ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.5

[35] તદ્ એતદ્ વૃત્તે ચ વૃત્તે પૂર્વ-દિનવદ્ અખિલા એવ નિજ-નિજાલયમ્ આસાદિતવન્તઃ શ્રી-ગોકુલ-યુવરાજશ્ ચ ગવાં કુલમ્ ઇતિ ।
ઇતિ શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
શ્રીમન્-નન્દ-નન્દન-પર્વ નામ
ચતુર્થં પૂરણમ્
॥4॥
(5)
અથ પઞ્ચમં પૂરણમ્
પૂતના-વધાવધારણં
[1] અથોત્તરેદ્યુસ્ તથા દ્યોતમાનાયાં સભાયાં કણ્ઠ-ધ્વનિ-કૃત-સર્વોત્કણ્ઠઃ શુભંયુર્ મધુકણ્ઠઃ સમાચષ્ટ, અયે સ્નિગ્ધકણ્ઠ, શ્રૂયતામ્-
[2] અથ તસ્મિન્ન્ એવાપદોષે પ્રદોષે સમસ્ત-દેવ-રૂપ-શ્રી-વસુદેવ-સદેશતઃ સન્દેશ-હરઃ કોઽ પિ ગોપિતાત્મા શ્રી-વ્રજરાજ-ચરણ-રાજીવ-પીઠ-પર્યન્ત-ધામ સમાજગામ । સ ચ શ્રીમતા તેન તદીય-પ્રત્ન-સેવક-રત્નતયા પરિચિતિ-યુક્તઃ પર્યનુયુક્ત-કુશલ-તતિર્ નમઃ સમાચરન્ન્ ઉવાચ-"રક્ષાંસિ સર્વં ભક્ષયિતું જીવતિ ભૃશં નૃશંસે કંસે કિમ્ ઇવ નિરઙ્કુશં કુશલમ્? તચ્ ચ મમ વેશેનૈવ વિતર્ક્યતામ્ । યદ્ અસ્માકં તરણ્યા તરણં, તરણૌ ચ સતિ કુત્રાપિ પ્રસ્થાનં ન સમ્ભવતીતિ બાહુભ્યામ્ એવ સન્તરણાત્ તીર્ણ-તરણિજઃ સાર્દ્ર-વસ્ત્રઃ પ્રદોષે સમાગતોઽ સ્મિ ।"
[3] વ્રજરાજસ્ તુ રુક્ષં હસન્ન્ આહ, "વિશેષશ્ ચેત્ કથ્યતામ્ ।"
[4] દૂત ઉવાચ-"કિમ્ અધિકયા વૈવધિકતયા સામ્પ્રતમ્ અસ્માકમ્ અજીવનિર્ એવ જીવાતુ-વલ્લી, યયા નિજાધીશં તાદૃશ-તદ્-અધીનં ન પશ્યામઃ ।"
[5] વ્રજરાજ ઉવાચ-"સમ્પ્રતિ તં પ્રતિ કિમ્ અપિ વિશેષ-વૃત્તં વૃત્તમ્ અસ્તિ?"
[6] દૂત ઉવાચ-"અથ કિં? યત એવ તદીય-ચરણ-હિતઃ પ્રહિતસ્ તેનાહમ્ અયમ્ અસ્મિ ।"
[7] વ્રજરાજ ઉવાચ-"કિં તત્?"
[8] દૂત ઉવાચ-"આનન્તર્યેણ પર્યવસિતાયા નિશાયા નિશીથે શ્રીમદ્-ઈશસ્ય તસ્મિન્ કારાગાર એવ શ્રી-દેવકી-દેવીતઃ કાચિત્ કન્યા જાતા ।"
[9] વ્રજરાજ ઉવાચ-"તતસ્ તતઃ?"
[10] દૂત ઉવાચ-"તતઃ સા નવ-સુતા સુતરાં ગુપ્તાપિ રુદતી રક્ષિભિર્ અક્ષિભિર્ અલક્ષિતાપિ વિદિતા, વેદિતા ચાન્તઃ-પુરીશય-સાનુશય-દુરાશય-દુરીશાય । સ ચ શ્રી-દેવકી-દેવી-વિવાહ-ગતાહમ્ આરભ્ય નભઃ-સભ્ય-જન-વાણીતઃ સુષ્ઠુ ભીતઃ સતતં વ્યગ્રતયા જાગ્રદ્ એવ તિષ્ઠતિ । તતસ્ તદ્-વચન-વર્ણાકર્ણન-માત્રેણ સમગ્ર-વ્યગ્ર-મનાઃ વિક્ષિપ્ત-કેશઃ સ ભોજેશઃ સ-કરવાલઃ કરાલઃ સ્ખલદ્-ગતિઃ કુમતિઃ સૂતિકાગારમ્ આસસાર ।"
[11] વ્રજરાજ સ-ભયમ્ ઉવાચ-"તતસ્ તતઃ?"
[12] દૂત ઉવાચ-"તતશ્ ચ નિરવગ્રહ-ગ્રહ-વન્ નિરનુગ્રહઃ સહસા રંહસા સૂતિકા-શય્યામ્ એવ સજ્જન્ સ નિર્લજ્જઃ પ્રજાતાયા જાત-પરિવેદનાયા દેવ્યાઃ ક્રોડતઃ સમાચ્છિદ્ય, તદ્ વિદ્યમાનમ્ એવ વિક્ષિપ્તતામ્ એવ વિક્ષિપ્ત-ચિત્તઃ ક્ષિપ્રમ્ એવ તાં પ્રસ્તરાય પ્રક્ષિપ્તવાન્, યતઃ સર્વતઃ સ એવ પ્રતિક્ષિપ્તતામ્ આપ ।"
[13] અથ વ્રજરાજ સાસ્રમ્ ઉવાચ-"આઃ કથમ્ એતદ્ દુરક્ષર-મ્રક્ષિતમ્ અનક્ષરમ્ અસ્માસુ શ્રાવિતમ્? ભવત્વ્, અદ્યાપ્ય્ અવદ્યમ્ ઇદં મદીય-સંસ્ત્યાયે ન પ્રસ્તાવ્યમ્ । સા તુ તદ્-દુઃખ-દુઃખિતા શ્રી-દેવકી-સખી તથા તદ્-વિરહિણી શ્રી-રોહિની ચ મોહમ્ આપ્સ્યતિ ।"
[14] દૂત ઉવાચ-"દેવ, શ્રૂયતામ્ અવ્યગ્રમ્ અગ્રિમમ્ આશ્ચર્યમ્ ।"
[15] વ્રજરાજઃ સ-હર્ષમ્ ઇવોવાચ, "આયુષ્મન્, કથ્યતાં તથ્યમ્ ।"
[16] દૂત ઉવાચ-"સા તુ કન્યા તસ્યાન્યાય-ભાજો ભોજેશસ્ય હસ્તાદ્ અસ્તાપિ પ્રસ્તરમ્ અપ્રાપ્તા, પ્રત્યુત તન્-મસ્તક-ન્યસ્ત-ચરણમ્ ઊર્ધ્વ-ગત્યા સમુત્પત્યાશુ દિવ્ય્ અન્યદ્ એવ દિવ્યં રૂપં સ્મિતવતી પ્રકાશિતવતી ।"
[17] વ્રજરાજ ઉવાચ-"કીદૃશમ્?"
[18] દૂત ઉવાચ,
"શ્યામાષ્ટપાણિ-પરિવેષ્ટિત-પાર્શ્વ-યુગ્મા
ચક્રાદિ-શસ્ત્ર-વલિતા ખગ-સિંહ-વાહા ।
દેવાદિભિઃ પરિણુત-પ્રસરત્-પ્રભાવા
સર્વૈઃ સમુન્નત-મુખૈઃ પરિતો વ્યલોકિ

[વસન્ત] ઇતિ યાદૃશમ્ ।"
[19] વ્રજરાજઃ સાશ્ચર્યમ્ ઉવાચ-"કિં વદસિ?"
[20] દૂત ઉવાચ-"દેવ, નાત્રાન્યથા કિમ્ અપ્ય્ અન્યદ્ અપિ કલ્યમ્ આકલ્યતામ્ । સા ખલ્વ્ ઇદં સાચ્છૂરિતમ્ અચ્છમ્ ઉવાચ,
æરે પાપ કંસ કિમ્ ઇતિ ત્વમ્ અહન્ મુધા માં
ત્વત્-પૂર્વ-શત્રુર્ અજનિ ક્વચન પ્રદેશે ।
યસ્માદ્ ઉપેત્ય નિધનં તવ જાતુ કર્તા
તન્ નાન્યમ્ અપ્ય્ અતિશિશું ક્વચિદ્ ઇચ્છ હસ્તમ્

ઽ" [વસન્તતિલકા]
[21] વ્રજરાજઃ સાશ્ચર્ય-સ્મિતમ્ ઉવાચ-"નૂનં શ્રી-વસુદેવ-ભક્તિ-પ્રણાલી-પુત્રી-કૃતા ભદ્રકાલી । સા ભદ્રમ્ ઇદં વદતિ સ્મ યદ્ અદ્યાવધિ નાધીરમ્ અવધીરિતઃ સોઽ યં વચસાપિ કેનચનાપિ" ઇતિ ।
[22] દૂત ઉવાચ-"આર્ય-ક્ષિતીશ, પુનશ્ ચેદમ્ આશ્ચર્યમ્ અવધાર્યતામ્ । સ ખલુ ભ્રાતૃ-વ્યપદેશ-ભ્રાતૃવ્યઃ સ્વસ્ય ભગિન્ય્-અષ્ટમ-ગર્ભમ્ અનિષ્ટતયા નિષ્ટઙ્કિતં કુર્વતીં સુર-વર્ત્મ-વાણીમ્ અપિ દેવ્યાદિષ્ટઃ સ્વ-દ્વિષ્ટ-સુર-ક્પ્તાં મત્વા, તૌ કારાગારાદ્ આહૂય ભૂયઃ, પાદ-ગ્રહ-ચર્યા-પર્યન્તાગ્રહતઃ પુત્ર-ષટ્ક-હત્યાગસ્-ત્યાગં ભૂરિ-વિસૂરિત ઇવ વિધિત્સન્ નિગડાન્ મોચિતવાન્ ।"
[23] વ્રજરાજ ઉવાચ-"તતસ્ તતઃ?"
[24] દૂત ઉવાચ-"તતશ્ ચ મદીય-શ્રીમદ્-ઈશ્વરી પુત્ર-ઘાતિન્ય્ અપિ તસ્મિન્ સારલ્ય-દોષાદ્ એવ રોષાન્ નિવિવૃતે । શ્રીમન્-મદ્-ઈશિતા તુ વિચારિતવાન્, æપૂર્વં શુષ્ક-પેષં પિષ્ટવાન્, સમ્પ્રતિ તુ સર્પિઃ-પેષં પિનષ્ટિ સોઽ યમ્ અસ્માન્ઽ ઇતિ । તદ્ એવં તત્-કૌટિલ્ય-કોટિં પરિકલ્પ્યાપિ સૌજૌન્ય-પ્રાબલ્યાદ્ ઇહ સારલ્યમ્ એવાવલમ્બિતવાન્ । તેન પિતરિ-શૂરેણ દુર્મતિનાનુમતઃ શૂર-નન્દનઃ સહ-ધર્મિણ્યા સહ સ્વ-ગૃહમ્ આગતવાંશ્ ચ, ન પુનર્ વિશ્વાસમ્ આશ્વાસં ચ લબ્ધવાન્ । યતઃ,
જાત્ય્-અન્ય-જનિતઃ કંસઃ સદા દુન્વન્ સમાશ્રિતાન્ ।
માતરં ચ દુનોત્ય્ ઉચ્ચૈઃ શિલા-પુત્રઃ શિલામ્ ઇવ"

[અનુષ્ટુભ્]
[25] વ્રજરાજઃ સહાસમ્ ઉવાચ-"તદ્-અનન્તરં પ્રાતર્ આરભ્ય સ પુનર્ અસભ્યઃ કાં કારિમ્ અકાર્ષીત્?"
[26] દૂત ઉવાચ-"સ્વભાવ-જાં કારિમ્ એવ । તથા હિ, પ્રાતર્ અસૌ દુષ્ટસ્ ત્વ્ અન્યદ્ દુશ્ચેષ્ટિતમ્ અનુ ચેષ્ટિતવાન્ ।"
[27] વ્રજરાજ ઉવાચ-"હન્ત, કથય તત્ કિમ્?"
[28] દૂત ઉવાચ-"પ્રાતઃ સ તુ મલિની-કૃત-નિજ-કુલઃ ખલિની-પતિઃ સ્વદયિતાન્ દૈતેયાન્ આનયામાસ નિશામયામાસ ચ નિશીથિની-વૃત્તમ્ । તે ચ ભિન્ન-સેતવઃ કેતવ ઇવ રાહુ-નિભમ્ એતં મિલિતા વ્યઘ્ર-વર્ગ-નિર્ઘોષ-પ્રભ-ઘર્ઘરાયમાણાં ગોષ્ઠીમ્ અનુષ્ઠિતવન્તઃ, કિં બહુના, તત્ર મહેન્દ્રાદિ-નિર્જય-ગર્જન-પર્ય-વસાનતસ્ તાત્પર્યમ્ ઇદમ્ એવ જાતમ્, યદ્ વિશ્વદ્રીચાં વિષ્ણુમ્ અનુચરિષ્ણૂનાં દેવ-દેવદ્ર્યગ્-ભૂદેવ-ગવાદીનાં પીડનેનૈવ તત્-પીડનમ્ ઈડિતં, તથા તત્-સધ્રીચીન-તયા નિર્દશા-નિર્દશાનાં બાલાનાં નિર્દયતયા નિર્દલનમ્ ઇતિ ખલ્યામ્ એવ બલ્યામ્ અવલમ્બ્ય તત્ર સ ચ સંવલતે સ્મ । તયા ચ તદાનીં બહુ સમ્પ્રયચ્છતે સ્મ ।"
[29] વ્રજરાજસ્ તુ તદ્ ઇદં રુષદ્-વચનમ્ અવકલય્ય સરુષસ્ તતઃ સત્રાસમ્ ઉવાચ-"તત્ર શ્રીમદ્-ભ્રાતા કિમ્ અપ્ય્ અક્લિષ્ટં મય્ય્ ઉપદિષ્ટમ્ અસ્તિ?"
[30] દૂત ઉવાચ-"અથ કિં? યત્ ખલુ શીઘ્રમ્ એવાસ્મૈ રાજ-વ્યાજ-રાક્ષસાય સઙ્ગમ્ય બલિર્ વલયિતવ્યો મિલિતવ્યશ્ ચાહમ્" ઇતિ । કિં ચેદમ્ અપિ સન્દિષ્ટમ્, "ભવન્-નન્દનોત્પત્તિ-સમયં સમયા વયમ્ અત્યુત્કણ્ઠિતાસ્ તન્-મઙ્ગલેન સઙ્ગમ-નીયાઃ, તથા ભવત્-પુત્ર-નિર્વિશેષસ્ય તસ્ય બાલ-વિશેષસ્ય વૃત્તિર્ વર્તયિતવ્યા" ઇતિ ।
[31] અથ તદ્ એતદ્ અવકલય્ય સંશય્ય ચ તં ભોજનાદિના યોજયિત્વા, નિજાગ્રજા-નુજાન્ આકાર્ય તદ્ અગ્રે પુનસ્ તં તદ્ અનુ રહસમ્ અનુવ્યાહારિતવાન્ ।
[32] તત ઉપનન્દ ઉવાચ-"યુક્તમ્ એવાનકદુન્દુભિના સન્દિષ્ટમ્ । સામ્પ્રતં કરેણૈવ કરેણ રાજ-વિષ-ધરસ્ય તસ્ય મુખ-મુદ્રણમ્ એવ સામ્પ્રતમ્ ।"
[33] અથ વ્રજેશસ્ તં સન્દેશમ્ ઉરસિકૃત્ય પ્રાતઃ-પ્રાયમ્ અધિગમ્ય દૂતં નિદિદેશ, "સૌમ્ય, ભવાન્ વ્યગ્રમ્ અગ્રતઃ પ્રયાતુ, તદ્-બાલકસ્ય સાઙ્ગ-મઙ્ગલ-સઙ્ગિતાં તથા તસ્ય વાઞ્છિતમ્ અન્યમ્ ઉદયન્-મુદમ્ ઉદન્તમ્ અપિ સ્વ-મુખ-સ્વસ્તિ-મુખત એવ પ્રથયતુ । વયં તુ ભ્રાતુર્ આજ્ઞયા રાજ્ઞે કરમ્ આચિત્ય પ્રાભૃતં ચ પરિતઃ પ્રચિત્ય દિન-પઞ્ચકાનન્તરમ્ આગચ્છન્ત એવ સ્મ ।"
[34] તદ્ એવં ગતે દૂતે દિનાન્તરે તુ જાતક-માતુઃ સ્નાન-વિધાને કૃત-સન્ધાને સર્વ-મઙ્ગલ-સઙ્ગતમ્ અહઃ સઙ્ગત્ય મહન્ મહઃ સન્તત્ય પુરોહિત-સહિત-હિત-મહિત-પઞ્ચજન-જન-પ્રપઞ્ચં યથા પુરઃસરમ્ અન્તઃ-પુરમ્ આનાયમ્ આનાયં નવ-બાલકં ગોપાલ-ભૂપાલઃ સમાલોકયામાસ । તથા હિ,
તસ્મિન્ પુણ્યાહવર્યે વ્રજ-નૃપતિ-શિશોર્ આદિ-વીક્ષા-સુધાભિઃ
સત્રં જજ્ઞે તથા તચ્-છ્રવણ-પરિમલાદ્ એવ શક્તા યથા તે ।
આજન્મ-પ્રાપ્ત-સમ્પન્-મૃદુતર-તનવોઽ પ્ય્ આત્મના પ્રીતિ-દાનાન્ય્
ઊહુર્ ભારાયમાણાન્ય્ ઉત દધુર્ અમિતાન્ સ્વેદ-રોમાઞ્ચ-બાષ્પાન્

[સ્રગ્ધરા]
શ્રીમદ્-ગોપ-નૃપેણ નૂતન-તનૂજાતસ્ય વીક્ષા-કૃતે
પ્રાગ્ર્યા એવ નિમન્ત્રિતા વ્રજ-જનાઃ સર્વે તુ તત્રાયયુઃ ।
યર્હ્ય્ અમ્ભોજ-વનાકરઃ સ્વ-કુસુમ-વ્રાત-પ્રકાશ-પ્રથા-
વ્યાપ્તઃ સ્યાત્ કિમ્ ઉ તર્હિ ષટ્પદ-ગણાન્ આકારયત્ય્ આત્મના

[શાર્દૂલ]
પર્યગ્ દ્વારિણિ રાઙ્કવાસ્ત-રચિતે વિસ્તીર્ણ-ગેહે યશો-
દાદ્ય્-અગ્રે સ્થવિરોપનન્દ-ગૃહિણી-ક્રોડે વિચિત્રં શિશુમ્ ।
દર્શં દર્શમ્ અમી ન યદ્યપિ ગતાસ્ તૃપ્તિં તથાપ્ય્ ઉચ્ચકૈર્
નાસ્થુઃ પૃષ્ઠ્ય્-અજનાવકાશ-વિધયે શીલં હિ મર્યાદિતા

[શાર્દૂલ]
"અઙ્ક-ભ્રાજિ-શિશૂપનન્દ-ગૃહિણીમ્ આજ્ઞા મદીયેદૃશી
યન્ મા માદૃશ-દૃષ્ટિ-સમ્ભ્રમ-વશાદ્ ઉત્થાત યૂયં મુહુઃ ।"
ઇત્ય્ એવં વિનિગદ્ય યાજક-ગુરુઃ સમ્મોદ-સમ્પન્-મિલત્-
કમ્પઃ સાક્ષત-પાણિ સાશ્રુ-નયનં સ્વસ્તિ-શ્રુતીર્ ઊચિવાન્

[શાર્દૂલ]
આગચ્છન્તઃ સ્વ-ગેહાદ્ અભિમુખ-મિલિતા બાલ-વૈશિષ્ઠ્ય-પૃચ્છા-
વન્તસ્ તદ્-બાલ-દૃષ્ટ્યા પ્રમુદિત-હૃદયૈર્ ઊચિરે કૈશ્ચિદ્ એવમ્ ।
"શોભા સા દૃષ્ટિ-ગમ્યા ન તુ પર-વચન-શ્રેણિ-ગમ્યે"તિ હર્ષાત્
કુણ્ઠત્-કણ્ઠૈર્ અભાવિ પ્રતિવચસિ પરૈસ્ તત્ તુ નાશ્રાવિ ચાન્યૈઃ

[સ્રગ્ધરા]
આકૈશોરં યત્ પરિષ્કાર-વસ્ત્રં
યાવદ્ ધાર્યં માસ-માસં સુતેન ।
તસ્મૈ તાવત્ તદ્-વિચારેણ સર્વૈઃ
પ્રત્તં પિત્રા કોઽ પિ કોષો હ્ય્ અનન્તઃ

[શાલિની]
શોભાં વિન્દન્ નન્દજાલોક-લોકઃ
સદ્માયાસીત્ કૃત્રિમાકૃત્રિમા યા ।
વસ્ત્રાદીનાં ચિત્રતા યત્ર પૂર્વા
નેત્રાદીનાં ચિત્રતાસીદ્ અપૂર્વા

[શાલિની]
આગતા નિજ-ગૃહં યદાપ્ય્ અમૂર્
નન્દ-બાલમ્ અવલોક્ય લોભનમ્ ।
હન્ત તર્હ્ય્ અપિ દિનાનિ કાનિચિત્
મેનિરે દૃશિ-ગતં વ્રજ-પ્રજાઃ

[રથોદ્ધતા]
[35] અથ મથુરા-પથિકતાં પ્રથયિષ્યમાણઃ શ્રી-ગોકુલ-કુલ-રાજસ્ ત્વ્ અગ્રજાદીન્ નિજ-પ્રતિનિધિતાદિ-કર્મણિ નિર્માય ચલન્ન્ અન્તશ્ ચિન્તિતવાન્, "હન્ત, સુહૃદિ દુર્હૃદિ ચ મમ માનસં સમાન-સમ્બન્ધ-હાર્દ-બન્ધમ્ અપિ પ્રસભં ભૃશમ્ એવ તત્ર પ્રસજ્જતિ નવ-જાતકે, યેનાસૌ પીબિતા જીવિતાશાપિ ન પરિચ્છિન્નતામ્ ઇચ્છતિ । સમ્પ્રતિ દુષ્ટસ્યાવિપ્રકૃષ્ટમ્ અટન્ન્ અસ્મિ, નાનુભવન્ન્ અસ્મિ કિં ભવિતા । તસ્માદ્ વિકલતાવિકલનાય વિલોકં વિલોકમ્ એવ તં બાલકં યદુ-નિલયં ચલાનિ" ઇતિ ।
[36] અથ ગમન-સમયે ચ,
ઉત્સઙ્ગે નિહિતસ્ય તસ્ય તુ શિશોર્ વક્ત્રં મુહુર્ દૃષ્ટવાન્
નામોદં ચિરમ્ આદદે નિટિલકાદ્ ગણ્ડાવ્ અચુમ્બીદ્ ભૃશમ્ ।
આશિશ્લેષતરાં વપુર્ ન તુ તદા તૃપ્તિં વ્રજેશો યયૌ
યાં પાથેયતયા વિવેદ મથુરા-પ્રસ્થાનમ્ આસ્થાય સઃ

[શાર્દૂલ]
વત્સે શ્યામ પિતા તવાયમ્ અયિતું રાજ્ઞઃ પુરં ત્વત્-કૃતા-
નુજ્ઞાં પ્રાર્થયતે તતો વિતરતાદ્" ઇત્ય્ એષ ધાત્રીરિતઃ ।
આશ્ચર્યાતુલ-બાલ-ભાવ-બલાદ્ બભ્રે સ્મિતં તેન ચ
શ્રીમાન્ ગોપ-જનાધિપઃ પ્રચિત-ધીઃ પ્રસ્થાનમ્ આસેદિવાન્

[શાર્દૂલ]
સ્મારં સ્મારં તન્-મુખં સુસ્મિતાક્તં
વ્યક્તં વ્યક્તં ગોપયન્ પ્રેમ-ધામ ।
આનન્દેનાનલ્પ-જલ્પેષુ ગોપેષ્વ્
આત્મારામ-પ્રાયતાં પ્રાપ નન્દઃ

[શાલિની]
[37] અથ મથુરામ્ આસાદ્ય સદ્ય એવ કરાધિકારિષુ કરમ્ ઉપસાદ્ય તદ્-દ્વારા દૂરત એવ રાજાનમ્ અનુજાનન્તં પ્રસાદ્ય શકટ-ઘટાવમોચનમ્ એવાનઞ્ચ, ન તુ શ્રી-વસુદેવ-સદ્મ, કંસે તેન સાકં નિજાનાસઞ્જન-વ્યઞ્જનાય ।
[38] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-શિષ્ટ-દ્વિષ્ટિ-વિશિષ્ટોઽ પિ સઞ્જાત-જાતક-દ્વેષ-પાતકોઽ પિ પર-ધનાયયા ધનાનુસન્ધાન-નિર્બન્ધ-સન્ધોઽ પિ સ કથમ્ અસ્મિન્ નિગમ-શિષ્ટિ-સંસ્લિષ્ટે વિચિત્રેણ પુત્રેક્ષણેન પુત્ર-ક્ષણેન ચ વિસ્માયિત-સકલે જગદ્-વિત્ત-વિત્તા-શકલે સરલાયતે સ્મ ।
[39] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-ઉક્તમ્ એવ પુરા યત્ પ્રગુણતયાખિલસમઞ્જસયશસઃ શ્રી-વ્રજેશચન્દ્રમસઃ ખલ્વ્ અસ્ય ગુણેન ગુણેનેવ કો વા બદ્ધો ન ભવેત્? ઇત્ ।
[40] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ?
[41] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તતો વ્રજ-ત્રાતરિ તં ભ્રાતરમ્ અનુ નિર્જન-મિલનાય મન્ત્રં વલયતિ પર્યકલિતાવસરઃ સ શ્રી-શૂર-તનૂજ-વરઃ સ્વયં કેવલ-સેવક-વિશેષ-સઙ્ગિતયા સંવલતે સ્મ ।
[42] અથ તેનાવ્રજિત-સદેશઃ શ્રીમાન્ વ્રજ-મહેશઃ સહસા મહસાવૃતતયા સાભ્યુત્થાનમ્ ઉત્થાય ન્યાય-પરમઃ, કૃત-તદ્-અભિગમઃ સ્વમ્ અનુજમ્ અનુરક્તઃ પરિષ્વક્તવાન્ પરિષ્વક્તશ્ ચાનેન ન તુ કઞ્ચિત્ કશ્ચિન્ નતવાન્, જાતાવ્ એકસ્ય જ્યાયસ્ત્વમ્ અન્યસ્ય તુ જાતાવ્ ઇતિ । ન ચ કેવલમ્ એતદ્ એવ કારણતામ્ અવલમ્બતે, અપિ તુ પરસ્પર-પ્રણયાતિશયશ્ ચ, યેનાન્યન્ નાનુસન્ધાતું શક્યતે ।
[43] એતદ્ એવ ચ દૃષ્ટાન્તેન સ્પષ્ટીકૃતં શ્રી-બાદરાયણિના--દેહઃ પ્રાણમ્ ઇવાગતમ્ [ભ્પ્ 10.5.21] ઇતિ । અત્ર ચ દેહ-સ્થાનીયસ્ય ગો-સ્થાન-પતેર્ અસ્મદ્-ઈશિતુર્ એવાસક્તિર્ અતિરિક્તા દર્શિતા । પ્રાણઃ ખલ્વ્ અન્યં દેહં સઞ્ચરતિ, દેહસ્ તુ તં વિના ન ભવત્ય્ એવેતિ । સ તુ ચતુર-શિરોમણિઃ સ્વયમ્ એવ રાગતસ્ તચ્-છિવિરાગતસ્ તેનાતિથિવદ્ એવ પૂજિતસ્ તદ્-વ્યવહારેણ જિતઃ । સમ્પ્રતિ જાતયોઃ સ્વ-તનુજાતયોઃ પ્રસક્ત-ધીર્ ઇદમ્ ઉક્તવાન્-
"દિષ્ટ્યા ભ્રાતઃ પ્રવયસ ઇદાનીમ્ અપ્રજસ્ય તે ।
પ્રજાશાયા નિવૃત્તસ્ય પ્રજા યત્ સમજાયત ॥ [ભ્પ્ 10.5.23]
[44] ઉપાધિ-કૃત-હાનિ-વૃદ્ધિં વિના કૃત-સ્નેહ-સમૃદ્ધિ-મય-દેહતયા ગમ્ભીર-સ્વરતયા ચ પયઃ-પયોધિર્ ઇવાયં વ્રજાધીશ્વરસ્ તુ તસ્ય સર્વ-સ્તુતસ્ય વંશાન્ કંસ-કૃત-ધ્વંસાન્ અનુશોચન્, કર્મ-વાદ-રોચનયા ધૈર્યં સંવર્મયન્ન્ આત્મનશ્ ચ તસ્ય ચ શર્મ સૂનૃતામૃત-ભૃત-સન્તર્પણં કૃતવાન્ ।
[45] તતઃ શ્રીમાન્ આનકદુન્દુભિસ્ તં કૃત-કાર્યમ્ અવધાર્ય ભાવ્ય્ ઉત્પાતં વિચાર્ય સ્વ-ભવનમ્ એવ ગન્તુમ્ અનુમતવાન્ । શ્રી-વ્રજરાજસ્ તુ વસ્તુતશ્ ચેતસા ચેતઃ પ્રચલિત એવ, સમ્પ્રતિ તુ ગેહં પ્રતિ દેહમ્ એવેહયામાસ ।
[46] અથ વ્રજ-વૃત્તમ્ અનુવૃત્ત્યતામ્ । યથા પૂર્વ-દેવાનાં પૂર્વ-મન્ત્રણાયામ્ આમન્ત્રિતા રાક્ષસ-પક્ષિણી નિર્દશાન-નિર્દશાંશ્ ચ દેશ-દેશતઃ શાવકાન્ બકાન્ ઇવ શ્યેની વિનિઘ્નતી, કંસસ્ય નિઘ્નતી વૈરોચનિ-કન્યા રજન્યામ્ અસ્યાં વ્રજ-પ્રદેશ-સદેશમ્ આજગામ; યા ખલુ જટા-ઘટા-વિઘટિત-પ્રકટ-મુણ્ડા,
વિશઙ્કટ-દંષ્ટ્રા-સંસૃષ્ટ-દષ્ટ-ડિમ્ભ-કોટિ-વિકટ-તુણ્ડા નેત્ર-ગર્ત-વર્તમાન-વર્ત્મ-લોમ-સમુદ્દણ્ડ-કુણ્ડલિ-ખણ્ડિત-બ્રહ્માણ્ડ-વર્તિ-ધૈર્યા પક્ષતિ-દ્વય-મધ્ય-સ્થિત-વક્ષઃ-સ્થલ-લમ્બમાન-વક્ષોજ-યુગલોદ્ગીર્ણ-દુગ્ધ-મિષ-વિષ-વિષમ-જ્વાલા-સહ્ય-બલ-દહ્યમાન-પર્યન્તતયા યન્ત્રિત-જન્તુ-સ્થૈર્યા ચેત્યાદિ-મહા-ઘોરતાવહા, કિં બહુના, પ્રતીક-માત્ર-પ્રાણિ-પ્રતીકા પૃથુકાન્ એવ ચ પૃથુકાન્ ઇવ કુર્વતી વર્તતે ।
[47] અથ સા શ્રી-વ્રજ-ક્ષિતીશ-રક્ષિત-ગીર્વાણ-વાણ-જ્ઞ-ધાનુષ્ક-ભિયા દુષ્કર-સ્વરૂપં વિહાય હારિ-રૂપાન્તરં પ્રાતિહારિકતયા ધૃતવતી, યેન ખલુ સમ્પદ્-અધિદેવીયમ્ અધિભૂમિ સમ્પતન્તી નિજાશ્રય-વિશેષમ્ અન્વિચ્છન્તી ચ સર્વ-સલ્-લક્ષણતયા કૃત-લક્ષણં સમ્પ્રતિ જાતં શ્રી-વ્રજરાજ-જાતમ્ એવ સમાશ્રયિષ્યતીતિ મત્વા તસ્યા નૂતન-વપુઃ પૂતનાયાશ્ ચાકૂતમ્ અમત્વા હારિત-હૃદ્ભી રક્ષિભિર્ ન નિવારિતા રક્ષિણીભિશ્ ચ નાવધારિતા; યેયં પક્ષ-પાતિની કંસ-પક્ષ-પાતિની સાત્વત-ભર્તુઃ શ્રવણ-કીર્તનાદિ-પ્રદેશમ્ અનુવર્તિતુમ્ અસમર્થા, તદ્-બહિર્મુખાનામ્ અર્ભકાન્ નિઘ્નતી તત્-પક્ષ-પાતિન્ય્ એવ લક્ષિતા । એવમ્ અપ્ય્ અસ્યાઃ શ્રીમદ્-વ્રજાગમનાદિકં તુ કૌતુક-વિશેષાય સાધયિતું યોગમાયા ખલુ યોગમ્
આયાન્તી બભૂવ, યસ્યાશ્ ચ હેતોર્ અન્યત્ર કુત્રચિન્ નેત્રમ્ અનાદધતી સર્વમ્ અત્યાદધતી શ્રીમન્-નન્દ-મન્દિર-સ્થં તમ્ એવ બાલકમ્ આલોકયામાસ । અઙ્ગાર-ધાની-સઙ્ગત-સ્ફુલિઙ્ગ-વદ્ અઙ્ગાર-સઙ્ઘમ્ ઇવ તમસિ પતઙ્ગી તં ચ યોગમાયા-કૃત-પ્રાકૃત-બાલક-કલ્પતાકલ્પનયા યથાવન્ નાનુબભૂવ, ઉજ્જ્વલ-ગુઞ્જા-પુઞ્જ-તુલનયા પ્રજ્વલદ્ ઇઙ્ગલમ્ ઇવ ।
[48] અયં તુ શ્રીમાન્ નન્દ-નન્દનઃ સ્વ-તાત-શુભાનુધ્યાન-મય-યોગમાયયા સેવિતતયા જન્મત એવ સમસ્ત-જ્ઞાનાદિ-સમ્પન્-મયતાયાં શસ્તઃ સ્વજન-સ્નેહ-વશંવદ-બાલ્યાદિ-લીલા-સુખાવેશેન તત્રાનાદૃત્યાતુલ-તદ્-વ્યક્તિ-વ્યતિરિક્તીકૃતસ્ તથાપ્ય્ અવસરમ્ અવાપ્ય મધ્યં મધ્યં સા સ્વ-સેવામ્ અધ્યવસ્યન્તી તત્ર પ્રાદુર્ભવતિ । તતઃ સમ્પ્રતિ ચ તામ્ અન્તર્વિકૃતાકૃતિમ્ ઉપલભ્ય ભવ્ય-સ્વભાવ-રોચને લોચને નિમીલિતવાન્ ।
[49] તતશ્ ચ સહસા પરાભાવ્ય-ધિયા ભિયા વિના ભૂતા તમ્ અઙ્કમ્ એવ નિઃશઙ્કમ્ આનીતવતી, મૂષિક-ધિયા સર્પન્તી સર્પી નકુલમ્ ઇવ ।
[50] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-અગ્રજન્મંસ્ તન્-માતરૌ કથમ્ ઇવ તામ્ અપરિચિતાં ન નિવારિતવત્યૌ, ન ચ વિચારિતવત્યૌ?
[51] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-પુરસ્તાદ્ યોગમાયાખ્યં કારણમ્ ઉપન્યસ્તં, પ્રક્રિયાન્તરં ચ તત્ર તયા ક્રિયતે સ્મ । યથા, સા હિ તત્રાન્તર્-ગૂઢાઙ્ગ-ભુજઙ્ગી-સઙ્ગતાયાઃ કૂટ-કનક-મય-પયઃ-કનકાલુકાયાઃ સામ્યાવગમ્યં રૂપં દધતી, પરિતઃ સ્રવદ્-અસ્ર-ધારા-વારાજસ્ર-સ્તન્ય-પ્રવાહાન્ વહન્તી, સ્નેહાનુકારક-દેહત એવ તે મોહિતવતી ।
[52] પુનશ્ ચેદં સગદ્ગદં જગાદ, "અયિ યશોદે, ત્વમ્ અપિ હઠોત્તરતયા કઠોરાસિ, સુતરાં તુ સ્વ-સુત-સ્થિત-ચિત્તાદ્રોહિણી રોહિણી, યતઃ શયનતલ એવેદૃશ-સુકુમારં કુમારં નિધાય ચિન્તામ્ અવિધાય નાતિકૃત-નિષ્ઠં તિષ્ઠથઃ, ન તુ હૃદયે । પ્રાણા અપિ હૃદય એવ રક્ષણીયાઃ, કિમ્ ઉત પ્રાણાધિકોઽ યં સુતઃ? તસ્માદ્ ધિગ્ વો રાક્ષસીતોઽ પિ રૂક્ષ-માનસા માનુષીઃ । અહં તુ સમ્પદ્-અધિષ્ઠાતૃ-દેવી ત્વયા પ્રસૂતં સુતં વિશ્વ-વિલક્ષણ-લક્ષણં શ્રુત્વા તત્-ક્ષણમ્ એવાગતાનેન વસન્તેન વાસન્તીમ્ ઇવ દૃષ્ટિં હૃષ્ટાં કૃતવત્ય્ અસ્મિ । મમ ચ સ્તનૌ સર્વ-શ્રેયસ્તનનૌ નિત્યમ્ અમૃતં ક્ષરતઃ, યેન પીતેન સોઽ યં નિઃસન્દેહ-સિદ્ધ-દેહઃ સ્યાત્ । તસ્માદ્ અહમ્ અસ્ય સર્વ-સુખ-વિધાત્રી ધાત્રી
ચ ભવિષ્યામિ" ઇતિ ।
[53] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-તતો ગ્રહણાદ્ અનન્તરં કિં જાતમ્?
[54] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તદ્ એવં મિષતઃ સા વિષયોષા તં ગૃહીત્વા વિલમ્બં હિત્વા ચૂચુકોપર્ય્ એવ તન્-મુખ-વાર્ય્-ઉદ્ભવં નિદધે ।
[55] સ્નિગ્ધકણ્ઠ સભયમ્ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ?

[56] મધુકણ્ઠ સહાસમ્ ઉવાચ- તતઃ સ તુ સ્વમાતુઃ સાક્ષાત્ તસ્યાસ્ તાદૃશ-ભૃશ-દુર્નય-દર્શનાદ્ ઉપજાતેન તત્-પ્રાણાન્ પિબતા રોષ-તેજઃ-સઙ્ઘાતેન તત્-સ્તન્યસ્ય ચ દોષં શોષયન્ માતૃ-ભાવાભાસ-સ્ફુરદ્-ઉલ્લાસ-સ્વ-સ્પર્શ-સ્વાભાવ્યેન તુ તદ્-દેહે સુગન્ધિતા-સુગન્ધિતામ્ ઇવ તત્-સ્તન્યે પીયૂષતાં રૂષયંસ્ ચૂષણં ચકાર ।
કૃષ્ણેન પૂતના-સ્તન્ય-પાનમ્ ઇત્થં વિરોચતે ।
યથા ગઙ્ગા-પ્રવાહેણ કર્મનાશા-જલાહૃતિઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[57] સા તુ રાક્ષસ-પક્ષિણી "મુઞ્ચ મુઞ્ચ" ઇતિ પુષ્ટ-ક્રુષ્ટતયા વ્યથિત-સનીડાં પીડાં પ્રપઞ્ચયન્તી પ્રાણાન્ અપિ મુઞ્ચન્તી સંસ્કાર-વશાત્ તં વક્ષસ્ય્ એવ નિક્ષિપ્ય પક્ષ-વિક્ષેપાદ્ વ્રજાદ્ બહિઃ સસાર મમાર ચ । યત્ર હ્રાદિની સા હ્રાદિનીત્ય્ એવ તર્ક્યતે સ્મ, યત્ર ચ સ્વરૂપાવસ્થિતિમ્ એવ ચાસસાર ।
ઉડ્ડિડ્યે સપદિ યદા તુ પક્ષિણી સા
તં બાલં હૃદિ પરિગૃહ્ય લમ્બમાનં ।
ઉડ્ડીના દ્રુતતરમ્ એવ માતૃ-યુગ્મ-
પ્રાણાશ્ ચ સ્ફુટિત-હૃદમ્બુજાદ્ ઇવાસન્

[પ્રહર્ષિણી]
તસ્મિન્ હૃતે પૂતનયા તુ બાલે
માત્રોર્ યદિ પ્રાણ-ગણો ન મૂર્ચ્છેત્ ।
ભોક્તું તદ્ આભીલ-કુલં તદા તે
કિં શક્નુયાતામ્? અપિ કિન્તુ નૈવ

[ઇન્દ્રવજ્રા]
આક્રન્દાદ્ ભિદુરાણિ પક્ષ-પવનાત્ કલ્પં ભુવિ ભ્રંશનાદ્
ભૂ-ભ્રંશં શવ-રૂપતા-શવલનાદ્ ગોત્રાઙ્ગ-પઙ્ક્તીર્ અપિ ।
આશાઙ્ક્યાભિગતા દિવિષ્ઠ-પટલી તત્-તદ્-વિજાતીયતાં
નિર્ણીયાથ વિસિસ્મિયે કતિપયં કાલં બકી-સંસ્થિતૌ

[શાર્દૂલ]
[58] તતશ્ ચ પૂતનાં નિશ્ચિત્ય,
તસ્યાઃ સુરા વક્ષસિ લગ્નમ્ એનં
સ્મેરં ગૃહીતાકૃશ-ચૂચુકાગ્રમ્ ।
અસ્ય પ્રભાવાવલિ-વિજ્ઞ-ચિત્તાઃ
સર્વે સમન્તાજ્ જહસુર્ વિલોક્ય

[ઇન્દ્રવજ્રા]
ઊચુશ્ ચ,
"અભજદ્ ઇહ યદ્ એષા પર્વતાકાર-વર્ષ્મા,
ક્ષયમ્ અતિતનુ-મૂર્તિં પ્રાપ્ય બાલં તમ્ એતમ્ ।
ન હિ તદ્ અતિવિચિત્રં પ્રેક્ષ્યતામ્ એવ સાક્ષાદ્
વિધુર્ અયમ્ અમૃતાઙ્ગઃ પૂતનેયં વિષાઙ્ગી

[માલિની]
તથા ચ,
"વિષં સ્યાદ્ વિષમ્ અન્યસ્મિન્ન્ અમૃતં તુ વિષે વિષમ્ ।
પૂતના-કૃષ્ણ-સઙ્ઘર્ષે દૃશ્યતામ્ એતદ્ એવ હિ

[અનુષ્ટુભ્]
અથવા,
"નવ-નવ-રસ-પાકાદ્ ઉત્પલાભોગ-ધાત્રી
સ્થલજ-જલજ-પદ્મે સર્વદા દુઃખ-દાત્રી ।
રજનિચર-ગણાનાં શશ્વદ્ આમોદ-પાત્રી
પ્રતિ હરિ-લયમ્ આગાત્ પૂતના વ્યાજ-રાત્રી

[માલિની]
[59] કિન્તુ, સ્વ-ચરિત-ચાતુરીભિર્ ઇદમ્ ઇવાયં સૂચયતિ,
"સ્તનન્ધયસ્ય સ્તન એવ જીવિકા
દત્તસ્ ત્વયા સ્વયમ્ આનને મમ ।
મયા ચ પીતો મ્રિયતે યદિ ત્વયા,
કિં વા મમાગઃ? સ્વયમ્ એવ કથ્યતામ્

[ઉપજાતિ 12]
[60] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-હન્ત, શ્રી-વ્રજેશ્વર્ય્-આદીનાં દીનાનાં કા મર્યાદા ધૈર્યાય જાતા? કિં વા તત્-પરિજનૈઃ સમાધાનમ્ અધાયિ?
[61] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-અથ વ્રજે તુ મહા-કોલાહલ-વ્રજે જાતે વ્રજેશ્વર-ગૃહિણીં રોહિણીં ચ વિહાયં વિહાયમ્ ઉપર્ય્ ઉપરિ પરિદ્રુતાસુ વૃદ્ધા-મધ્યા-વધૂષુ તાસુ તદૈવ દૈવ-નિશ્ચિત-દિશઃ કાશ્ચિત્ પૃથુ-નગ-પૃતનામ્ પતિતાં પૂતનાં દૃષ્ટ્વાપિ વિઘટિત-ભયા નિકટમ્ અટિતા વિધિ-ઘટિત-સ્ખલિત-બાહુ-ઘટ્ટમ્ આરૂઢા બાલ-ભાવાદ્ અકુતોભયતયા ખેલન્તમ્ ઇવ તં બાલ-ગોપાલમ્ અવિલમ્બિતં ગૃહીત્વા તાં સંવેગ-જાત-વેગતયા સર્વં ચાતિહાય ગૃહાય દુદ્રુવુઃ ।
[62] તતશ્ ચ તદ્-અવલોકેનાસઙ્ખ્ય-લોકેન સુખ-મગ્નેન પશ્ચાલ્-લગ્નેન પરિપ્લવ-તયા સમુત્પ્લવમાનેન સહ સમહં મહાન્તઃ-પુરમ્ આગતા નારી-જના જનન્યોર્ નિશ્ચેષ્ટિતાં દૃષ્ટ્વા કર્તવ્ય-મૂઢતામ્ ઊઢા બભૂવુઃ ।
[63] અથ તથા-લક્ષણતયા ક્ષણ-કતિપયે લબ્ધ-વ્યત્યયે યત્નાન્તર-પથે ચ વિતથે, કાચિદ્ બુદ્ધિમતી સ-કશ્મલયોસ્ તયોર્ અપ્ય્ અઙ્કે તં બાલકમ્ એવાવલમ્બયામાસ । અવલમ્બિતે ચ બાલે તેનૈવામૃતેનેવ કૃત-ત્રાણેષુ પ્રાણેષુ, તં બાલકમ્ અવલોકમાને તે પુનર્ અન્યાં મૂર્ચ્છામ્ આનર્ચ્છતુઃ । તતઃ પુનઃ પુનર્ એવં-વિધાનાચ્ ચિદ્-આધાનેન પ્રકૃતિમ્ આસેદતુઃ, મુહુર્ એવ જલ-સંવલનેન નિદાઘ-દગ્ધ-ભૂમિવત્ ।
[64] અથ બાલકમ્ અપ્ય્ અવલોકયન્ત્યાવ્ આલોકન-વચનયોઃ કારાભિર્ ઇવાશ્રુ-ધારાભિર્ અતીવ વ્યગ્રતામ્ અગ્રતઃ પ્રાપતુઃ । તતશ્ ચાન્યાભિર્ એવ સ્તન્યાભિમુખીકૃતેન તેન સુકુમારેણ કુમારેણ ક્રમાનુસારેણ ધીરતાં ધારયામાસતુઃ । તતશ્ ચ,
આશ્લિષ્ટઃ પ્રતિદૃષ્ટિ-ચુમ્બિત-મુખઃ સુઘ્રાત-મૂર્ધા દૃગર્-
ણઃ-સિક્તઃ સુહૃદાં પુરો ભુવિ ધૃતઃ સ્વેનાપિ નિર્મઞ્છિતઃ ।
સત્યં સત્યમ્ ઇદં ન ચાન્યદ્ ઇતિ સ વ્યક્તં વિવિક્તીકૃતો
માતૃભ્યાં ન તથાપિ સંહૃત-ભયં દૃષ્ટો બકી-મર્દનઃ

[શાર્દૂલ]
[65] અથ શ્રી-વ્રજેશ્વરી સ-ચમત્કારમ્ ઉવાચ-"હન્ત, વિલોક્યતામ્ અસૌ દ્વિતીયો બાલઃ" ઇતિ । તદ્ એતદ્ ઉક્ત્વા ચ તાં સ્વયં ધાવિતુમ્ ઉદ્યતાં વિબુધ્ય પ્રતિરુધ્ય શ્રીલ-રોહિણી બહુલ-મહિલાભિઃ સહ ગૃહાન્તરમ્ અવગાહમાના, તં મઙ્ગલ-સઙ્ગતં વિલોકયન્તી, સઙ્ગિનીભિર્ અઙ્ગીકૃત-પાલનં વિધાય ચ, તદ્-આગમન-સ્પૃહિનીં વ્રજ-મહેન્દ્ર-ગૃહિણીં સંહાય સાન્ત્વિતવતી ।
[66] પૂતના-હન્તુસ્ તુ,
ગો-મૂત્રાદ્યૈઃ સ્નાનમ્ આચાર્ય તસ્ય
પ્રેમ્ણા ચક્રુર્ મન્ત્ર-રક્ષાં જનન્યઃ ।
શ્રુત્વા યસ્મિન્ શાસ્ત્ર-વિજ્ઞત્વમ્ આસાં
સર્વેઽ પ્ય્ ઉચ્ચૈઃ કોવિદા વિસ્મયન્તે

[શાલિની]
[67] અથ તાદૃશ-મહોત્પાત-દૃશ્વરી શ્રીમતી વ્રજેશ્વરી સર્વાનર્વાચીનાઃ પ્રતિ સ-ગદ્ગદં જગાદ,
"પુત્રો ભવેદ્ એવમ્ અતિસ્પૃહા નૌ
નાસીદ્ અભૂદ્ એષ તુ વઃ સ્પૃહાતઃ ।
પ્રત્યર્પિ સોઽ યં બત યુષ્મકાભિર્
અસ્માસુ યુષ્માસુ તથાસ્મકાભિઃ

[ઇન્દ્રવજ્રા]
ઇતિ તાસાં ચરણ-પરિસરણમ્ અનુ બાલં નમયન્તી બાષ્પં મુમોચ ।
[68] તાશ્ ચ ધૈર્યં હિત્વા સ-સમ્ભ્રમં બાલકં ગૃહીત્વા પ્રોચુઃ,
"અસ્માકં યદ્ અખિલમ્ અસ્તિ પુણ્ય-જાતં
યદ્ વાસ્મત્-પિતૃ-જનની-કુલાનુજાતમ્ ।
તેનાસૌ બત ભવતાદ્ અહો યશોદે
પુત્રસ્ તે નિરવધિ-મઙ્ગલ-પ્રમોદે

[પ્રહર્ષિણી]
ઇતિ સાસ્રમ્ આત્મના તં નિર્મઞ્છયઞ્ચક્રુઃ ।
[69] તસ્યાઃ સાન્ત્વનાર્થં સમુદિતા મુદિતાસ્ તત્રૈવ તસ્થુશ્ ચ । તત્ર ચ પુતનયા કૃતમ્ અજન્યં જનન્યાવ્ અન્યાશ્ ચ સ્વ-સ્વદૃષ્ટમ્ અન્યોઽ ન્યં નિર્દિષ્ટવત્યઃ । તથા હિ,
યથાગતા સા યદ્ ઉવાચ યચ્ ચ વા
ચકાર તદ્-ગ્રસ્તમ્ અમૂ સમૂચતુઃ ।
અમૂઃ સમૂચુઃ યથા સ્વયં ગતા
યથાન્વપશ્યંશ્ ચ તથા સ-ગદ્ગદમ્

[વંશસ્થવિલા]
[70] શ્રી-વ્રજરાજાદયસ્ તુ દૂરતઃ કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ ઈક્ષિત્વા મિથઃ-કથયા કથન્તયા તદ્ એતદ્ ઉચ્ચાવચ-વચનં રચયામાસુઃ । તથા હિ, [71] "સમુડ્ડીયમાનામાન-વાયસાતાયિ-સમુદાયાવિવિક્ત-મહા-ઘોર-રૂપં ચણ્ડ-રશ્મિ-ભસ્મીકૃત-સન્તમ્ અસાવ્ અશિષ્ટ-મહિષ્ઠ-ગ્રન્થિ-સન્તતિતયોપહસિતં ઝટિતિ નિવિડિત-વડ્રીભૂતાટવી-ખણ્ડ-મણ્ડિત-પ્રદેશતયા નિર્દિષ્ટં ભૂરિ-દૂરતયા ભૂ-લગ્નવત્ પ્રતીયમાનોઽ યં તોયદ-સમ્ભાર ઇતિ સમ્ભાવિતં શ્રી-વસુદેવ-સૂચિતોત્પાતોચિતં કિઞ્ચિન્ નિચિતમ્ ઇદમ્" ઇતિ ચિન્તિતમ્ । પુનર્, "લબ્ધ-પક્ષતયોત્પાતમ્ આચરન્ન્ ઉત્પત્ય પતિતોઽ યમ્ અખર્વ-પર્વત-વિશેષ" ઇતિ વિતર્કિતમ્ । [72] રાક્ષસાકાર-સાક્ષાત્-કાર-વિકલ્પ-કલ્પના-જનિત-જન-ચય-ભય-હાસ-કૌતુક-વિસંવાદ-નાદં ક્ષણતો
રાક્ષસ-તાલ-ક્ષણાલક્ષણ-વિનિશ્ચિત-વ્રજાપચિતિ-પ્રચયં સ્વાભિમુખમ્ આગતાયા જનતાયા મુખાન્ નૈકભેદ-વેદન-વિચ્છેદ-કારણાવધારણાદ્ અવધારિત-વેદનં નૈકટ્ય-ઘટ્યમાન-વૈકટ્યતયા વિત્રસ્ત-સમસ્ત-ચિત્તં પરિ વ્રજાત્ પતિતં પૂતના-પુદ્ગલમ્ ઉદ્ભાવયામાસુઃ ।
શ્રુત્વા પૂતનયા સુતસ્ય નયનં તસ્યાસ્ તુ તસ્માન્ મૃતિં
મૂર્ચ્છન્ન્ એવ તદા વ્રજ-ક્ષિતિ-પતિઃ સમ્યક્ પ્રબોધં યયૌ ।
લબ્ધ્વા દુર્ધર-કાલ-નાગ-દશન-ત્રોટં યથા તત્-ક્ષણાદ્
દિવ્યં મન્ત્રમ્ અપિ શ્રયેત મનુજઃ કશ્ચિદ્ દ્રુતં જીવિતુમ્

[શાર્દૂલ]
[73] અથ વ્રજરાજસ્ તત્રાશ્ચર્ય-પારમ્પર્યમ્ ઇદમ્ અશૃણોદ્ અદર્શયદ્ અન્વભૂદ્ અપિ । [74] તત્રાશૃણોદ્ યથા પ્રથમં તાવત્ પૂતના-તનુર્ આયામતસ્ ત્રિ-ગવ્યૂતિં વ્યાપ્ય પતિતવતી, વિસ્તારતસ્ તુ ગવ્યુતિમ્, ઉચ્છ્રાયતશ્ ચ પ્રાયઃ ક્રોશમ્ ઇતિ । [75] સા ચ યામ-દ્વય-ગમ્યાયામ-તદ્-અર્ધ-વિસ્તાર-વ્રજાગાર-વ્રજાદ્ બહિર્ એવ પપાત, તત્ર ચ ન પ્રાણિનઃ પીડિતવતી, કિન્તુ દ્રુમાન્ એવેતિ ।
[76] અથાદર્શયદ્ યથા, તત્ર હિ કુલિશ-તુલ્ય-નિષ્ઠુર-મહિષ્ઠ-કુલ્ય-કુલાકુલા-ઘનાસ્ તદ્-અપઘનાઃ સ્વીય-સમાજ્ઞયા વ્રજ-જન-પૃથક્-પૃથગ્-જન-વ્રજેન ઝટિત્ય્ એવ કઠિન-કુઠારૈર્ વિપાટિતાઃ, પ્રચુરતર-સ્થાન-સ્થાપિતાસ્ તતોઽ પ્ય્ અતિવિતતાનિ નિર્બન્ધેનેન્ધનાનિ સન્ધાય સન્દગ્ધાશ્ ચેતિ ।
[77] તદ્ એવં તદ્-વ્રજ-બહિર્-ધામ-પામર-ચર્મકારાદિ-કર્માકાર-ગણાનામ્ અપિ ગણના શક્તિ-સમતિરિક્તતા ચ ન વ્યક્તીકર્તું શક્યતે, કિમ્ ઉત ગોપાદીનામ્ ઇતિ ।
[78] અથાન્વભૂદ્ યથા-
કંસારેઃ સુમધુરિમા પ્રમાણ-ચર્યાં
ન પ્રાપ્સ્યત્ય્ અધિયુગ-કોટિ-કૂટિતોઽ પિ ।
સા રાક્ષસ્ય્ અપિ રુધિરાશનાપિ યસ્ય
સ્પર્શાંશાદ્ વર-સુરભિત્વમ્ આસસાદ

[પ્રહર્ષિણી]
યતઃ,
તદા ચ દૂતા ઇવ પૂતનાઙ્ગતો
દગ્ધાદ્ ગતા ધૂમ-ગણાઃ સુગન્ધયઃ ।
ગ્રામાન્તરં યાતવતાં દિનાન્તરે
કેષાઞ્ચિદ્ આહ્વાન-કૃતિં વિનિર્મમુઃ

ઇતિ ॥। [ઉપજાતિ 12]
અથાત્મજં કલયિતુમ્ આશુ ગોકુલ-
ક્ષિતીશિતા વ્રજ-પુર-મધ્યમ્ આયયૌ ।
ગતોઽ ન્તિકે પથિ પતદ્-અશ્રુ-વિગ્રહઃ
ક્ષણં સ્થિતઃ સ્વજન-ગૃહીત-દોર્-યુગઃ

[રુચિરા]
[79] અથ ધીરતામ્ એવ ધારયન્ પરમ-ધીર-ધીર્ અસૌ દ્વિ-ત્ર-મિત્ર-પરિવૃતતયા બૃહદ્-ગૃહાલિન્દ-વેદીં વિન્દમાનઃ કનકાસન-કૃતાસનઃ સ્વકુલ-ગોકુલ-કુલ-પુરન્ધ્રીભિઃ સાર્ધમ્ અર્ધાઙ્ગેન સાનન્દમ્ ઉપનન્દ-વધૂ-હસ્ત-વિન્યસ્તં બાલં પુરસ્કુર્વતા પુરતઃ પતિર્ અભિજગ્મે । બાલશ્ ચ તસ્યોત્સઙ્ગ-સઙ્ગી કારયાઞ્ચક્રે । તત્ર ચ-
"કિં ગ્રહાર્દિતતયા સ બાલકો
દૂનતામ્ અગમદ્ એક-રાત્રતઃ ।"
ઇત્ય્ અચિન્તયદ્ અમું તદેન્દુવત્
સ્ફીતમ્ ઐક્ષત પુનર્ વ્રજાધિપઃ

[રથોદ્ધત]
કિં ચ,
લીઢં રૂપ-મધુ પ્રકૃષ્ય રસિતં વક્ત્ર-પ્રસાદામૃતં
સમ્યક્ સ્વાદિત એવ તુલ્ય-રહિત-સ્પર્શોત્સવઃ કોઽ પ્ય્ અસૌ ।
તસ્ય શ્યામલ-બાલ-કોમલ-તનોર્ મૂર્ધ્નસ્ તુ તાતેન તાં
સૌરભ્ય-સ્વદનાનુભૂતિમ્ અભિતો વિશ્વં મદાદ્ વિસ્મૃતમ્

[શાર્દૂલ]
[80] નિભાલ્ય ચ શ્રીમન્ મુખં સુખમ્ ઊચે,
"યદિ નારાયણેન ત્વં દત્તોઽ સિ કૃપણાય મે ।
તેનૈવ સર્વં નિર્વોઢા સોઢા ચ મમ દુર્નયઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[81] અથ "નિર્વોઢા નિર્વોઢા" ઇત્ય્ અનુવદન્ત્ય્ અત્યન્તાભિનિવેશાદ્ એકેનાપ્ય્ અકૃત-નિર્દેશા પૃષ્ઠ-દેશાદ્ ઇત-પ્રવેશા જટિલિત-કચા સત્ય-વચાઃ પૌર્ણમાસી સર્વૈર્ એવ તૂર્ણમ્ ઉત્થાય સમનસ્કારેણ નમસ્કારેણ પુરશ્ચક્રે, અર્ચયાઞ્ચક્રે ચાસનાદિભિઃ ।
[82] તતશ્ ચ, સ્વપ્રશ્નોત્તર-વિષયીકૃત-તદ્-વિષ-યોષા-વૃત્તિ-શેષા રાજ્ઞાનુજ્ઞાપયામ્ બભૂવે પૂર્વવદ્ અપૂર્વ-દાનાદ્ય્-અપૂર્વાય । તચ્ ચ તામ્ એવ પ્રધાનં વિધાય વિધીયતે સ્મ ઇતિ ।
[83] તદ્ એવં પૂતનાં ઘાતયિત્વા સમાપનાય પુનર્ અપીદં મધુકણ્ઠઃ પરમર્ષિ-સમ્મતતા-વ્યઞ્જનયા સમુટ્ટઙ્કિતવાન્-
ઈદૃશસ્ તનયો જાતસ્ તવ ગોપ-પતે યતઃ ।
સા બાલ-રાક્ષસી જજ્ઞે નિજ-સંસાર-રાક્ષસી

[અનુષ્ટુભ્]
[84] ચેતસિ ચેદં વિવિક્તવાન્,
અર્ભાસૃગ્-ભુગ્ અજનિ યત્ પુરા યદ્ અર્વાગ્-
ધાત્રી ચાભવદ્ ઇયમ્ અત્ર નન્દ-સૂનોઃ ।
તત્ ક્વાધસ્પદમ્ અથ તચ્-છિરસ્પદં વા
ક્વેત્ય્ અન્તર્-હૃદિ વિમૃશન્ ભૃશં ભ્રમામિ