ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.6

[પ્રહર્ષિણી]
[85] તદ્ એવં વૃત્તે તદ્-દિનેઽ પિ પૂર્વવદ્ એવ કથા રક્ષિતા યથાયથમ્ અપિ સ્વાવસથાદિ-પથાનુગતિર્ આચરિતા ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
પૂતના-વધાવધારણં નામ
પઞ્ચમં પૂરણમ્ ।
॥5॥
(6)
અથ ષષ્ઠં પૂરણમ્
વિશઙ્કટ-શકટ-વિઘટ્ટ-નાદિ-વિચિત્ર-બાલ્ય-ચરિત્રમ્
[1] અથ તથૈવાધરે-દ્યુઃ સુભાસમાનાયાં સભાયાં અનુમોદન-નિદિગ્ધઃ સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સોત્કણ્ઠ ઉવાચ-મધુ-મધુર-કણ્ઠ શ્રી-મધુકણ્ઠ, શ્રૂયતામ્-
[2] તતઃ સમન્તાદ્ અહરહર્ અન્યદ્ અન્યલ્ લાવણ્યમ્ ઉત્ફુલ્લયન્ વિધુઃ સ્વ-જન્મ-પક્ષમ્ ઉલ્લાસયામાસ । તત્ર દિગ્-દર્શનં યથા-
એકા દ્વિત્રાશ્ ચતસ્રો યુત-વિયુતતયા પઞ્ચ-ષાઃ સપ્ત ચાષ્ટૌ
પઙ્ક્તિર્ વા પઙ્ક્તિ-બદ્ધાઃ શિશુ-યુવતિ-જરત્ય્-અર્ધ-વૃદ્ધાઃ સમન્તાત્ ।
આયાન્તિ દ્રાગ્ વિશન્તિ વ્રજ-નૃપતિ-ગૃહં તં ચ પશ્યન્તિ બાલં
કૃત્વા ચુચ્કાર-મિશ્રં બહુલ-વિલસિતં સ્માયયન્ત્યો હસન્તિ

[સ્રગ્ધરા]
યથા ચ-
માત્રા પિત્રાથ માતા-પિતર-કુલ-ભવૈર્ આકુલૈશ્ ચિત્ર-મિત્રૈર્
નેત્રાણામ્ અઞ્જનાભં શિશુમ્ અનુભવિતું સન્તતં કઞ્જનાભમ્ ।
આગમ્યાગમ્ય રમ્યાકૃતિ-પરિવૃતિમ્ ઉદ્વાસ્ય હાસ્યાદિ-પૂર્વં
સ્પર્શં સ્પર્શં તમ્ ઉચ્ચૈર્ અહરહર્ અહહો દૃઙ્-મહો લભ્યતે સ્મ

[સ્રગ્ધર]
તતશ્ ચ-
વિગલદ્-અલક-જાલાલોલ-દૃક્-ખઞ્જરીટઃ
પ્રકટિત-તિલક-શ્રી-રોચના-કુઙ્કુમાભ્યામ્ ।
સ્મિત-વિલસિત-વક્ત્રઃ શ્યામ-ધામાચલાઙ્ઘ્રિઃ
શિશુર્ અતિશુશુભે સ પ્રાપ્ય માસં તૃતીયમ્

[માલિની]
તત્ર ચ-
સ્નિગ્ધાઃ પશ્યતિ સેષ્મયીતિ ભુજયોર્ યુગ્મં મુહુશ્ ચાલયન્ન્
અત્યલ્પં મધુરં ચ કૂજતિ પરિષ્વઙ્ગાય ચાકાઙ્ક્ષતિ ।
લાભાલાભ-વશાદ્ અમુષ્ય લસતિ ક્રન્દત્ય્ અપિ ક્વાપ્ય્ અસૌ
પીત-સ્તન્યતયા સ્વપિત્ય્ અપિ પુનર્ જાગ્રન્ મુદં યચ્છતિ

[શાર્દુલવિક્રીડિતા]
[3] અથ કદાચિન્ નાક્ષત્ર-માસ-ત્રયાન્તે નક્ષત્રેશ-કાન્તે તજ્-જન્મ-નક્ષત્રે શ્રીમન્-માત્રા પુત્રાભિષેક-કૌતુક-યાત્રા પ્રવર્તિતા । તદા ચ,
ભવનમ્ અનુ સુયત્ને રત્ન-પર્યઙ્ક-વર્યે
સુરભિ-મૃદુલ-તુલી-શુભ્ર-વસ્ત્ર-પ્રશસ્તે ।
હરિ-મણિ-રુચિ-બાલઃ શોભતે સ્માસિતામ્ભો-
રુહમ્ ઇવ સુર-સિન્ધૌ ક્ષીર-સિન્ધૌ હરિર્ વા

[માલિની]
અથોત્તાન-શાયી સ સર્વાતિશાયી
નિજામ્બા-યશોદઃ સ્વ-તાત-પ્રમોદઃ ।
સ્વ-નક્ષત્ર-ભાતે બભૂવ પ્રભાતે
બલેનાતિસાઙ્ગઃ પરાવર્તિતાઙ્ગઃ

[ભૂજઙ્ગપ્રયાતા]
[4] તતશ્ ચ, શયનં પાર્શ્વેનોપપીડં શયાનમ્ અમું સુકુમાર-કુમારાપીડમ્ અકસ્માદ્ વિલોક્ય તદ્-વૃત્તે ધાત્રીભિર્ માત્રે નિવેદિત-માત્રે સતિ સાતિમાત્રાનન્દ-કન્દલિતા નિજ-નન્દન-મઙ્ગલાતિશય-સ્પૃહિણી શ્રીમન્-નન્દ-ક્ષિતીશ-ગૃહિણી ભર્તુર્ આજ્ઞાં સુજ્ઞાતાં સમ્ભૂય ભૂયઃ સર્વાઃ સમાહૂય તમ્ એવ મહોત્સવમ્ અહો મહોત્સવં ચકાર ।
[5] તત્ર કાસાઞ્ચિદ્ અપિ ગૃહ-પાલનાય સ્થિતાનામ્ આહૂતિર્ એવમ્ અનુસન્ધેયા;
લાલ્યસ્યાદ્ય તુ જન્મભં વિજયતે તત્રાપિ ચૌત્થાનિકં
સર્વા એવ ગતાસ્ ત્વમ્ એવ કિલ કિં સદ્માવિતું વર્તસે ।
આગૃહ્ણાતિ મુહુર્ વ્રજેશ-ગૃહિણી કિં વા વ્રજે મોષકઃ
કોઽ પ્ય્ અસ્તિ સ્ફુટમ્ અસ્તિ વા સ તુ શિશુર્ મુષ્ણાતિ ચેતઃ પરમ્

[શાર્દુલવિક્રીડિતમ્]
[6] અથ તત્ર ચિત્ર-વાદિત્ર-શુભ-રીતિ-ગીતિ-પ્રશસ્ત-વિપ્ર-કુલ-શસ્ત-સ્વસ્તિ-વાચન-પૂર્વક-વિધિમ્ અતિરિચ્યાભિષિચ્ય, પીત-વાસસા પરિકૃત્યાલઙ્કૃત્ય, મન્ત્રાદિભિર્ અભિરક્ષ્યાભિલક્ષ્ય, તદ્-ઉદ્ધર્ષ-હર્ષમય-બહુતર-કાર્ય-ચર્યા-મર્યાદાં પર્યાપયિતુમ્ ઇતસ્ તતશ્ ચલન્તી, પરિજનાન્ અપિ નિયોજનયા સ-પ્રયોજનાન્ જનયન્તી, જનની ગેહાયમાન-વિસઙ્કટ-ઘટન-મહા-શકટાધઃ કલ્ય એવ પલ્યઙ્કે બાલમ્ આલોકાજિર એવાજિરે શાયિતવતી । તત્ર કુમારયતઃ કુમારાંશ્ ચ સ્થાપિતવતી । તત્રાવષ્ટમ્ભ-સ્તમ્ભ-ચતુષ્ટય-મધ્યગ-દોલાકારઃ સ પલ્યઙ્કો યથા-
પ્રવાલાઙ્ઘ્રિર્ ગારુત્મત-ઘટિત-પટ્ટી-પટુ-રુચિર્
વહન્ મધ્યે પટ્ટારુણ-ચિપિટ-ડોરી-પટ-વૃતિમ્ ।
દુકૂલાન્તસ્ તુલ-સ્ફુરિત-વર-તુલી-વલયિતો
દરાન્દોલો દોલો યદ્ ઉપરિ વિરેજે શિશુ-હરિઃ

[સિખરિણી]
તત્ર ચ-
સ્થવિષ્ઠ-પટ્ટ-સ્તવકં વિચિત્રં
નિબદ્ધમ્ ઊર્ધ્વાદ્ અભિલમ્બમાનમ્ ।
સ્પૃશન્ કરાભ્યામ્ અસિતઃ સ કૂજન્ન્
ઉત્તાન-શાયી મુહુર્ ઉજ્જહાસ

[ઉપજાતિ 11]
[7] તતશ્ ચ, બ્રાહ્મણાદિ-પૂજાયાં પૂર્યમાણાયાં કૃત-સમાહરણેન હરણેન સાર્ધં સાર્ધ-પ્રહરણેઽ પ્ય્ અતિયાતે ન કસ્યચિદ્ અન્યત્ કિઞ્ચિદ્ અપિ છિદ્ર-માત્રમ્ આસીત્ ।
[8] તદા ચ પૂતનાવન્ નૂતનાર્ભકાય કંસ-પ્રહિતઃ કશ્ચિદ્ દિવિષદ્-અહિતઃ સમાગમ્ય દિવિ સ્થિત એવં ચિન્તયામાસ: "સ પૂતના-પોથકોઽ યં પોતો વિસઙ્કટ-શકટાધસ્તાદ્ આસ્તે । સાક્ષાન્ મન્તું વિધાતું ન કોઽ પિ જન્તુર્ અમુષ્ય શક્ષ્યતીતિ લક્ષ્યતે । છદ્મ-રૂપ-સદ્મતયા ચ પૂતના સંસ્થિતા, તસ્માદ્ અમૂર્ત એવ સન્ન્ અત્ર પૂર્તયે ભવાનિ" ઇતિ । તતશ્ ચાસૌ શકટમ્ અપ્રકટમ્ આવિષ્ટવાન્ ।
[9] તદ્-આવેશેન ચાસૌ ભૂમ્યાં પ્રવિશચ્ ચક્રતયા વક્રીભવદ્-અક્ષતયા ચોપરિ-પાત-પરીપાક-પ્રક્રમં યદા ચક્રે, તદૈવ તદ્-દૈવ-વશતઃ કિલ તસ્ય પોતસ્ય સ્તન-નિદિગ્ધ-દુગ્ધ-જગ્ધીચ્છા જાતા । તદા ચ માતરમ્ અનુપલભ્ય કાતર ઇવ નવ-કમલ-દલ-કોમલ-ચરણાસ્ફાલનાદ્ ઉદ્ઘટિતં નિજ-શકટં પક્ષ-વિહીનમ્ અપિ કુતુકાદ્ ઇવ રાક્ષસ-પક્ષિણીવદ્ ઉડ્ડીનં વિધાય વિવૃત્ત-પતનત્વમ્ આસાદયામાસ સ શાવકઃ ।
[10] ઇદમ્ એવ સાશ્ચર્યતયાનુદિતં શ્રીમદ્-અર્જુનેન વિષ્ણુ-ધર્મે:
તાલોચ્છ્રિતાગ્રં ગુરુ-ભાર-સારમ્
આયામ-વિસ્તારવદ્ અદ્ય જાતઃ ।
પાદાગ્ર-વિક્ષેપ-વિભિન્ન-ભાણ્ડં
ચિક્ષેપ કોઽ ન્યઃ શકટં યથા ત્વમ્? ॥ઇતિ ।
[11] સ ચાસુરઃ સ્વયમ્ એવામૂર્તતામ્ ઉરીકૃતવાન્ ઇતીવ તમ્ અપ્ય્ અસાવ્ આકાશ-નીકાશતયા નાશયામાસ । તદ્ ઇદમ્ અહો કાકતાલીયમ્ એવ જાતમ્ । સોઽ યમ્ અસુરાવેશ એવ બ્રહ્માણ્ડ-પુરાણે શ્રી-કૃષ્ણાષ્ટોત્તર-શત-નામ-સ્તોત્રે શકટાસુર-ભઞ્જન ઇતિ નામ્ના વ્યઞ્જિતઃ ।
[12] અત્ર દેવાઃ શ્રીલ-ગોપાલ-ભાવમ્ ઉત્પ્રેક્ષાઞ્ચક્રિરે, યથા-
"શકટમ્ ઇદમ્ ઇહાસ્તિ મદ્-ગૃહસ્ય
સ્વયમ્ અવિશસ્તદ્ અનેન ચોત્પ્લુતોઽ સિ ।
રુદિતમ્ અનુપદં મયા વિકીર્ણં
તદ્ અપિ યદિ મ્રિયસે ન તન્ મમાગઃ

ઇતિ । [પુષ્પિતાગ્રા]
આવિર્ભવત્-કટકટે શકટેઽ થ સર્વે
કિં કિં કિમ્ ઇત્ય્ અભિત એવ ભિયાભિયાતાઃ ।
તસ્યાતિપાતમ્ અવલોક્ય વિલોક્ય તોકં
ક્રન્દદ્-વિમૂઢ-મતિતાતતિમૂઢવન્તઃ

[વસન્તતિલક]
માતા ચ તં વિવશિતાવયવાપિ દેવા
વિષ્ટેવ પશ્યતિ જને જગૃહે દ્રવેણ ।
પશ્ચાત્ તુ કમ્પ-મુખ-ભાવ-નિપીડિતાઙ્ગીં
તાં વિદ્રુતાઃ પરપરાઃ પરિતોઽ પ્ય્ અગૃહ્ણન્

[વસન્તતિલકા]
[13] તસ્મિન્ન્ અનસ્ય્ અબ્દવચ્-છબ્દે જાતે તુ,
કિં તત્? કિં તન્ નનાદ? શ્રુતિ-કટુ-શકટસ્ તત્ કથં સ વ્યલોઠીત્
કસ્માત્ કસ્માદ્? અકસ્માત્ કુશલ-કુશલમ્? ઓં વાસુદેવ-પ્રસાદાત્ ।
ઇત્થં પ્રશ્નોત્તરાભ્યાં વ્રજ-કુલ-પતયઃ પ્રાપુર્ અન્તઃ-પુરાન્તર્
દૃષ્ટ્વા તત્-પાતમ્ આસન્ દશન-તતિ-શિખાદ્ અષ્ટ-જિહ્વાશ્ ચિરાય

[સ્રગ્ધરા]
[14] તતશ્ ચ સહસા બહિઃ-પુરાદ્ અન્તઃ-પુર-પુર-સ્થલ-ભાજં શ્રીમદ્-વ્રજ-રાજં નિર્વર્ણ્ય સર્વે પર્યાયાગતા દ્વિધાભૂતાઃ પૂરતો દૂરતોઽ વકાશં દદુઃ । [15] તતોઽ સૌ જનકસ્ તુ જન-કલકલતસ્ તદ્-વૃત્તમ્ અવકલયન્ન્ અમ્બાલા-ગલાવલમ્બં બાલકમ્ એવ સ્વ-પાણિ-તલમ્ અવલમ્બયામાસ, વિલોકયામાસ ચ તસ્ય સર્વાવયવાન્ ।
[16] તદ્ અનુ ચ સર્વ એવ શાન્તતામાયાન્તસ્ તદ્-અન્તં સમન્તતઃ શકટ-નિકટ-સંવલકાન્ બાલકાન્ એવ પપ્રચ્છુઃ । તે ચ તદ્-એક-નિર્દેશિન્યા દર્શયન્તસ્ તમ્ એવ નિર્દિદિશુઃ । તત્રૈકો લોહલોઽ પ્ય્ અગ્ર-વાદી નિવારિત-કોલાહલઃ પ્રલલાપ, "મ મ મમ પા પા પા પાર્શ્વતઃ શ્રૂયતામ્, ય ય ય યદા ચ ચ ચરણ મુ મુત્થાપિતવાન્ અયમ્, ત ત ત તદા તે તેન સ્પૃષ્ટ-માત્રો ડિ ડિ ડિ ડિ ડીન ઇવોદ્વૃત્તઃ સોઽ યં શ શ શ શકટઃ" ઇતિ ।
[17] તતશ્ ચ, તદ્-વિડમ્બ-વાદિષુ બાલાદિષુ હસત્સુ બીભત્સિત-બાલિશ-ભાષિતાઃ પરમ-વત્સલા વિચિકિત્સાં ન ધિત્સાં ચક્રુઃ । પૂતના-વધાવધારિતાનુવાદિતયા કર્કશ-તર્ક-ચક્ર-નિરુદ્ધ-બુદ્ધયસ્ તુ ચક્રુઃ । [18] પિતા તુ પુનઃ સ્વસ્તિ-વાચનાભિષેચનાદિના વિપ્ર-કુલ-પ્રતોષણાદિના સર્વાશી-રાશિના ચ તં લઙ્ગિમ-બાલં મઙ્ગલેન સઙ્ગમયામાસ માતુર્ ઉત્સઙ્ગેન ચ । તયા ચ સ્વ-બાલ-લાલના-કલાપ-મય્યા ગૃહાન્તઃ-શય્યાયામ્ એવાયં શાય્યતે સ્મ । ગોપ-મહેન્દ્રાદિભિર્ મહિત-મહા-શકટશ્ ચ યથા-સ્થાનં ઘટયામાસે ।
[19] અથ મધુકણ્ઠ ઉવાચ-વત્સ, બાલકેન મહા-શકટ-સમુચ્ચાટનમ્ અસમ્ભાવ્યમ્ ઇતિ સમ્ભાવ્ય ભણ્યતામ્, અન્યથા હિ કવેર્ એવાન્યથાત્વમ્ આપદ્યેત ।
[20] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-આર્ય, પૂર્વમ્ એવાત્રાપૂર્વતા નિવારિતાસ્તિ, યતો યોગમાયા ખલ્વ્ અસ્ય સમ્ભાવિત-યોગં નિર્માપયતીતિ પુનર્ મા પ્રાક્ષીઃ ।
[21] મધુકણ્ઠઃ સ-સ્મિતમ્ ઉવાચ-તદ્-અનન્તરમ્ ઉદન્તઃ કઃ?
[22] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-અથાગ્રજાનુજાન્ અનુ વ્રજસ્ય રાજા વિવિવેચ, "બાલક-યુગલમ્ ઇદમ્ અપૃથગ્-આલયાલમ્બનતામ્ એવ નિતરામ્ અર્હતિ, યતસ્ તદીય-જનન્યોઃ સ્વયમ્ એવ તલ્-લાલનાય લાલસા-ધન્યયોસ્, તત્ર ચ પરસ્પર-તદ્-આસક્તયોર્ નાના-સ્પૃહ-ગૃહ-કાર્ય-પર્યાપણ-વ્યસનયોર્ યુગપત્ તદ્-યુગલસ્ય પૃથગ્-અવકલનં દુર્બલમ્ ઇતિ કેવલં સુદિનાગમન-વિલમ્બતામ્ અવલમ્બે । યથા વા ભવતામ્ ઇચ્છા ભવતિ" ઇતિ શ્રુત્વા શ્રુતજ્ઞાઃ શ્રોત્રિયાન્ આશ્રાવ્ય તદૈવ દૈવાનુકૂલ્યં નિભાલ્ય સમમ્ ઉદ્યદ્-વાદ્ય-પરીત-ગીત-સ્વસ્તિ-વાચનાદિ-પ્રશસ્તિ-પૂર્વકં દ્વયોર્ અપૂર્વ-મિલનમ્ આશુ કલયામાસુઃ । તચ્ ચ યથા-
મિથો લગ્ના દૃષ્ટિઃ સમજનિ ચિરં મૂર્તિર્ અચલા
દ્રવચ્-ચિત્તં નેત્રોદક-મિષતયાગાદ્ અભિમુખમ્ ।
ઇતિ ભ્રાત્રોર્ બાલ્યેઽ પ્ય્ અસિત-સિતયોઃ સા પ્રસિતતા
નવે વ્યત્યાલોકે કુતુકમ્ ઇહ કિં વા ન તનુતે?

[શિખરિણી]
બાલ્યે પ્રથમમ્ અન્યોઽ ન્યં મિલતો રામ-કૃષ્ણયોઃ ।
સિતાસિતાંશવઃ પૃક્તા જજ્ઞિરે મૃગ-લાઞ્છનાઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[23] તદ્ એવમ્ એવ સર્વ એવ પર્વ વિધાય નિજ-નિજ-નૂતન-તનૂજાન્ ગણક-ગણિત-ગુણ-ગણેઽ હનિ સ્નેહં તેષાં તેનેહ સહેહમાનાઃ સ-મઙ્ગલં સઙ્ગમયામાસુઃ ।
[24] અથ યુક્તિ-મત્યા સદ્-ઉક્તિ-સમ્મત્યા શ્રીમદ્-ભાગવત-કથન-વ્યુત્ક્રમેણાપ્ય્ ઉપક્રમ્યતે, યતઃ,
સર્વૈઃ કવિભિર્ અનુક્રમ શાલિ પ્રોચ્યતે કૃષ્ણ-લીલાદ્યમ્ ।
શુક-મુખ-વચસિ પ્રેમ પ્રમદ-મયે તદ્ વિના તુ ચિત્રાય

[ગીતિ]
[25] તદ્ એવં દિન-શત-પૂરણમ્ અદૂરતામ્ અનુજસ્યાગ્રજસ્ય તુ તસ્માદ્ અપ્ય્ અદૂરતાં લબ્ધમ્ ।
સમ્યઙ્ માતુઃ પરિચિતિર્ અભૂદ્ યત્ર કિઞ્ચિત્ પિતુશ્ ચ
પ્રાપ્તઃ સોઽ યં સ્વસદન-જનઃ કિં ન વેત્થં મતિશ્ ચ ।
તસ્મિન્ બાલ્યે વલયતિ તયોઃ કાપિ શોભા સુધાબ્ધિ
પ્રખ્યા ગોષ્ઠં ભૂવનમ્ અપિ સા વીચિભિઃ સિઞ્ચતિ સ્મ

[મન્દાક્રાન્તા]
[26] તદ્ એતદ્ અધિગત્ય શીઘ્રમ્ એવ નામ-કરણં કર્તવ્યમ્ ઇતિ સમ્મત્ય શ્રીમન્તં વસુદેવં પ્રતિ યદા શ્રી-વ્રજ-નરદેવસ્ તન્ નિજમ્ ઇષ્ટં સન્દિષ્ટવાન્, તદા પરમાર્થ-વિચારેણ મિત્ર-પુત્રતાર્હ-સમધિક-બહિર્-વ્યવહારેણ ચાનુજસ્ય શતતમં વાસરમ્ એવ તદ્-અવસરં નિશ્ચિન્વન્, શ્રી-વસુદેવઃ શ્રી-વ્રજરાજં પ્રતિ યથાવસરં તન્ નિવેદયિષ્યામ ઇત્ય્ અનિશ્ચિન્વન્ન્ ઇવ સન્દિદેશ । અથ તપો-ધામાનં ગર્ગ-નામાનમ્ આત્મનઃ પરમ-હિતં કુલ-પુરોહિતં મનસિ સમ્મત્ય રહસિ સઙ્ગત્ય નિજ-તનય-વિનિમય-મયં વૃત્તં વિતત્ય નિવેદયામાસ । સ ચ સહાસમ્ આહ સ્મ, "તદ્ એતદ્ અપરમ્ અપ્ય્ અહં નાના-વૃત્તં જાનામ્ય્ એવ । સમ્પ્રત્ય્ અત્ર મત્-કૃત્યં ત્વ્ આજ્ઞાપ્યતામ્ ।"
[27] વસુદેવ ઉવાચ-"તતસ્ તત્ર-ભવતા નન્દ-વ્રજ-ભૂવં વ્રાજં વ્રાજં મિથઃ સંયુતૌ નવ્યૌ નિજ-યજમાન-સુતૌ દ્વિજાતિ-જાતિ-સમુચિત-પ્રકારેણ સંસ્કારેણ પુરસ્કર્તવ્યૌ, કિન્તૂપનયનોપયમને યથા તસ્યાં ન સ્યાતાં, તથા પ્રયતનીયમ્ ।"
[28] મુનિર્ ઉવાચ-"યુક્તમ્ ઉક્તમ્, યતઃ સ્વ-પક્ષ એવાસ્માભિર્ અપેક્ષણીયઃ ।"
[29] અથ તસ્મિન્ન્ અનુજસ્ય શતતમ એવ વાસરે, વ્રજં પ્રતિ પ્રસ્થિતે ચ મુનિ-વરે, વ્રજ-રાજસ્ તુ જ્યાયસસ્ તદ્-દિનાતિક્રમાત્ પુણ્યતરં દિનાન્તરમ્ એવ દ્વયોર્ અપિ નામ-કરણસ્યાધિકરણં ભવિષ્યતીતિ નિશ્ચિત્ય, પ્રાતર્ એવ તર્ણકાનાં કોટિભિર્ નૃત્ય-પરિપાટીભિર્ આટીકમાનાભિર્ વિચિત્રં સ્થાનં ગો-ગોપાનાં વન-પ્રસ્થાનાન્ નિર્જનાવસ્થાનં ગોસ્થાનમ્ અનુસંસ્કારાલઙ્કાર-સમ્ભાલનાર્થમ્ એક-સેવક-માત્ર-કૃતાનુવ્રજનતયા કૃત-વ્રજનઃ સ-કૃપતયા તાન્ પશ્યન્ન્ આસીત્ । તત્રૈવ ચ સર્વતોઽ પ્ય્ અતિરિક્તે વિવિક્તે બાલ્યત એવ કૃત-સેવં નિજ-દેવં સર્વ-સલ્-લક્ષણ-નન્દિત-નિખિલાયાં શ્રીમલ્-લક્ષ્મી-નારાયણાખ્ય-શાલગ્રામ-શિલાયામ્ અષ્ટાક્ષરેણોપતિષ્ઠમાનશ્ ચિરાદ્ વિરાજતે સ્મ । કૃત-સમાપને ચ સભાજને સર્વ-સર્વજ્ઞ-ગુરુર્ મુનિ-પરિષદામ્
ઉરુર્વાણી-વાસિત-સામા શ્રી-ગર્ગ-નામા વારં વારં નિષ્ક્રમ-દ્વારં વિલોકમાનેન ગોપ-લોક-પ્રધાનેન તસ્માદ્ અકસ્માત્ તર્ણકાનામ્ ઉત્કર્ણતા-નિર્વર્ણનયા કસ્યચિદ્ આગમનં વિતર્કયતા તુર્ણમ્ અભ્યર્ણત એવ નિરવર્ણિ । તદા ચ-
ઉન્મીલદ્-વિધુ-વર્ણમ્ અર્ધ-પલિતં વક્ત્રાદિર્ ઉપાન્વિતં
કિઞ્ચિત્ સ્થૂલમ્ અખર્વમ્ આયાત-ભૂજં વિષ્વક્-પ્રસાદાકરમ્ ।
શુભ્ર-શ્રી-વસન-દ્વયં શ્રુતિ-કરાલઙ્કાર-દીવ્યત્-પ્રભં
પુત્ર-પ્રેમ-વિલક્ષિતાખિલમ્ ઋષિઃ શ્રી-નન્દમ્ અત્રૈક્ષત

[શાર્દુલ]
[30] અસ્ય ચ મુનેર્ અનેન ચિરાદ્ વીપ્સયાભીપ્સિતમ્ આગમનમ્ આસીત્, યતઃ પ્રતીક્ષ્ય એવ સર્વત્રાયં પ્રતીક્ષ્યતાં વા કથં ન લભેત?
[31] તદ્ એવં, "પ્રતીતતયા પ્રતીતઃ સોઽ યમ્" ઇતિ તં વ્રજપતિર્ અપિ નિપીતામૃતવત્ પરમ-પ્રીતઃ શીઘ્રમ્ આસન-પ્રદેશમ્ અતીતઃ સમતિરિક્ત-ભક્તિ-પરીતઃ કૃતાઞ્જલિતયાતિવિનીતઃ સાક્ષાદ્ અધોક્ષજ-ધીતઃ પ્રણનામ । બ્રહ્મ-વર્ચસેન ચર્ચિતમ્ એનમ્ આનર્ચા-શેષેણ દેવાર્ચન-દ્રવ્ય-શેષેણ, પ્રોવાચ ચ-
"અલમ્ ઇહ કુશલં પૃષ્ટ્વા કુશલં કુશલં ભવેદ્ યસ્માત્ ।
કિન્તુ સ્વક-કુશલાર્થં કુશલં તત્ર ચ વિપૃચ્છ્યતે સદ્ભિઃ

[ઉદ્ગીતિ]
સ્વાગત-પૃચ્છા ધાર્ષ્ટ્યં ભવતિ મહિષ્ઠે સદેતિ ગીર્-યુક્તા ।
તદ્ અપિ સુરાર્ચામ્ અનુ સા યદ્વન્ નિર્મીયતે તદ્વત્

[આર્યા]
કેવલ-વચસા તોષો વૈભવ-સત્ત્વે ન યુજ્યતે નુનમ્ ।
કિન્ત્વ્ ઇદમ્ અપૂર્ણ-વિષયં પૂર્ણે કિઞ્ચિન્ ન માત્ય્ એવ

[આર્યા]
ન સતઃ સ્વાર્થાપેક્ષા કિન્તુ સદા સા પરાર્થૈવ ।
તસ્માદ્ વિહરતિ તસ્મિન્ પર-પર-વિજ્ઞાપનં સુખદમ્

[ઉપગીતિ]
જ્યોતિઃ-શાસ્ત્રં ભવતા કૃતમ્ અથ વેદેઽ પિ નિષ્ણાતમ્ ।
તત્ તત્ પર-સુખ-માત્રાપેક્ષં તદ્ ઇદં નિવેદ્યં મે

[ઉપગીતિ]
બાલો યો મમ જાતસ્ તસ્માદ્ અધિકશ્ ચ વાસુદેવો યઃ ।
નિજ-દૃક્-સુધયા તં તં શીકિતુમ્ આસ્તાં ભવાન્ કરુણઃ

[ઉપગીતિ]
[32] તદ્ એતદ્ આશ્રુત્ય ગર્ગઃ સ-ગદ્ગદં જગાદ-
"યન્-મના ભિક્ષુર્ આયાતસ્ તદ્ દાતા દિત્સતિ સ્વયમ્ ।
તદા ભાગ્યં કિયદ્ વર્ણ્યં ભિક્ષોર્ દાતુશ્ ચ કૌશલમ્?

[અનુષ્ટુભ્]
[33] તદ્ એવમ્ આત્મને શ્લાઘમાને મુનિ-રાજે શ્રી-વ્રજરાજઃ સ્વ-નિયોજ્યસ્ય કર્ણે વર્ણિતવાન્, "એવમ્ એવં કુરુ," ઇતિ, પ્રવર્તયામાસ ચ મુનિના કંસ-દુર્વૃત્ત-વિવર્તિત-વસુદેવ-વૃત્ત-સંવાદમ્ । [34] સમ્પ્રવદમાનયોશ્ ચ તયોઃ સોઽ પિ તત્-પ્રયોજનં પરામૃશ્ય શુદ્ધાન્તં પ્રવિશ્ય નિજ-નિજોત્સઙ્ગ-સઙ્ગતીકૃત-બાલે અમ્બાલે પુરો વિધાય ગન્ધ-પુષ્પાદિ-લસિત-ચામીકર-ભાજન-કરઃ પરમ-કિઙ્કરઃ સહસા રહસાસસાદ ।
વીક્ષ્યાથ માત્રોર્ ઉરસિ પ્રસઞ્જિતાવ્
અત્યર્ભકૌ દૂરત એવ તાવ્ ઋષિઃ ।
જવાદ્ ઉદસ્થાન્ મણિ-મન્ત્રવત્ પ્રભોઃ
પ્રભાવ એવાદૃતયે ન વિસ્તૃતિઃ

[ઉપજાતિ 12]
તતશ્ ચ,
માતૃ-યુગ્મ-લલિતાઙ્ગ-લાલિતૌ
વીક્ષ્ય કૃષ્ણ-ધવલૌ સ બાલકૌ ।
નિર્નિમેષ-દશયા દૃશોર્ જલં
રોદ્ધુમ્ ઐષ્ટ નિતરાં ન તાપસઃ

[રથોદ્ધતા]
[35] અથ સઙ્કોચં વિધાય સન્નિધાય માતૃભ્યામ્ આત્મનાત્મજાભ્યાં ચ મૌનેનૈવાનામિ મુનિ-વરઃ । સોઽ યમ્ ઉચ્ચકૈર્ આશીશિષચ્ ચ, યથા,
"પિત્રોઃ પ્રતિસ્વં કુલયોસ્ તદીયયોઃ
સમ્બન્ધિ-બન્ધુ-પ્રકરે જગત્ય્ અપિ ।
આનન્દ-દાતા ભવ નન્દ-નન્દન,
ત્વં તદ્વદ્ અપ્ય્ આનકદુન્દુભેઃ સુત!

[ઇન્દ્રવંશા]
[36] તતશ્ ચ, તદ્-એક-સર્ગે ગર્ગે વ્રજેશ્વર-યાચનતઃ સ્વાસનમ્ આગતે પુરતઃ કિઞ્ચિદ્ દૂરતઃ:
સિતાસિતૈકૈક-પુષ્પ વિષ્ણુક્રાન્તાદ્વય-પ્રભે ।
તે રોહિણી-યશોદાખ્યે તનયાભ્યાં વિરેજતુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[37] તતો મુનેર્ આદેશતસ્ તેઽ પ્ય્ ઉપવિવિશિતુશ્ ચ । શ્રી-ગર્ગે ચ તયોર્ આવેશિત-ધીન્દ્રિય-વર્ગે, વ્રજ-ક્ષિતિ-પતિઃ ક્ષણં પ્રતીક્ષ્ય સાઞ્જલિ-ગિરાભિલષિતં વ્યઞ્જિતવાન્-
"યોગ્ય એવ પર-યોગ્યતાકરસ્
તાદૃશત્વમ્ અપિ વેદ-વેદજમ્ ।
ત્વં તુ વેદ-વિદુષાં વરસ્ તતઃ
સંસ્કુરુ દ્વિજ-જનુસ્ તનૂ અમૂ

[રથોદ્ધતા]
[38] ગર્ગ ઉવાચ-"ભવન્તો યદુ-બીજ્યત્વેઽ પિ વૈશ્યતતીજ્ય-માતૃ-વંશાન્વયિતયા તદ્-ગુરુ-પદવ્યાગતૈર્ એવ કર્મ કારયિતવ્યાઃ ન તુ મયા ।"
[39] વ્રજરાજ ઉવાચ-"ભવેદ્ એવં, કિન્તુ ક્વચિદ્ ઉત્સર્ગેઽ પ્ય્ અપવાદ-વર્ગં બાધતેઽ ધિકારિ-વિશેષ-શ્લેષમ્ આસાદ્ય, યથૈવાહિંસા-નિવૃત્ત-કર્મણિ બદ્ધ-શ્રદ્ધં પ્રતિ યજ્ઞેઽ પિ પશુ-હિંસાં । તસ્માદ્ ભવતાં બ્રાહ્મણ-ભાવાદ્ ઉત્સર્ગ-સિદ્ધા ગુરુતા શ્રદ્ધા-વિશેષવતામ્ અસ્માકં કુલે કથં લઘુતામ્ આપ્નોતુ? તત્રાપિ ભવતઃ સર્વ-પ્રમાણતઃ સમધિકતા સમધિગતા, તસ્માદ્ અન્યથા મા સ્મ મન્યથાઃ । એતદ્ ઉપરિ નિજ-પુરોહિતાનામ્ અપિ હિતમ્ અપિહિત-મહસા કરિષ્યામઃ ।"
[40] ગર્ગઃ પુનર્ અતિગોપનાય સ-વિચારમ્ ઉવાચ-"તત્રાપિ ખલઃ સ ખલુ દેવકી-તોક-હન્તા દુર્મન્તા દેવ્યાઃ શંસનેન નૃશંસઃ કંસઃ પુનર્ આગતાશઙ્કઃ સ્યાત્ । યસ્માદ્ યાદવ-ગુરુતયા પુરુ-પ્રસિદ્ધઃ સોઽ યમ્ અન્ય-વર્ગજમ્ અમું સમસ્કુરુત, તસ્માદ્ એવ વસુદેવ-કૃતોપાસનયા નૂનમ્ અનયા દેવ્યા સ્વેન વિનિમિતઃ સ બાલસ્ તત્ર વર્તતે, ગીર્વાણ-વાણીનામ્ અમૃષાભાવાદ્ ઇતિ । તદા નિઃષમમ્ ઇદમ્ અતિદુઃષમં સ્યાત્ ।"
[41] અથ વ્રજરાજસ્ તુ મનાગ્ વિમનાયમાન ઇવાસીત્ । પુનર્, અનેન સ્વસ્તિ-વાચનાદિકે કૃતે સર્વં શસ્તં ભવેદ્ ઇતિ વિભાવ્ય પ્રોવાચ-"યસ્માત્ તવ સઙ્ગ એવ સ-મઙ્ગલસ્ તસ્માત્,
અલક્ષિતોઽ સ્મિન્ રહસિ મામકૈર્ અપિ ગો-વ્રજે ।
કુરુ દ્વિજાતિ-સંસ્કારં સ્વસ્તિ-વાચન-પૂર્વકમ્ ॥[ભ્પ્ 10.8.10] ઇતિ ।
[42] ગર્ગ ઉવાચ-"ભવતુ, ભવદ્-ઇચ્છયા યદૃચ્છયા મઙ્ગલં સઙ્ગમયિષ્યતે । તતઃ સમય-સમ્મતત્વાદ્ આપાતતસ્ તુ નામ-કરણમ્ એવ કરવાણિ" ઇતિ સ્વસ્તિ-વાચનાદ્ય્ આચર્ય પ્રોવાચ તત્રાગ્રજમ્ ઉદ્દિશ્ય, યથા:
"ઈર્યેત પ્રણયાદિ-સદ્-ગુણ-ગણૈર્ એતં તથા બન્ધુતા
મુખ્યં લોકમ્ અશેષમ્ એષ રમયન્ રામો, બલિત્વાદ્ બલઃ ।
કિં ચાયં ભવદ્-આદિ-શૂર-તનયાદીનાં યદૂનાં ગણં
સઙ્ક્રક્ષ્યત્ય્ ઉભયત્ર ભાવ-તુલયા સ્વં તેન સઙ્કર્ષણઃ

[શાર્દુલ]
[43] અથાનુજમ્ ઉદ્દિશ્ય,
"શુક્લો રક્તઃ પીત ઇત્ય્ આદિ-વર્ણાસ્
તત્-તદ્-ભાવાદ્ અસ્ય તત્-તદ્-યુગેષુ ।
તત્-તન્-મૂલ-શ્યામતૈકાત્મ્ય-યોગાજ્
જન્મન્ય્ અસ્મિન્ કૃષ્ણ-નામાયમ્ અસ્તિ

[શાલિની]
"યુષ્મત્તો જન્મતઃ પૂર્વં વસુદેવાત્ તવાત્મજઃ ।
જાતો યસ્માત્ તતો વાસુદેવ ઇત્ય્ અપિ ગીયતે

[અનુષ્ટુભ્]
"નામાનિ યાનિ ગુણ-કર્મ-નિબન્ધનાનિ
રૂપાણિ ચ પ્રતિદિશં નિખિલ-સ્તુતાનિ ।
સાકલ્યતો નહિ વયં યદિ તાનિ વિદ્મો,
જાનન્તિ તર્હિ ન પરે ત્વ્ ઇતિ પૌનરુક્ત્યમ્

[વસન્તતિલકા]
સાનન્દં નન્દ-રાજેન તદા મુનિર્ અગદ્યત: ।
"લગ્નં હૃદિ ન લગ્નં નઃ, સર્વજ્ઞસ્ તદ્ ભવાન્ ગતિઃ

[અનુષ્ટુભ્]
પુનશ્ ચ-
"ઈક્ષતાં ભગવન્ન્ અસ્મૈ ભવાન્," ઇતિ નિવેદિતઃ ।
ગર્ગસ્ તસ્મૈ રાધ્યતિ સ્મ પ્રહસન્ મહસાન્વિતઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[44] "તદ્ એતદ્ અસ્માકં ખમાણિક્યનામ્નિ જ્યોતિર્ગ્રન્થે પ્રાગ્ એવ નિરુપિતમસ્તિ ।
ઉચ્ચસ્થાઃ શશિભૌમચાન્દ્રિશનયો લગ્નં વૃષો લાભગો
જીવઃ સિંહતુલાલિષુ ક્રમવશાત્ પુષોશનોરાહવઃ ।
નૈશીથઃ સમયોઽ ષ્ટમી બુધદિનં બ્રહ્મર્ક્ષમત્ર ક્ષણે
શ્રીકૃષ્ણાભિધમમ્બુજેક્ષણમભૂદ્ આવિઃ પરં બ્રહ્મ તત્ ॥ઇતિ ।
"વૃષકન્યાતુલામીનરાજેષુ સ્ફુટમુચ્ચગાઃ ।
સોમસૌમ્યશનિક્ષૌણીસુતાસ્તજ્જન્મનિ સ્થિતાઃ

[અનુષ્ટુભ્]
યસ્માદ્ વિશ્વાવસૌ વર્ષે જન્મ ત્વજ્જન્મનઃ શિશોઃ ।
વિશ્વમેવ વસુ શ્રીમદ્ ભવિતામુષ્ય તુષ્યતઃ

[અનુષ્ટુભ્]
રોહિણ્યાં જન્મના રોહિણ્યયુતાનામસૌ પતિઃ ।
વૃષલગ્નં ચ તત્રાસીદ્ વૃષકોટીશિતા તતઃ

[અનુષ્ટુભ્]
આયતિશ્ચાસ્ય ભવિતા સદૈવાયતિમત્ય્ અતઃ ।
આયત્યાં મુનયોઽ પ્ય્ અસ્મિન્ કુર્યુર્મનસ આયતિમ્

[અનુષ્ટુભ્]
એષ વક્ષ્યતિ શાસ્ત્રાણિ શસ્ત્રાણ્ય્ અપ્ય્ આત્મતેજસા;
અનિષ્ટહૃદ્ અમિત્રાણાં મિત્રાણાં ચ વ્રજાધિપ

[અનુષ્ટુભ્]
ભવતોર્ભવિતા ભવ્યમસ્માદ્ ઇતિ વૃથા કથા ।
ભાવત્કાનાં ચ તદ્ ભવ્યં ભવસ્ય ચ ભવસ્ય ચ

[અનુષ્ટુભ્]
અસ્યાશ્ચર્યા ચર્યા વહતિ બહુનાં કુતુહલં બહુલમ્ ।
સસુરાન્ અસુરાન્ દુન્વન્ ભવતિ સુરાણાં પુરાપ્ય્ અસાવ્ અવિતા

[ઉદ્ગીતિ]
સહજપ્રેમ્ણાં ભવતામ્ અમુના કિં તારણં ચિત્રમ્?
તાન્ અપિ કૃત્રિમહાર્દાન્ સર્વાન્ નિસ્તારયેદ્ એષઃ

[આર્યા]
"તસ્માન્ નન્દાત્મજસ્ તે યદ્ અપિ હરિ-સમઃ સર્વ-સાદ્ગુણ્ય-વૃત્ત્યા
સર્વત્રેમં તથાપિ સ્વ-મહિમ-વિભવ-ખ્યાતિભિઃ પાલય ત્વમ્ ।
વશ્યં કુર્વન્ સ્વ-દેવં હરિમ્ અમુમ્ અપિ તં સ્વાઙ્ગજં નિર્મિમીષે
તદ્ વીર ત્વાં વિના ન સ્વયમ્ અયમ્ અયતે સ્વૈરતાં સ્વાવનાય

[શાર્દુલવિક્રીડિતમ્]
[45] "તદ્ એવં ભવદ્ભિઃ સ્વ-દેવેન તુલ્ય-ગુણિન્ય્ અસ્મિંસ્ તન્-નામાન્ય્ એવ કામં ગણનીયાનીતિ સઙ્ક્ષેપેણાર્થ-નિક્ષેપઃ ।"
[46] તદ્ એવમ્ આકર્ણ્ય જોષં જુષમાણે તુ વ્રજ-રાજે, મુનિઃ પુનર્ ઉવાચ-"વ્રજ-રાજ, ભવદ્-ઇચ્છયા વયમ્ એવાગમ્ય ચાગમ્ય ચાનયોર્ દ્વિજાતિ-સંસ્કારાન્ કરિષ્યામઃ, કિન્તુ કર્ણ-વેધ-ચુડા-કરણે ન સમ્ભવતઃ । પશ્ય ચાભ્યર્ણતઃ સુક્ષ્મતયા કર્ણ-ચ્છિદ્રમ્ અસ્તિ, કેશ-લવસ્યાપિ લવઃ સ્ફુટં ન સમ્ભવતીતિ, તતશ્ ચાન્ન-પ્રાશન-માત્રં ભવદ્ભિર્ આચર્યમ્ । સાવિત્ર-સમાવર્તન-વિવાહ-વૃત્તં તુ ન સ્વયમ્ ઉદ્યમ-પાત્રં કાર્યં, કિન્તુ સમય-જ્ઞૈર્ અસમય-જ્ઞૈર્ અસ્માભિર્ એવ" ઇતિ ।
[47] તતશ્ ચ ક્ષણં મુનિતામ્ એવ વ્યવસ્યન્ મુનિસ્ તૌ પશ્યન્ વશ્ય-મના બભૂવ । તતશ્ ચ,
યદ્યપિ પિત્રોઃ સ્નેહાન્વય-મય-બાલ્યૈક-તાનૌ તૌ ।
તદ્ અપિ મુનિસ્ તજ્ જ્ઞાનં શઙ્કિતવાન્ સઙ્કુચન્ન્ આસીત્

[ઉપગીતિ]
સઙ્કોચાદ્ ઇવ ગોપ પ્રભુમ્ અનુ સ મુનિર્ વિધાપયન્ન્ આજ્ઞામ્ ।
ચલિતોઽ પ્ય્ અલભત તસ્મિન્ સ્થિત ઇવ તત્-તત્-પરિસ્ફૂર્તિમ્

[આર્યા]
[48] ચલન-સમયે તુ શ્રીમાન્ વ્રજેશઃ સ્વયમ્ અનુવ્રજ્ય બાલકાભ્યામ્ અભ્યવાદયત । સ ચ, "સ-ગવે સહ-પુત્રાય સ્વસ્તિ તેઽ સ્તુ વ્રજામ્ય્ અહમ્" ઇતિ વ્યક્તમ્ ઉક્તવાન્ ।
[49] તતશ્ ચાત્મનો મહતા સુપ્રજસ્ત્વેન વ્રજ-રાજઃ સ્વાન્તર્ એવમ્ આત્માનમ્ આમન્ત્ર્ય વદન્ નનન્દ,
"પુત્રો લબ્ધઃ સુચિરાદ્ ઇષ્ટઃ સ મહદ્ભિર્ એવમ્ આદિષ્ટઃ ।
અસ્માત્ પૂર્ણાનન્દાન્ મનુષ્વ નનુ નન્દ-પૂર્ણોઽ સ્મિ

[આર્યા]
[50] અથ મુનયે સ દાક્ષિણ્યાય સ-દક્ષિણાનાં ગવામ્ અયુતં પ્રયુતં ચ ગોપૈર્ ઇન્દ્રગોપ-વર્ણાનાં સ્વર્ણાનાં પરોક્ષં વિહાપયામાસ, "યથેચ્છં સ્વીય-પરકીય-યજ્ઞ-યોગ્યં ક્રિયતામ્ ઇદમ્" ઇતિ ।
[51] અથ નિજ-દ્વિજ-સ્વજન-વર્ગાન્ આહૂય ચ ભૂયઃ પ્રકટમ્ એવ વિશઙ્કટ-તત્-તન્-નામ-કરણ-પર્વણા સર્વાન્ આનન્દિતવાન્ ઇતિ ।
[52] તદ્ એવમ્ અવધારયન્ મધુકણ્ઠઃ સહ-વિસ્મય-ગદ્ગદ-કણ્ઠમ્ આહ સ્મ,
નામ્ના પ્રસિદ્ધિમ્ અન્યસ્ય પ્રસાધયતિ નામ-કૃત્ ।
અહો કૃષ્ણસ્ય તત્-કર્તા ગર્ગસ્ તેન પ્રસિધ્યતિ

[અનુષ્ટુભ્]
[53] અથ મધુકણ્ઠશ્ ચિન્તયામાસ, "તસ્માન્ નન્દાત્મજસ્ તે યદ્ અપિ હરિ-સમઃ" ઇતિ યદ્ ઉક્તમ્, તત્ તુ યુક્તમ્ એવ, નારાયણ-સમો ગુણૈઃ [ભ્પ્ 10.8.19] ઇતિ હિ શ્રીમદ્-ભાગવત-સ્થં તદ્ વાક્યમ્ અપીદૃશં દૃશ્યતે, તત્-પુરુષ-બહુવ્રીહિભ્યાં શ્લિષ્ટત્વાદ્ અસ્યાધિકત્વં ચ લક્ષ્યતે ઇતિ । [54] પ્રકટં ચોવાચ-નનુ નામ-કરણં વિશિષ્ય ન પ્રોક્તમ્ અન્ન-પ્રાશનં તુ ન કિઞ્ચિદ્ અપીતિ । તચ્ ચ તચ્ ચ સ્તૂયમાનતયા પ્રસ્તૂયતામ્ ।
[55] સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સહાસમ્ આહ સ્મ,
તન્ નામ-કરણં ચાન્ન-પ્રાશનં ચ વ્રજે મહઃ ।
યાતમ્ અસ્મન્-મનો-રાજ્યં ન પૃથક્ સ્તોતુમ્ ઈશ્મહે

ઇતિ । [અનુષ્ટુભ્]
[56] તદ્ ઇદં પ્રોચ્ય પુનઃ સાનન્દમ્ ઉવાચ-તતઃ શ્રૂયતામ્ ઉત્તર-વૃત્તાન્તઃ:
યદવધિ ગર્ગઃ પ્રયયૌ વ્રજ-સદનાન્ નામ નિર્માય ।
ક્રમતસ્ તદવધિ પૃથુકાવ્ અભિમાન્યેતે સ્મ તેન સ્વૈઃ

[ઉપગીતિ]
યથા-
ઉત્કર્ણતા-નિશમનં નયનાભિમુખ્યં
સ્વ-ભ્રાતૃ-નામ્નિ ચ નિજાહ્વય-ભાણ-રીતિઃ ।
તત્-તદ્-વિવિક્તિમ્ અભિ ઝઙ્કૃતિ-માધુરી ચ
સ્વાન્ અત્ર કૃષ્ણ-બલયોર્ બલવત્ પુપોષ

[વસન્તતિલકા]
ઉદીક્ષ્ય મધુરં મુખં સુખ-ચરિષ્ણુ કૃષ્ણાખ્યયા
તદા જનક-દિષ્ટયા તનયમ્ ઇષ્ટમ્ આહૂય તમ્ ।
તદીય-કલ-હુઙ્કૃતીર્ અપિ નિશમ્ય રમ્યાકૃતીઃ
પ્રસૂર્ અમૃત-ભૃત્-પ્રભા જગતિ શર્મ સા નિર્મમે

[પૃથ્વી]
અથાવ્રજદ્ દ્રુતમ્ ઇવ રિઙ્ગ-રઙ્ગતાં
તયોર્ વ્રજેશ્વર-સદનાઙ્ગન-ક્ષિતિઃ ।
સમેત્ય તૌ ચરણ-ચરાર્ભકા મુહુર્
વિલેભિરે સુખમ્ અભિલેભિરે તતઃ

[રુચિરા]
[57] અત્ર ગાયન્તિ ચાદ્યાપિ:
"રિઙ્ગન-કેલિ-કુલે જનની-સુખ-કારી । વ્રજ-દૃશિ સુકૃત-સ્ફુરદ્-અવતારી ।
વલયિત-બાલ્ય-વિલાસ જય બલ-વલિત હરે! ॥ધ્રુ॥
કિઙ્કિણિ-ગણ-રણને હૃદયે રુચિ-ધારી । પદ-યુગ-ચાલન-કુતુક-વિહારી ॥
ગોરસ-કીર્ણિ-ભવે પઙ્કે લઘુ-ચારી । વારણ-કારણ-વાગ્ અતિચારી ॥
અકલિત-જન-મિલને તસ્માદ્ અપસારી । જનનીં પ્રતિ ગતિ-ચાપલ-ભારી ॥
જનની-સ્તન-વસને ભય-ભાગ્-અનુહારી । તત્ર પયો-રસ-વિસરાહારી ॥
વપુષિ મૃદા મલિને મૃદુતામ્ અપહારી । જનની-કર-કૃત-મૃજયા હારી ॥
અપિ તન્દ્રાવલને સ્તનપામ્ અનુકારી । જનની-સ્મિત-પતદ્-અમૃતાસારી

ઇતિ
[માત્રાસમક]
તતશ્ ચ,
વર્ષ-પઞ્ચકમ્ અનુ સ્ખલેદ્ વયસ્
તત્ તુ તત્ ત્રયમ્ અનુ દ્વયોસ્ તયોઃ ।
કિન્તુ ન સ્ખલતિ તત્-કિશોરતા
યા ગતાગમિ-દશા-તિરસ્કરી

[રથોદ્ધતા]
[58] યથાનન્તરમ્ આહ-
કાલેનાલ્પેન રાજર્ષે રામઃ કૃષ્ણશ્ ચ ગોકુલે ।
અઘૃષ્ટ-જાનુભિઃ પદ્ભિર્ વિચક્રમતુર્ ઓજસા ॥[ભ્પ્ 10.8.26] ઇતિ ।
[59] યથા ચ શમ્બર-ગૃહાત્ પ્રથમ-વયસઃ પ્રદ્યુમ્નસ્યાગમન-સમયે પ્રાહ-કૃષ્ણં મત્વા સ્ત્રિયો હ્રીતા નિલિલ્યુસ્તત્ર તત્ર હ [ભ્પ્ 10.55.28] ઇતિ । તત્ર ચ-
ન નવ્યાદ્ યૌવનાદ્ અન્યાવસ્થા તસ્યેતિ યન્ મતમ્ ।
વર્જયત્ય્ અઙ્ગ-વૃદ્ધિં તન્, ન માધુર્ય-સમર્જનમ્

[અનુષ્ટુભ્]
[60] યતઃ પ્રિયજનભાવભાવિત એવ તસ્યાવિર્ભાવ ઇત્ય્ અવાદિ સ્મ । તત્ર તદ્ભાવો યથા:
ઉત્કણ્ઠા વષ્ટિ તૃપ્તિં સ્થવયિતુમ્ અભિતઃ સા તુ શશ્વત્ કૃશન્તી
તામ્ એવોચ્ચૈર્ બકારેઃ સ્થવયતિ ઝટિતિ પ્રેમ-ભાજાં જનાનામ્ ।
યદ્યપ્ય્ એવં તથાપિ પ્રથમજ-વયસસ્ તૂર્ધ્વગાં તત્-તદ્-ઈહાં
નોષ્ટસ્ તે સુષ્ઠુ કિન્તુ પ્રસૃમર-મધુરિમ્ણ્ય્ એવ તાં નિર્મિમાતે

[સ્રગ્ધરા]
[61] અથ કાલેનાલ્પેન ઇત્ય્ આદૌ લીલાયાઃ સાધુ-રીતિ-મધુરતાસ્વાદ્યતામ્ । [62] તત્ર ગતિ-શિક્ષા યથા-
હસ્ત-ત્યાગ-મયે નવ્યે સંસ્તવ્યે ગતિ-શિક્ષણે ।
પુત્રે સ્ખલતિ સા જીયાન્ માતુઃ પુત્રસ્ય ચ ત્વરા

[અનુષ્ટુભ્]
દ્વિત્ર-ક્રમં ગતઃ કૃષ્ણશ્ ચલિતઃ સ્ખલને રુદન્ ।
પુત્ર પુત્રેતિ ચુમ્બન્તીમ્ અમ્બામ્ આલોલયન્ મુહુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
કિઞ્ચિદ્ દૂરં યદ્ આનઞ્ચ સ્વક-તેજઃ-પ્રપઞ્ચકઃ ।
સ્થિરીભૂય પ્રસૂ-વક્ત્રં સ-સ્મિતં સ વ્યલોકત

[અનુષ્ટુભ્]
દૂરં માતુર્ યદા યાતિ તદાસૌ મન્થરાયતે ।
સમીપં તુ યદા તર્હિ સ્મયમાનો દ્રુતાયતે

[અનુષ્ટુભ્]
[63] ગીઃ-શિક્ષા યથા-
પ્રથમમ્ અગ્રજસ્ય તુણ્ડ-પુણ્ડરીકે ।
ક્ષરદ્-અક્ષર-મધુ-મધુરે જાતે

[*3]
[*3] થિસ્ ઇસ્ નોત્ ઇન્ અન્ય્ રેચોગ્નિzઅબ્લે મેત્રે. પ્રોબબ્લ્ય્ એદિતોર્ઽસ્ મિસ્તકે.
[64] તદ્-અનુજાતમ્ અપિ ધાત્ર્યા લાપયામાસ । યત્ર ચ-
"મા મા તા તા" ઇતિ વચઃ પઠન્ નન્દ-તનૂજનુઃ ।
આનન્દાર્થમ્ અભૂત્ પિત્રોર્ વ્રજસ્ય નિખિલસ્ય ચ

[અનુષ્ટુભ્]
અર્ધોદિતાનાં દન્તાનામ્ અક્ષરાણાં તથા તતિઃ ।
ચિત્રીયામાસ કૃષ્ણસ્ય યત્રાચિત્રીયત પ્રસૂઃ

[અનુષ્ટુભ્]
"ઈશીથાઃ કિં જગત્યામ્?" "ઓમ્" "બન્ધૂન્ પાસ્યસિ નઃ કિમ્?" "ઓમ્"
ઇત્ય્ આદિ માતૃ-સુતયોઃ સંવાદવદ્ અભૂદ્ ઇહ

[અનુષ્ટુભ્]
અજ્ઞાત-વાચં શુકવત્ પઠન્તં
વિશેષ-પૃચ્છા-કૃતિ-તર્જનીકમ્ ।
ધાત્રી-જનાધ્યાપિત-વાક્-પ્રચારં
વ્રજસ્ય ભાગ્યં પરિતઃ સ્મરામિ

[ઉપજાતિ 11]
નામ-ગ્રાહં તદા પ્રાહ રામઃ કૃષ્ણં શનૈઃ શનૈઃ ।
કૃષ્ણો રામમ્ અથાર્યેતિ માતૄણાં પરિશિક્ષયા

[અનુષ્ટુભ્]
તદા ચ-
પૃચ્છન્ત્યા વૃદ્ધયાઙ્ગાનિ યદા કિમ્ અપિ પૃચ્છ્યતે ।
તદામ્બા-શિક્ષયા બાલઃ સ તાં મુહુર્ અતાડયત્

[અનુષ્ટુભ્]
[65] અથ ભ્રાતૃ-દ્વયમ્ અપિ મિથઃ કિઞ્ચિદ્ વદતિ સ્મ, યથા-
"આગચ્છ ખેલાં ગચ્છાવ ।" "માતા કોપં કરિષ્યતિ" ।
"ન કુર્યાદ્," ઇતિ તૌ બાલૌ કૃષ્ણ-રામૌ સમૂચતુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[66] અથ બાલ્યચાપલ્યં ચાવકલ્યતામ્:
દંષ્ટ્રાં ધિત્સતિ દંષ્ટ્રિણઃ ફણિ-પતેર્ ઉદ્યત્-ફણાં શૃઙ્ગિણઃ
શૃઙ્ગં પ્રજ્વલદ્-અર્ચિષં હુત-ભુજઃ કોટિં ચ ખડ્ગાદિનઃ ।
ઇત્થં ભ્રાતૃ-યુગં નિવર્તિતમ્ અપિ પ્રાગલ્ભ્યમ્ એવાસદન્
માત્રોસ્ તેન સમસ્ત-વિસ્મૃતિર્ અભૂદ્ ગેહેઽ પિ દેહેઽ પિ ચ

[શાર્દુલ]
"દૂરમ્ અઞ્ચ ન હિ ચઞ્ચલ સ્ફુટં
તત્ર કોઽ પિ વરિવર્તિ ભીષણઃ ।"
એવમ્ એષ જનની-ગિરા પુનસ્
તત્-કૃતે કુતુકિતાં દધે શિશુઃ

[રથોદ્ધતા]
શિશુના ભીષ્મ-ગ્રહણે સ્થાને માતુર્ ભયં યતો માતા ।
કવયસ્ ત્વ્ ઇદમ્ અનુમિમતે તેજસ્વિત્વસ્ય બીજં તત્

[આર્યા]
યં યં પદાર્થમ્ અતિતીવ્રમ્ ઇયં પ્રયાતિ
ભ્રાતૃ-દ્વયી, સ ચ સ ચ પ્રતિભાતિ સૌમ્યઃ ।
અત્રાનુમાન-વિદુરા નિરનૈષુર્ એતદ્
યુગ્મં ભવિષ્યતિ સદા કલિ-નાશનાય

[વસન્તતિલક]
[67] અથ ક્રમેણ માતૃ-વઞ્ચની બુદ્ધિર્ અપ્ય્ ઉદ્બુદ્ધા । યત્ર યત્ર સ ચ સ ચ,
"નૈવ નૈવ ચલ ચઞ્ચલ રે રે,"
વાક્યમ્ એતદ્ અવકર્ણ્ય જનન્યાઃ ।
માયયા સ્મ પરિવૃત્ય હસિત્વા
તાં નિવર્ત્ય લષિતે વરિવર્તિ

[સ્વાગતા]
[68] અલ્પ-હીન-હાયન-વયસ્ત્વે તુ જાતે યત્ર કુત્રચિત્ ક્રીડનાય નિર્ગચ્છન્તૌ ન સમ્ભાલયિતું શક્યેતે । સમ્ભાલિતૌ ચ તૌ કુતો લીયેત ઇતિ નાવધારયિતું પાર્યેતે । [69] અથ જનની-દ્વયમ્ ઉભયતો વર્ત્માવૃત્ય પરિતશ્ ચ ધાત્રીર્ અવધાન-વિધાત્રીર્ વિતત્ય દ્રવન્તૌ તત્ર-ભવન્તૌ ગૃહ્ણાતિ । [70] તતો રુદન્તૌ હસન્તૌ ચ તૌ ગૃહાન્તરાનીતાવ્ ઉદ્વર્તનાદિના વેષ-પરિવર્તનાદિના ચ સ્તન-પાયનાદિના શાયનાદિના ચ રોચયતિ ।
[71] તદ્ એવં વર્ણનમ્ આકર્ણયત્સુ સભાસત્સુ પ્રહસત્સુ શ્રીમદ્-વ્રજ-પુરન્દર-કુલ-ધુરન્ધર-કિશોર-વરે ચાનવરજેન સહ દર-સ્મિત-સુન્દરતર-વદનતયા નેત્રાદરણીયે સતિ સમાપનાય પુનર્ ઉવાચ સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ-
ઈદૃશસ્ તનયો જાતસ્ તવ ગોપાધિનાયક ।
બાલ્યાવલિત-ચાપલ્યાદ્ અપિ યો મુનિ-મોહનઃ