥ samālokayāmāsa | tathā hi,
tasmin puṇyāhavarye vraja-nṛpati-śiśor ādi-vīkṣā-sudhābhiḥ
satraṃ jajñe tathā tac-chravaṇa-parimalād eva śaktā yathā te |
ājanma-prāpta-sampan-mṛdutara-tanavo' py ātmanā prīti-dānāny
ūhur bhārāyamāṇāny uta dadhur amitān sveda-romāñca-bāṣpān

[sragdharā]
śrīmad-gopa-nṛpeṇa nūtana-tanūjātasya vīkṣā-kṛte
prāgryā eva nimantritā vraja-janāḥ sarve tu tatrāyayuḥ |
yarhy ambhoja-vanākaraḥ sva-kusuma-vrāta-prakāśa-prathā-
vyāptaḥ syāt kim u tarhi ṣaṭpada-gaṇān ākārayaty ātmanā

[śārdūla]
paryag dvāriṇi rāṅkavāsta-racite vistīrṇa-gehe yaśo-
dādy-agre sthaviropananda-gṛhiṇī-kroḍe vicitraṃ śiśum |
darśaṃ darśam amī na yadyapi gatās tṛptiṃ tathāpy uccakair
nāsthuḥ pṛṣṭhy-ajanāvakāśa-vidhaye śīlaṃ hi maryāditā

[śārdūla]
"aṅka-bhrāji-śiśūpananda-gṛhiṇīm ājñā madīyedṛśī
yan mā mādṛśa-dṛṣṭi-sambhrama-vaśād utthāta yūyaṃ muhuḥ |"
ity evaṃ vinigadya yājaka-guruḥ sammoda-sampan-milat-
kampaḥ sākṣata-pāṇi sāśru-nayanaṃ svasti-śrutīr ūcivān

[śārdūla]
āgacchantaḥ sva-gehād abhimukha-militā bāla-vaiśiṣṭhya-pṛcchā-
vantas tad-bāla-dṛṣṭyā pramudita-hṛdayair ūcire kaiścid evam |
"śobhā sā dṛṣṭi-gamyā na tu para-vacana-śreṇi-gamye"ti harṣāt
kuṇṭhat-kaṇṭhair abhāvi prativacasi parais tat tu nāśrāvi cānyaiḥ

[sragdharā]
ākaiśoraṃ yat pariṣkāra-vastraṃ
yāvad dhāryaṃ māsa-māsaṃ sutena |
tasmai tāvat tad-vicāreṇa sarvaiḥ
prattaṃ pitrā ko' pi koṣo hy anantaḥ

[śālinī]
śobhāṃ vindan nandajāloka-lokaḥ
sadmāyāsīt kṛtrimākṛtrimā yā |
vastrādīnāṃ citratā yatra pūrvā
netrādīnāṃ citratāsīd apūrvā

[śālinī]
āgatā nija-gṛhaṃ yadāpy amūr
nanda-bālam avalokya lobhanam |
hanta tarhy api dināni kānicit
menire dṛśi-gataṃ vraja-prajāḥ

[rathoddhatā]
[35] atha mathurā-pathikatāṃ prathayiṣyamāṇaḥ śrī-gokula-kula-rājas tv agrajādīn nija-pratinidhitādi-karmaṇi nirmāya calann antaś cintitavān, "hanta, suhṛdi durhṛdi ca mama mānasaṃ samāna-sambandha-hārda-bandham api prasabhaṃ bhṛśam eva tatra prasajjati nava-jātake, yenāsau pībitā jīvitāśāpi na paricchinnatām icchati | samprati duṣṭasyāviprakṛṣṭam aṭann asmi, nānubhavann asmi kiṃ bhavitā | tasmād vikalatāvikalanāya vilokaṃ vilokam eva taṃ bālakaṃ yadu-nilayaṃ calāni" iti |
[36] atha gamana-samaye ca,
utsaṅge nihitasya tasya tu śiśor vaktraṃ muhur dṛṣṭavān
nāmodaṃ ciram ādade niṭilakād gaṇḍāv acumbīd bhṛśam |
āśiśleṣatarāṃ vapur na tu tadā tṛptiṃ vrajeśo yayau
yāṃ pātheyatayā viveda mathurā-prasthānam āsthāya saḥ

[śārdūla]
vatse śyāma pitā tavāyam ayituṃ rājñaḥ puraṃ tvat-kṛtā-
nujñāṃ prārthayate tato vitaratād" ity eṣa dhātrīritaḥ |
āścaryātula-bāla-bhāva-balād babhre smitaṃ tena ca
śrīmān gopa-janādhipaḥ pracita-dhīḥ prasthānam āsedivān

[śārdūla]
smāraṃ smāraṃ tan-mukhaṃ susmitāktaṃ
vyaktaṃ vyaktaṃ gopayan prema-dhāma |
ānandenānalpa-jalpeṣu gopeṣv
ātmārāma-prāyatāṃ prāpa nandaḥ

[śālinī]
[37] atha mathurām āsādya sadya eva karādhikāriṣu karam upasādya tad-dvārā dūrata eva rājānam anujānantaṃ prasādya śakaṭa-ghaṭāvamocanam evānañca, na tu śrī-vasudeva-sadma, kaṃse tena sākaṃ nijānāsañjana-vyañjanāya |
[38] snigdhakaṇṭha uvāca-śiṣṭa-dviṣṭi-viśiṣṭo' pi sañjāta-jātaka-dveṣa-pātako' pi para-dhanāyayā dhanānusandhāna-nirbandha-sandho' pi sa katham asmin nigama-śiṣṭi-saṃsliṣṭe vicitreṇa putrekṣaṇena putra-kṣaṇena ca vismāyita-sakale jagad-vitta-vittā-śakale saralāyate sma |
[39] madhukaṇṭha uvāca-uktam eva purā yat praguṇatayākhilasamañjasayaśasaḥ śrī-vrajeśacandramasaḥ khalv asya guṇena guṇeneva ko vā baddho na bhavet? it |
[40] snigdhakaṇṭha uvāca-tatas tataḥ?
[41] madhukaṇṭha uvāca-tato vraja-trātari taṃ bhrātaram anu nirjana-milanāya mantraṃ valayati paryakalitāvasaraḥ sa śrī-śūra-tanūja-varaḥ svayaṃ kevala-sevaka-viśeṣa-saṅgitayā saṃvalate sma |
[42] atha tenāvrajita-sadeśaḥ śrīmān vraja-maheśaḥ sahasā mahasāvṛtatayā sābhyutthānam utthāya nyāya-paramaḥ, kṛta-tad-abhigamaḥ svam anujam anuraktaḥ pariṣvaktavān pariṣvaktaś cānena na tu kañcit kaścin natavān, jātāv ekasya jyāyastvam anyasya tu jātāv iti | na ca kevalam etad eva kāraṇatām avalambate, api tu paraspara-praṇayātiśayaś ca, yenānyan nānusandhātuṃ śakyate |
[43] etad eva ca dṛṣṭāntena spaṣṭīkṛtaṃ śrī-bādarāyaṇinā--dehaḥ prāṇam ivāgatam [BhP 10.5.21] iti | atra ca deha-sthānīyasya go-sthāna-pater asmad-īśitur evāsaktir atiriktā darśitā | prāṇaḥ khalv anyaṃ dehaṃ sañcarati, dehas tu taṃ vinā na bhavaty eveti | sa tu catura-śiromaṇiḥ svayam eva rāgatas tac-chivirāgatas tenātithivad eva pūjitas tad-vyavahāreṇa jitaḥ | samprati jātayoḥ sva-tanujātayoḥ prasakta-dhīr idam uktavān-
"diṣṭyā bhrātaḥ pravayasa idānīm aprajasya te |
prajāśāyā nivṛttasya prajā yat samajāyata || [BhP 10.5.23]
[44] upādhi-kṛta-hāni-vṛddhiṃ vinā kṛta-sneha-samṛddhi-maya-dehatayā gambhīra-svaratayā ca payaḥ-payodhir ivāyaṃ vrajādhīśvaras tu tasya sarva-stutasya vaṃśān kaṃsa-kṛta-dhvaṃsān anuśocan, karma-vāda-rocanayā dhairyaṃ saṃvarmayann ātmanaś ca tasya ca śarma sūnṛtāmṛta-bhṛta-santarpaṇaṃ kṛtavān |
[45] tataḥ śrīmān ānakadundubhis taṃ kṛta-kāryam avadhārya bhāvy utpātaṃ vicārya sva-bhavanam eva gantum anumatavān | śrī-vrajarājas tu vastutaś cetasā cetaḥ pracalita eva, samprati tu gehaṃ prati deham evehayāmāsa |
[46] atha vraja-vṛttam anuvṛttyatām | yathā pūrva-devānāṃ pūrva-mantraṇāyām āmantritā rākṣasa-pakṣiṇī nirdaśāna-nirdaśāṃś ca deśa-deśataḥ śāvakān bakān iva śyenī vinighnatī, kaṃsasya nighnatī vairocani-kanyā rajanyām asyāṃ vraja-pradeśa-sadeśam ājagāma; yā khalu jaṭā-ghaṭā-vighaṭita-prakaṭa-muṇḍā,
viśaṅkaṭa-daṃṣṭrā-saṃsṛṣṭa-daṣṭa-ḍimbha-koṭi-vikaṭa-tuṇḍā netra-garta-vartamāna-vartma-loma-samuddaṇḍa-kuṇḍali-khaṇḍita-brahmāṇḍa-varti-dhairyā pakṣati-dvaya-madhya-sthita-vakṣaḥ-sthala-lambamāna-vakṣoja-yugalodgīrṇa-dugdha-miṣa-viṣa-viṣama-jvālā-sahya-bala-dahyamāna-paryantatayā yantrita-jantu-sthairyā cetyādi-mahā-ghoratāvahā, kiṃ bahunā, pratīka-mātra-prāṇi-pratīkā pṛthukān eva ca pṛthukān iva kurvatī vartate |
[47] atha sā śrī-vraja-kṣitīśa-rakṣita-gīrvāṇa-vāṇa-jña-dhānuṣka-bhiyā duṣkara-svarūpaṃ vihāya hāri-rūpāntaraṃ prātihārikatayā dhṛtavatī, yena khalu sampad-adhidevīyam adhibhūmi sampatantī nijāśraya-viśeṣam anvicchantī ca sarva-sal-lakṣaṇatayā kṛta-lakṣaṇaṃ samprati jātaṃ śrī-vrajarāja-jātam eva samāśrayiṣyatīti matvā tasyā nūtana-vapuḥ pūtanāyāś cākūtam amatvā hārita-hṛdbhī rakṣibhir na nivāritā rakṣiṇībhiś ca nāvadhāritā; yeyaṃ pakṣa-pātinī kaṃsa-pakṣa-pātinī sātvata-bhartuḥ śravaṇa-kīrtanādi-pradeśam anuvartitum asamarthā, tad-bahirmukhānām arbhakān nighnatī tat-pakṣa-pātiny eva lakṣitā | evam apy asyāḥ śrīmad-vrajāgamanādikaṃ tu kautuka-viśeṣāya sādhayituṃ yogamāyā khalu yogam
āyāntī babhūva, yasyāś ca hetor anyatra kutracin netram anādadhatī sarvam atyādadhatī śrīman-nanda-mandira-sthaṃ tam eva bālakam ālokayāmāsa | aṅgāra-dhānī-saṅgata-sphuliṅga-vad aṅgāra-saṅgham iva tamasi pataṅgī taṃ ca yogamāyā-kṛta-prākṛta-bālaka-kalpatākalpanayā yathāvan nānubabhūva, ujjvala-guñjā-puñja-tulanayā prajvalad iṅgalam iva |
[48] ayaṃ tu śrīmān nanda-nandanaḥ sva-tāta-śubhānudhyāna-maya-yogamāyayā sevitatayā janmata eva samasta-jñānādi-sampan-mayatāyāṃ śastaḥ svajana-sneha-vaśaṃvada-bālyādi-līlā-sukhāveśena tatrānādṛtyātula-tad-vyakti-vyatiriktīkṛtas tathāpy avasaram avāpya madhyaṃ madhyaṃ sā sva-sevām adhyavasyantī tatra prādurbhavati | tataḥ samprati ca tām antarvikṛtākṛtim upalabhya bhavya-svabhāva-rocane locane nimīlitavān |
[49] tataś ca sahasā parābhāvya-dhiyā bhiyā vinā bhūtā tam aṅkam eva niḥśaṅkam ānītavatī, mūṣika-dhiyā sarpantī sarpī nakulam iva |
[50] snigdhakaṇṭha uvāca-agrajanmaṃs tan-mātarau katham iva tām aparicitāṃ na nivāritavatyau, na ca vicāritavatyau?
[51] madhukaṇṭha uvāca-purastād yogamāyākhyaṃ kāraṇam upanyastaṃ, prakriyāntaraṃ ca tatra tayā kriyate sma | yathā, sā hi tatrāntar-gūḍhāṅga-bhujaṅgī-saṅgatāyāḥ kūṭa-kanaka-maya-payaḥ-kanakālukāyāḥ sāmyāvagamyaṃ rūpaṃ dadhatī, paritaḥ sravad-asra-dhārā-vārājasra-stanya-pravāhān vahantī, snehānukāraka-dehata eva te mohitavatī |
[52] punaś cedaṃ sagadgadaṃ jagāda, "ayi yaśode, tvam api haṭhottaratayā kaṭhorāsi, sutarāṃ tu sva-suta-sthita-cittādrohiṇī rohiṇī, yataḥ śayanatala evedṛśa-sukumāraṃ kumāraṃ nidhāya cintām avidhāya nātikṛta-niṣṭhaṃ tiṣṭhathaḥ, na tu hṛdaye | prāṇā api hṛdaya eva rakṣaṇīyāḥ, kim uta prāṇādhiko' yaṃ sutaḥ? tasmād dhig vo rākṣasīto' pi rūkṣa-mānasā mānuṣīḥ | ahaṃ tu sampad-adhiṣṭhātṛ-devī tvayā prasūtaṃ sutaṃ viśva-vilakṣaṇa-lakṣaṇaṃ śrutvā tat-kṣaṇam evāgatānena vasantena vāsantīm iva dṛṣṭiṃ hṛṣṭāṃ kṛtavaty asmi | mama ca stanau sarva-śreyastananau nityam amṛtaṃ kṣarataḥ, yena pītena so' yaṃ niḥsandeha-siddha-dehaḥ syāt | tasmād aham asya sarva-sukha-vidhātrī dhātrī
ca bhaviṣyāmi" iti |
[53] snigdhakaṇṭha uvāca-tato grahaṇād anantaraṃ kiṃ jātam?
[54] madhukaṇṭha uvāca-tad evaṃ miṣataḥ sā viṣayoṣā taṃ gṛhītvā vilambaṃ hitvā cūcukopary eva tan-mukha-vāry-udbhavaṃ nidadhe |
[55] snigdhakaṇṭha sabhayam uvāca-tatas tataḥ?

[56] madhukaṇṭha sahāsam uvāca- tataḥ sa tu svamātuḥ sākṣāt tasyās tādṛśa-bhṛśa-durnaya-darśanād upajātena tat-prāṇān pibatā roṣa-tejaḥ-saṅghātena tat-stanyasya ca doṣaṃ śoṣayan mātṛ-bhāvābhāsa-sphurad-ullāsa-sva-sparśa-svābhāvyena tu tad-dehe sugandhitā-sugandhitām iva tat-stanye pīyūṣatāṃ rūṣayaṃs cūṣaṇaṃ cakāra |
kṛṣṇena pūtanā-stanya-pānam itthaṃ virocate |
yathā gaṅgā-pravāheṇa karmanāśā-jalāhṛtiḥ

[anuṣṭubh]
[57] sā tu rākṣasa-pakṣiṇī "muñca muñca" iti puṣṭa-kruṣṭatayā vyathita-sanīḍāṃ pīḍāṃ prapañcayantī prāṇān api muñcantī saṃskāra-vaśāt taṃ vakṣasy eva nikṣipya pakṣa-vikṣepād vrajād bahiḥ sasāra mamāra ca | yatra hrādinī sā hrādinīty eva tarkyate sma, yatra ca svarūpāvasthitim eva cāsasāra |
uḍḍiḍye sapadi yadā tu pakṣiṇī sā
taṃ bālaṃ hṛdi parigṛhya lambamānaṃ |
uḍḍīnā drutataram eva mātṛ-yugma-
prāṇāś ca sphuṭita-hṛdambujād ivāsan

[praharṣiṇī]
tasmin hṛte pūtanayā tu bāle
mātror yadi prāṇa-gaṇo na mūrcchet |
bhoktuṃ tad ābhīla-kulaṃ tadā te
kiṃ śaknuyātām? api kintu naiva

[indravajrā]
ākrandād bhidurāṇi pakṣa-pavanāt kalpaṃ bhuvi bhraṃśanād
bhū-bhraṃśaṃ śava-rūpatā-śavalanād gotrāṅga-paṅktīr api |
āśāṅkyābhigatā diviṣṭha-paṭalī tat-tad-vijātīyatāṃ
nirṇīyātha visismiye katipayaṃ kālaṃ bakī-saṃsthitau

[śārdūla]
[58] tataś ca pūtanāṃ niścitya,
tasyāḥ surā vakṣasi lagnam enaṃ
smeraṃ gṛhītākṛśa-cūcukāgram |
asya prabhāvāvali-vijña-cittāḥ
sarve samantāj jahasur vilokya

[indravajrā]
ūcuś ca,
"abhajad iha yad eṣā parvatākāra-varṣmā,
kṣayam atitanu-mūrtiṃ prāpya bālaṃ tam etam |
na hi tad ativicitraṃ prekṣyatām eva sākṣād
vidhur ayam amṛtāṅgaḥ pūtaneyaṃ viṣāṅgī

[mālinī]
tathā ca,
"viṣaṃ syād viṣam anyasminn amṛtaṃ tu viṣe viṣam |
pūtanā-kṛṣṇa-saṅgharṣe dṛśyatām etad eva hi

[anuṣṭubh]
athavā,
"nava-nava-rasa-pākād utpalābhoga-dhātrī
sthalaja-jalaja-padme sarvadā duḥkha-dātrī |
rajanicara-gaṇānāṃ śaśvad āmoda-pātrī
prati hari-layam āgāt pūtanā vyāja-rātrī

[mālinī]
[59] kintu, sva-carita-cāturībhir idam ivāyaṃ sūcayati,
"stanandhayasya stana eva jīvikā
dattas tvayā svayam ānane mama |
mayā ca pīto mriyate yadi tvayā,
kiṃ vā mamāgaḥ? svayam eva kathyatām

[upajāti 12]
[60] snigdhakaṇṭha uvāca-hanta, śrī-vrajeśvary-ādīnāṃ dīnānāṃ kā maryādā dhairyāya jātā? kiṃ vā tat-parijanaiḥ samādhānam adhāyi?
[61] madhukaṇṭha uvāca-atha vraje tu mahā-kolāhala-vraje jāte vrajeśvara-gṛhiṇīṃ rohiṇīṃ ca vihāyaṃ vihāyam upary upari paridrutāsu vṛddhā-madhyā-vadhūṣu tāsu tadaiva daiva-niścita-diśaḥ kāścit pṛthu-naga-pṛtanām patitāṃ pūtanāṃ dṛṣṭvāpi vighaṭita-bhayā nikaṭam aṭitā vidhi-ghaṭita-skhalita-bāhu-ghaṭṭam ārūḍhā bāla-bhāvād akutobhayatayā khelantam iva taṃ bāla-gopālam avilambitaṃ gṛhītvā tāṃ saṃvega-jāta-vegatayā sarvaṃ cātihāya gṛhāya dudruvuḥ |
[62] tataś ca tad-avalokenāsaṅkhya-lokena sukha-magnena paścāl-lagnena pariplava-tayā samutplavamānena saha samahaṃ mahāntaḥ-puram āgatā nārī-janā jananyor niśceṣṭitāṃ dṛṣṭvā kartavya-mūḍhatām ūḍhā babhūvuḥ |
[63] atha tathā-lakṣaṇatayā kṣaṇa-katipaye labdha-vyatyaye yatnāntara-pathe ca vitathe, kācid buddhimatī sa-kaśmalayos tayor apy aṅke taṃ bālakam evāvalambayāmāsa | avalambite ca bāle tenaivāmṛteneva kṛta-trāṇeṣu prāṇeṣu, taṃ bālakam avalokamāne te punar anyāṃ mūrcchām ānarcchatuḥ | tataḥ punaḥ punar evaṃ-vidhānāc cid-ādhānena prakṛtim āsedatuḥ, muhur eva jala-saṃvalanena nidāgha-dagdha-bhūmivat |
[64] atha bālakam apy avalokayantyāv ālokana-vacanayoḥ kārābhir ivāśru-dhārābhir atīva vyagratām agrataḥ prāpatuḥ | tataś cānyābhir eva stanyābhimukhīkṛtena tena sukumāreṇa kumāreṇa kramānusāreṇa dhīratāṃ dhārayāmāsatuḥ | tataś ca,
āśliṣṭaḥ pratidṛṣṭi-cumbita-mukhaḥ sughrāta-mūrdhā dṛgar-
ṇaḥ-siktaḥ suhṛdāṃ puro bhuvi dhṛtaḥ svenāpi nirmañchitaḥ |
satyaṃ satyam idaṃ na cānyad iti sa vyaktaṃ viviktīkṛto
mātṛbhyāṃ na tathāpi saṃhṛta-bhayaṃ dṛṣṭo bakī-mardanaḥ

[śārdūla]
[65] atha śrī-vrajeśvarī sa-camatkāram uvāca-"hanta, vilokyatām asau dvitīyo bālaḥ" iti | tad etad uktvā ca tāṃ svayaṃ dhāvitum udyatāṃ vibudhya pratirudhya śrīla-rohiṇī bahula-mahilābhiḥ saha gṛhāntaram avagāhamānā, taṃ maṅgala-saṅgataṃ vilokayantī, saṅginībhir aṅgīkṛta-pālanaṃ vidhāya ca, tad-āgamana-spṛhinīṃ vraja-mahendra-gṛhiṇīṃ saṃhāya sāntvitavatī |
[66] pūtanā-hantus tu,
go-mūtrādyaiḥ snānam ācārya tasya
premṇā cakrur mantra-rakṣāṃ jananyaḥ |
śrutvā yasmin śāstra-vijñatvam āsāṃ
sarve' py uccaiḥ kovidā vismayante

[śālinī]
[67] atha tādṛśa-mahotpāta-dṛśvarī śrīmatī vrajeśvarī sarvānarvācīnāḥ prati sa-gadgadaṃ jagāda,
"putro bhaved evam atispṛhā nau
nāsīd abhūd eṣa tu vaḥ spṛhātaḥ |
pratyarpi so' yaṃ bata yuṣmakābhir
asmāsu yuṣmāsu tathāsmakābhiḥ

[indravajrā]
iti tāsāṃ caraṇa-parisaraṇam anu bālaṃ namayantī bāṣpaṃ mumoca |
[68] tāś ca dhairyaṃ hitvā sa-sambhramaṃ bālakaṃ gṛhītvā procuḥ,
"asmākaṃ yad akhilam asti puṇya-jātaṃ
yad vāsmat-pitṛ-jananī-kulānujātam |
tenāsau bata bhavatād aho yaśode
putras te niravadhi-maṅgala-pramode

[praharṣiṇī]
iti sāsram ātmanā taṃ nirmañchayañcakruḥ |
[69] tasyāḥ sāntvanārthaṃ samuditā muditās tatraiva tasthuś ca | tatra ca putanayā kṛtam ajanyaṃ jananyāv anyāś ca sva-svadṛṣṭam anyo' nyaṃ nirdiṣṭavatyaḥ | tathā hi,
yathāgatā sā yad uvāca yac ca vā
cakāra tad-grastam amū samūcatuḥ |
amūḥ samūcuḥ yathā svayaṃ gatā
yathānvapaśyaṃś ca tathā sa-gadgadam

[vaṃśasthavilā]
[70] śrī-vrajarājādayas tu dūrataḥ kiñcit kiñcid īkṣitvā mithaḥ-kathayā kathantayā tad etad uccāvaca-vacanaṃ racayāmāsuḥ | tathā hi, [71] "samuḍḍīyamānāmāna-vāyasātāyi-samudāyāvivikta-mahā-ghora-rūpaṃ caṇḍa-raśmi-bhasmīkṛta-santam asāv aśiṣṭa-mahiṣṭha-granthi-santatitayopahasitaṃ jhaṭiti niviḍita-vaḍrībhūtāṭavī-khaṇḍa-maṇḍita-pradeśatayā nirdiṣṭaṃ bhūri-dūratayā bhū-lagnavat pratīyamāno' yaṃ toyada-sambhāra iti sambhāvitaṃ śrī-vasudeva-sūcitotpātocitaṃ kiñcin nicitam idam" iti cintitam | punar, "labdha-pakṣatayotpātam ācarann utpatya patito' yam akharva-parvata-viśeṣa" iti vitarkitam | [72] rākṣasākāra-sākṣāt-kāra-vikalpa-kalpanā-janita-jana-caya-bhaya-hāsa-kautuka-visaṃvāda-nādaṃ kṣaṇato
rākṣasa-tāla-kṣaṇālakṣaṇa-viniścita-vrajāpaciti-pracayaṃ svābhimukham āgatāyā janatāyā mukhān naikabheda-vedana-viccheda-kāraṇāvadhāraṇād avadhārita-vedanaṃ naikaṭya-ghaṭyamāna-vaikaṭyatayā vitrasta-samasta-cittaṃ pari vrajāt patitaṃ pūtanā-pudgalam udbhāvayāmāsuḥ |
śrutvā pūtanayā sutasya nayanaṃ tasyās tu tasmān mṛtiṃ
mūrcchann eva tadā vraja-kṣiti-patiḥ samyak prabodhaṃ yayau |
labdhvā durdhara-kāla-nāga-daśana-troṭaṃ yathā tat-kṣaṇād
divyaṃ mantram api śrayeta manujaḥ kaścid drutaṃ jīvitum

[śārdūla]
[73] atha vrajarājas tatrāścarya-pāramparyam idam aśṛṇod adarśayad anvabhūd api | [74] tatrāśṛṇod yathā prathamaṃ tāvat pūtanā-tanur āyāmatas tri-gavyūtiṃ vyāpya patitavatī, vistāratas tu gavyutim, ucchrāyataś ca prāyaḥ krośam iti | [75] sā ca yāma-dvaya-gamyāyāma-tad-ardha-vistāra-vrajāgāra-vrajād bahir eva papāta, tatra ca na prāṇinaḥ pīḍitavatī, kintu drumān eveti |
[76] athādarśayad yathā, tatra hi kuliśa-tulya-niṣṭhura-mahiṣṭha-kulya-kulākulā-ghanās tad-apaghanāḥ svīya-samājñayā vraja-jana-pṛthak-pṛthag-jana-vrajena jhaṭity eva kaṭhina-kuṭhārair vipāṭitāḥ, pracuratara-sthāna-sthāpitās tato' py ativitatāni nirbandhenendhanāni sandhāya sandagdhāś ceti |
[77] tad evaṃ tad-vraja-bahir-dhāma-pāmara-carmakārādi-karmākāra-gaṇānām api gaṇanā śakti-samatiriktatā ca na vyaktīkartuṃ śakyate, kim uta gopādīnām iti |
[78] athānvabhūd yathā-
kaṃsāreḥ sumadhurimā pramāṇa-caryāṃ
na prāpsyaty adhiyuga-koṭi-kūṭito' pi |
sā rākṣasy api rudhirāśanāpi yasya
sparśāṃśād vara-surabhitvam āsasāda

[praharṣiṇī]
yataḥ,
tadā ca dūtā iva pūtanāṅgato
dagdhād gatā dhūma-gaṇāḥ sugandhayaḥ |
grāmāntaraṃ yātavatāṃ dināntare
keṣāñcid āhvāna-kṛtiṃ vinirmamuḥ

iti ||| [upajāti 12]
athātmajaṃ kalayitum āśu gokula-
kṣitīśitā vraja-pura-madhyam āyayau |
gato' ntike pathi patad-aśru-vigrahaḥ
kṣaṇaṃ sthitaḥ svajana-gṛhīta-dor-yugaḥ

[rucirā]
[79] atha dhīratām eva dhārayan parama-dhīra-dhīr asau dvi-tra-mitra-parivṛtatayā bṛhad-gṛhālinda-vedīṃ vindamānaḥ kanakāsana-kṛtāsanaḥ svakula-gokula-kula-purandhrībhiḥ sārdham ardhāṅgena sānandam upananda-vadhū-hasta-vinyastaṃ bālaṃ puraskurvatā purataḥ patir abhijagme | bālaś ca tasyotsaṅga-saṅgī kārayāñcakre | tatra ca-
"kiṃ grahārditatayā sa bālako
dūnatām agamad eka-rātrataḥ |"
ity acintayad amuṃ tadenduvat
sphītam aikṣata punar vrajādhipaḥ

[rathoddhata]
kiṃ ca,
līḍhaṃ rūpa-madhu prakṛṣya rasitaṃ vaktra-prasādāmṛtaṃ
samyak svādita eva tulya-rahita-sparśotsavaḥ ko' py asau |
tasya śyāmala-bāla-komala-tanor mūrdhnas tu tātena tāṃ
saurabhya-svadanānubhūtim abhito viśvaṃ madād vismṛtam

[śārdūla]
[80] nibhālya ca śrīman mukhaṃ sukham ūce,
"yadi nārāyaṇena tvaṃ datto' si kṛpaṇāya me |
tenaiva sarvaṃ nirvoḍhā soḍhā ca mama durnayaḥ

[anuṣṭubh]
[81] atha "nirvoḍhā nirvoḍhā" ity anuvadanty atyantābhiniveśād ekenāpy akṛta-nirdeśā pṛṣṭha-deśād ita-praveśā jaṭilita-kacā satya-vacāḥ paurṇamāsī sarvair eva tūrṇam utthāya samanaskāreṇa namaskāreṇa puraścakre, arcayāñcakre cāsanādibhiḥ |
[82] tataś ca, svapraśnottara-viṣayīkṛta-tad-viṣa-yoṣā-vṛtti-śeṣā rājñānujñāpayām babhūve pūrvavad apūrva-dānādy-apūrvāya | tac ca tām eva pradhānaṃ vidhāya vidhīyate sma iti |
[83] tad evaṃ pūtanāṃ ghātayitvā samāpanāya punar apīdaṃ madhukaṇṭhaḥ paramarṣi-sammatatā-vyañjanayā samuṭṭaṅkitavān-
īdṛśas tanayo jātas tava gopa-pate yataḥ |
sā bāla-rākṣasī jajñe nija-saṃsāra-rākṣasī

[anuṣṭubh]
[84] cetasi cedaṃ viviktavān,
arbhāsṛg-bhug ajani yat purā yad arvāg-
dhātrī cābhavad iyam atra nanda-sūnoḥ |
tat kvādhaspadam atha tac-chiraspadaṃ vā
kvety antar-hṛdi vimṛśan bhṛśaṃ bhramāmi