Language

ENहिગુ
Scripture Library

Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.33

1.33.1

[26] atha śakraṃ jitavantas te vraja-yuvarājādi-gomantaḥ pratisvaṃ go-vṛndam anvitavantaḥ paraṃ vraja-rājādaya eva vrajam āvrajitavantaḥ |
[27] kaṃsas tu keśi-dhvaṃsanam api śṛṇvan vyagra-manā vigra iva gṛhān na niḥsasāra | [28] atha samāpanam |
so' yaṃ tava vrajādhīśa sutaḥ sūtamanorathaḥ |
keśinaṃ cātra yaścakre yamasya prativeśinam ||
iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu keśi-dhvaṃsana-śaṃsanaṃ nāma dvātriṃśaṃ pūraṇam ||32||
(33)
atha trayastriṃśaṃ pūraṇam
sarva-manoratha-pūraṇaṃ
[1] atha niśīthinī-kathāyāṃ kuṇṭhaḥ samutkaṇṭhaś ca madhukaṇṭhaḥ sa-gadgadaṃ jagāda-[2] tad evaṃ rāmānujasya ramaṇinām apy amūṣāṃ dinaṃ dinam apy anuparamaṇaṃ ramaṇam atīva jīvana-samatām avāpa | [3] yatra samutkaṇṭhaāpy akuṇṭhā jātā | yataḥ-
yadapi paraspara-milanaṃ hari-gopīnāṃ cirān na vicchinnam |
tadapi na tṛṣṇā śāntā svāpnika-pāne yathā pipāsūnām

1.33.2

[4] tatra tu ramaṇaṃ, yathā-
anyo' nyaṃ rahasi prayāti milati śliṣyaty alaṃ cumbati
krīḍaty ullasati bravīti nidiśaty udbhūṣayaty anvaham |
gopī-kṛṣṇa-yugaṃ muhur bahuvidhaṃ kintu svayaṃ nohate
śaśvat kiṃ nu karomi kiṃ nv akaravaṃ kurvīya kiṃ vety api

1.33.3

[5] utkaṇṭhāyāṃ tu tad eva padyaṃ bahu-vidham ity anantaram evaṃ paṭhanīyam-
gopī-kṛṣṇa-yugaṃ muhur bahu-vidhaṃ kintv etad evohate
tac caitanb na hi jāgarastham api tu svapnādi-citta-bhramaḥ ||2b||
[6] kiṃ bahunā tad-anubhave ca tāsāṃ bhāvaneyam-
utpattir akṣṇor abhito na sat-phalā
yābhyāṃ na tasyadbhuta-rūpam īkṣitam |
hā karṇayor apy alam arthadā na sā
yābhyāṃ śrutaṃ naiva hareḥ subhāṣitam

1.33.4

hā cakṣur-ādīni hareḥ samāgame
yady āgamiṣyan śravaṇādi karma ca |
tad āvrajiṣyan viṣayīṇi nāpy amūny
aṣūyayā dhig vyatidūyamānatām

1.33.5

iti |
[7] kadācic ca-
sāṅgāliṅgana-laṅgime' ṅga-valayā-saṅge' pi śārṅgī tadā
gopīnāṃ sphurati sma dūra-gatayā premāpagā-pūrataḥ |
yasmād utkalikā-kalāpa-valanā-vṛttiṃ bahir lumpatī
svapnābhāṃ diśatī śatīm api dṛśi sphūrtiṃ muhur lumpati

1.33.6

[8] śrī-rādhāyāṃ tu sutarām anirvacanīyam eva sarvaṃ tat-prathamatayā mithas tan-mithunasyāpi | tathā hi-
rādhā'jānād asaṅge danuja-vijayinaḥ saṅgam ārād asaṅgaṃ
saṅge caivaṃ samantād gṛha-samaya-sukha-svapna-śītādikāni |
etasyā vṛttir eṣājani sapadi yadānyad vicitraṃ tadāsīt
kāntākānta-svabhāvo' py ahaha yad anayor vaiparītyāya jajñe

1.33.7

[9] tad evam atibhūmitām ite bhāva-bhūmani tena ca sarvābhyarṇatām iva jāte vṛtta-jāte sva-sva-vadhū-nirodhāya niyukta-pura-janī-janeṣu ca guruṣu tad-uṭṭaṅkanataḥ kṛṣṇas tu tṛṣṇā-lajjābhyāṃ sajjan-manāḥ sva-mānasam anv evaṃ bhāvayāmāsa-[10] hanta kim idam antarā jātam ? kaulīnaṃ khalu kaulīnaṃ janaṃ kau līnam iva karotīti man-manaḥ kañcana vicāram ācāraṃ ca na sañcarati | lokaś ca śokaṃ prayāsyatīti nija-vargyam anu duḥkhaṃ pāṇi-sargyaṃ svayam evākaravam | tatḥ kiṃ karavāṇi ?
[11] punaḥ sa-praṇidhānam idaṃ vivinakti sma-nedam anācāram iva pratibhāti | bhāti hi mama cittam anena | na tu mlāniṃ yāti |
[12] punar api ca parāmamarśa-tāḥ punar mama parāṅganā evānubhūyante, na tu parāṅganāḥ | tasmād bhaved atra viśeṣaḥ sandarbha-viśeṣaḥ | yam eva khalv aham iva loko' py ayam anirṇīya nūnaṃ garga-durvarṇanayāsmad-apayānaṃ nirṇīya ca śīrṇībhavan śaṅkayā saṅka-sukatām urīcakre yena cāmūr api nūnaṃ svaṃ dhik-kurvanti | yathā-
vraje jāter jātā vraja-jana-samāna-prakṛtitā
tataḥ kṛṣṇe premā tam anu sahasā taṃ prati gatiḥ |
tatas tatrāsaṅgas tam anu viparītaṃ kim api tat
tato vyaktaṃ tac ca praṇaya sakhi dhik kiṃ nu karavai

1.33.8

iti |
[13] atha taṃ parāṅganā-pārāṅgana-vicāra-garbhaṃ sandarbhaṃ punar asmin nija-nijābhilaṣita-kallola-lola-mat-prema-kallolinī-vallabhe mad-aṅga-saṅgata-marul-lavenāpi velati vallavāvalaye na samyag anusandhātuṃ sandhāṃ labhamahe |
[14] kiṃ ca yadi ca vāstavatayā na vidyate doṣas tathāpi tat-kathāpi prathayati mama saṅkocam iti vrajād vyavadhātum ivāvadadhāti me citta-vṛttiḥ | [15] tad etad vyavadhānam eva cāyatām āyati-śuddhiṃ vidhāsyati | [16] ṛṇa-vraṇa-kalaṅkānāṃ kāle lopo bhaviṣyatīti nyāyena mama samyag-anusandhānena teṣām lokānāṃ paścāt-tāpam anu sad-upadeśa-grahaṇena ca |
[17] atha tad etad vibhāvya punaḥ sodvegaṃ vibhāvayāmbabhūva-
hā goṣṭhaṃ vipinaṃ paśūn vraja-janaṃ dāsān sakhīn preyasīs
tātaṃ mātaram apy aho katham amūṃ hāsyāmi rādhām api |
māṃ yāny aṅga vinā kṣaṇaṃ katham api prāpsyanti nātma-sthitiṃ
yāny antar-jvalana-prabhāni vidadhat prāpsyāmi dāha-prathām

1.33.9

[18] punar vibhāvyātmānam uddiśyāha-
antaḥpurīyasi vaneṣu sakhīyasi tvaṃ
vanyān mṛgān nija-tanūyasi gopa-rāmāḥ |
dṛṣṭaś cakora-nayanābhir amūbhir indu-
darśaṃ kathaṃ vahasi kṛṣṇa paratra tṛṣṇām

1.33.10

[19] punaḥ preyasīr anusandhāya-
yasminn āropitā hārās tāsāṃ hanta mayā hṛdi |
sāmrājyaṃ hā kariṣyanti tasminn apy asra-bindavaḥ

1.33.11

[20] tatra ca śrī-rādhām anusandhāya hanta hanteti procya punar āha-
hā candra-drava-yuta-candanena siktā
rādhāyāṃ tanu-latikā mayā sahārdam |
saiṣā mad-virahaja-locanodagāhā
mlāsyantī pratapati sampratīha māṃ ca

1.33.12

yā pūrvam upalabdhāsīn nava-candra-kalopamā |
vahneḥ śikheva sā jātā rādhā dandagdhi hṛn mama

1.33.13

rādhā prema-prādhvam atrāgato' haṃ
hā prādhvaḥ śyāmāśu so' haṃ kathaṃ vā |
tasmāt prādhvaṃ kṛtya dhī-vṛttayo' sminn
eva prādhvaṃ kutracin nāparatra

1.33.14

[21] iti kṣaṇaṃ bāṣpāyamāṇekṣaṇatayā tūṣṇīm āsīt | punaś ca tathā tathā bhāvana-vrāte jāte-hanta hanta katham aham aho klībamānaḥ punaḥ śoka-prapañcam añcāmi yataḥ samprati bhiduraṃ cittaṃ na vidūratāṃ vindeta iti vicintayati sma |
[22] tad evaṃ sāvadhānaṃ sahasā rahas tad vimuñcan sahacara-sahacāritām āpannaḥ, kintu nātiprasannatayā etad anantaram udantas tu prātar eva prathayiṣyāmi iti sa-gadgadaṃ gaditvā snigdhakaṇṭhaḥ sa-madhukaṇṭhaḥ sva-vāsasā vadanaṃ vasānaḥ sa-śabdaṃ rudann alabdha-tad-avasānaś ciram āsīt | cirata eva tu tasmād viramya śrī-rādhā-mādhavādīn api sva-sādhāraṇān adhigamya tad idam avādīt-
sukyākurvanta evādhvaṃ tad idaṃ sukham ātmanaḥ |
kathāgataṃ tu tad duḥkhaṃ kathakānena bādhatām

1.33.15

iti |
[23] tad evaṃ tayoḥ sadanam āsannayoḥ śrī-rādhā-mādhavādayaś ca punaḥ svapna-labdham iva tad duḥkhaṃ sukha-paryavasānam upalabdhaṃ vidhāya yathāsvam āvāsam āsādayāmāsuḥ |
[24] atha prātaḥkathāyāṃ snigdhakaṇṭha uvāca-tad evaṃ kaṃsa-gṛhyānanyānanyāya-bhājo nigṛhyārvaveśi-keśi-vadhāt pūrvam ahar-mukhe cālita-cakṣur-aravindaḥ śrīmān govindaś cetasi cintitavān-prāyaḥ sarva eva hiṃsitāḥ kaṃsa-pakṣīyāḥ keśī cādya śvo vā patiṣyati | kevalaṃ kuvalayāpīḍaḥ karī varīvarti |
[25] anye labdhāntare tat-pradhānatāsv avyapekṣatayā na tatra mama gantavyam asti | yataḥ pitṛ-mukhāvṛtakaḥ khalv aham, na tu svatantra-mantraḥ | kintu yogyaṃ vyājantaraṃ mṛgyate | bhavatu, yathāprāptaṃ tat samāptavyam | tad alaṃ tac-cintanam anena |
[27] tad etad vicārya ca-hanta hanta tatra prayāne ca jāte na jāne kiyān kārya-paryāyāvarodhaḥ syāt iti | kathaṃ vrajaṃ vinā samayaṃ gamayiṣyāmi iti | [28] punaḥ sāsraṃ cintayāñcakāra-
vinā māṃ tātaḥ prāg na pibati jalaṃ sā ca jananī
vinā mām ucchvāsān visṛjati batāsūn iva muhuḥ |
yathā tau hā tadvad vrajam anugatā viśva-janatā
tad āstāṃ tiryañco' py ahaha hṛdi śalyaṃ vidadhati

1.33.16

[29] tad idaṃ cāgrajam api vedayitum utsahe | yataḥ-
duḥkhāyate pumān kaścit kaścid vā yaḥ sukhāyate |
pūrvasmin na dayālutvaṃ parasmiṃs tu dayālutā

1.33.17

[30] tad evaṃ prātar vicāram ācārya tadaiva daivata āpatitaṃ keśinaṃ ca mṛtyuṃ prāpayya gocāraṇāya caraṇa-caryayā vanaṃ sañcarantaṃ śrīkāntaṃ kvacid ekanta-gatayā harṣitaḥ śrīmān devarṣiḥ sapadi sākṣād āsedivān | sa cāsannam āgaccantam accha-paricchadaṃ śrī-nāradaṃ dadarśa |
[31] dṛṣṭvā ca gīrdevatā-deham ivākṣara-rūpatāṃ dharantaṃ
gaṅgā-pravāham iva viṣṇupadād avatarantam,
kailāsam iva vaiṣṇava-lakṣa-śiva-mūrtiṃ,
nija-yaśaḥ-stomam iva vividha-gāna-kṛta-karṇa-pūrtim,
kṣīra-nīra-nidhi-m ivāntarvāsita-nārāyaṇaādi-nāmānam,
amanda-kalā-sāndra-candramasam ivāntaraṅgatayā dhṛta-kṛṣṇa-dhāmānam,
śārada-nīrada-samudāyam iva śarma-netrāpy adhārā varṣantam,
bhakti-viśeṣāsakti-vyakta-nija-bhakta-prahāsam iva kṛta-harṣantaṃ parāmamarśa |
[32] sa ca tam evaṃ dadarśa-sadācaraṇa-suṣṭhutāyāṃ sādhu-padmavat,
sadāśeṣa-sukhada-pada-pṛṣṭhatāyāṃ kṛta-tad-vidha-tanu-śrī-kamaṭhavat,
jaṅghāla-sat0kaṭaka-śobhitāyāṃ vijaya-dhvajavat,
sahajānūru-nāma-śastatāyāṃ garutmata-stambhavat,
kākudmatavitatatāyāṃ nija-vraja-taṭavat,
śubha-śobhāvalagna-prahlādakatāyāṃ narasiṃhavat,
bhuvana-kamala-ramaṇīya-nābhitāyāṃ sarovaravat, nārāyaṇavad vā,
vara-guṇa-rasanāpītāmbaratāyāṃ navya-ravy-aṃśuvat,
santatam udara-śvasana-calatāyāṃ pippala-dalavat,
hṛdayaṅgama-svarṇa-rekhā-śrī-kaṭāyāṃ nīlamaṇi-nikaṣa-paṭṭavat,
sad-guṇa-ratnālaya-hṛdayatāyāṃ ratnākaravat,
maryādā-paryāpaṇa-bhujatāyāṃ jiṣṇu-ratnārgalavat,
aṅgadādi-labdha-praveṣṭatāyāṃ kauśalyā-garbha-maṅgalavat,
rocamāna-mudrākaratāyāṃ kalpa-vallī-pallavavat,
samutkaṇṭha-svara-rūpatāyāṃ pāñcajanyavat,
dvijatārādhirāja-dāsyatāyāṃ dvija-rājavat,
nāsayā śuka-mukha-sakti-jetṛ-śobhitāyāṃ svayam eva yadvat,
nija-satya-vrata-bhakta-rocana-vilocanatāyāṃ navīna-divya-mīnavat,
candraka-śobha-keśa-nirmāṇatāyāṃ sanīradāgama-samaya-nīradavat,
makarāṅkālaṅkṛta-śravaṇatāyāṃ makaradhvajavat,
sarvadā sarvatrāmṛta-varṣi-śiti-mūrti-kṛta-pūrtitāyāṃ punar amṛta-raśmivat,
rohiṇī-yaśodā-nanda-nandanatāyāṃ rauhiṇeyavat,
narasiṃhatā-saṃhita-saṃhananatāyāṃ pnuar narasiṃhavat,
muhur apūrva-māna-rūpatāyāṃ punar mīna-mahīnavat,
paṭiṣṭhatā-vighaṭita-bali-gariṣṭha-bhāvatāyāṃ vāmana-devavat,
utpatha-vṛṣalāñchita-vṛṣa-nindakatāyāṃ jina-nandanavat,
payorāśi-nimajjad-uddhara-gotra-samuddharaṇa-dhūryatāyāṃ punaḥ śrī-kamaṭhavat,
dharaṇī-dhara-hāri-vihāritāyāṃ vārāhāvatāravat,
kṛtavīrya-jāta-durjana-kṣatra-kṣapaṇatāyāṃ bhārgava-rāmavat,
bhāvi-kālayavana-saṃyamanatāyāṃ viṣṇuyaśas-tanayavat,
lakṣmaṇa-carita-racita-pracura-sukhatāyāṃ punaḥ śrī-rāmacandravad iti |
[33] tad evam aikarūpya-śleṣeṇa śabda-śleṣeṇa ca mithaś cintita-sad-upamānayor anayoḥ śrī-devarṣir amuṃ śrī-harṣi-śrī-nidhānaṃ veda-pārāyaṇataḥ stūyamānaṃ vidhāya vīkāśaṃ nivedayāmāsa-
śamitaḥ śamito yena dānavo' sau sadānavaḥ |
sa paro' paratāṃ yātaḥ sodayo' nudayo bhavān

1.33.18

avilambena ye ḍimbe hasatāhasata tvayā |
te sarve pūtanāpūrvāḥ pūnāḥ pūtāś ca sarvataḥ

1.33.19

guṇair aguṇatāṃ yātas tvam asau nandanandana |
bibharṣi vasudhāṃ citraṃ sthitvāpi vasudhopari

1.33.20

śaśadhara-mūrtiḥ śuklā gaṅgā-viśadā sarasvatī śyenī |
kīrtis tava tu bakāntaka śubhrā sarvaṃ karoti śubhrābham

1.33.21

tvat-kīrtyā śvetitaḥ kaṃso' py etat kṛṣṇa mṛṣoditam |
tat-sparśas tasya nāsty eva kintu tad-bhīti-vaikṛtam

1.33.22

[34] tad evaṃ sthite tu kiñcin mama nivedanam asti, tathā hi-
premā vaśayati sarvaṃ khalv iti na mṛṣā prasiddhir udbhāti |
kṛṣṇa tvam api sa yasmān na bhajasi pūrvāparānusandhānam

1.33.23

tasmād vimana-sama-dhiyaṃs tvām aham āgacchamācchannam |
tāṃ smārayitum avaśyaṃ yā sambhavitā bhaval-līlā

1.33.24

loke' smiṃs tava bhaktā bahavaḥ kramaśaś ca te pālyāḥ |
tasmād avaśyam udiyuḥ paurvāparyeṇa tā līlāḥ

1.33.25

keśinaṃ ditijam aśva-veśinaṃ
yo jaghāna sa bhavān athābhavān |
tān vidhātum aparān satāṃ parān
uccakaiḥ prabhavitākhilāvitā

1.33.26

tathā hi-
keli-mātreṇa te daityā yad-bhidelimatāṃ gatāḥ |
pacelimas tena tāpāt kaṃsaḥ pradhvaṃsam eṣyati

1.33.27

krūraḥ sa netuṃ sadyas tvām akrūras tu prahāsyati |
tvaṃ ca mātrādikaṃ hitvā yātrāṃ taṃ hantum āpsyasi

1.33.28

[35] atha sa-vaivarṇyaṃ nirvarṇya tathāvasthitavati tasmin bhāvāntaram ṛṣir udbhāvayann uvāca-tataś ca sujana-roṣṭāraṃ kaṃsaṃ kroṣṭāram iva roṣitāsi, yataḥ-
kūpa-maṇḍūkavat kaṃsaḥ kaṇḍūtiṃ khaṇḍayan nijām |
tvat-karkaśa-bhujābhogi-saṅgharṣaṃ labdhum icchati

1.33.29

[36] yaṃ khalu mātari-puruṣaṃ puruṣottarmas tvam iha jīva-grāhaṃ grhīṣyasi | samūla-ghātaṃ haniṣyasy akṛta-kāraṃ kariṣyasi, kara-grāhaṃ gṛhṇaṃś ca viśrānti-paryantam aśrānti-vikramatayā virkakṣyasi |
harṣadbhiḥ pāṇi-karṣaṃ niṣkarṣaṃs tama anekapam |
drakṣyase puṇḍarīkākṣa tvaṃ vyaktaṃ haritāṃ gataḥ

1.33.30

[37] tatra saṅkṣepārtha-nikṣepaś cāyam-
akrūraṃ dvāra-mātraṃ vidadhad atha bhavān vṛṣṇi-dhiṣṇyāni gatvā
bhuṅktvā traiyakṣa-cāpaṃ sapadi kuvalayāpīḍakaṃ pīḍayitvā |
mallān hatvā paraśvo danuja-jani-tanuṃ kaṃsakaṃ dhvaṃsayitvā
rājyaṃ dattvograsenaṃ prati nija-janakau mocayiṣyaty avaśyam

1.33.31

[38] atra paurāḥ paurāṇikīm iva gāthāṃ gātāraḥ-
unmīlan nīla-śubhrāruṇa-kamala-jitī khañjana-dhvaṃsi-līlā-
cāñcalye siṃha-saṅgha-pramathana-madatā-vyañjinī yasya netre |
ceṣṭā durduṣṭa-vṛnda-praśama-paṭu-kalā-kalpinī majjayantī
pīyūṣe sajjanālīr nava-vayasi varā śyāmalaḥ kaḥ sameti

1.33.32

[39] kṛṣṇaḥ svagatam uvāca-ugrasenāya rājyaṃ dāsyāmīti yuktam eva khalūktam | yato mama vrajāgamanam eva ramaṇīyam | [40] prakāśaṃ cāha sma-tatas tataḥ ?
[41] ṛṣir uvāca-
grāmyāḥ paurā nṛpālāḥ sadasi nabhasi tu svarga-saṅgīta-vijñā
devā devādi-nāthā vidhi-śiva-vidhijās te vayaṃ ca stuvānāḥ |
rakta-tyag-danti-danta-cchavir avikara-bhāgaṃsakau lūna-mallau
drakṣyāmo bhrātarau vāṃ kavalita-balavat kaṃsakaṃ tvām apīha

1.33.33

[42] tatra malla-sabhā-gatānām idaṃ kolāhala-kutūhalaṃ bhavitā-
kim idaṃ śyāmalaṃ rūpaṃ madhuraṃ raudram eva vā |
strī cāstrī ca na yad divyaṃ vastram astraṃ yathāyatham

1.33.34

[43] pāpa-kaṃse cāpavargam ite-
vadhārhasyāpi kaṃsasya strīṇāṃ dṛg-vāri-bindavaḥ |
dharaṇyāṃ nipatiṣyanti drāvayiṣyanti hṛt tava

1.33.35

[44] kṛṣṇa uvāca-hanta tau mama nija-janakāv iti bhavatā kāv uktau ?
[45] ṛṣiḥ sa-hāsam uvāca-
prāg ayaṃ vasudevasya kvacij jātas tavātmajaḥ |
vāsudeva iti śrīmān abhijñāḥ sampracakṣate ||[BhP 10.8.14]
[46] kṛṣṇaḥ sāścarya-smitam uvāca- tatas tataḥ ?
[47] ṛṣir uvāca-vasudevādayas tu naṣṭaṃ cintāmaṇim iva spaṣṭaṃ vindamānās tvāṃ hātuṃ na hi sahiṣyante | [48] tava ca tad-anurodhāya yadūnām itas tataḥ palāyana-samavāya-dūnānām avarodhāya ca niścita-cittasya katicid vāsarāṇi bhaviṣyanti | [49] tvad-anuṣaṅgatas tatra saṅgatā tad-apekṣitī-kṛtya vraja-kṣiti-pati-prabhṛti-vraja-janatāpi śākaṭa-vāṭa-paṭa-nivāsam asatsyati |
[50] tathāpi cirataḥ kaṃsa-prathita-vyathatayā prāpta-vitathatāyāyadu-rāja-rājadhānyāḥ sphurad-ugrasenenāpy ugrasenena duḥsamādhānaṃ samādhānam | svayaṃ bahu-praṇidhānata eva syād iti kṣaṇam api kṣaṇam alabhamāś cirāyamāṇe nija-vraja-prayāṇe vicārya rāmeṇa sama aikacarya-caryayā svajana-vraje vraje virājamānaṃ vrajeśam upavrajya svasya vrajāgamanam avaśya-kāryatayā nirdhārya vrajam eva vrājiṣyasi |
[51] kṛṣṇa uvāca-hanta ! te kiṃ tyajanta eva mām āvrājiṣyanti ?
[52] ṛṣir uvāca-
nandādayas tava paraṃ mahatāgraheṇa
prāpsyanti goṣṭham atha tad-vapuṣātmanā na |
dṛśyaṃ bhaved vapur iti sphuṭam asya tasmin
saṅkocitā samucitā na tu tadvad ātmā

1.33.36

[53] kṛṣṇa uvāca-hanta kim ahaṃ vakṣyāmi ?
[54] ṛṣir uvāca-tatrabhavatā tad idaṃ saṅgīrṇaṃ gīrṇam ācariṣyate-
yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca sneha-duḥkhitān |
jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham ||[BhP 10.45.23] iti |
[55] tad idam eva bhavad-āśvāsanaṃ teṣāṃ viśvāsya śaśvāyamānatām ācariṣyati |
[56] kṛṣṇa uvāca-kadāham āgamiṣyāmi ?
[57] ṛṣir uvāca-yadā suhṛdāṃ hṛdayaṅgamaṃ sukham utpatsyate |
[58] kṛṣṇa uvāca-tac ca kadā ?
[59] ṛṣir uvāca-teṣāṃ sukhasyotpattaye tu dūraṃ vyāptum unmukhaṃ bhavitā |
[60] kṛṣṇa uvāca-aho bata ! viyatīva kiyatī vyāptis tatra ?
[61] ṛṣir uvāca-tat-tat-kārya-jālataḥ kāla-kṣepaaṃ kṣepayaty api bhavati yāvat kaṃsa-pakṣa-lakṣa-vidhvaṃsanaṃ, yāvad-bhavat-putrādi-vicitra-sampad-gaṇaś ca sampatsyate |
[62] kṛṣṇa uvāca-aho mahātman! mahad vyasanaṃ khalu mayi nyasanam āyāsyati | yatho dīrghasūtratā mama bandhanāya nirbandham āpatsyate |
[63] ṛṣir uvāca-mā tāpam āpadyatha, bhavataḥ svabhāva evāyam, yat kadācid antraṅgāṇāṃ parivāra-saṅghānāṃ sukha-bhaṅgaṃ svāṅgānām iva viṣahya bahiraṅgāṇāṃ duḥkha-bhaṅgaṃ karomi |
[64] kṛṣṇa uvāca-bhavatu, bhāvi-kathā prathyatām | tatra madīya-durvṛttatām ayaṃ vraja-duḥkha-vṛttaṃ tāvad āstām, pura-vṛttaṃ purastād anuvartyatām, yenāham uparaktas tatra niṣpratibhatāṃ vyaktam āpsyāmi |
[65] ṛṣir uvāca-sāmprataṃ tava gāyatra-vratam eva sa-gargeṇa vasudevādi-yadu-vargeṇa prathayiṣyate | yatra ca vrajataḥ karṇī-rathārohiṇī rohiṇī ca tatra neṣyate, na tu vraja-janaḥ kaścit | kṣātra-vidhāna-pātratayā tan-nirmāṇe tasya nirmāṇa-duḥkhaṃ duḥkhanana-mūlaṃ bhavitā iti |
[66] kṛṣṇaḥ svagatam idam adhigatavān-hanta prasaṅgatas tad-duḥkham evāsaṅgaṃ labhate | man-mātṛ-saṅginī hi sā rohiṇī kathaṃ tad-bhaṅginī bhaviṣyati iti |
[67] tataḥ kathāntaraṃ pṛcchāma iti spaṣṭaṃ papraccha-tatas tad-vratācārānantaraṃ kintarām ācariṣyāmi ?
[68] ṛṣir uvāca-tataḥ sāndīpani-sandīpita-vidyā-sabhām avantīm āsādyānavadya-vidyā-samudāyāya bhrātarau yuvām akātarau sa-brahmacāritayā gaurava-saṅkulatayā gauravaṃ kulam eṣyatha | yatra sakṛn-nigada-mātreṇa sarvāṃ vidyām adhīyantau dhārayantau ca sarvataś camatkāram arpayiṣyathaḥ | yatredaṃ sakhedam upaślokayan mahāṃl loka-saṅghaḥ parasparaṃ savismayam ālokayiṣyati | yathā-
aṅgaṃ pallava-komalaṃ prabhavanaṃ lakṣmī-parārdhāśritaṃ
sevyatvaṃ sama-sevakāyuta-mano-rājyābham udbhrājate |
yasya śrī-ramaṇasya so' pi nitarāṃ vāgīśvarī-lobhano' py
ācāryāṇy upadiṣṭa-kāṣṭha-ghaṭanaṃ śarma-śriyā nirmame

1.33.37

[69] tad evaṃ catuḥṣaṣṭhi-mātraikr aho-rātraiḥ sarvāsv api kalāsvadhītinā bhavatā guru-patnī-bhikṣita-pañca-jana-bhakṣita-tat-putrānayana-maya-dakṣiṇā-nivedane cedaṃ lokā vyativedayiṣyante | yathā-
vastv asti yat tad gurave pradīyatām
adurlabhaṃ ced athavā sudurlabham |
naṣṭaṃ vapur yad gurujasya tad vapuṣ-
mantaṃ yamāt paśyatam ānināya saḥ

1.33.38

tataś ca-
yamād api samānetā gurv-apatyaṃ tvayā yadā |
vivaderan mukhe tarhi miryeran narayo hṛdi

1.33.39

[70] kṛṣṇaḥ svagatam-na jāne, janena tad varṇyamānam ākarṇya niravalambatāṃ saṃvalamānānāṃ mayy anukampā-sampātavatām ambādīnāṃ kā daśā bhavatā yā samprati ca mama hṛt-kampāya sampadyate | [71] bhavatu, prastāvāntaraṃ vistārayāmaḥ iti spaṣṭam ācaṣṭa-bhagavan ! ko' sau pañcajanaḥ ?
[72] ṛṣir uvāca-jaya-vijayavat kasmāccit kāraṇāc-chaṅkhāsuratāṃ prāpto' sau prasiddhaḥ śaṅkha-viśeṣa eva | tvaṃ ca tad-aṅgam ādāsyase | kintu-
yadā yadā dhmāpayitā bhavān daraṃ
netre tad-ārdre iva te bhaviṣyataḥ |
labdhaṃ yaśodā-stana-pānajaṃ sukhaṃ
kṛpā-bhareṇa smaraṇa-prathāvataḥ

1.33.40

[73] kṛṣṇaḥ sodvegam uvāca-etad vastūddeśaṃ vinā kathāntaraṃ prastūyatām |
[74] ṛṣir uvāca-kiñcid anyad alpaṃ śrūyatām | vitta-vidyas tvaṃ mathurāyām āgata-mātraḥ śrīmad-vrajāya kṛta-yātras tatratya-pitrādibhiḥ kṛta-saṅkocanas tad-ājñā-laṅghanaṃ nāyatyāṃ maṅgalam iti racita-vicāratayā carita-śocanaḥ svānukūlya-kaivalya-lasad-uddhavam ativinītam uddhavam evābhinītaṃ matvā vraja-janānām āvijamānatā-jananāya niyojayiṣyasi | teṣāṃ saṅkocata eva na ca vraja-janam ātmopahṛtam āhariṣyasi |
[75] te hy evaṃ rahasyaṃ maṃsyante, kṛṣṇasya vraja-mātra-tṛṣṇasya vraja-deśe praveśe punar lambhanaṃ vipralambhataḥ stambhanam eva lapsyate | vraja-janasyātra praveśaś ca tathāveśa eveti | atha vraja-janaḥ sa ca svayam api nayāsyati | jñātīn vo draṣṭum eṣyāmaḥ [BhP 10.45.13] iti rahasya-tvad-vacanasya bhavadbhis tu nāgamyatām iti svārasya-bhaṅga-prasaṅgaḥ syād iti |
[76] tathā svārasyam api tādṛśa-tan-mantraṇāyantraṇayā, na tu svatantratayā | kiṃ ca, tava cetasi yaḥ ko' py anyaḥ saṅkocaḥ samprati sampratītiṃ vinārocamānatāṃ pratipannavān asti | so' pi vraja-bhūmāv āvrajanādi-varjane sāhāyakaṃ muhur nirvāhayitā |
[77] vraja-janaṃ prati tad idaṃ tu vedavad aparatantraṃ mantraṃ nivedayiṣyasi | samprati ca bhavatāṃ sambandhe jarāsandhādibhiḥ kṛtānusandhe tatrāpi nirb andhāt kaṭakena dhāṭī ghaṭayiṣyate iti |
[78] tathāsminn uddhava-dvārā pitrādiṣu vācika-patrikā, yathā-
sambandhād vaḥ samantād aham api sa tathā yāmi taṃ vṛṣṇi-vṛnde
yuṣmākaṃ prāṇa-yogya-praṇaya-bhuvi tathaivāvanaṃ saṃvidhitse |
kintv eṣā mūrtir atra svayam api tu bhavat-pārśva-vartī mamātmā
kiṃ vā mūrtiś ca tasmin bhavati hi bhavatāṃ sphūrtir eva pramāṇam

1.33.41

kiṃ ca-
āyāsyāmīti kiṃ jalped baddhaḥ praṇaya-rajjūbhiḥ |
yena baddhas tu tasyecchām anicchāṃ cānuyāti saḥ

1.33.42

[79] śrī-vasudevādīnāṃ deva-dviḍ-upadravasya vidravaḥ khalu bhavad-abhimata eveti tu mayā matam eva |
[80] atha purastād uddhava-darśana-mātreṇa ca te parama-sukhaṃ prāpsyanti | yataḥ-
aparicaye' py avalokād bhaktaṃ bhaktaḥ piparti kṛṣṇasya |
svaramātrāt tad-gānārambhaḥ sujanaṃ pramodayati

1.33.43

[81] tataś ca tava viśleṣān nava-navārtās te tvad-vārtām eva vārtām anuvartamānāḥ śīghram iva viyanti kiyanti māsā vāsarāṇīva taṃ katicin māsān vāsayitvā paryavasāne tad-dvārā sambhāvanām evāpekṣya mudrita-mukhena svasti-mukhena sandekṣyanti, yathā-
īśvaras tvam iti so' yam asmākaṃ
uddhavaḥ samupadiśya gacchati |
putra tat tu na vayaṃ sma man-mahe
śrīśa tā kim u sute na rocate

1.33.44

kiṃ ca-
yady aho suta bhavān adhīśvaras
tarhy api sphuratu te padābjayoḥ |
prītir atra ca paratra naḥ sadā
kṛṣṇatām anu yataḥ satṛṣṇatā

1.33.45

[82] kṛṣṇa uvāca-uddhavas tu kiṃ māṃ vakṣyate ?
[83] ṛṣir uvāca-
vinā candraṃ śaral-lakṣmīr vinā puṣpaṃ madhūnnatiḥ |
vinā payodaṃ varṣā-śrīr vinā tvāṃ kā vraja-sthitiḥ ||iti |
[84] kṛṣṇaḥ sāsram uvāca-yad vraje mama vilamba-saṃvalana-kāraṇaṃ viśeṣeṇa ca varṇaya |
[85] ṛṣir uvāca-tatra bhaktaṃ bhajamānasya kavacaṃ bibhrāṇasya śatrūn nighnānasya tava vyāsaṅgāntaram api labdhāntaratām āpsyati |
[86] kṛṣṇaḥ sodvegam uvāca-hanta kiṃ tat ?
[87] ṛṣir uvāca-yat khalu vasudeva-svasrīyāṇāṃ yudhiṣṭhirādīnāṃ dhṛtarāṣṭreṇa duṣṭa-bhraṣṭa-rāṣṭrī-kṛtānāṃ pakṣasya puṣṭīkaraṇāya bhavitā | te ca tvām eva paramātiṣṭhamānā bhakta-vaśyatāṃ vāvaśyamānasya tava kaitava-rahita-bhakti-bhāja iti | yad-arthaṃ prathamatas tāvad abhijātam abhijātaṃ cākrūraṃ dūtatayā dūram āpayiṣyasi |
[88] prakṛta-vyāsaṅgaḥ punar aṅgībhūtaḥ prabhūta eva | yataḥ kaṃsa-pakṣa-nirharaṇaṃ tadāpi tvayā kṛtākṛtam eva vartsyati |
[89] tathā hi-varākeṣu kaṃsa-pakṣīyeṣu cānyeṣu tīrtha-kākatāṃ gateṣu yat khalv astiḥ prāptiś ceti tasya tatra kalatra-dvayam asti |
[90] tat punar vaidhavyenāndhībhūtam iva sva-bandhu-jana-dattānusandhībhavat-pitṛtayā dhṛtāśvāsa-nirbandhaṃ jarāsandhaṃ gamiṣyati | yatra ca-

1.33.46

MISSING!
visrasta-keśaveśādyos tayoḥ kaṃsasya bhāryayoḥ |
drakṣyanti vihasiṣyanti cāṅgāni pathikā api

1.33.47

[91] tatas tat-preraṇayā jarāsandhaḥ prāpta-jarāsandha iva kāla-rūptāvantaḥ bhavantam eva trayoviṃśati-saṅkhyābhir akṣauhiṇībhir abhiyāsyati |
tādṛśatāṃ bhṛśam avidvān kīṭaka iva kṛpīṭa-yonim |
abhiyāya cābhiyā mathurāṃ mathnann ivāvariṣyati

1.33.48

tataś ca-
indv-arka-dyota-keliṃ kutuka-kalanayā nirmimāṇāv adhṛṣyau
jārāsandhaṃ tad-andhaṃ tama iva kaṭakaṃ troṭayantau bhavantau |
ekaṃ taṃ māgadheśaṃ tama iva ghṛṇayā bāḍham utsṛjya parva-
prāptaṃ sarvaṃ sva-bhaktaṃ sva-mahasi dadhatau bhāsyataḥ śaśvad eva

1.33.49

[92] evaṃ saptadaśa-svapyati-sampāteṣv apayāteṣu kūṭīkṛta-mleccha-koṭi-traya-prakaṭa-kaṭakaḥ samahāyavanaḥ kāla-yavanaḥ prātar evātidūrataḥ sāmudra-pūra ivālokiṣyate, yena nīvṛd eva nivṛto bhavitā |
[93] kṛṣṇa uvāca-bhūri-dūratayā śātrava-pātratā-rahitaḥ sa kasmād asmākam ahitatām āpsyati ?
[94] ṛṣir uvāca-yadu-varga-vādita-gārgyārādhita-bharga-vara-sphurad-upasarga-jani-sargata eva yādava-davaṃ prati bhaya-dava-visarga-nirargale tasmin jarāsandhānusandhānād eva | sa cātrāvaśya-maraṇa-vaśatyām āpsyatīti mat-preraṇāc ca ?
[95] kṛṣṇa uvāca-kathaṃ tarhi tasya garhitasya maraṇaṃ bhavitā ?
[96] ṛṣir uvāca-garhitatvam eva tattvataḥ khalv ahitaṃ kāraṇam | prakāraṃ cāmuṃ sahāsyam udgāsyanti-
śītaṃ mahas tad anusṛtya mukunda-mūrter
mlecchādhirāḍ adhi tamaḥ-kaṭu-kīṭa-tulyaḥ |
eṣa jvalaj-jalanavan mucukunda-tejaḥ
saṅgād alaṃ valita-vismiti bhasmati sma

1.33.50

[97] atha kṛṣṇaḥ svagatam adhigatavān-na jāne yojana-śatakam ardati tasmin durdama-durjana-saṃmarde mat-pramada-satra-vraja-tulya-vrajaḥ parikṣiptatayā vikṣipta-cittaḥ kutra vā vrajiṣyati ?
[98] ṛṣis tu tad-abhiprayan prathayati sma-kāmyakataḥ paścimāyāṃ diśi giri-taṭa-gata-gariṣṭhāṭavīm aṭiṣyati | kintu bhavatā yādavānām iva vraja-bhavanānām aritas taniṣyamāṇa-santāpa-santānābhāvāya tad idaṃ cintayiṣyate |
[99] samprati śaraṇāgatatayā kṛta-mad-anusaraṇānāṃ yādavānām avanāya yuktatayā niyukta ivāsmi |
[100] tatas tatra gariṣṭhaṃ prakoṣṭhāntaraṃ vidheyam | tanta yadi govardhana-dharaṇataḥ-
tasmān mac-charaṇaṃ goṣṭhaṃ man-nāthaṃ mat-parigraham |
gopāye svātma-yogena so æyaṃ me vrata āhitaḥ ||[BhP 10.25.18]
ity anusṛtya kṛta-rakṣāṇāṃ mat-prāṇāvali-lakṣāṇām iva vrajādhyakṣāṇāṃ yady arayas te ca rayād vighna-nighnatāṃ kariṣyanti | tadā sarvam eva kharvaṃ syāt | teṣām aṭavīṣu go-koṭi-lakṣa-rakṣakāṇāṃ rakṣā ca prakoṣṭha-ghaṭanayā durghaṭā |
[101] tathā-
rahī-bhūta-marū-bhūtaṃ cakṣū-bhūtaṃ manī-kṛtam |
yasya yat tat kathaṃ tena tyajyatāṃ vyajyatām api ||
iti nyāyena tatra samprati gamanam api tatrakīya-saṅkoca-viśeṣata eva viśeṣataḥ prasahya mahyaṃ na rocate | saṅkocāntaraṃ tu tasy anāntarīyakam eva manye | tataḥ samprati sākṣān mama tatra sthitim api na lakṣayāmi, tasmāt teṣu bahiḥ-śaśvad-udāsīnatā-vinyasanam eva mayi tad-upāsīnatāyāṃ pravīṇatām ācarati |
[102] tata eva śatravas tatra mad-bahiraṅgatāyā jānānā gṛhṇīran iti |
[103] tad evaṃ vrajata udāsīnāyamānasya tava tādṛśa-cintā-mātreṇācintya-śaktyā drāg eva dūrataḥ samudrāntaḥ-purī-viśeṣasya vyaktyā tatra ca yadūnāṃ jhaṭiti prasaktyā tam urīkariṣyasi | tad-anantaram eva kāla-yavane kālavad ācariṣyasi | mucukundaṃ ca prati mukundatvaṃ kunda-sundara-danta-kandalita-manda-hāsa-maya-samaya-racana-vacana-vilāsataḥ kṛpām ullāsayiṣyasi |
[104] atha mathurām eva rāmeṇa saha sahacara-yadu-kumāra-vṛtaḥ pratigatya patyabhāvavataḥ puruṣā mleccatas tān mleccha-yodhān nidhanam eva rodhayamānas tad-amāna-dhanāni nija-rājadhānīti dvārakāṃ hārayann api mleccha-paricchadatayā manasi nācchatāṃ maṃsyase |
[105] atha punaḥ punar jāta iva sa rājā jarā-jātaḥ pūrva-pūrvavad eva madhupurīm avaruddhānas tad-dhana-hartṝṇāṃ bhartṝn yuṣmān eva pratabhigamiṣyati |
[106] tataś ca tad-dhanānām avarakṣaṇāya nija-janānāṃ rakṣaṇāya cākṣāma-śyāma-śubhra-vapuṣau parama-puruṣau kutuka-viśeṣād avyañjita-ruṣau śubhavantau bhavantau sa-dravam apadravantau tad-dharṣata iva vastutas tu tad-dharṣataḥ pravarṣaṇākhyaṃ girim ārokṣyathaḥ |
[107] āruhya ca taṃ tu druhadbhiḥ prasahya dahyamānam ujjhantāv ekādaśa-yojana-samuttuṅga-śṛṅgād utplutya bhūri-dūraṃ yuvāṃ patiṣyathaḥ | patitvā ca dvārakā-patitām āgamiṣyathaḥ |
[108] sa tu vāṃ pratāpam avidan nija-paścāt-tāpa-pāpa-pādapa-bījāyamānam abhiśāpaṃ hṛdi vāpaṃ vāpaṃ gṛham avāpsyati | gīrvāṇa-śreṇyākāśa-vāṇyā tu hasiṣyate-
mṛdhe tu vijitaṃ purā tvam asi yad-dvayenāmunā
sa saptadaśa-bārakaṃ vijita eva kiṃ tad-girā |
aho sakutuka-drave prakaṭam adya cājī yathā
jarā-suta na yad-dhruvaṃ tam adasīyamānarcchitha

1.33.51

[109] kṛṣṇa uvāca-labdha-durgāṇāṃ yadu-vargāṇāṃ balaṃ vā teṣāṃ balam eva vāvalambanaṃ vidhāya tadāpi kiṃ vrajaṃ nāvrajiṣyāmi |
[110] ṛṣir svagatam āha sma-aho tādṛśi saṅkoce' py etādṛg-asyotkaṇṭhā mādṛg-antabuddhiṃ kuṇṭhayati iti |
[111] spaṣṭaṃ tu spaṣṭaṃ kāraṇam ācaṣṭa-ekasmin kaṃse dhvaṃsite bahavas tat-sambandhi-bāndhavā jarāsandhavat kaṃsāyiṣyante, katham āgamanaṃ syāt ?
[112] kṛṣṇa uvāca-darśana-mātrārtham api na syāt |
[113] ṛṣiḥ sarūkṣa-hāsam uvāca-nahi nahi |
[114] kṛṣṇa uvāca-katham iva ?
[115] ṛṣir uvāca-vasudevādy-anujñāṃ vineti vijñāpitam eva |
[116] kṛṣṇa uvāca-tarhy āgamanam eva na bhavitā |
[117] ṛṣir uvāca-bhavitā, kintu kāla-vilambitayā | bhavāṃs tu vrajāgamanaṃ manasi-kṛtya vivāha-kṛtya-vimukhatayā sthāsyati, kintu tad api vyabhicariṣyati |
[118] kṛṣṇa uvāca-hanta kiṃ tatra kāraṇam ?
[119] ṛṣir uvāca-raivata-nāmā kaścit prācīnaḥ surājā druhiṇa-vihitatayā rauhiṇeyāya yadā duhitaraṃ vitariṣyati, tadā vasudeva-devaky-ādibhir īḍitair vivāhāya bahudhā vihitāmreḍitaiḥ kṛtaḥ sa ca prayatnas tvayā sapatna iva nānumodiṣyate |
[120] tad evam eva vāsara-śate gate kadācit kaścid udvijamāna iva dvijanmā vijane santaṃ bhavantam āvrajiṣyati | āvrajya ca sa dhanyātmā pitṛ-paravatyāś ca para-sātkṛti-maya-svabhayāvṛtatayāpāvṛtāyamānāyā bhīṣmaka-kanyāyāḥ sanyāyāṃ patrikāṃ sāpatrapam iva tvayy arpayiṣyati | tasyāḥ saṅkṣepatas tv ayam artha-vikṣepaḥ-
tava svabhāvenākṛṣṭā svasya vā tvayi keśava |
kṛṣyeya ced balād anyenāsūn madhye jahāmy aham

1.33.52

iti |
[121] tataś ca marma-spṛśā dharma-dṛśā vidharmād bhayaṃ bhāvayamānas tvam anyathā-manyamānatāṃ na lapsyase | kiṃ bahunā, vivāham api nirvāhayiṣyase |
[122] yathā ca loke kathā prathām āpsyati |
bhīṣmādri-sthita-rukmiṇī-maṇi-maya-śreṇī-viloka-spṛhāṃ
śārdūla-sthitim āśritā nṛpa-sutās tāvan madān nirmamuḥ |
yāvac-chaṅkha-nināda-garja-dalita-prāgalbhya-tat-tat-sabhā-
madhya-dhvaṃsi-nṛsiṃha-navya-taruṇaś cakre manāṅ nodyamam

1.33.53

[123] tad evaṃ paryayam āgatāyāṃ maryādāyāṃ tādṛśa-paryāyatāṃ kāścd anyāś ca dhanyāḥ kanyās tām ādhivinnāṃ praṇayan pariṇetāsi | tāś ca bhavantam antareṇa na śarīra-sthitim anusareyuḥ iti |
[124] tatra satyabhāmāṃ tāvat-pāṇau praṇeṣyasi, yatra jāmbavatīm api saṃvalayiṣyasi, yatra ca jāmbavān kukuda-mudaṃ lapsyate | tathā hi samāsena kathayiṣyanti |
prasene niḥsene nija-sahajanau divya-maṇi-bhāg-
gale siṃha-dhvaste racayad abhiśastaṃ harim asau |
yadā satrājit-tarhy anumṛtayamāṇo maṇim amuṃ
sa kanyāmṛkṣendrād alabhata sa tasmād api punaḥ

1.33.54

[125] maṇim anveṣṭuṃ cira-rātrāya kāntāraṃ gate tu tvayi parama-kānte punar nirdaratayā bhallūka-daraṃ praviṣṭe dvārakāyāṃ suṣṭhu kaṣṭam āpatiṣyati | yataḥ-
yarhītir bhavataḥ kṛṣṇa tarhītir na tu durlabhā |
akṣṇo rītistu lokānāṃ rītir eva tadā matā

1.33.55

[126] prāptāyāṃ saratnāyāṃ satyabhāmāyāṃ ratnaṃ punaḥ svasminn arpite nāragītena satrā satrājitey eva pratyarpayiṣyasi |
[127] yadā ca pāṇḍavānām uddaṇḍaṃ dāha-vṛttam atathyaṃ kathyamānam ākarṇya tūrṇam eva hastināpuraṃ prasthitau bhaviṣyathaḥ |
[128] tadā garbhe suhitas tvad-ahitaḥ śatadhanvā tu vāṃ dūragau manvānaḥ prāpta-ratnaṃ satrājitaṃ sayatnaṃ sapatnavan nihatya ratnam apahṛtya tac ca karṇaṭiriṭirākāriṇam akrūraṃ pratyapahnutya jñāti-hatyā-bhītyā kuśasthalād avagatya vidroṣyati |
[129] atha svapuram āgatya tad adhigatya tam evānupaditayānusṛtya nihatya ca maṇim asaṅgatya paścād akrūrāt pratipatya svam abhi durjanābhiśāpam ārjavān mārjayiṣyasi |
[130] kṛṣṇaḥ svagatm uvāca-
saṅgaḥ kvāyaṃ vrajasthānāṃ mad-eka-prāṇatā-juṣām |
kva vā yadūnāṃ satrājic-chatadhanvādi-śālinām

1.33.56

athavā-
bhaved yaḥ proṣya-pāpīyāṃs tasya kiṃ karma śarmadam |
yad yat karoti tatraiva snātvā kālaka eva saḥ

1.33.57

[131] spaṣṭaṃ cācaṣṭa-kathāntaraṃ prathyatām | yad-anantaraṃ goṣṭhasthā mamānantarasthā bhaviṣyanti |
[132] ṛṣir uvāca-tad apy āyāsyati śrūyatām | atha bhavatā tās tat-tad-upāyam upāyaṃsateti varṇyamānam ākarṇya mṛgayāyāṃ parītā ravi-duhitā ca tvāṃ varītā | etan nirvarṇya ca janā varṇayiṣyanti | yathā-
sūrye jīvati tat-kanyā tam anāpṛcchya paśyata |
svayaṃ vṛtavatī kṛṣṇaṃ varākī kānyakanyakā

1.33.58

[133] atha rājādhidevyā nandinīṃ mitravindāṃ svayaṃvaraṇena bhavantam anuvindamānāṃ tatra bhrātṛbhyāṃ vindānuvindābhyāṃ nindyamānāṃ yuddhena vindamānaḥ pariṇetāsi |
[134] kṛṣṇa uvāca-rājādhidevī khalv ānakadundubher bhāginīti bhaṇyate, satrājid api gotrajatayā tarhi katham idaṃ loka-garhitam arhiṣyati ?
[135] ṛṣiḥ sa-hāsam uvāca-rājādhidevyā iva śrutakīrter api sutāṃ bhadrām upayaṃsyase |
[136] kṛṣṇaḥ sasaṅkoca-locanam uvāca-tad api katham ?
[137] ṛṣir uvāca-yādava-prabhavāṇām ayam eva kula-krama-samācāraḥ |
[138] kṛṣṇaḥ svagatam uvāca-na khalv idaṃ jñāteyaṃ, kintu kāpeyam eva | tathāpi bhadram evedam æ yasmād anena sambandhena vraja-bandhavas tad idaṃ maṃsyante | nāsau teṣāṃ gotratayā stotra-viṣayatām ātmani manyate, kintu gotrānta-ramitānām asmākam eva iti |
[139] ṛṣir uvāca-mitravindām anu cedaṃ vandiṣyante-
yathārtha-nāmnā sāmnātā mitravindā sva-bandhubhiḥ |
sva-mitraṃ vindamānā yā tad-amitrān nirākarot

1.33.59

[140] bhadrām anu varṇayiṣyanti-
śrutakīrtiḥ sutā-vyājāt kīrtim eva vyajāyata |
kṛṣṇa-sātkṛtitaḥ sā tu bhadrāpy ajani viśrutā

1.33.60

[141] atha nāgnajitīm apy udvakṣyasi | yatra saptānāṃ vṛṣabhāṇāṃ yugapad bandhaḥ khalu tat-pitrā paṇa-bandhatayā sthāpayiṣyate | tatra ca-
yadā tvaṃ sapta-vṛṣabhān udditān ācariṣyasi |
tadā tvad-gopatāṃ smṛtvā bāṣpaṃ mokṣyāmahe vayam

1.33.61

[142] kṛṣṇa uvāca-hanta yuṣmabhyam api rocate khalv iyaṃ mal-līlā ?
[143] ṛṣir uvāca-āstām asmad-vārtā | bāḍham asmat-pitre' pi | yathā prārthitaṃ tad bhūri-bhāgyam [BhP 10.14.34] ity ādinā | tatra ca yā kāpi tava preyasī līlā, sā tu parama-śreyasī | yat-sambandhena bhavan-mantra-dvayaṃ mantra-rājatayā pracāritam āvābhyām | tathā hi-
nṛpo na hari-sevitā vyaya-kṛtī na hary-arpakaḥ
kavir na hari-varṇakaḥ śrita-gurur na hary-āśritaḥ |
guṇī na hari-tatparaḥ sarasa-dhīr naḥ kṛṣṇāśrayaḥ
sa na vraja-ramānugaḥ sva-hṛdi sapta śalyāni me

1.33.62

[144] kṛṣṇaḥ svagatam uvāca-sādhīyān mamānubhavaḥ | sa tu na savādhībhavitum arhati | yataś ca na svānubhava evāyam anubhāvaś ca | tan-mano nānyathā manyasva iti |
[145] spaṣṭaṃ ca pṛṣṭavān-tatas tataḥ ?
[146] ṛṣir uvāca-tad evaṃ kāvya-śreṇīr iva nānā-deśa-veśa-bhāṣā-rasair eṇīdṛśaḥ pāṇaukṛtya pūrva-pūrvavad rāginīṃ madrādhipater api kanyāṃ sanyāyatayā varyāṃ bhāryā-varyāṃ kariṣyasi | na kevalā sā, tāsām adharāḥ ṣoḍaśa-sahasra-parimāṇāś cāparāḥ |
[147] tatra madra-kanyāyāḥ pariṇaya-nyāyaṃ bhadram evaṃ varṇayiṣyanti-
atyuccair bandha -vedhyāprakaṭa-jhaṣa-tanoś chedam ākarṇya paṇyaṃ
kanyāyā madrapātuḥ kṣitipati-niyutāsādhyam ekas tu paścāt |
dūrād āgamya paścād api ca viluluve tāṃ harir yaḥ sa paścād
bhūtvā tān yuktam ārdad yudhi tad api matāgrīyatā tasya citrā

1.33.63

[148] kanyānāṃ ṣoḍaśa-sahasrāṇy uddiśya ca sahasra-vaktratām eva devatāḥ prāpsyanti |
[149] tatra dig-darśanam, yathā-
atha naraka-nikāyyaṃ nārakaṃ menire tās
tad-adhikam api taṃ tu śrī-harir manyate sma |
naraka-haraṇa-nāmāpy atra yatnātiyatnaṃ
yad akṛta yad ihāsīd vyagratā-biddha-buddhiḥ

1.33.64

[150] naraka-vadha-prakriyāṃ caivaṃ varṇayiṣyanti |
bhittvā durgāṇi kṛṣṇaḥ sasuta-mura-yutaṃ bhaumam unmukhya rājye
tat-putraṃ sthāpayitvā sura-nara-duhitur bandhanād ujjahāra |
devāmbā-kuṇḍalādyo maṇi-giri-varuṇa-cchatram uddhṛtya tac ca
pratyarpya kṣudra-vṛṣṇaḥ saha maṇi-giriṇāpy agrahīt pārijātam

1.33.65

[151] tad evaṃ tava svargastha-vighna-hantṛtāṃ tatra ca vṛtraghnaḥ kṛtaghnatām avadhāya vayam evaṃ manyāmahe |
tvām arcanti yadā svargyās tadā svargaḥ surālayaḥ |
tvāṃ nārcanti yadā svargyās tadā svargaḥ surālayaḥ

1.33.66

[152] yuktam eva tat-
ajanāśam asau naṣṭo jīvanāśaṃ nanāśa ca |
ūrdhva-śoṣaṃ sa cāśuṣyat kṛṣṇa yas tvat-parāṅmukhaḥ

1.33.67

[153] kṛṣṇa uvāca-tatas tataḥ ?
[154] ṛṣir uvāca-tad evaṃ tatra sarva-svāsthya-maya-gārhasthya-caye pratiśvastanaṃ sphurad-upacaye sati suta-sampattir api matim atītya pratyahaṃ pratoṣyate | kiṃ bahunā, bhavadvad-varṣa-ṣaṭkān anantaram eva yauvana-prapañcatas teṣām api prajātāḥ prajās tāvaty eva diṣṭe dṛṣṭa-yauvanā bhaviṣyanti | bhavān punar īdṛśatayā paraṃ nava-vayāḥ sthāsyati |
[155] tathā ca paurāṇī vāṇī-nātidīrgheṇa kālena sa kārṣṇī rūḍha-yauvanaḥ [BhP 10.55.9] iti | tac ca kṛṣṇaṃ matvā striyo hrītāḥ [BhP 10.55.28]iti ca |
[156] tatra ca kaimutyam idam avadhira-mātraāṇām anavadhikam avadhāna-nidhāna-pātrāyate | yathā-
tatra pravayaso' py āsan yuvāno' tibalaujasaḥ |
pibanto' kṣair mukundasya mukhāmbhoja-sudhāṃ muhuḥ || [BhP 10.45.19] iti
[157] etena śrīmad-vraje tu tad-atiśayāt sphuṭam eva tad-atiśayaḥ saṅgamitaḥ |
[158] kṛṣṇa uvāca-aho mahātman ! mahān ayam atyayaḥ sampraty api duratyayaṃ duḥkham arpayati | yat tāvad vilambaṃ tatrāvalambitāsmi | bhavatu, prakṛtaṃ prakriyatām |
[159] ṛṣir uvāca-śambareṇa janmata eva dyumnavat tava gṛhād apahṛtasya pradyumna-nāmnas tvat-putrasya samparāye sambandhaṃ tad-dhanana-caritraṃ vicitratayā gāsyanti, yathā-
kṛṣṇe' pi dhṛṣṇag-bhavitātra kaḥ pumān
yas tu svayaṃ yoddhum amuṃ vrajiṣyati |
yad adya jātaṃ khalu tasya jātakaṃ
hṛtvā tato mṛtyum avāpa śambaraḥ

1.33.68

[160] atha prādyumnim anu cāmnāsyanti-
ūṣāṃ bāṇasya kanyāṃ rahasi gatam ananāniruddhaṃ niruddhaṃ
yuddhe buddhā tam etaṃ drutam abhigatavān yudhyato' gryān nihatya |
brahmāṇḍa-dhvaṃsad-akṣa-jvalana-vaha-mahā-śūla-bhṛc-chūlapāṇiṃ
tat-pakṣaṃ nirjayaṃs tad-bhuja-balam alūnād yas tu tatrānyakaḥ kaḥ

1.33.69

[161] kṛṣṇa uvāca-vismayaḥ khalv ayam | yad vismariṣyāmy eva vraja-vārtām |
[162] ṛṣir uvāca-na hi na hi | sā hi tavāhite manasi rāga-mayī jāgarūkatām eva parām āgamiṣyati |
[163] hanta ! yat khalu nirantaram antargatam, tat katham antargatam iva jāyeta | kintu pūrva-nirdiṣṭaṃ gurv-anādiṣṭatā-paraṃ tasmin nirdiṣṭi-viśiṣṭim ācariṣyati |
[164] tadā ca kadācana rāmeṇa saha rahasya-vārtā tava vartiṣyate | yatra sva-gamanam anālocya rāmaṃ śaśvad anuśocya vrajasthānāṃ smṛtitaḥ pracyavamāna-bāṣpas tvayā ca tathānuśocatā procyamānas tava sandeśaṃ praveśayan māthura-vraja-deśa-praveśaṃ gopa-veśam āveśya prāpsyati | prāpya ca sa yathā kathā-viṣayas tathā samasya varṇayiṣyati-
vrajasthānāṃ rāmaḥ sva-sahaja-viyogārciṣi hareḥ
purā satyaṃ jajñe punar iha tu jātaḥ sukha-kṛtī |
yatas teṣāṃ jvālāṃ sphurad amṛta-vācā praśamayaṃs
tadīyāṃ sphūrtiṃ dṛg-viṣayam iva cakre sva-balataḥ

1.33.70

[165] kim anyad vā vinyasitavyam | tena tathā te nanditā yathā sarve' pi svayaṃ saparva-prāyatayā taṃ prārthayāmāsuḥ |
[166] tad-upabhoga-tṛṣṇayā cira-pālita-sukumāra-kaumāra-kusumānāṃ sura-vallī-samatā-suṣamāṇām iva labdha-cara-tadīya-saṃśleṣāṇām ābhīra-kumārī-viśeṣāṇām aṅgīkārāya |
[167] śrīmān baladevaś ca yathāvad eva tathā valayāmāsa | valayitvā ca vrajaṃ prati pravalitānujāgamana-viśvāsaḥ sva-preyasīr ihaiva vihāya dvārakām api niścinta iva caliṣyati | āgatya ca dvārakāṃ tvām api sāntvayiṣyati | yathā-kartavyāvaśeṣaṃ vidhāya vraja-śleṣam avāpsyati |
[168] kṛṣṇa uvāca-kiyān avaśeṣas tāvāṃś ca viśeṣaḥ kathyatām |
[169] ṛṣir uvāca-kramaśa eva prakaramaṇīyaḥ | tathā hi-vrajaṃ prati calitavati sakala-guṇa-tantre balabhadre puṇḍraka-maṇḍala-patiḥ kṛtrima-vāsudevatayā citrita-rūpas tvāṃ spardhayā vardhamāna-garvaṃ sādhu-krodha-samudbodhanam evaṃ sandekṣyati-
vāsudevo' vatīrṇo' ham eka eva na cāparaḥ |
bhūtānām anukampārthaṃ tvaṃ tu mithyābhidhāṃ tyaja ||[BhP 10.66.5] iti |
[170] pratisandekṣyanti tu taṃ yadavaḥ, yathā-
puṇḍra-keśa sa bhavān abhūd dhariḥ
kāśi-rāḍ na kim ihābhavac chiraḥ |
mitratām aśivatāṃ tathāsajann
anyathā prathitavān sa tu tvayi

1.33.71

vṛttāntenāmunā tu tvad-vṛttāntaḥ so' yam īkṣate |
kṛtāntenācireṇa tvaṃ kṛtānta iva vartase

1.33.72

iti |
[171] kṛṣṇa uvāca-tatas tataḥ ?
[172] ṛṣir uvāca-tatas tad-vadhānantaraṃ tvaṃ tu taṃ tan-mitraṃ kāśīrājam api prāptanāśī-kariṣyasi | tayoḥ śivādya-pacitir apy apacitim eva kariṣyati | tataś ca-
yadā satrāyitā tatra kāśīśa-tanayas tadā |
tasmāt kaṣṭāyamānaḥ sann aṣṭim ucciar aṭiṣyati

1.33.73

[173] atha rāmas tu dvividaṃ rāma-senāgrām agrāmaṇyaṃ vidann api haniṣyati | yathā ca kathayiṣyanti-
āśritya rāmaṃ dvividaḥ svecchayā narakaṃ śritaḥ |
iti tan-niṣkṛtiṃ kurvan rāmo' nyas tam adaṇḍayat

1.33.74

[174] śrī-rāma uddiśya ca vandi-vṛndāni vandiṣyante-
hālālohita-locane hala-bhṛti vyākoṣa-śoṇābja-yug-
gaṅgā-bhrānti-bharākarā madhukarāḥ koṭir gatāḥ kūṭatām |
kiṃ ca kṣauṇi-śaṭhā haṭād agharipos tejaḥ prasuptaṃ yaśasy
udbuddhaṃ kila vardhituṃ tad iti te vārdhiṃ gatiṃ saṅgatāḥ

1.33.75

[175] kṛṣṇa uvāca-hanta maharṣe ! bāṭa-ghaṭita-nyāyenāpi mama vraja-sambandhibhiḥ samaṃ samanvayaḥ kiṃ na bhavitā ?
[176] ṛṣir uvāca-bhavitā | yatas tad eva vṛttaṃ kramataḥ kramate sma |
[177] tathā hi-yadā rāmas tīrtha-yātrāṃ kariṣyati, yasyāś cānte bhīṣmādi-śāntatā-prānte duryodhana-vadhaḥ sampatsyate, tasyāḥ prāg yadā kadāpi sūryoparāgaḥ sāgaravat parva-garimāṇam āgantā | yaś caivaṃ varṇayiṣyate-
grasta-sūryeṇa tamasā tamasā vyāpi tad dinam |
udite hari-vaktrendau smerājani kumudvatī

1.33.76

iti |
tadā tu-
kaṃsa-pratāpitāḥ sarve vayaṃ yātā diśaṃ diśam |
etarhy eva punaḥ sthānaṃ daivenāsāditāḥ svasaḥ

1.33.77

iti | [BhP 10.82.21]
[178] śrī-vasudeva-vacanāt kaṃsa-vadhān nātivyavadhāna-kāle kuru-bhuvi suvimala-jātīyā bhāratīyāḥ prajāḥ prāyaḥ prayāsyanti | yatra yudhiṣṭhirograsenādi-saṃsaktānāṃ bhavadīya-mahiṣṭha-bhaktānāṃ samāgamaḥ parameṣṭhi-goṣṭhīm api kaniṣṭhāṃ kariṣyati |
[179] kiṃ bahunā, bhavān api tatra bhavitā | vraja-vāsi-tatir api vrajitā | yataḥ parimilanāya parasparam adhikam abhikatāṃ gatānāṃ lakṣya-mātraṃ tvad-ādikaṃ lakṣyate |
[180] kṛṣṇaḥ sāsram uvāca-tatas tataḥ ?
[181] ṛṣir uvāca-tataś ca-
yathārka-tapto jala-bindur indunā
nidāgha-dagdhaṃ vipinṃ payomucā |
viṣārditaṃ vārbhavatā vilokyate
saṅgāt tathā tvad-virahī tvayā vrajaḥ

1.33.78

[182] kṛṣṇaḥ sa-gadgadam uvāca-tatas tataḥ ?
[183] ṛṣir uvāca-tataś ca-
mātā tātaḥ pitṛ-sahacarā bhrātaro bandhu-vargā
dāsā hṛdyās tava nija-janāḥ kecid anye ca tatra |
prāpsyanti tvāṃ bhavati ca bhaviṣyanti te' nanya-cittās
teṣv āveśād bahuṣu bhavitā naika-cetā bhavāṃs tu

1.33.79

tataś ca-
tvaṃ vrajeti nija-prema gopayann iva vatsyasi |
vrajas tu sva-guṇais tatra sarva-preyān bhaviṣyati

1.33.80

tatra ca-
yadā yadā drakṣyati tāṃ bhavāṃs tadā
pūrṇaṃ samūrṇo lavitā dṛśor jalam |
bhavantam apy evam amī yathāmunā
kaṇṭhāntam antar hṛdayaṃ nirotsyate

1.33.81

[184] tad evaṃ vaiśākham ārabhya varṣā yāvad atiharṣāt tvāṃ nirṇimeṣam eva nirvarṇayantas te vraja-vāsinaḥ saṃvatsyanti | tad-ante sad-anūkaṭayā labdha-mūka-sthitiṣu śrīman-nandādiṣu teṣām ānakadundubhi-prabhṛtīnāṃ parama-snigdhāntaḥ-karaṇatāṃ vilocya jāta-putra-pautrāvalokanena kṣiti-vipakṣa-pakṣa-prāyatāvakalanena ca svasminn aviśvasti-srastitaḥ samāśvastim api vilokya sarva-ślokya-caritaḥ sahāyīkṛta-balarāmoddhava-rohiṇīkatayā taiḥ saha nija-vṛndāvana-vraja-darśanam ekānte mantraṇā-pūrvakaṃ vicintya niścintya ca śrīman-nandādīn sa-sāntvaṃ māthurān eva prasthāpayiṣyasi |
[185] idam eva bādarāyaṇir apy āha tataḥ kāmaiḥ pūryamāṇaḥ sa-vrajaḥ saha-bāndhavaḥ [BhP 10.84.67] ity ādinā kṛṣṇe kamala-patrākṣe saṃnyastākhila-rādhasaḥ [BhP 10.65.6] iti pūrvoktes tvad-āgamana-tātparyā eva teṣāṃ kāmā iti | prasthāpana-samayatas teṣāṃ viśeṣāvasthā-varṇanaṃ tu tat tad asmākaṃ buddhim āstṛṇotīty alam ativistareṇa |
[186] kṛṣṇa uvāca-asmad-avasthāṃ tu varṇaya |
[187] ṛṣir uvāca-kuru-sthalāt kuśasthalam āgatya sthitaḥ sa bhavān pāṇḍava-rājena rājasūya-mantraṇāyāsmad-dvārā nimantritaṃ sann indraprasthaṃ prasthāsyate |
[188] tataś ca satvaraṃ gatvā bhīa-prabhṛtaye dik-sīma-vijaya-yaśāṃsi dattvā bhīma-dvārā jarāsandhaṃ hatvā tat-kṛta-bandhāni nṛpa-vṛndāni mocayitvā vijitena rāja-vrajena yudhiṣṭhiraṃ rocayitvā rājasūyena yājayiṣyasi | tatra jarāsandha-ghātanaṃ, yathā-
bandhaṃ bandhaṃ yam anu mumuce taṃ jarāsandham enaṃ
hanyām addhā svayam atha yadi śravyam etan na tarhi |
itthaṃ kṛṣṇa tvam iha kalayan bhīmasenena yuddhād
dharyād daitya-prakṛtim amukaṃ ghātayiṣyasy asy upetya

1.33.82

[189] milad-artana-giri-garta-vartamāna-nṛpāṇāṃ kṛpayā mocanam, yathā-
kārāgārāndha-tāmisra-bandhād andhāyitān nṛpān |
svarūpa-dṛṣṭibhiḥ sṛṣṭa-dṛṣṭīn parikariṣyati

1.33.83

[190] rājasūyam, yathā-
nirjitya kṣitipati-maṇḍalāni pāṇḍoḥ
putrais tāny anugamitāni saṅghaṭayya |
cedīśaṃ sadasi nihatya tad-viruddhaṃ
teṣāṃ tad-viracayitāsi rājasūyam

1.33.84

yajñe tasmin nṛloko nṛpati-tad-adhipā vipra-viprarṣi-varyāḥ
svargasthāḥ svarga-pālās tridaśa-munivarāḥ kiṃ ca vedhāḥ śivāś ca |
dṛṣṭyā śrutyāpi tat tad bahuvidha-bhagavad-rūpa-vṛndasya vijñāḥ
paśyanto rūpam etat tava kim api muhur vismariṣyanti sarvam

1.33.85

[191] tad evaṃ rājasūyaṃ santānya kuntyāḥ santānān sammānya yadā dvārakāyāṃ gantāsi, tadā sādhūnāṃ śalyaṃ śālvaṃ lohamaya-vyoma-cāri-pūryā parāg eva tām āvārya dṛṣṭvā pūryamāṇa-pāñcajanyaḥ sannāti-prayatnatas taṃ deva-sapatnaṃ haniṣyasi |
tataś ca-
krudhyan krudhyat-saubha-puraṃ vyomādhva dvārakārudham |
dhvaṃsayiṣyasi tad yadvat tripuraṃ tripurāntakṛt

1.33.86

[192] atra ca gāyanti-
ūḍumbare kṛmis tāvan nijāḍambara-garvitaḥ |
yāvan na danti-dantānām antaḥ patati tat-phalam

1.33.87

[193] kṛṣṇa uvāca-adyāpi kati-vilambā vraja-bhū-gatiḥ ?
[194] ṛṣir uvāca-āyatāv evāyātā śrūyatām |
[195] tad etat procya maharṣiṇā manasi procyate sma-eṣā ca kalilokair viralair evāvakalayiṣyate | asyā hi bahirmukhān pratavaguṇṭhayitum antarmukhāṃs tūtkaṇṭhayituṃ maharṣibhiḥ parokṣa-prāyī-kṛtāyāḥ khalv asmad-ādi-saṃvādamayyāḥ śrī-bhāgavata-bhārata-pādmādīnām eka-vākyatā-karaṇata eva śakyā pratītir iti | tad idaṃ ca kiñcana mad-upadeśa-nidigdhaṃ madhukaṇṭha-snigdhakaṇṭhābhyāṃ prāpta-kṛṣṇopakaṇṭhābhyāṃ kṣīra-kaṇṭhābhyām api sva-kaṇṭhād eva campū-dvayam apūrva-racanayā sampūrṇaṃ kurvadbhyām uttara-campūttara-bhāgam añcadbhyāṃ tat-tac-chāstra-mata-vistāraṇayā prastoṣyate, tad eva samasya vicāryate |
[196] yadā śālva-yuddham udbuddham, tadā pāṇḍavānāṃ durodara-daṇḍa iti vana-parva-kathā | śālvasya tu prāṇān daṇḍayitvā madhu-pura-dvāri vakratā-caṇḍaṃ savidūratha-dantavakraḥ khaṇḍa-khaṇḍaśaḥ khaṇḍitaś ca, tenānena bhaviteti pādmottara-khaṇḍa-prathā | tad-anantaraṃ ca punar vrajāgamanam asya mahādeva-devyāḥ saṃvāda-rahasya-maye tatraiva spaṣṭaṃ niṣṭaṅkyate | yat khalu satya-saṅkalpatayānalpa-samajñā-vijñātānāṃ āyāsye iti dyotakaiḥ [BhP 10.41.17], āgamiṣyaty atidīrgheṇa [BhP 10.46.34] ity ādi-bahutarād bhagavad-bhāgavatānāṃ pratijñānusārāt śrīmad-bhāgavatenāpy udbhāvitam | na kevalaṃ pratijñā-mātraṃ tatra pratīti-pātrīkṛtam, kintu tad-āgatir apy adhigatīkṛtam |
[197] tathā hi prathame dvārakā-prajā-vacane-yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavān kurūn madhūn vātha suhṛd-didṛkṣayā [BhP 1.11.9] iti pratyakṣaṃ lakṣyate | na ca tat tu kālāntara-gatam | kurukṣetra-yātrāyāṃ hi sphuṭam asya vacanaṃ tasya tat-kālatām eva racayati | tathā hi-
api smaratha naḥ sakhyaḥ svānām artha-cikīrṣayā |
gatāṃś cirāyitāñ chatru-pakṣa-kṣapaṇa-cetasaḥ ||[BhP 10.82.41] iti |
[198] vidūrathāntaśatruvadham evāvavadhim atra karoti nānyad iti | tad evaṃ sthite tad-anantaraṃ ca labdhāntaratayā tenānena teṣāṃ prakṛti-jāgocara-prakṛti-svapadāvirbhāvanaṃ ca tatra pādma evodbhāvaitam | tad api brahma-hrada-majjana-tad-unmajjanād anantaraṃ tad-darśitavata etasya caitadīyānāṃ cābhiprāyeṇa śrīmad-bhāgavatenābhipretam | api naḥ svagatiṃ sūkṣmām [BhP 10.28.12] iti, na veda svāṃ gatiṃ bhraman [BhP 10.28.14] iti, gopānāṃ svaṃ lokaṃ [BhP 10.28.15] iti, kṛṣṇaṃ ca tatra chandobhiḥ stūyamānam [BhP 10.28.18] ity anena | ataeva skānde-
vatsair vatsatarībhiś ca sarāmo bālakair vṛtaḥ |
vṛndāvanāntaragataḥ sadā krīḍati mādhavaḥ ||
sadā sthiti-prayogaś cātra vaikuṇṭha-nāthasya dhruva-gajendrādy-artham anyatra gamanena vaikuṇṭha iva śrī-vrajendra-nandanasya mathurādi-gamanena sadā vṛndāvana-ramaṇam api na bādhyate |
[199] atredaṃ vicārayāmaḥ-
jananī-veśa-sambandhābhāsāt pūtanikāpi sā |
janaī-gatim avrājīd iti kaimutya-yogataḥ

1.33.88

upakṛṣṇaṃ kṛṣṇa-ghoṣaḥ sugo-gopaṃ tad āpsyati |
atiduḥkhaṃ duṣpratīpaṃ tad golokaṃ sa-śarma ca

1.33.89

kiṃ ca-
sāṅgaṃ yāvad vaibhavaṃ ca vrajaḥ kṛṣṇaṃ vrajiṣyati |
sa-kṛṣṇam anukṛṣṇaṃ yo dhāsyate ca sa-rāmakam

1.33.90

sadvādaśa-skandham evaṃ śrī-bhāgavatam īkṣate |
yathā-śakti-budho' nyasya śakti-prati na vidyate

1.33.91

[200] tad evaṃ vimṛṣya tu śrī-devarṣiḥ spaṣṭam ācaṣṭa- [201] yadā tvaṃ rājasūyataḥ sukhaṃ sambhūya svālaya-calanārambhaṃ sambhāvayiṣyasi, tadā vakrabhāva-cakrataḥ śakram api jigīṣur dantavakras tvāṃ kevalaṃ sarva-caṅkramaṇa-cakravalaṃ vitarkayan balena balena ca vinābhūtena tvayā kevalena gadāyuddham adhvany anivicchan madhupurīm āgantum urīkariṣyati | tām āgatya ca gatyantaraṃ cintayan man-mukhatas tava dvārakā-saṃmukha-prasthānaṃ śālva-saṃsthāpanaṃ cāsthāya sadyas tvāṃ praty eva duḥsthātmatayā prasthāsyate |
[202] tadaiva ca mano-juti-vibhūti-mayena mayā kathanayā nija-vraja-gamanāya tad evāspadam āspadaṃ kurval-labdha-manorathas tādṛśa-divya-rathaś ca tvaṃ tat-kṣaṇam eva mathurā-pura-dvāri prāpta-gati-prathas taṃ gadāvantaṃ niṣkrāmantaṃ drakṣyasi, srakṣyasi ca tvāṃ prati krāmantaṃ taṃ prati gadāṃ srakṣyante ca, pratyastrāṇīva tvad-ābhimukhyena karūṣa-mukhyena tena caidyenaiva sātma-jyotiṣkā niṣkāsya prāṇāḥ |
[203] tatra ca ślokaḥ khalv ayam-
bhīmasyāhaṃ tulya-saṃvid-gadāyā
dvandvāghāte mādhavaṃ māgadhābham |
jitvā rājyaṃ māthuraṃ sādhayiṣyāmy
evaṃ naṅkṣaty eṣa ko dantavakraḥ

1.33.92

tataś ca-
dantavakra-citā-vahni-prāye krodhe tava svayam |
vidūrathaś ca bhavitā dūrataḥ krūra-kīṭavat

1.33.93

[204] tad evaṃ dantavakraṃ vidūratham api vidūratas tadā gadā-cakra-ghātaṃ ghātayitvā sva-vacana-satyaṅkāraḥ svajana-hṛd-rujām agadaṅkāraḥ svīya-mukhānām astuṅkāraḥ śrīmad-vraja-virājamāna-rāja-kumāraḥ svaka-vraja-kulam eva bhavān mathurā-bhavān anuyokṣyate | tat tu sarvaṃ pragāḍha-bhāvam avagāḍhaṃ kurukṣetrād āgater arvāg-bhavad-āgamana-maryādābhyantarīṇa-kālaṃ kālam iva cālayituṃ punar api sudināyamānatāṃ pratipālayituṃ samprati yamunā-pārīṇaṃ jātam ity avakalayyānukāmīnena nija-divya-vimānena samuttīrya diviṣadbhiḥ kusumair avakīryamāṇaḥ sahasā tad-vāsaṃ cāsat tu mud yokṣyate |
[205] uttīrṇe ca tvayi sarvataḥ kīrṇena ninitāśeṣeṇa ratha-ghargharita-viśeṣeṇa tvad-āgamanam eva manvānās tvat-parimala-valanena tu niścinvānāḥ sarva-vidhā eva tvad-ekādhvānataḥ pradhāvanam eva tanvānāḥ śrīman-nandādy-abhidhānāḥ sannidhānaṃ vināpi śikhaṇḍi-maṇḍalavad amī mārtaṇḍa-maṇḍala-stha-megha-khaṇḍam iva divya-rathārūḍhaṃ tvām agūḍhaṃ niśāmya samya-gūḍha-pramada-bahala-kolāhalaṃ kalayiṣyanti |
[206] kalayantaś ca stambha-sveda-romodbheda-svara-bheda-rodana-vibheda-pralaya-mayatayā spandanam apy avindamānāḥ syandanād dūratas tad-avasthā eva sthāsyanti |
[207] tvaṃ punaḥ sahasā rathād avatīrya teṣāṃ pathā yathā-vīryaṃ dhāvan sakala-gīrvāṇa-vikīryamāṇa-kusumādi-vāditrādi-kṛtamānaḥ sarvathāpy asambhāvita-samānaḥ param āsaktyā sarvān api tān anarvācīna-śaktyā ca pṛthak pṛthag eva ca yugapad eva ca saṅgacchan samāliṅgaṃs tat tad aṅga-saṅgataṃ svāṅgam apii na tato bhinnam aṅgīkariṣyasi |
[208] te ca tathā śokāpanudaṃ datta-mudaṃ tvāṃ labhamānāḥ sarve janyavas tvad-ananyaṃ-manyā bhaviṣyati | [209] tathā ca gāsyate-
yadā yātaḥ kṛṣṇaḥ punar api yadūnāṃ nagaratas
tadā gopāḥ so' pi prati-nijam adhur moda-nivaham |
vyatiśliṣṭā yarhi pratijanam idaṃ nājani manāg
ayaṃ kṛṣṇaḥ kṛṣṇaḥ kim aham iti tarhi sphuṭataram

1.33.94

yataḥ-
yadvat kalyantimānāṃ sukṛta-virahiṇāṃ satya-dharmāvatāraḥ
pṛthvī-sthānāṃ mahāvagraha-hata-vapuṣāṃ varṣukābda-pracāraḥ |
ākūpāra-hradānāṃ muni-hṛta-payasāṃ navya-gaṅgā-prasāras
tadvad goṣṭha-sthitānāṃ tava viraha-rujāṃ hanta te saṅga-sāraḥ

1.33.95

[210] atha cirāya pratimāvat labdha-tvat-pariṣvaktiṣu vraja-jana-vyaktiṣu pūrvam avyaktībhāvam āpannā madhumaṅgala-pūrṇābhyarṇā paurṇamāsī sa-vṛndā vṛndā ca samam apracchannatāṃ gacchantī tu sukha-saṃmūrcchanān mūrcchām iva gatābhyas tābhyaḥ sābhyasūyam iva kramād bahir vṛttiṃ yacchantī tad-vanikāyāṃ tan-nikāyam upaveśayiṣyati |
[211] tathā ca kathayiṣyanti-
kṛṣṇaṃ madhya-gataṃ vidhāya pitarau tad-bhrātaraḥ strī-gaṇās
tan-mitrāṇi kuṭumba-saṃvalanayā cānye cirāt prāptitaḥ |
muñcantaḥ sphuṭam aśru tasya sukhadaṃ cārūpa-cāraṃ ciraṃ
vismṛtya sthagita-kriyāḥ samabhavan mūkāś ca vaisvaryataḥ

1.33.96

[212] tvaṃ tu tatra strī-kumāraṃ putra-pautraṃ kubja-vāmanaṃ dāsī-dāsam api sarvaṃ yathāyathaṃ toṣayiṣyasi | [213] dārukas tu dāruvad eva dūrasthitas tat-prema-vaśyatayā kautukam iva drakṣyati |
[214] tataś ca tatrāsīnā paurṇamāsī kupitevālapiṣyati-ahaha kim idam avidanta iva kurvantaḥ stha ? pathi pariśrāntam imaṃ katham iva na viśrāntaṃ kurutha |
[215] tad evaṃ jāta-camatkārābhyāṃ tat-pariśrama-kātarābhyāṃ mātgara-pitarābhyām ubhayataḥ sva-sva-bhajanākṛtāliṅganamaya-praṇaya-ceṣṭitaḥ sarvair eva ca parito veṣṭitaḥ sva-goṣṭha-prakoṣṭha-madhyaga-śakaṭa-ghaṭā-ghaṭita-vāṭam avāpsyasi |
[216] tataś ca te sarve bhavat-paricaryā-maya-parisaryākṛtaḥ sambharamam evācariṣyanti, na tu kārya-kramam | tathā hi-

1.33.97

MISSING!
yarhy āgantāsy aghahara cirād dvārakātas tadā te
sarve' py ete vraja-jani-janā śreṣṭha-madhyastha-nighnāḥ |
dhāvanto' pi pratidiśam aho tat-tad-ekaika-kāryaṃ
kurvanto' pi sthagita-kṛtitām eva yāsyanti hanta

1.33.98

yadyapi gopāḥ samyak paricarituṃ tvāṃ na tarhi śakṣyanti |
tad api na tat-pramadāmṛta-bhogās tvāmī sadaiva pokṣyanti

1.33.99

[217] tad ārabhya ca-
kiṃ bhoktavyaṃ kvāsitavyaṃ svapanīyaṃ kva vāmunā |
iti mātrādi-dhī-yātrā nātrāyāsyati tṛptatām ||98||
sakhāyante sukhādhīnā vismariṣyanti sarvakam |
smariṣyanti tu tāṃ tvat-kāṃ punaḥ saṃśleṣa-navyatām

1.33.100

dāsāś ca tava dāśārha punar āśāṃ sva-mūrtiṣu |
dhāsyanti sevā-sudhayā vidhāsyanti yad āplavam

1.33.101

gāvaḥ prāgvad bhavat-sphūrti-prabhāva-sthita-tad-daśāḥ |
tadvad eva sadaivāmūr dhāsyanti pramadaṃ tvayi

1.33.102

śiśavaḥ paśavaś caiva vayāṃsi ca payāṃsi ca |
ye' nye hṛdyā janā hṛdyās tava teṣāṃ tu kā kathā

1.33.103

[218] kūrmasyeva smaraṇānubhāvena tava tena tvadīyāḥ pūrvavad eva hi te sthātāraḥ | tathaiva vrajād baladevaḥ kuśasthalīm āsādya tvayi nivedayiṣyati | yathā śrī-hari-vaṃśe-
tathaivādhvaga-veśena sopaśliṣṭe janārdanam |
pratyagra-vana-mālena vakṣasābhivirājatā ||
upaviṣṭaṃ tadā rāmaṃ papraccha kuśalaṃ vraje |
bāndhaveṣu ca sarveṣu goṣu caiva janārdanaḥ ||
pratyuvāca tadā rāmo bhrātaraṃ sādhu-bhāṣitam |
sarveṣāṃ kuśalaṃ kṛṣṇa yeṣāṃ kuśalam icchasi ||[HV 83.53,55-6] iti |
[219] tad evaṃ sthite' pi tadā tava sadā vrajāvasthiti-pratītis tu teṣāṃ nātijaniṣyate | syandanaṃ tad atra tad-avastham eva sthāpitam astīty anāsthā-bhāvanayā |
[220] kiṃ ca, tava savayasaḥ pravayasaḥ pratīdaṃ pratīpam āvedayiṣyanti | priya-vayasyasya nātiasaumanasyaṃ manasy abhyasyate | yato janitānurāga-janatāsu tāsu prāg iva nānurāgaṃ jāgaram āgamayati | tāś ca tathā dṛṣṭvā lagita-duḥkha-sthagitatayā śuṣkā iva tiṣṭhanti |
[221] tad etad ākarṇayantaḥ prāpta-kadanāntaratayā vivarṇavadanānte tvan-mātara-pitarādayaḥ kātaratām avāpsyanti |
[222] tvaṃ tu jantu-mātra-citta-jñas tad vijñāya svayam eva tān vijñāpayiṣyasi-kathaṃ bhavanto nādyāpy ānandād udbhavanto dṛśyante | [223] sarve tu sagadgadaṃ gadiṣyanti-asmākam ānanda-kāraṇaṃ tvad-avadhāraṇa-padavīṃ vindata eva |
[224] atha tvaṃ vakṣyasi-bāḍhaṃ kintu yena bhavadbhiḥ sandihyate, so' yaṃ śatāṅgaḥ sāṅga-bhavat-kārya-saṅgamanāya saṅge rakṣitatayā lakṣyate | yathā vānyathā jñāpayatha, tathā prathayiṣyāmi | etad eva prāg eva niveditaṃ mayā-
yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca sneha-duḥkhitān |
jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham ||[BhP 10.45.23] iti |
[225] jñātīn iti yuṣman-madhyata evāsau vāsaḥ sambhaviṣyati, draṣṭum iti tatra ca yuṣmad-darśanam evāsmākaṃ puruṣārtha ity arthaḥ | yad vā draṣṭum iti darśana-viṣayī-bhavitum ity arthaḥ | athāpi bhūman mahimā guṇasya te viboddhum arhaty amalāntarātmabhiḥ [BhP 10.14.6] ity atra bodha-viṣayī-bhavitum itivad etad uddhavena ca bhavatsu samudbuddhaṃ cakre-
āgamiṣyaty adīrgheṇa kālena vrajam acyutaḥ |
priyaṃ vidhāsyate pitror bhagavān sātvatāṃ patiḥ ||
hatvā kaṃsaṃ raṅga-madhye pratīpaṃ sarva-sātvatām |
yad āha vaḥ samāgatya kṛṣṇaḥ satyaṃ karoti tat ||[BhP 10.46.34-5] iti |
[226] sātvatāṃ patir api pūrṇa-ṣaḍaiśvarya-sampattir api pitror yuvayor vrajeśitroḥ parama-sukha-śriyaṃ sadā svalālanā-rūpaṃ priyaṃ vidhāsyate | tatrāpy acyuta evāvasthāsyate, yatas tat tato hetor adyāpi satyaṃ śapathaṃ karoti, kurvann eva vartata ity arthaḥ | tad anenaiva nayena bhavatāṃ praṇayarṇaṃ vinayeya, na tu manāg api gamanāgastvena | tathā hi-
pitrādi-pratirūpa-rūpa-vasudevādi-pratīghātajād-
duḥkhāt kaṃsa-vināśanārtham agamaṃ śīghrāṃ nivṛttiṃ vidan |
tatrāsīt suhṛdāṃ manoratha-tatir yuddhāyatir durhṛdāṃ
caivaṃ tad-vyasanaṃ samāpya yadi ca prāgāṃ kva vā yāmy aham

1.33.104

iti |
[227] tataḥ śrī-vrajeśvarānumatyā pratyāsannāḥ sarve' pi prārthayiṣyante | evaṃ ced iha ca tava dvārakā-vad eva bahala-gṛha-bṛṃhaṇāya spṛhayāmaḥ | anyathā-karaṇaṃ tu yad asmākam adhanyatāṃ vahatīti |
[228] tad etad ākarṇya bhūmiṃ nirvarṇya tvaṃ tu tasminn asantuṣṭa iva cetasi cintayitāsi-gṛha-śabdaḥ khalv ebhir gṛhiṇī-paryāyatayā paryavasāyitaḥ | tatra ca hanta mama svāntaṃ kīdṛśaṃ vāmī vidhāsyantīti |
[229] atha punar vibhāvayitāsi-bhavatu, pūrṇa-jñāna-tūrṇa-vidhānā ca paurṇamāsy atra sarvaṃ śarma nirmāsyati, na tv anyathākarmatāṃ dhāsyatīti | vaktavyaṃ tu vakṣyasi | tarhi rohiṇī-mātā rauhiṇeya-bhrātā ca dvārakāgārād ākāraṇīyau | tāv eva sarvam arvāg-bhāvyaṃ nivedayiṣyataḥ |
[230] atha punar dāruka-sārathiṃ prati prathayiṣyasi-bho sārathe ! sarathaḥ prathamānayātyantīnatayā bhavān yadu-bhavanam āsādya sadyaḥ śrīmad-bhrātaraṃ tan-mātaraṃ ca prāpayeti | punar vicārya vakṣyasi-hanta ! tam uddhavam apy ānayeti |
[231] tatas tad-vandanāruke dāruke pavanam anuharamāṇena yānena muhūrta-mātrārdhatais taiḥ sārdham āgate tasmin vismita-manasaḥ śrīman-nandādayaḥ paramānandāśayatayā sahasā bhavad-āgamanavad eva sahasā mahasā todyamānātodya-vrajaṃ tan-nijālayam āneṣyanti |
[232] gateṣu ca dineṣu tri-catureṣu rāmādayas te vrajasthābhir ucitam eva tubhyaṃ rocayiṣyanti-
yeṣāṃ prema-guṇair yas tvaṃ baddhaḥ suṣṭhutayā hariḥ |
tasya tair viniruddhā ye kuryus te katham anyathā

1.33.105

[233] sarve ca militvā nirṇeṣyanti mānyāḥ kanyā-vicāram | kātyāyanyārādhikās tāḥ kanyā dhanyādayaḥ sanyāyatām arhantīti |
[234] rāmoddhavau tu parama-niṣṇātau kṛṣṇavaj jñātvā tūṣṇīm evāvasthāsyataḥ |
[235] tatas tad-artham ārambhe labdha-sambhede vraja-pati-jampatī pūrṇa-mano-gatī pūrṇimābhyarṇam āsādya sadyas tasyāṃ varivasyā-pūrvakaṃ sarvaṃ nivedayiṣyataḥ |
[236] sāpi vakṣyati-tad api bhadram eva, kintu varyāḥ parama-varyā rādhādayaḥ kathaṃ vā na svīkāryāḥ ?
[237] tau tu sa-vailakṣyaṃ vakṣyataḥ-kāḥ khalu rādhikādy-abhidhāḥ ?
sā vakṣyati-dhanyānāṃ vṛṣabhānv-ādīnāṃ kanyā eva |
punas tau vakṣyataḥ-sudhy-ādi-guro ! na budhyāmahe | niḥśodhyaṃ tu bodhyatām |
sā tu sa-hāsaṃ vakṣyati-yathā kātyāyany-ārādhikānāṃ kanyātvam evam anyāsāṃ rādhikādikānām api |
tau punar utphulla-nayanaṃ vakṣyataḥ-vispaṣṭaṃ kathyatām | yadi viṣaya-maye' py asmādṛśi kṛpā-viṣayatācaryate |
sā vakṣyati-bhavantaḥ khalv idaṃ nānubhavanta iva santi | yat punar adyāpi kanyā eva tā dhanyāḥ | māyā-kalpita-cchāyā-prāyā evānyatra pariṇāyitāḥ | tac ca svapnavad eva | yasmān maryādālaṅghana-paryāyatayā tā eva ca śayyādau paryavasāyante iti | kiṃ tad idaṃ kiñcana bhavantāv anu sa-vedanaṃ nivedayāmi | tās tad ekānuraktā mādṛśa-sāntvanayā param adyāvadhi dhairya-sampṛktāḥ | samprati tu tyakta-mātrātirikta-prāṇa-gātrā bhaviṣyanti | tāsāṃ tad idaṃ na kevalam aham eva vidaty asmi, kintu sarvāpi vraja-janatā | tac ca pūrvam api kiñcit kiñcid viśeṣtas tu kṛṣṇa-kṛta-vṛṣṇi-sthāna-prasthāna-gata-tad-anavasthāvasthāyām | yata idaṃ munayo' pi varṇayiṣyanti |
[238] tatra pūrvaṃ yathā-kuja-gatiṃ gamitā na vidāmaḥ; kaśmalena kavaraṃ vasanaṃ vā [BhP 10.35.17] ity ādinā | uttaraṃ tu, nivārayāmaḥ samupetya mādhavaṃ; kiṃ no ækariṣyan kula-vṛddha-bāndhavāḥ [BhP 10.39.28] ity uktvā, visṛjya lajjāṃ ruruduḥ sma su-svaraṃ; govinda dāmodara mādhaveti [BhP 10.39.31] ity ādinā, kṛṣṇa-dūte samāyāte uddhave tyakta-laukikāḥ [BhP 10.47.9] ity ādinā, gata-hriyaḥ [BhP 10.47.10] ity ādinā,
mātaraṃ pitaraṃ bhrātṝn patīn putrān svasṝn api |
yad-arthe jahima dāśārha dustyajān sva-janān prabho ||[BhP 10.65.11] ity ādinā,
yā dustyajaṃ svajanam ārya-pathaṃ ca hitvā ity ādinā ca |
[239] atra patīn putrān iti yad uktaṃ, tat khalu gauṇīm eva vṛttim anukramya, na tu mukhyām iti bhavat-praśnānukrameṇa prakhyāsāmi | tatra yady anyathā manyadhve, tary evam ācakṣmahe-narakādānīta-guru-kumāratayā jita-dharmarāja-dhāmā rājad-aghajin-nāmā so' yam etad anurakta-jano' py adharmasya kalayāpi spraṣṭuṃ draṣṭuṃ ca na śakyata eva | kintu lajjā-mātraṃ tasya tasya ca maryādā-paryāpakam iti vastutas tu na kevalaṃ rāgata eva tās tādṛśīṃ gati-mārgatāḥ kintv anādi-siddha-svabhāvatayā tad-vadhū-bhāvataś ceti mantra-draṣṭāro' pi niṣṭaṅkayanti | tad etad balarāmoddhavau ca suṣṭhu jānīta iti tāv api praṣṭavyau, anyathā tāsu tat-sandeśa-haratā tayor na deśa-rūpatām āsīdet |
[240] punas tau vakṣyataḥ-vatsaḥ kim idam anusandadhāti ?
sā vakṣyati-sa ca pūrvaṃ kiñcid anusaṃhitavān āsīt | uttaraṃ tu samyag vidann evāste | kintu samprati lajjayā nāvadhānaṃ sajjayati |
tau vakṣyataḥ-tāsāṃ tad-artha-prāṇa-jihāsāṃ kim asau jānāti?
sā vakṣyati-uktam eva samyag vidann āsta iti |
[241] yataḥ pūrvam apy uddhave tathā samudbuddhaṃ kṛtavān, yathā ca tad-vacanaṃ satya-vacasaś ca gāsyanti-
gacchoddhava vrajaṃ saumya pitror nau prītim āvaha |
gopīnāṃ mad-viyogādhiṃ mat-sandeśair vimocaya ||
tā man-manaskā mat-prāṇā mad-arthe tyakta-daihikāḥ |
mām eva dayitaṃ preṣṭham ātmānaṃ manasā gatāḥ |
ye tyakta-loka-dharmāś ca mad-arthe tān bibharmy aham ||
mayi tāḥ preyasāṃ preṣṭhe dūra-sthe gokula-striyaḥ |
smarantyo æṅga vimuhyanti virahautkaṇṭhya-vihvalāḥ ||
dhārayanty ati-kṛcchreṇa prāyaḥ prāṇān kathañcana |
pratyāgamana-sandeśair ballavyo me mad-ātmikāḥ ||[BhP 10.46.3-6]
[242] atra mat-sandeśaiḥ iti mayy āveśya manaḥ kṛṣṇe vimuktāśeṣa-vṛtti yat anusmarantyo māṃ nityam acirān mām upaiṣyatha [BhP 10.47.36] iti paryavasānair ity arthaḥ | mām eva dayitam iti, me vallavyaḥ ity atra tu viśeṣo' py asti, tasmāt tad eka-vrata-jīvana-vratānāṃ tad-bhāryāṇāṃ nānyā gatir nyāyyā |
[243] kṛṣṇa uvāca-tatas tataḥ?
[244] ṛṣir uvāca-tatas tau bhāvayiṣyataḥ | satyam asmākaṃ prakaṭatare' pi loka-dharma-ghaṭanānarha-pratikāre' pi tāsāṃ vighaṭana-duḥkhe yad adyāpi snuṣākaraṇa-spṛhā nāpayāti, pratyuta sātatyata eva tāsu snuṣābhānaṃ vibhāti | dharmānyathā-bhāve lakṣyate | yad avaśyam āyatyāṃ vidita-rahasyatām āyātīti | tad api prāpta-kālatāṃ kalayati sma |
[245] atha tau spaṣṭaṃ vakṣyataḥ-rahasyam idaṃ lokāḥ kathaṃ maṃsyante |
sā vakṣyati-māyāyāḥ svabhāva-vyāpitir iyam avyabhicāritayā lakṣyate, yad avaśyam āyatyāṃ vidita-rahasyatām āyātīti | tad api prāpta-kālatāṃ kalayati sma |
[246] yataḥ sarveṣām api sat-saṅkalpānām upari prabhavator bhavator nigūḍhā yā tad-artham utkaṇṭhā, sā hy adhunā parāṃ koṭim ārūḍhā jhaṭiti rūḍha-kāryā bhaved eva | tau vakṣyataḥ-svīyām ananya-sambandhitāṃ tāḥ kathaṃ vidanti |
[247] sā vakṣyati-pūrvaṃ sa vo hi svāmī bhavati iti durvāsaso vacanenāpi samyaṅ nāviduḥ kintu paścād viduḥ |
[248] tau vakṣyataḥ-katham iva?
[249] sā vakṣyati- uddhavena śrī-kṛṣṇābhiprāyam anuvyaktīkaraṇāt | ataevoktam-api bata madhu-puryām ārya-putro ædhunāste [BhP 10.47.21] iti |
[250] tau vakṣyataḥ-tāsāṃ śvaśuraṃ-manyādīnāṃ ye' nugatās te prāyeṇānutāpaṃ prāpsyanti |
[251] atha sā tu puruṣam iva vakṣyati-tat kim āsāṃ parama-sādhvīnāṃ mādhvīkavan madhura-snigdhatāvalitānāṃ duṣkara-taraṇa-duḥkha-bhāskara-puṣkalatāpa-śuṣkatā soḍhavyā | tathā sarva-dhurīṇatā-pravīṇasya nija-kula-dhurandharasya govardhana-dharasya durdhara-lajjā-bhāra-sajjanam anumodanīyam | vastutas tu teṣām api na sukha-bhaṅga-prasaṅgaḥ yad-dhāmārtha-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇāśayās tvat-kṛte [BhP 10.14.35] iti śrī-śuka-vacanād api | tathā ca na vacana-marmābhir ācaraṇīyam, yathā sarva-sukha-sacanam eva syāt |
[252] tad etan nirūpya sā punaḥ sahāsaṃ vakṣyati-sāmprataṃ pratataṃ kutukāntaraṃ bhavadvyāṃ kila nāvakalitam | yat khalu yuṣman-nandana ānanda-dyūte tāsāṃ patiṃmanyāṃst tat-pitrādi-paryantaṃ sarvaṃ jitavān | lajjām eva sajjan na tad-gṛham ānītavān iti |

[253] tad idaṃ guptam api kṛtam ādi-varāha-nāmā bhagavān api sva-purāṇe sākṣitayā lakṣayatīti sarvathātra nānyathā mantavyam | yathā-
dyūta-krīḍā bhagavatā kṛtā gopa-janaiḥ saha |
paṇāvahāra-rūpeṇa jitā gopyo dhanāni ca |
gopair ānīya tatraiva kṛṣṇāya viniveditāḥ ||iti |
[254] tau vakṣyataḥ-tat-pitrādīnāṃ tan-mitrādīnāṃ vā ko vyavasāyaḥ ?
[255] sā vakṣyati-te' pi mayopadiṣṭaṃ tattvīkṛtya pṛṣṭa-kṛtyās tad idam uddiṣṭavantaḥ-
aho para-sparśa-subhīru yad vapur
yat kṛṣṇasāra-praṇayaika-śarma ca |
tāsāṃ mṛgīṇām iva tat-paraṃ prati
praditsavo vyādha-manāṃsi bibhrati

1.33.106

[256] tau vakṣyataḥ- rādhikādy-ārādhikānāṃ kā vārtā ?
[257] sā vakṣyati-mat-pṛṣṭābhis tābhir apy evam ādiṣṭam-
yathā sītā-devyā daśa-mukha-kṛtārtir vipad abhūd
yathā vā rukmiṇyā vivahana-vidhiś cedipa-kṛte |
tathā rādhādīnāṃ para-gṛha-gatir yā bata vipat
kathaṃ tasyā nityā sthitir abhimatā hanta suhṛdām

1.33.107

[*9]
[*9] This verse is repeated in Uttara-campū, 31.43.
[258] tau vakṣyataḥ-atha rādhikādīnām ārtānāṃ kā vārtā ?
[259] sā vakṣyati-
deyam adhīnaṃ kārtsnyenābhivyāptyā ca tatra kṛṣṇe svam |
tad-rūpaṃ racayitvā sātipratyaya-padāni tā dadhire

1.33.108

[260] tau vakṣyataḥ-tāḥ kiṃ sākṣād anuyuktāḥ ?
[261] sā vakṣyati-atha kim ? yatas tāsāṃ marma-prakaṭana-karmaṭhatayā mayā pṛṣṭam-bho vipaścitaḥ kāścid evaṃ vadanti | tāḥ khalu kṛṣṇe prema-mātrākharva-sarvasvāḥ | premā ca balavad virodhi-sad-bhāva-milad-bhaya-prayāsa-pracchādana-paricchadatayā yathā vardhate, na tathānyathā |
[262] tarhi kathaṃ tāsām apy anyāsām iva patitayā tat-sampatti-kāmanā-nikāmam antaranuvartata iti ?
[263] tad etad ākarṇya pāṭala-paṭala-savarṇa-varṇinyas tā vara-varṇinyas tad idam avarṇayanta |
[264] hanta ! tāsām eva savirodhas tad-avarodhaḥ sambhavatā-dṛtīyamānā dvitīya-pati-bhāvanā ca, na punar anyasyāḥ kasyāścid api | yā khalu tad-avarodha-virodha-vāñchā | sā vā kathaṃ prema-prathana-mayī syād iti na budhyāmahe |
[265] asmākam yadyapy asau pārśva-gato raho-gatas tathāpi tasyāṅghri-yugaṃ navaṃ navam [BhP 1.11.34] ity eva bodha-viṣayo bhavati | kintu-
budhitāḥ paitṛka-janatā
buddhāḥ śvaśurābhimānino lokāḥ |
mānitāḥ sarve' py asmābhir
na mato dharmas tu kenāpi

1.33.109

[266] yad asmākaṃ bālyād eva tasmin nija-rmaṇatā-bhāvanāṃ dūrīkartum āgraham urīkurvanti, tasmād asmān mā sneha-peṣaṃ piṇḍhi, kintu svābhīṣṭam eva viśaṇḍhi |
[267] atha tau vakṣyataḥ-bhavatyā kim udbhāvitam ?
[268] sā vakṣyati-tato mayā hasitvā śavasitvā ca tābhyaḥ pratyāśā-mātraṃ pratyāsāditam asti | yadi bhavator icchā samṛcchate, tās tu daivatas tāvan-nija-prāṇa-valalbhasya valalbhatvneālābhāl labdha-mahā-duḥkhās tatra ca svasyānya-hasta-patitatayā jugupsitaṃ-manyatā śuṣkās tatra ca priyāpriya-viprakarṣa-sannikarṣataḥ prāpta-mano-dharṣās tatra ca nirantaraṃ śaṅkamānaiḥ patiṃ-manyādibhir maṅkṣu maṅkṣu-kṛta-nivāraṇa-bhartsanādi-nikarṣās tatas tata eva ca duḥsaha-preṣṭha-viraha-tīvra-tāpa [BhP 10.29.10] ity ādy-uktatādṛg-avasthābhyo' pi mahānurāgataḥ pīḍanād bahula-dahanākāra-kārāgāra-vasatiṃ-manyatayā nigīrṇa-sarva-kṣaṇaṃ kṣaṇam api kalpaṃ manvānāḥ samprati tadīya-mahā-viraha-vaha-samayam atītya cātmānaṃ tad-upekṣyatām
apy utprekṣya lajjā-mātra-paryavasānam āsajya ca dhik-kṛtaṃ-manyā daśamīm api daśāṃ tanvānāḥ | kiṃ bahunā, bahir-antaḥ-sukumāratāyām api kaumārata eva vyādhānubiddha-snigdha-kānana-pratyāsatty-aparityāgi-mṛgīvat prakhara-darāpāra-para-pāravaśya-labdha-vicitra-durgati-samplutatayā paśyatāṃ śṛṇvatām api hṛdayaṃ dhunvānā raso' yam iti manyamānena niṣkaruṇa-kautukena kenacid evopekṣituṃ śakyante, na punar anyena |
[269] tau sāsraṃ vakṣyataḥ-samprati tāḥ kāṃ gatiṃ matiṃ cāsādayanti ?
[270] sā vakṣyati-
kurvanti maunaṃ krandaṃ vā śūnyaṃ paśyati vartma vā |
kṛṣṇaṃ vāñchanti mṛtyuṃ vā tāsām evaṃvidhā gatiḥ

1.33.110

[271] punas tau sāsraṃ vakṣyataḥ-samprati tāḥ prati vatsasya kā vidhitsā ?
[272] sā vakṣyati-tad etat paścād api niścīyatām | yat khalu preyasāṃ premākṣemaṃ tad-bhāvanāmaya-premānurūpam eva sva-sthemānaṃ labhate | na tu svāgraha-grahilatām iti |
[273] tau vakṣyataḥ-manyāmahe tathāpy asmattaḥ saṅkocaṃ rocayiṣyati |
[274] sā vakṣyati-bhavatāṃ hṛdi sadā vidyotamānaḥ so' yaṃ tad api vetti, tasmān nitāntaṃ nānyathā kariṣyati | kiṃ bahunā, bhavad-āśravam anu sarveṣām eva saṃśravaḥ pratibhāti | kim uta tasya ?
[275] tau vakṣyataḥ-tarhi garga-niṣedha-vedhasya kā cikitsā ?
[276] sā sa-hāsaṃ vakṣyati-sa khalu līlā-naiyatyam eva tatratya-doṣatayādhyastavān | sva-yajamāna-hita-samīhita-sahitatayā, na tu parama-śubha-niveśa-veśa-rūpāṇām āsāṃ kleśa-leśa-praveśadā sadeśatā sambhavati |
[277] tau vakṣyataḥ-sampraty asmābhiḥ kim iva sopānam upeyam ?
[278] sā vakṣyati-sopānaṃ mayā copeyam, bhavadbhis tu sarva eva vraja-janā bhojanāya praṇayena nimantrya nimantryantām | tarhy antaḥ-paṭī-kṣepān naṭīnām ākāra iva tat prakaṭībhaviṣyati |
[279] tau vakṣyataḥ-yathājñāpayanti vijñānācārya-varyāḥ |
[280] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ?
[281] ṛṣir uvāca- tataḥ sā pratyakṣata eva tāv abhi bahulam abhivadantī gṛhāya prahāpayiṣyati |
[282] atha kathakasya manaḥ-kathā-tataś ca pūrṇimā manasi viviveca-śrī-kṛṣṇa-līlāyām anādi-siddhaṃ śrīmad-bhāgavatam eva mukhyaṃ pramāṇam |
[283] tatra yā khalu rāsa-yoge yoga-māyām upāśritaḥ [BhP 10.29.1] ity anena nitya-vyakti-svarūpa-śakti-vṛtti-viśeṣakā yā yogamāyā tan-nirvāhakatayā bādarāyaṇinā samudīritā, sā punar aham eva | tatra tena rāsaṃ prakāśaṃ parīkṣit-pariṣadi varṇayitvā tatra prāptam avarṇa-tritayaṃ nirasya rasyatayā samāhitam | tathā samprati vraje' pi tat-prasaktam iti jñātvā mayāpi samādheyam | tatra tejīyasāṃ na doṣāya [BhP 10.33.29] itivad atrāpi yadyapi narakād ānītā ity ādinā tal-lepa-sambhāvanāpayāpitaiva |
[284] atha para-dāra-vāra-samāhāra-kāraṇān ācāraś ca yathā gopīnāṃ tat-patīnāṃ ca [BhP 10.33.25] ity anena yaṃ parihāram āpitas tathātrāpi tāś ca na kevalaṃ rāgata eva tādṛśīṃ gatim āgatāḥ ity ādinā tāsu tadīya-nityāṅganā-bhāva-vyaṅgataḥ sa ca sāṅgī-kṛtaḥ |
[285] tathāpi nāsūyan khalu kṛṣṇāya [BhP 10.33.37] itivad asūyābhāsavattayā sambhāvitās tat-patiṃ-manyāḥ samādhātavyāḥ | tac ca tad-rahasyaṃ pūrvaṃ guptam āsīd iti māyā-dvārā yathā-guptaṃ samāhitam | sāmprataṃ tu vyaktam abhūd iti tathā tad-dvārā vyaktam eva samādheyam | yena ca sarveṣām api sarva-samādhānam ādheyaṃ bhavitā, anyathā tat-tat-karaṇaṃ vṛthā-paraṃ syāt iti |
[286] atha spaṣṭam ācaṣṭa--[287] ṛṣir uvāca-dināntare tu sarva-nimantraṇāyāṃ yathā-vṛttānte vartite sarvāḥ sādhāraṇa-mahodayāḥ śrī-rādhādayaś ca tatrāgamiṣyanti | kintu pūrvata eva jana-saṅgīta-vrajeśa-nirmitānaṅgīkāratām ātmano duḥkha-bhaṅgī-saṅgitāṃ maṃsyanta eva | tava ca rūkṣatā-vīkṣaṇena tāḥ sūkṣmāṅgatāṃ gamiṣyanti | tatra sāmpratam anyāsāṃ svasamāna-kanyānām aṅgīkāreṇa hṛt-kamale' pi bhaṅgitām āpatsyante |
[288] tathā ca bhāvī ślokaḥ-
dāva-trastā mṛga-duhitaraś candrahīnāś cakoryaḥ
srastā vṛkṣān nava-kalatikā nīra-riktāḥ śapharyaḥ |
ūrja-prāntād bahir apagatā hanta navyābja-nālyo
yadvad dṛṣṭā hari-virahitā rādhikādyāś ca tadvat

1.33.111

[289] tad evaṃ tāsāṃ kṛcchrāyamāṇānām amitābhyamita-tādṛśvarī śrī-vrajeśvarī tu bāṣpa-pūrṇa-nayanā paurṇamāsīṃ nirvarṇayiṣyati | sā tu vadiṣyati-sarve sarvato' py anvicchantu | yathādyatana-nimantraṇataḥ kaścid api na paścimatām añcati |
[290] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ?
[291] ṛṣir uvāca-tatas tad-ākarṇana-mātrataḥ sarve sarvato nirvarṇanāya saṅgatya satvaram eva cāgatya yathāvat kathayiṣyanti | teṣu kāścin mahilās tu kiñcid apy aprastutya śrī-rādhikādikāḥ pratyapūrvatāpūrvaṃ drakṣyanti | tataḥ paurṇamāsī vakṣyati-kim iva paśyatha ? kim iva ca kiñcin na kathayatha ?
[292] tā vakṣyanti-kim iva vakṣyāmaḥ, yataḥ sarvair āhataṃ manyeta |
[293] paurṇamāsī vakṣyati-tathyaṃ cet kathyatām, mayi kṛṣṇa-mātari ca |
tās tu nīcair vakṣyanti-tatrāpy etāsāṃ rādhikādikānāṃ dhṛta-tulyatā-pūrtiīr apaśyāmaḥ |
paurṇamāsī spaṣṭaṃ vakṣyati-anyāś ca punar acchaṃ gacchantu |
[294] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ?
[295] ṛṣir uvāca-tato bahala-kutūhala-vahā bahulā mahilās tatra tatra gatvā jñāta-tādṛśa-tattvāḥ punaḥ paurṇamāsy-ante labdha-sattvās tadvad evāvartayiṣyanti | vārtā caiṣā vraja-rāja-sabhā-paryantaṃ paryavasiṣyati | vraja-rājaś ca paurṇamāsīm anu tūrṇam āsādya prasādya ca vakṣyati-bhagavati parama-vismāpanam idam asmān bodhaya |
[296] paurṇamāsī vakṣyati-bhavat-kanyā-bhāvābhimāninyām āryāyām idam āścaryaṃ paryavasyati | bhavāṃs tu sarva-vrajasthaṃ strī-puṃsa-vrajam eka-sabhānugataṃ karotu |
[297] śrī-kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ?
[298] ṛṣir uvāca-tad etad avadhārya jñāta-kārya-gatinā vraja-bhūpatinā tad-abhihite tathā-vihite tava hitavatī paurṇamāsī mahitāyāṃ tasyām eva sabhāyām āhita-brahmāsanam āsīnā kim api praṇihitavatī bhavitā | tad-avyavahitam eva ca siṃha-pṛṣṭhāhitam ahita-vigrahā mahāyudhāṣṭaka-veṣṭitā devī-gaṇa-sevitā devī nabhasaḥ sarabhasam avatariṣyati | avatīrṇa-mātrā ca paurṇamāsyā vrajeśvarayoḥ kṛṣṇa-kṛṣṇāgrajayor anyeṣām api bhūmi-spṛśām abhūmi-spṛg-māninī yathā-nyāyam abhivādanādikam ākāśata eva prakāśayiṣyati |
[299] tataḥ sāścaryaṃ paryavolokamāneṣu teṣu devī vakṣyati-kathaṃ veha sandehaḥ kriyate ? pūrvata eva tāvad ubhaya-vidhā etā nāpūrvatayā mantavyāḥ | pūrvāsāṃ sajātīyā dvitīyā hi yogamāyājñayā garga-vighnaṃ nighnatyā māyayā mayā nirmitāḥ | saṃjñāyāś chāyā-vat ratyās tan-māyā-kalpitāvac ca |
[300] tāś cemā gṛha-gṛhāt saṃgṛhṇāmi iti tathāhnāya sāpahnavaṃ kula-vadhū-madhye vidhāya punar vakṣyati-lakṣyatāṃ kula-pālikābhir ubhaya-vilakṣaṇatā | yat parama-lakṣmī-lakṣmāṇi prāg-āgatānām eva lakṣyante nārvāg-āgatānām | tathā maṇi-tattva-dṛśām iva tādṛśāṃ dṛṣṭibhir eva netrānandaka-saundarya-viśeṣa-vṛṣṭis tābhya eva labhyā, na tv anyāsāṃ, na ca punar ābhyaś cākcikya-cikvaṇa-kāca-tulyābhyaḥ |
[301] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ?
[302] ṛṣir uvāca-atha sarvābhis tathā tad āścaryaṃ sākṣātkāryamāṇam avadhārya tad-āryāṇāṃ samajyāyāṃ nivedayiṣyate-hanta yathāvad eva devī vadatīti | tataḥ śrī-vraja-rāja-vacanaṃ-tarhy adhunā kiṃ vidheyam ?
[303] devī vakṣyati-bhojane nirvṛtte man-nirvartitāḥ sva-sva-pati-gṛham anuvartantām | parās tu kṛṣṇa-mātra-pati-sammati-parāyaṇāḥ sva-sva-pitṛ-gṛham | mayā tu yamunā-taṭeṣṭa-praśastālaye sthāsyate, yathā yadā mātṛ-caraṇair ājñāpyate, tathā tadā vyavahartavyam |
[304] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ?
[305] ṛṣir uvāca-tad evam āpracchana-pūrvakam āpṛcchya pracchannāyāṃ devyāṃ sarveṣu ballava-valayeṣu pracchanneṣu varṇānāṃ vara-varṇinībhir varṇyamānaṃ tad ākarṇya bhavata-pativratās tu tat-kṣaṇād eva jūrit-parityakta-mūrtikā vyakta-nija-kānti-sphūrtikāś ca bhaviṣyanti | tathā hi-
rāhu-grāsād iva śaśi-kalā vāridād ṛkṣa-mālā
varṣādharṣāt pulina-rucayaḥ sparśanād dīpa-lakṣmyāḥ |
niṣkramyāmūḥ para-paribhavāt tat-kṣaṇaṃ vindamānāḥ
kāntiṃ svīyāṃ nayana-kadanaṃ mocayeyur janānām

1.33.112

tatra ca-
tārāsu candra-valayasya kalāḥ kalāsu
tasyāticāru dadhate sphuraṇaṃ yathā śrīḥ |
gopāṅganāhvaya-ramāsu viśākhikādi-
sakhyaḥ sakhīṣu ca tathā vṛṣabhānu-putrīḥ

1.33.113

[306] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ?
[307] ṛṣir uvāca-tato devyādeśa-veśa-vaśā yathāyathaṃ te vihitavanta eva | tathāpi vidhiṃ vinā na saṅgrāhyās tā itii śrī-vraja-rājādibhir vihite ca tasmin vivāha-vicāre bhavāṃs tv agrajasya vivāhārtham āgṛhya taṃ tad-artha-rakṣita-kaumārā dvārakāta āgatya kadācit tena prasādī-kṛta-sva-vihārāḥ | kāścin nitya-kiśorikā vidhinā ca vivāhya nairapekṣyam ivāvagāhya vigata-pūrvāśaṅkaḥ parama-lalita-mādhava-samayam ālambyālaṅkṛta-pūrṇa-manorathāṅkaḥ śrī-vraja-rāja-gṛhiṇī-muhur āgraha-gṛhītatayā śanair eva sva-vivāham aṅgīkāra-saṅginaṃ kariṣyati |
[308] tatra bahu-mahasā śrī-rāma-vivahane jāte taṃ jātaṃ samāsataḥ samāsāṃ samam eva tvat-kṛta-vivāham eva varṇayiṣyanti-
go-dhuṅnyarbuda-geha-geha-balavad-vādyānavadya-dhvani-
prollāsita-vraja-maṇḍale diviṣadāṃ vāditra-citre mahe |
ādāna-pratidāna-dāna-vacanodāraiḥ sadārair narair
nirvyūḍhā murajid-vivāha-paṭalī jñātā na tat-tad-bhidā

1.33.114

[309] tad evam aṅgīkāreṇa ca-ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham [Gītā 4.11] iti bhavataḥ samādhiḥ samādhīyeta |
[310] atra ye yathā iti ye yad-icchayetety evam eva vivikṣitam | yataś ca sādhāraṇa-janam anvanurāga-laṅghita-loka-dharma-maryādā-saṅghānām aṅganāntarāṇām apy antar-vṛttis tat-tad-gṛhiṇī-pada-spṛhiṇī dṛśyate | kim uta bhavantam anu santata-priyāṇāṃ māyā-mayātyayād eva labdhānyathā-bhāva-prāyāṇām ? [BhP 10.21.9] iti tad-vākya-vyakta-tādṛśābhiprāyāṇāṃ svatas tādṛśābhiprāyatve saty api bhramara-gītāyām api bata madhu-puryām ārya-putro ædhunāste [BhP 10.47.21] ity ādau, bhujam aguru-sugandhaṃ mūrdhnyadhāsyat kadā nu ity anena tadīyaṃ prakaṭaṃ tathā svīkāraṃ prārthayamānānāṃ bhavad-gṛhiṇī-bhāva-spṛhā-bṛṃhaṇam iti sthite tathaiva tad yojayituṃ śakyata iti | sarveṣām asmākaṃ dhairya-paryāpaṇam evam eva bhavatācariṣyate
| yataḥ-
gatānām utpattyā tvayi ratim api tvad-vivahanān
nirastānāṃ tvat-prāpty-abhilaṣita-saṃnyasta-jagatām |
amūṣām utkaṇṭhā yadi hata-phalā tarhi valatāṃ
kathaṃ vā viśvāsas tvayi muraharāsmākam abhitaḥ

1.33.115

[311] tad etad avadhāya madhukaṇṭhenāmukta-kaṇṭham anusandhīyate sma-aho ! tad etat-paryantaṃ phalam āgatāyā bhagaval-līlatāyā mādhurya-prasavitā | tathā hi-
prāg-dūra-priyatā tato guru-jana-dhvasta-prayatnātmatā
tat paścāc chruti-loka-laṅghi-rabhasād guptā priyāṅgīkṛtiḥ |
tasmād dūra-mahā-viyoga-ciratā tat-prāntam udvāhataḥ
prāptaṃ cen mithunaṃ mitho hari-ramā-rūpaṃ sukhaṃ kiṃ param

1.33.116

iti |
[312] atha prakṛta-tat-kartṛka-kathā |
[313] kṛṣṇa uvāca-tatas tataḥ ?
[314] ṛṣir uvāca-tataś ca sarveṣāṃ gataye duhituḥ pataye tubhyaṃ kautukāvahāni bahūni yautukāni parama-dhanyāṃ nija-nija-kanyāṃ ca prasthāpyate | gopāḥ sopādhyāyāḥ sadā tadā dhyāyaṃ dhyāyaṃ divas-pṛthivyāv api svānanda-samudra-mudrite kariṣyanti |
[315] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ?
[316] ṛṣir uvāca-tatra ca kavi-lokānāṃ ślokāv etāv udeṣyataḥ-
yarhy āyātā vraja-nṛpa-gṛhaṃ rādhikādyās tadāsāṃ
sva-jyotsnābhis tad alam abhavad dhema-dhāma-prakāram |
golokākhyaṃ padam udayitā yat tu tasya prakāśas
tāsāṃ śrīṇām anugata iti dyotanaṃ yatra jātam

1.33.117

asaṅkhya-gaṇana-snuṣā-gaṇa-nivāsam ākasmikaṃ
kathaṃ vraja-patī tadā viadadhatus tathā tac chṛṇu |
gṛhī iva taruṇa-vrajā yad iha bhānti yāvat-spṛhaṃ
vanāny upavana-prabhāṇy ati-sahasra-saṃsthāny api

1.33.118

[317] tad etad avadhāya madhukaṇṭhenāmukta-kaṇṭhaṃ punar anusandhīyate sma-
[318] bāḍhaṃvivāhādibhir asaṅkoce virocamāna eva gopa-jātibhir nārībhiḥ saha gopajāti-yogya-veśa-dhāriṇas tasya līlā-nairantaryam api tadocitatayā paryālocitaṃ pādmottara-khaṇḍe dantavakra-vadhānantara-tad-vrajāgamane yathā-
kālindyāḥ puline ramye puṇya-vṛkṣa-samāvṛte |
gopa-nārībhir aniśaṃ krīḍayāmāsa keśavaḥ ||
ramya-keli-sukhenaiva gopa-veṣa-dharo hariḥ |
baddha-prema-rasenātra māsa-dvayam uvāsa ha ||[PadmaP 6.252.19-27]
kiṃ ca-
yaḥ kaumāra-haraḥ sa eva hi varas tā eva caitra-kṣapāḥ
ity ādy apy adhiyan kayācid uditaṃ gopālikā-gīr iti |
bhāvonmādaja-gāna-nṛtya-vivaśaḥ śrī-guṇḍicā-parvasu
śrī-caitanya-tanur mataṃ sa bhagavān aṅgīkariṣaty adaḥ

1.33.119

[319] tad īdṛg eva bhāvini vidagdha-mādhava-lalita-mādhavāhvaye pūrvottara-nāṭaka-dvaye sarva-racanāyāḥ parama-phalatayā sarvānte prakārāntareṇāvakalpate-
tavātra parimṛgyatā kim api lakṣma sākṣād iyaṃ
mayā tvam upasāditā nikhila-loka-lakṣmīr asi |
yathā jagati cañcatā caṇaka-muṣṭi-sampattaye
janena patitā puraḥ kanaka-vṛṣṭir āsādyate ||[LalM 10.10]
iti śrī-kṛṣṇa-vākyādinā,
sakhyas tā militā nisarga-madhura-premābhirāmīkṛtā
yāmī me samagaṃs tu saṃstavavatī śvaśrūś ca goṣṭheśvarī |
vṛndāraṇya-nikuñja-dhāmni bhavatā saṅgo' yaṃ raṅgavān
saṃvṛttaḥ kim ataḥ paraṃ priyataraṃ kartavyam atrāsmi me ||[LalM 10.36]
iti pūrṇa-manorathāṅka-pūraka-śrī-rādhā-vākya-paryantena granthena |
[320] tad idam eva śrīmad-bhagavad-bhakti-rasāmṛta-sindhu-nidhi-rūpa-śrīmad-ujjvala-nīlamaṇāv api sarva-rasa-paripāṭī-pūrti-sāra-mūrti-samṛddhimad-ākhya-sambhogatayā darśitam |
[321] teṣām upāsanā-vāsanā cedṛśy eva tadīya-ślokenāvalokyate-
gopeśau pitarau tavācala-dhara śrī-rādhikā preyasī
śrīdāmā subalādayaś ca suhṛdo nīlāmbaraḥ pūrvajaḥ |
veṇur vādyam alaṅkṛtiḥ śikhidalaṃ nandīśvaro mandiraṃ
vṛndāṭavy api niṣkuṭaḥ param ato jānāmi nānyat prabho ||iti |
[322] atha punaḥ śrī-kṛṣṇa-nārada-saṃvādaṃ madhukaṇṭhaḥ kaṇṭhataḥ prakaṭayāmāsa-
[323] ṛṣir uvāca-tad evaṃ māsa-dvitaye sarveṣām eva paramānandena labdha-vyatyaye datta-vrajoddhavaḥ kadācid bhavān rāmoddhavābhyāṃ samaṃ saṃmantrya śrī-vrajamahendrādīn parama-gauravād āmantrya nivedayiṣyati-adhunā yady ājñā rājñām ājñāyeta | tadā syandano' yaṃ sadāruko dvārakāṃ vindeta |
[324] atha parama-hṛdayālutāmaya-dayālur asau śrī-vraja-rājas tu vakṣyati-yathā tatra śrīmad-bhrātṛ-prabhṛtīnāṃ bhṛti-bhuk-paryantānāṃ duḥkhaṃ na syāt tathā ca prathanīyam |
[325] bhavān vakṣyati-sarvathā sarveṣām ādṛtyās tatra-bhavatāṃ bhṛtyās tatra pradyumnādayaḥ pradyotanta eva | tathāpi bhavatām apūrtiś cet tadā bhavad-ārādhana-śatayāsman-mūrti-vyūham api tatra nārāyaṇaḥ pārayiṣyati |
[326] punar vraja-rājo vakṣyati-rohiṇī-rāmavad ayam uddhavaś cāsmad-eka-sampad-uddhavas tasmād ayam api tathācaraṇīyaḥ |
[327] bhavān vakṣyati-yatra bhavad-icchā, tad vā kiṃ na setsyati ? kintv ājñāntaraṃ jñāpaya |
[328] vrajarājo vakṣyati-jaivātṛka ! bhavatām akrūrādi-racitenāticiraṃ bhavatā viraheṇa cirāya tarv-antimaḥ sarva eva jīvaḥ suṣṭhu durjīvanam avāpi | tato na kim api pratyeti | tatas tvad-viraha-parihārāya nānya-jana-locana-gocaraḥ syām iti prārthayate | tato niḥśalākam ālaya-viśeṣaṃ saṃśleṣaya |
[329] bhavān vakṣyati-hanta ! vṛndāvana eva tādṛśaṃ prakāśa-vṛndaṃ vartate | yat khalu brahma-hrade nimajjya punas tasmād unmajjya ca bhavadbhiḥ pūrvam apy apūrvaṃ dṛṣṭam asti | śatāṅgasyāsya kāmaṅgāmitayā tat-praveśitāpi prativeśīyate | tato yathājñāpyate prājñānāṃ rājñā |
[330] vraja-rājo vakṣyati-vatsa! tad eva pracchannaṃ vanaṃ gacchāmaḥ |
[331] tataḥ sa-pratiśrava-śravaṇaṃ bhavān vakṣyati-yathā mahecchānām icchā tathaiva setsyati | punaś ca tiryag avekṣya pārśva-lakṣyaṃ dārukam ādekṣyasi-sārathe ! tathā rathaṃ prathaya, yathā sarva eva vrajas tatrāntar-bhavaṃs tad-dhāma praviśaṃś ca dhāma-grāmataḥ svar-vāsinām api dṛg-ārāmatāṃ nāsīdati |
[332] atha tena sūtena tu tathākṛta-prathe rathe sarva eva vraja-prāṇi-vrajaḥ svairaṃ nivśamānas taṃ deśaṃ praviveśa |
[333] tad evaṃ sati-
utsarpaj-jyotir-ālī-vibhava-vaśatayā taṃ rathaṃ tūrdhva-bhājaṃ
carmākṣā menire tarhy uparigatatayā tat-padopāsakāś ca |
kṛṣṭvā brahma-hradāt prāg api murajayinā lambhitā gomino yā
tāṃ vṛndāraṇya-madhye gatim iha sugatās tadvidaś cārv apaśyan

1.33.120

tatra parjanya-varyāś ca ye gatāḥ prāg-adṛśyatām |
drakṣyante te' pi tatraiva tad āścaryaṃ bhaviṣyati

1.33.121

tataś ca-
vṛndāraṇye sa-kalpa-druma-vividha-latā-mañju-kuñjādi-dhanye
ghoṣe cintāmaṇīndra-prathita-nilayatā-citta-vṛtti-pramoṣe |
rāmādyaiḥ kāma-dhug-gavy-anugati-kutukī lakṣa-lakṣmī-prakāra-
śrī-gopī-prāṇa-sāraḥ sa jayati nitarāṃ gopa-goptuḥ kumāraḥ

1.33.122

[334] atha snigdhakaṇṭha uvāca-tatas tataḥ ?
[335] madhukaṇṭha uvāca-tad evam anyaṃ ca vṛttāntaṃ varṇitavān | śrīmān vraja-sukha-varṣī devarṣiś ca parasparaṃ harṣitāṃ prapannaḥ sa-bāṣpa-romaharṣādhibhiḥ sampannaḥ snigdha-saṃvāda-vicchedataḥ parikhidya śanair eva ca vicchidya sva-sva-varmānuvartate sma | śrīmad-vrajendra-nandanas tu tat-kathā-paryantānandena paryāptaḥ sarvaṃ tad-duḥkha-jātam ācchannatām āpannam eva cakāra | tatra bhagavantaḥ śrī-devarṣi-caraṇā yad-yad-bhāvitayā samudbhāvitavantas tat sarvam abhūd eva |
[336] tad-anantaram api yathā vrajasya rājñānujñāpitam | tathā vāsudeva-prasādād vasudeva-pravīṇānāṃ tad-vartma-vīkṣādīnānāṃ dāruka-kathita-tat-tad-vṛttābhoga-bhoga-pīnānāṃ svalpa-kālatām āpakam āyādhīnānāṃ tad-āgamanāśayā bahir evāsīnānāṃ tad-iṣṭa-siddhir indhāmbabhūveti |
[337] tad evam ākarṇya sarve' pi sabhāsadaḥ procuḥ- tatas tataḥ ?
[338] madhukaṇṭha uvāca-tataś ca sarva-sukhārāmābhyāṃ śrī-rohiṇīm ābhyāṃ gopocita-veṣādy-abhiniveśa-labdha-sakhi-gaṇa-praveśoddhavenoddhavena ca sārdham asminn eva goloka-nāmake parama-duravaloke loke parama-vibhavavatāṃ bhavatāṃ madhye vibhavann eva so' yaṃ virājate |
[339] punaḥ sarve' py ūcuḥ- tatas tataḥ ?
[340] madhukaṇṭha uvāca-tataś ca sarvataḥ prasarad-amanda-bhavad-ānanda-kallola-lolan-manastayā vayam apy āgamya bhavad-bhavadīya-kṛpā-mātra-gamyaṃ ramyaṃ vāsa-varyam ajarya-saṅgamam āsādayāma |
[341] śrī-vrajarāja uvāca-kathaṃ katham iti kathyatām |
[342] madhukaṇṭha uvāca-pūrvaṃ tāvad asmadīyānāṃ duṣprārabdha-vaśād adya śvaś cicaliṣa-yātrāsu yātrāyāṃ vilambanam āsīt | tatra ca sati śrīmad-vraja-prāṇasya yaduṣu saṅkramaṇam avakarṇya prāṇa-viyojanam ivāsīt | cirāya tu vraje tat-prati-saṅkramaṇaṃ cākarṇya sadyaś calitum udyame kṛta-prakrame tad-anugata-vraja-janasya tasya martya-loka-pathād antardhānam avadhārya vāridhi-praveśam udyacchatāṃ dayā-varṣi-devarṣi-caraṇācarita-nideśam upaniṣat-kṛtya jīvikākṛtya ca śrī-vṛndāvanāgamanaṃ jātam | jāte cāgamane tat-tat-padaṃ kṛṣṇa-rūpya-krīḍāspadatayā nirūpya mūrcchānantaraṃ jāgaram ṛcchatām asmākam akasmād atrānupraveśaḥ kathaṃ jāta iti na yathātathyaṃ prathayituṃ śakyate sma |
[343] sarve sāścaryam ūcuḥ- tatas tataḥ ?
[344] madhukaṇṭha uvāca-tato bhagavac-caraṇa-rājīva-lokanataḥ punar-jīvana-lābhopakrameṇa krameṇa ca bhavad-upasevanāya śrī-gopāla-pūrva-campūṃ sampūrṇayantas tad idaṃ sudināham āsīdāmeti kiṃvānyat kathanīyam ?
[345] tad etad uktvā samāpanam idaṃ padyaṃ nigadya paṇāyati sma-
so' yaṃ gopendra putras tava mahita-mahīyaḥsu śaśvan-mahīyyas
tvan-nānā-bandhutānām api vividhatayā bandhutā-baddha-buddhiḥ |
yasmāl labdhā bhavantaḥ śiva-kamala-bhavādyantara-dhyeya-vargād
dūraṃ dhāma prabhāvaṃ vibhavam api mahā-prema-mādhuryam atra

1.33.123

[346] tad etad uktvā bhrātaraṃ praty uvāca-
gopāla-yaśasā spṛṣṭaṃ yan mṛṣṭaṃ sūta-janma ca |
tat tu sparśa-maṇer jātaṃ jāta-rūpa-mayo' pi naḥ

1.33.124

tathā hi-
atra śrī-vraja-rāja-rājita-sabhā-madhye krama-dhyeyatā-
sādhye śrī-harir eṣa rāma-sahitaḥ pratyakṣatām āgataḥ |
tatrāpi sva-kathā-prathāṃ kathayituṃ naḥ samyag ādiṣṭavān
kāruṇyaṃ kim athāsya varṇyam asakṛt puṇyaṃ ca kiṃ naḥ sakhe

1.33.125

[347] tad evaṃ śrī-vrajadeva-kumāra-sukumāra-mukham abhipaśyann aṅkuravat-pulaka-kula-saṅkula-kalevaratā-balena punar arjunatām arjayann iva tataś ca stambha-sambha-janam atigambhīra-kampa-sampat-sampatana-sāmpratatayā lumpan patann iva punaś ca nirnimiṣatā-nirmita-suparvatām ātmani parvan pūrvāvasthām avasthāpayann iva samanantaraṃ ca labdha-prapañca-nava-nava-dala-valaya-valita-valgu-puṭa-śobhālobhākara-kara-sampuṭam anūna-bāṣpa-navya-divya-prasūna-pūrṇaṃa kurvann upasaṃharann iva sa-snigdhakaṇṭhaḥ sa madhukaṇṭhaḥ pūrvavad eva pūrva-deva-mātrā-ruci-karaṃvaraṃ varayāmāsa-
vāṇī kaṃsaripo tavānukathanaṃ karṇau kathā-karṇanaṃ
hastau santata-sevanaṃ hṛdayam apy utkaṇṭhayā dhāraṇam |
śīrṣaṃ gokula-vastu-mātra-namanaṃ dṛṣṭī samasta-vraja-
preṣṭhānāṃ sthiti-vīkṣaṇaṃ ca bhajatāṃ nau naiva tat-tad-bahiḥ

1.33.126

[348] tad evaṃ labdha-bhakti-prapañcaṃ taṃ ca taṃ ca kuñcan-manasaṃ bhūyo bhūya āhūya pramada-vraja-virājamānaḥ śrīmān vrajarājaḥ sabhājana-bhājanatayā nija-samīpam āpayāmāsa, samupaveśayāmāsa ca | tena ca sarvam api samājaṃ śarmaṇā bhrājayāmāsa |
tataś ca-
puṇḍraṃ pūrvāṅga-carcā nija-maṇi-valitālaṅkṛtir divyatāmbū-
lāgryaṃ prāgya-sva-vastra-vratatir iti bahu svātmanaivopayujya |
gantryo vāhāḥ samantāt parijana-janatāḥ spṛhya-gṛhyādivastūny
etāny anyaiḥ samarpya dvayam abhihitavān śrīla-goloka-rājaḥ

1.33.127

adyārabhyānupālyeta lālyena bhavator dvayam |
asya mātrā tathā mātā tadvat pitrā mayā pitā

1.33.128

jaya-dhvani-yutās tadā vavṛṣur uddhatāḥ sad-dhanaṃ
yathā bata sadaḥ-sadastad avagāhya bāhyaṃ gṛham |
tathāntara-gatā yataś capalam eva tat-pūritaṃ
sthalaṃ kila kṛta-kriyaṃ vyasṛjad ātma-labdhān janān

1.33.129

[349] tad evaṃ kathā-sātau datta-sātau madhukaṇṭha-snigdhakaṇṭhau sadaiva labdha-kṛṣṇopakaṇṭhau ca tad-vilāsa-vilokanotkaṇṭhau pratikṣaṇam amanda-paramānandam anuvindamānāv eva virājete |
[350] atra pūrvam āpātataḥ sudurbodhatāśaṅkayā yadyapi na varṇitās tathāpy asyāṃ śrī-goloka-kṛta-prabhāyāṃ sabhāyāṃ śānta-veśatayā purodhasāṃ madhya-sambadhyamānāsanaḥ sukhākṛta-sarva-svajanaḥ sarveṣām agraṇyaḥ śrīmān parjanyaḥ parjanya iva sarva-sukhaṃ varṣann āsīt | varīyasī varīyasī cāntaḥ-sabhāyāṃ tathā labdha-prabhā samavartata | śrīmān uddhavaś ca sarveṣām uddhava evājanīti sarva-janīnaṃ sukhaṃ kiyad varṇanīyam ?
[351] rahasyaṃ punar idaṃ rasyamānaṃ vidhīyatām-
vṛndāraṇyābhidhāne sarasi sarasija-śreṇi-lakṣmīṣu gopīṣv
ekā rādhābhidhā sā vibhavati satataḥ divya-saugandhika-śrīḥ |
bhrāmyan yām eva labdhuṃ vrajapati-tanayaś cāvarmūr vartama-vṛttīḥ
sarvā nirmāya yasyām alir iva kalayā kelim uccais tanoti

Original text: Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Edition: Puridasa (1947). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc