ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.33

[26] અથ શક્રં જિતવન્તસ્ તે વ્રજ-યુવરાજાદિ-ગોમન્તઃ પ્રતિસ્વં ગો-વૃન્દમ્ અન્વિતવન્તઃ પરં વ્રજ-રાજાદય એવ વ્રજમ્ આવ્રજિતવન્તઃ ।
[27] કંસસ્ તુ કેશિ-ધ્વંસનમ્ અપિ શૃણ્વન્ વ્યગ્ર-મના વિગ્ર ઇવ ગૃહાન્ ન નિઃસસાર । [28] અથ સમાપનમ્ ।
સોઽ યં તવ વ્રજાધીશ સુતઃ સૂતમનોરથઃ ।
કેશિનં ચાત્ર યશ્ચક્રે યમસ્ય પ્રતિવેશિનમ્ ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ કેશિ-ધ્વંસન-શંસનં નામ દ્વાત્રિંશં પૂરણમ્ ॥32॥
(33)
અથ ત્રયસ્ત્રિંશં પૂરણમ્
સર્વ-મનોરથ-પૂરણં
[1] અથ નિશીથિની-કથાયાં કુણ્ઠઃ સમુત્કણ્ઠશ્ ચ મધુકણ્ઠઃ સ-ગદ્ગદં જગાદ-[2] તદ્ એવં રામાનુજસ્ય રમણિનામ્ અપ્ય્ અમૂષાં દિનં દિનમ્ અપ્ય્ અનુપરમણં રમણમ્ અતીવ જીવન-સમતામ્ અવાપ । [3] યત્ર સમુત્કણ્ઠઆપ્ય્ અકુણ્ઠા જાતા । યતઃ-
યદપિ પરસ્પર-મિલનં હરિ-ગોપીનાં ચિરાન્ ન વિચ્છિન્નમ્ ।
તદપિ ન તૃષ્ણા શાન્તા સ્વાપ્નિક-પાને યથા પિપાસૂનામ્

[4] તત્ર તુ રમણં, યથા-
અન્યોઽ ન્યં રહસિ પ્રયાતિ મિલતિ શ્લિષ્યત્ય્ અલં ચુમ્બતિ
ક્રીડત્ય્ ઉલ્લસતિ બ્રવીતિ નિદિશત્ય્ ઉદ્ભૂષયત્ય્ અન્વહમ્ ।
ગોપી-કૃષ્ણ-યુગં મુહુર્ બહુવિધં કિન્તુ સ્વયં નોહતે
શશ્વત્ કિં નુ કરોમિ કિં ન્વ્ અકરવં કુર્વીય કિં વેત્ય્ અપિ

[5] ઉત્કણ્ઠાયાં તુ તદ્ એવ પદ્યં બહુ-વિધમ્ ઇત્ય્ અનન્તરમ્ એવં પઠનીયમ્-
ગોપી-કૃષ્ણ-યુગં મુહુર્ બહુ-વિધં કિન્ત્વ્ એતદ્ એવોહતે
તચ્ ચૈતન્બ્ ન હિ જાગરસ્થમ્ અપિ તુ સ્વપ્નાદિ-ચિત્ત-ભ્રમઃ ॥2બ્॥
[6] કિં બહુના તદ્-અનુભવે ચ તાસાં ભાવનેયમ્-
ઉત્પત્તિર્ અક્ષ્ણોર્ અભિતો ન સત્-ફલા
યાભ્યાં ન તસ્યદ્ભુત-રૂપમ્ ઈક્ષિતમ્ ।
હા કર્ણયોર્ અપ્ય્ અલમ્ અર્થદા ન સા
યાભ્યાં શ્રુતં નૈવ હરેઃ સુભાષિતમ્

હા ચક્ષુર્-આદીનિ હરેઃ સમાગમે
યદ્ય્ આગમિષ્યન્ શ્રવણાદિ કર્મ ચ ।
તદ્ આવ્રજિષ્યન્ વિષયીણિ નાપ્ય્ અમૂન્ય્
અષૂયયા ધિગ્ વ્યતિદૂયમાનતામ્

ઇતિ ।
[7] કદાચિચ્ ચ-
સાઙ્ગાલિઙ્ગન-લઙ્ગિમેઽ ઙ્ગ-વલયા-સઙ્ગેઽ પિ શાર્ઙ્ગી તદા
ગોપીનાં સ્ફુરતિ સ્મ દૂર-ગતયા પ્રેમાપગા-પૂરતઃ ।
યસ્માદ્ ઉત્કલિકા-કલાપ-વલના-વૃત્તિં બહિર્ લુમ્પતી
સ્વપ્નાભાં દિશતી શતીમ્ અપિ દૃશિ સ્ફૂર્તિં મુહુર્ લુમ્પતિ

[8] શ્રી-રાધાયાં તુ સુતરામ્ અનિર્વચનીયમ્ એવ સર્વં તત્-પ્રથમતયા મિથસ્ તન્-મિથુનસ્યાપિ । તથા હિ-
રાધાઽજાનાદ્ અસઙ્ગે દનુજ-વિજયિનઃ સઙ્ગમ્ આરાદ્ અસઙ્ગં
સઙ્ગે ચૈવં સમન્તાદ્ ગૃહ-સમય-સુખ-સ્વપ્ન-શીતાદિકાનિ ।
એતસ્યા વૃત્તિર્ એષાજનિ સપદિ યદાન્યદ્ વિચિત્રં તદાસીત્
કાન્તાકાન્ત-સ્વભાવોઽ પ્ય્ અહહ યદ્ અનયોર્ વૈપરીત્યાય જજ્ઞે

[9] તદ્ એવમ્ અતિભૂમિતામ્ ઇતે ભાવ-ભૂમનિ તેન ચ સર્વાભ્યર્ણતામ્ ઇવ જાતે વૃત્ત-જાતે સ્વ-સ્વ-વધૂ-નિરોધાય નિયુક્ત-પુર-જની-જનેષુ ચ ગુરુષુ તદ્-ઉટ્ટઙ્કનતઃ કૃષ્ણસ્ તુ તૃષ્ણા-લજ્જાભ્યાં સજ્જન્-મનાઃ સ્વ-માનસમ્ અન્વ્ એવં ભાવયામાસ-[10] હન્ત કિમ્ ઇદમ્ અન્તરા જાતમ્ ? કૌલીનં ખલુ કૌલીનં જનં કૌ લીનમ્ ઇવ કરોતીતિ મન્-મનઃ કઞ્ચન વિચારમ્ આચારં ચ ન સઞ્ચરતિ । લોકશ્ ચ શોકં પ્રયાસ્યતીતિ નિજ-વર્ગ્યમ્ અનુ દુઃખં પાણિ-સર્ગ્યં સ્વયમ્ એવાકરવમ્ । તત્ઃ કિં કરવાણિ ?
[11] પુનઃ સ-પ્રણિધાનમ્ ઇદં વિવિનક્તિ સ્મ-નેદમ્ અનાચારમ્ ઇવ પ્રતિભાતિ । ભાતિ હિ મમ ચિત્તમ્ અનેન । ન તુ મ્લાનિં યાતિ ।
[12] પુનર્ અપિ ચ પરામમર્શ-તાઃ પુનર્ મમ પરાઙ્ગના એવાનુભૂયન્તે, ન તુ પરાઙ્ગનાઃ । તસ્માદ્ ભવેદ્ અત્ર વિશેષઃ સન્દર્ભ-વિશેષઃ । યમ્ એવ ખલ્વ્ અહમ્ ઇવ લોકોઽ પ્ય્ અયમ્ અનિર્ણીય નૂનં ગર્ગ-દુર્વર્ણનયાસ્મદ્-અપયાનં નિર્ણીય ચ શીર્ણીભવન્ શઙ્કયા સઙ્ક-સુકતામ્ ઉરીચક્રે યેન ચામૂર્ અપિ નૂનં સ્વં ધિક્-કુર્વન્તિ । યથા-
વ્રજે જાતેર્ જાતા વ્રજ-જન-સમાન-પ્રકૃતિતા
તતઃ કૃષ્ણે પ્રેમા તમ્ અનુ સહસા તં પ્રતિ ગતિઃ ।
તતસ્ તત્રાસઙ્ગસ્ તમ્ અનુ વિપરીતં કિમ્ અપિ તત્
તતો વ્યક્તં તચ્ ચ પ્રણય સખિ ધિક્ કિં નુ કરવૈ

ઇતિ ।
[13] અથ તં પરાઙ્ગના-પારાઙ્ગન-વિચાર-ગર્ભં સન્દર્ભં પુનર્ અસ્મિન્ નિજ-નિજાભિલષિત-કલ્લોલ-લોલ-મત્-પ્રેમ-કલ્લોલિની-વલ્લભે મદ્-અઙ્ગ-સઙ્ગત-મરુલ્-લવેનાપિ વેલતિ વલ્લવાવલયે ન સમ્યગ્ અનુસન્ધાતું સન્ધાં લભમહે ।
[14] કિં ચ યદિ ચ વાસ્તવતયા ન વિદ્યતે દોષસ્ તથાપિ તત્-કથાપિ પ્રથયતિ મમ સઙ્કોચમ્ ઇતિ વ્રજાદ્ વ્યવધાતુમ્ ઇવાવદધાતિ મે ચિત્ત-વૃત્તિઃ । [15] તદ્ એતદ્ વ્યવધાનમ્ એવ ચાયતામ્ આયતિ-શુદ્ધિં વિધાસ્યતિ । [16] ઋણ-વ્રણ-કલઙ્કાનાં કાલે લોપો ભવિષ્યતીતિ ન્યાયેન મમ સમ્યગ્-અનુસન્ધાનેન તેષામ્ લોકાનાં પશ્ચાત્-તાપમ્ અનુ સદ્-ઉપદેશ-ગ્રહણેન ચ ।
[17] અથ તદ્ એતદ્ વિભાવ્ય પુનઃ સોદ્વેગં વિભાવયામ્બભૂવ-
હા ગોષ્ઠં વિપિનં પશૂન્ વ્રજ-જનં દાસાન્ સખીન્ પ્રેયસીસ્
તાતં માતરમ્ અપ્ય્ અહો કથમ્ અમૂં હાસ્યામિ રાધામ્ અપિ ।
માં યાન્ય્ અઙ્ગ વિના ક્ષણં કથમ્ અપિ પ્રાપ્સ્યન્તિ નાત્મ-સ્થિતિં
યાન્ય્ અન્તર્-જ્વલન-પ્રભાનિ વિદધત્ પ્રાપ્સ્યામિ દાહ-પ્રથામ્

[18] પુનર્ વિભાવ્યાત્માનમ્ ઉદ્દિશ્યાહ-
અન્તઃપુરીયસિ વનેષુ સખીયસિ ત્વં
વન્યાન્ મૃગાન્ નિજ-તનૂયસિ ગોપ-રામાઃ ।
દૃષ્ટશ્ ચકોર-નયનાભિર્ અમૂભિર્ ઇન્દુ-
દર્શં કથં વહસિ કૃષ્ણ પરત્ર તૃષ્ણામ્

[19] પુનઃ પ્રેયસીર્ અનુસન્ધાય-
યસ્મિન્ન્ આરોપિતા હારાસ્ તાસાં હન્ત મયા હૃદિ ।
સામ્રાજ્યં હા કરિષ્યન્તિ તસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અસ્ર-બિન્દવઃ

[20] તત્ર ચ શ્રી-રાધામ્ અનુસન્ધાય હન્ત હન્તેતિ પ્રોચ્ય પુનર્ આહ-
હા ચન્દ્ર-દ્રવ-યુત-ચન્દનેન સિક્તા
રાધાયાં તનુ-લતિકા મયા સહાર્દમ્ ।
સૈષા મદ્-વિરહજ-લોચનોદગાહા
મ્લાસ્યન્તી પ્રતપતિ સમ્પ્રતીહ માં ચ

યા પૂર્વમ્ ઉપલબ્ધાસીન્ નવ-ચન્દ્ર-કલોપમા ।
વહ્નેઃ શિખેવ સા જાતા રાધા દન્દગ્ધિ હૃન્ મમ

રાધા પ્રેમ-પ્રાધ્વમ્ અત્રાગતોઽ હં
હા પ્રાધ્વઃ શ્યામાશુ સોઽ હં કથં વા ।
તસ્માત્ પ્રાધ્વં કૃત્ય ધી-વૃત્તયોઽ સ્મિન્ન્
એવ પ્રાધ્વં કુત્રચિન્ નાપરત્ર

[21] ઇતિ ક્ષણં બાષ્પાયમાણેક્ષણતયા તૂષ્ણીમ્ આસીત્ । પુનશ્ ચ તથા તથા ભાવન-વ્રાતે જાતે-હન્ત હન્ત કથમ્ અહમ્ અહો ક્લીબમાનઃ પુનઃ શોક-પ્રપઞ્ચમ્ અઞ્ચામિ યતઃ સમ્પ્રતિ ભિદુરં ચિત્તં ન વિદૂરતાં વિન્દેત ઇતિ વિચિન્તયતિ સ્મ ।
[22] તદ્ એવં સાવધાનં સહસા રહસ્ તદ્ વિમુઞ્ચન્ સહચર-સહચારિતામ્ આપન્નઃ, કિન્તુ નાતિપ્રસન્નતયા એતદ્ અનન્તરમ્ ઉદન્તસ્ તુ પ્રાતર્ એવ પ્રથયિષ્યામિ ઇતિ સ-ગદ્ગદં ગદિત્વા સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સ-મધુકણ્ઠઃ સ્વ-વાસસા વદનં વસાનઃ સ-શબ્દં રુદન્ન્ અલબ્ધ-તદ્-અવસાનશ્ ચિરમ્ આસીત્ । ચિરત એવ તુ તસ્માદ્ વિરમ્ય શ્રી-રાધા-માધવાદીન્ અપિ સ્વ-સાધારણાન્ અધિગમ્ય તદ્ ઇદમ્ અવાદીત્-
સુક્યાકુર્વન્ત એવાધ્વં તદ્ ઇદં સુખમ્ આત્મનઃ ।
કથાગતં તુ તદ્ દુઃખં કથકાનેન બાધતામ્

ઇતિ ।
[23] તદ્ એવં તયોઃ સદનમ્ આસન્નયોઃ શ્રી-રાધા-માધવાદયશ્ ચ પુનઃ સ્વપ્ન-લબ્ધમ્ ઇવ તદ્ દુઃખં સુખ-પર્યવસાનમ્ ઉપલબ્ધં વિધાય યથાસ્વમ્ આવાસમ્ આસાદયામાસુઃ ।
[24] અથ પ્રાતઃકથાયાં સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-તદ્ એવં કંસ-ગૃહ્યાનન્યાનન્યાય-ભાજો નિગૃહ્યાર્વવેશિ-કેશિ-વધાત્ પૂર્વમ્ અહર્-મુખે ચાલિત-ચક્ષુર્-અરવિન્દઃ શ્રીમાન્ ગોવિન્દશ્ ચેતસિ ચિન્તિતવાન્-પ્રાયઃ સર્વ એવ હિંસિતાઃ કંસ-પક્ષીયાઃ કેશી ચાદ્ય શ્વો વા પતિષ્યતિ । કેવલં કુવલયાપીડઃ કરી વરીવર્તિ ।
[25] અન્યે લબ્ધાન્તરે તત્-પ્રધાનતાસ્વ્ અવ્યપેક્ષતયા ન તત્ર મમ ગન્તવ્યમ્ અસ્તિ । યતઃ પિતૃ-મુખાવૃતકઃ ખલ્વ્ અહમ્, ન તુ સ્વતન્ત્ર-મન્ત્રઃ । કિન્તુ યોગ્યં વ્યાજન્તરં મૃગ્યતે । ભવતુ, યથાપ્રાપ્તં તત્ સમાપ્તવ્યમ્ । તદ્ અલં તચ્-ચિન્તનમ્ અનેન ।
[27] તદ્ એતદ્ વિચાર્ય ચ-હન્ત હન્ત તત્ર પ્રયાને ચ જાતે ન જાને કિયાન્ કાર્ય-પર્યાયાવરોધઃ સ્યાત્ ઇતિ । કથં વ્રજં વિના સમયં ગમયિષ્યામિ ઇતિ । [28] પુનઃ સાસ્રં ચિન્તયાઞ્ચકાર-
વિના માં તાતઃ પ્રાગ્ ન પિબતિ જલં સા ચ જનની
વિના મામ્ ઉચ્છ્વાસાન્ વિસૃજતિ બતાસૂન્ ઇવ મુહુઃ ।
યથા તૌ હા તદ્વદ્ વ્રજમ્ અનુગતા વિશ્વ-જનતા
તદ્ આસ્તાં તિર્યઞ્ચોઽ પ્ય્ અહહ હૃદિ શલ્યં વિદધતિ

[29] તદ્ ઇદં ચાગ્રજમ્ અપિ વેદયિતુમ્ ઉત્સહે । યતઃ-
દુઃખાયતે પુમાન્ કશ્ચિત્ કશ્ચિદ્ વા યઃ સુખાયતે ।
પૂર્વસ્મિન્ ન દયાલુત્વં પરસ્મિંસ્ તુ દયાલુતા

[30] તદ્ એવં પ્રાતર્ વિચારમ્ આચાર્ય તદૈવ દૈવત આપતિતં કેશિનં ચ મૃત્યું પ્રાપય્ય ગોચારણાય ચરણ-ચર્યયા વનં સઞ્ચરન્તં શ્રીકાન્તં ક્વચિદ્ એકન્ત-ગતયા હર્ષિતઃ શ્રીમાન્ દેવર્ષિઃ સપદિ સાક્ષાદ્ આસેદિવાન્ । સ ચાસન્નમ્ આગચ્ચન્તમ્ અચ્છ-પરિચ્છદં શ્રી-નારદં દદર્શ ।
[31] દૃષ્ટ્વા ચ ગીર્દેવતા-દેહમ્ ઇવાક્ષર-રૂપતાં ધરન્તં
ગઙ્ગા-પ્રવાહમ્ ઇવ વિષ્ણુપદાદ્ અવતરન્તમ્,
કૈલાસમ્ ઇવ વૈષ્ણવ-લક્ષ-શિવ-મૂર્તિં,
નિજ-યશઃ-સ્તોમમ્ ઇવ વિવિધ-ગાન-કૃત-કર્ણ-પૂર્તિમ્,
ક્ષીર-નીર-નિધિ-મ્ ઇવાન્તર્વાસિત-નારાયણઆદિ-નામાનમ્,
અમન્દ-કલા-સાન્દ્ર-ચન્દ્રમસમ્ ઇવાન્તરઙ્ગતયા ધૃત-કૃષ્ણ-ધામાનમ્,
શારદ-નીરદ-સમુદાયમ્ ઇવ શર્મ-નેત્રાપ્ય્ અધારા વર્ષન્તમ્,
ભક્તિ-વિશેષાસક્તિ-વ્યક્ત-નિજ-ભક્ત-પ્રહાસમ્ ઇવ કૃત-હર્ષન્તં પરામમર્શ ।
[32] સ ચ તમ્ એવં દદર્શ-સદાચરણ-સુષ્ઠુતાયાં સાધુ-પદ્મવત્,
સદાશેષ-સુખદ-પદ-પૃષ્ઠતાયાં કૃત-તદ્-વિધ-તનુ-શ્રી-કમઠવત્,
જઙ્ઘાલ-સત્0કટક-શોભિતાયાં વિજય-ધ્વજવત્,
સહજાનૂરુ-નામ-શસ્તતાયાં ગરુત્મત-સ્તમ્ભવત્,
કાકુદ્મતવિતતતાયાં નિજ-વ્રજ-તટવત્,
શુભ-શોભાવલગ્ન-પ્રહ્લાદકતાયાં નરસિંહવત્,
ભુવન-કમલ-રમણીય-નાભિતાયાં સરોવરવત્, નારાયણવદ્ વા,
વર-ગુણ-રસનાપીતામ્બરતાયાં નવ્ય-રવ્ય્-અંશુવત્,
સન્તતમ્ ઉદર-શ્વસન-ચલતાયાં પિપ્પલ-દલવત્,
હૃદયઙ્ગમ-સ્વર્ણ-રેખા-શ્રી-કટાયાં નીલમણિ-નિકષ-પટ્ટવત્,
સદ્-ગુણ-રત્નાલય-હૃદયતાયાં રત્નાકરવત્,
મર્યાદા-પર્યાપણ-ભુજતાયાં જિષ્ણુ-રત્નાર્ગલવત્,
અઙ્ગદાદિ-લબ્ધ-પ્રવેષ્ટતાયાં કૌશલ્યા-ગર્ભ-મઙ્ગલવત્,
રોચમાન-મુદ્રાકરતાયાં કલ્પ-વલ્લી-પલ્લવવત્,
સમુત્કણ્ઠ-સ્વર-રૂપતાયાં પાઞ્ચજન્યવત્,
દ્વિજતારાધિરાજ-દાસ્યતાયાં દ્વિજ-રાજવત્,
નાસયા શુક-મુખ-સક્તિ-જેતૃ-શોભિતાયાં સ્વયમ્ એવ યદ્વત્,
નિજ-સત્ય-વ્રત-ભક્ત-રોચન-વિલોચનતાયાં નવીન-દિવ્ય-મીનવત્,
ચન્દ્રક-શોભ-કેશ-નિર્માણતાયાં સનીરદાગમ-સમય-નીરદવત્,
મકરાઙ્કાલઙ્કૃત-શ્રવણતાયાં મકરધ્વજવત્,
સર્વદા સર્વત્રામૃત-વર્ષિ-શિતિ-મૂર્તિ-કૃત-પૂર્તિતાયાં પુનર્ અમૃત-રશ્મિવત્,
રોહિણી-યશોદા-નન્દ-નન્દનતાયાં રૌહિણેયવત્,
નરસિંહતા-સંહિત-સંહનનતાયાં પ્નુઅર્ નરસિંહવત્,
મુહુર્ અપૂર્વ-માન-રૂપતાયાં પુનર્ મીન-મહીનવત્,
પટિષ્ઠતા-વિઘટિત-બલિ-ગરિષ્ઠ-ભાવતાયાં વામન-દેવવત્,
ઉત્પથ-વૃષલાઞ્છિત-વૃષ-નિન્દકતાયાં જિન-નન્દનવત્,
પયોરાશિ-નિમજ્જદ્-ઉદ્ધર-ગોત્ર-સમુદ્ધરણ-ધૂર્યતાયાં પુનઃ શ્રી-કમઠવત્,
ધરણી-ધર-હારિ-વિહારિતાયાં વારાહાવતારવત્,
કૃતવીર્ય-જાત-દુર્જન-ક્ષત્ર-ક્ષપણતાયાં ભાર્ગવ-રામવત્,
ભાવિ-કાલયવન-સંયમનતાયાં વિષ્ણુયશસ્-તનયવત્,
લક્ષ્મણ-ચરિત-રચિત-પ્રચુર-સુખતાયાં પુનઃ શ્રી-રામચન્દ્રવદ્ ઇતિ ।
[33] તદ્ એવમ્ ઐકરૂપ્ય-શ્લેષેણ શબ્દ-શ્લેષેણ ચ મિથશ્ ચિન્તિત-સદ્-ઉપમાનયોર્ અનયોઃ શ્રી-દેવર્ષિર્ અમું શ્રી-હર્ષિ-શ્રી-નિધાનં વેદ-પારાયણતઃ સ્તૂયમાનં વિધાય વીકાશં નિવેદયામાસ-
શમિતઃ શમિતો યેન દાનવોઽ સૌ સદાનવઃ ।
સ પરોઽ પરતાં યાતઃ સોદયોઽ નુદયો ભવાન્

અવિલમ્બેન યે ડિમ્બે હસતાહસત ત્વયા ।
તે સર્વે પૂતનાપૂર્વાઃ પૂનાઃ પૂતાશ્ ચ સર્વતઃ

ગુણૈર્ અગુણતાં યાતસ્ ત્વમ્ અસૌ નન્દનન્દન ।
બિભર્ષિ વસુધાં ચિત્રં સ્થિત્વાપિ વસુધોપરિ

શશધર-મૂર્તિઃ શુક્લા ગઙ્ગા-વિશદા સરસ્વતી શ્યેની ।
કીર્તિસ્ તવ તુ બકાન્તક શુભ્રા સર્વં કરોતિ શુભ્રાભમ્

ત્વત્-કીર્ત્યા શ્વેતિતઃ કંસોઽ પ્ય્ એતત્ કૃષ્ણ મૃષોદિતમ્ ।
તત્-સ્પર્શસ્ તસ્ય નાસ્ત્ય્ એવ કિન્તુ તદ્-ભીતિ-વૈકૃતમ્

[34] તદ્ એવં સ્થિતે તુ કિઞ્ચિન્ મમ નિવેદનમ્ અસ્તિ, તથા હિ-
પ્રેમા વશયતિ સર્વં ખલ્વ્ ઇતિ ન મૃષા પ્રસિદ્ધિર્ ઉદ્ભાતિ ।
કૃષ્ણ ત્વમ્ અપિ સ યસ્માન્ ન ભજસિ પૂર્વાપરાનુસન્ધાનમ્

તસ્માદ્ વિમન-સમ-ધિયંસ્ ત્વામ્ અહમ્ આગચ્છમાચ્છન્નમ્ ।
તાં સ્મારયિતુમ્ અવશ્યં યા સમ્ભવિતા ભવલ્-લીલા

લોકેઽ સ્મિંસ્ તવ ભક્તા બહવઃ ક્રમશશ્ ચ તે પાલ્યાઃ ।
તસ્માદ્ અવશ્યમ્ ઉદિયુઃ પૌર્વાપર્યેણ તા લીલાઃ

કેશિનં દિતિજમ્ અશ્વ-વેશિનં
યો જઘાન સ ભવાન્ અથાભવાન્ ।
તાન્ વિધાતુમ્ અપરાન્ સતાં પરાન્
ઉચ્ચકૈઃ પ્રભવિતાખિલાવિતા

તથા હિ-
કેલિ-માત્રેણ તે દૈત્યા યદ્-ભિદેલિમતાં ગતાઃ ।
પચેલિમસ્ તેન તાપાત્ કંસઃ પ્રધ્વંસમ્ એષ્યતિ

ક્રૂરઃ સ નેતું સદ્યસ્ ત્વામ્ અક્રૂરસ્ તુ પ્રહાસ્યતિ ।
ત્વં ચ માત્રાદિકં હિત્વા યાત્રાં તં હન્તુમ્ આપ્સ્યસિ

[35] અથ સ-વૈવર્ણ્યં નિર્વર્ણ્ય તથાવસ્થિતવતિ તસ્મિન્ ભાવાન્તરમ્ ઋષિર્ ઉદ્ભાવયન્ન્ ઉવાચ-તતશ્ ચ સુજન-રોષ્ટારં કંસં ક્રોષ્ટારમ્ ઇવ રોષિતાસિ, યતઃ-
કૂપ-મણ્ડૂકવત્ કંસઃ કણ્ડૂતિં ખણ્ડયન્ નિજામ્ ।
ત્વત્-કર્કશ-ભુજાભોગિ-સઙ્ઘર્ષં લબ્ધુમ્ ઇચ્છતિ

[36] યં ખલુ માતરિ-પુરુષં પુરુષોત્તર્મસ્ ત્વમ્ ઇહ જીવ-ગ્રાહં ગ્ર્હીષ્યસિ । સમૂલ-ઘાતં હનિષ્યસ્ય્ અકૃત-કારં કરિષ્યસિ, કર-ગ્રાહં ગૃહ્ણંશ્ ચ વિશ્રાન્તિ-પર્યન્તમ્ અશ્રાન્તિ-વિક્રમતયા વિર્કક્ષ્યસિ ।
હર્ષદ્ભિઃ પાણિ-કર્ષં નિષ્કર્ષંસ્ તમ અનેકપમ્ ।
દ્રક્ષ્યસે પુણ્ડરીકાક્ષ ત્વં વ્યક્તં હરિતાં ગતઃ

[37] તત્ર સઙ્ક્ષેપાર્થ-નિક્ષેપશ્ ચાયમ્-
અક્રૂરં દ્વાર-માત્રં વિદધદ્ અથ ભવાન્ વૃષ્ણિ-ધિષ્ણ્યાનિ ગત્વા
ભુઙ્ક્ત્વા ત્રૈયક્ષ-ચાપં સપદિ કુવલયાપીડકં પીડયિત્વા ।
મલ્લાન્ હત્વા પરશ્વો દનુજ-જનિ-તનું કંસકં ધ્વંસયિત્વા
રાજ્યં દત્ત્વોગ્રસેનં પ્રતિ નિજ-જનકૌ મોચયિષ્યત્ય્ અવશ્યમ્

[38] અત્ર પૌરાઃ પૌરાણિકીમ્ ઇવ ગાથાં ગાતારઃ-
ઉન્મીલન્ નીલ-શુભ્રારુણ-કમલ-જિતી ખઞ્જન-ધ્વંસિ-લીલા-
ચાઞ્ચલ્યે સિંહ-સઙ્ઘ-પ્રમથન-મદતા-વ્યઞ્જિની યસ્ય નેત્રે ।
ચેષ્ટા દુર્દુષ્ટ-વૃન્દ-પ્રશમ-પટુ-કલા-કલ્પિની મજ્જયન્તી
પીયૂષે સજ્જનાલીર્ નવ-વયસિ વરા શ્યામલઃ કઃ સમેતિ

[39] કૃષ્ણઃ સ્વગતમ્ ઉવાચ-ઉગ્રસેનાય રાજ્યં દાસ્યામીતિ યુક્તમ્ એવ ખલૂક્તમ્ । યતો મમ વ્રજાગમનમ્ એવ રમણીયમ્ । [40] પ્રકાશં ચાહ સ્મ-તતસ્ તતઃ ?
[41] ઋષિર્ ઉવાચ-
ગ્રામ્યાઃ પૌરા નૃપાલાઃ સદસિ નભસિ તુ સ્વર્ગ-સઙ્ગીત-વિજ્ઞા
દેવા દેવાદિ-નાથા વિધિ-શિવ-વિધિજાસ્ તે વયં ચ સ્તુવાનાઃ ।
રક્ત-ત્યગ્-દન્તિ-દન્ત-ચ્છવિર્ અવિકર-ભાગંસકૌ લૂન-મલ્લૌ
દ્રક્ષ્યામો ભ્રાતરૌ વાં કવલિત-બલવત્ કંસકં ત્વામ્ અપીહ

[42] તત્ર મલ્લ-સભા-ગતાનામ્ ઇદં કોલાહલ-કુતૂહલં ભવિતા-
કિમ્ ઇદં શ્યામલં રૂપં મધુરં રૌદ્રમ્ એવ વા ।
સ્ત્રી ચાસ્ત્રી ચ ન યદ્ દિવ્યં વસ્ત્રમ્ અસ્ત્રં યથાયથમ્

[43] પાપ-કંસે ચાપવર્ગમ્ ઇતે-
વધાર્હસ્યાપિ કંસસ્ય સ્ત્રીણાં દૃગ્-વારિ-બિન્દવઃ ।
ધરણ્યાં નિપતિષ્યન્તિ દ્રાવયિષ્યન્તિ હૃત્ તવ

[44] કૃષ્ણ ઉવાચ-હન્ત તૌ મમ નિજ-જનકાવ્ ઇતિ ભવતા કાવ્ ઉક્તૌ ?
[45] ઋષિઃ સ-હાસમ્ ઉવાચ-
પ્રાગ્ અયં વસુદેવસ્ય ક્વચિજ્ જાતસ્ તવાત્મજઃ ।
વાસુદેવ ઇતિ શ્રીમાન્ અભિજ્ઞાઃ સમ્પ્રચક્ષતે ॥[ભ્પ્ 10.8.14]
[46] કૃષ્ણઃ સાશ્ચર્ય-સ્મિતમ્ ઉવાચ- તતસ્ તતઃ ?
[47] ઋષિર્ ઉવાચ-વસુદેવાદયસ્ તુ નષ્ટં ચિન્તામણિમ્ ઇવ સ્પષ્ટં વિન્દમાનાસ્ ત્વાં હાતું ન હિ સહિષ્યન્તે । [48] તવ ચ તદ્-અનુરોધાય યદૂનામ્ ઇતસ્ તતઃ પલાયન-સમવાય-દૂનાનામ્ અવરોધાય ચ નિશ્ચિત-ચિત્તસ્ય કતિચિદ્ વાસરાણિ ભવિષ્યન્તિ । [49] ત્વદ્-અનુષઙ્ગતસ્ તત્ર સઙ્ગતા તદ્-અપેક્ષિતી-કૃત્ય વ્રજ-ક્ષિતિ-પતિ-પ્રભૃતિ-વ્રજ-જનતાપિ શાકટ-વાટ-પટ-નિવાસમ્ અસત્સ્યતિ ।
[50] તથાપિ ચિરતઃ કંસ-પ્રથિત-વ્યથતયા પ્રાપ્ત-વિતથતાયાયદુ-રાજ-રાજધાન્યાઃ સ્ફુરદ્-ઉગ્રસેનેનાપ્ય્ ઉગ્રસેનેન દુઃસમાધાનં સમાધાનમ્ । સ્વયં બહુ-પ્રણિધાનત એવ સ્યાદ્ ઇતિ ક્ષણમ્ અપિ ક્ષણમ્ અલભમાશ્ ચિરાયમાણે નિજ-વ્રજ-પ્રયાણે વિચાર્ય રામેણ સમ ઐકચર્ય-ચર્યયા સ્વજન-વ્રજે વ્રજે વિરાજમાનં વ્રજેશમ્ ઉપવ્રજ્ય સ્વસ્ય વ્રજાગમનમ્ અવશ્ય-કાર્યતયા નિર્ધાર્ય વ્રજમ્ એવ વ્રાજિષ્યસિ ।
[51] કૃષ્ણ ઉવાચ-હન્ત ! તે કિં ત્યજન્ત એવ મામ્ આવ્રાજિષ્યન્તિ ?
[52] ઋષિર્ ઉવાચ-
નન્દાદયસ્ તવ પરં મહતાગ્રહેણ
પ્રાપ્સ્યન્તિ ગોષ્ઠમ્ અથ તદ્-વપુષાત્મના ન ।
દૃશ્યં ભવેદ્ વપુર્ ઇતિ સ્ફુટમ્ અસ્ય તસ્મિન્
સઙ્કોચિતા સમુચિતા ન તુ તદ્વદ્ આત્મા

[53] કૃષ્ણ ઉવાચ-હન્ત કિમ્ અહં વક્ષ્યામિ ?
[54] ઋષિર્ ઉવાચ-તત્રભવતા તદ્ ઇદં સઙ્ગીર્ણં ગીર્ણમ્ આચરિષ્યતે-
યાત યૂયં વ્રજં તાત વયં ચ સ્નેહ-દુઃખિતાન્ ।
જ્ઞાતીન્ વો દ્રષ્ટુમ્ એષ્યામો વિધાય સુહૃદાં સુખમ્ ॥[ભ્પ્ 10.45.23] ઇતિ ।
[55] તદ્ ઇદમ્ એવ ભવદ્-આશ્વાસનં તેષાં વિશ્વાસ્ય શશ્વાયમાનતામ્ આચરિષ્યતિ ।
[56] કૃષ્ણ ઉવાચ-કદાહમ્ આગમિષ્યામિ ?
[57] ઋષિર્ ઉવાચ-યદા સુહૃદાં હૃદયઙ્ગમં સુખમ્ ઉત્પત્સ્યતે ।
[58] કૃષ્ણ ઉવાચ-તચ્ ચ કદા ?
[59] ઋષિર્ ઉવાચ-તેષાં સુખસ્યોત્પત્તયે તુ દૂરં વ્યાપ્તુમ્ ઉન્મુખં ભવિતા ।
[60] કૃષ્ણ ઉવાચ-અહો બત ! વિયતીવ કિયતી વ્યાપ્તિસ્ તત્ર ?
[61] ઋષિર્ ઉવાચ-તત્-તત્-કાર્ય-જાલતઃ કાલ-ક્ષેપઅં ક્ષેપયત્ય્ અપિ ભવતિ યાવત્ કંસ-પક્ષ-લક્ષ-વિધ્વંસનં, યાવદ્-ભવત્-પુત્રાદિ-વિચિત્ર-સમ્પદ્-ગણશ્ ચ સમ્પત્સ્યતે ।
[62] કૃષ્ણ ઉવાચ-અહો મહાત્મન્! મહદ્ વ્યસનં ખલુ મયિ ન્યસનમ્ આયાસ્યતિ । યથો દીર્ઘસૂત્રતા મમ બન્ધનાય નિર્બન્ધમ્ આપત્સ્યતે ।
[63] ઋષિર્ ઉવાચ-મા તાપમ્ આપદ્યથ, ભવતઃ સ્વભાવ એવાયમ્, યત્ કદાચિદ્ અન્ત્રઙ્ગાણાં પરિવાર-સઙ્ઘાનાં સુખ-ભઙ્ગં સ્વાઙ્ગાનામ્ ઇવ વિષહ્ય બહિરઙ્ગાણાં દુઃખ-ભઙ્ગં કરોમિ ।
[64] કૃષ્ણ ઉવાચ-ભવતુ, ભાવિ-કથા પ્રથ્યતામ્ । તત્ર મદીય-દુર્વૃત્તતામ્ અયં વ્રજ-દુઃખ-વૃત્તં તાવદ્ આસ્તામ્, પુર-વૃત્તં પુરસ્તાદ્ અનુવર્ત્યતામ્, યેનાહમ્ ઉપરક્તસ્ તત્ર નિષ્પ્રતિભતાં વ્યક્તમ્ આપ્સ્યામિ ।
[65] ઋષિર્ ઉવાચ-સામ્પ્રતં તવ ગાયત્ર-વ્રતમ્ એવ સ-ગર્ગેણ વસુદેવાદિ-યદુ-વર્ગેણ પ્રથયિષ્યતે । યત્ર ચ વ્રજતઃ કર્ણી-રથારોહિણી રોહિણી ચ તત્ર નેષ્યતે, ન તુ વ્રજ-જનઃ કશ્ચિત્ । ક્ષાત્ર-વિધાન-પાત્રતયા તન્-નિર્માણે તસ્ય નિર્માણ-દુઃખં દુઃખનન-મૂલં ભવિતા ઇતિ ।
[66] કૃષ્ણઃ સ્વગતમ્ ઇદમ્ અધિગતવાન્-હન્ત પ્રસઙ્ગતસ્ તદ્-દુઃખમ્ એવાસઙ્ગં લભતે । મન્-માતૃ-સઙ્ગિની હિ સા રોહિણી કથં તદ્-ભઙ્ગિની ભવિષ્યતિ ઇતિ ।
[67] તતઃ કથાન્તરં પૃચ્છામ ઇતિ સ્પષ્ટં પપ્રચ્છ-તતસ્ તદ્-વ્રતાચારાનન્તરં કિન્તરામ્ આચરિષ્યામિ ?
[68] ઋષિર્ ઉવાચ-તતઃ સાન્દીપનિ-સન્દીપિત-વિદ્યા-સભામ્ અવન્તીમ્ આસાદ્યાનવદ્ય-વિદ્યા-સમુદાયાય ભ્રાતરૌ યુવામ્ અકાતરૌ સ-બ્રહ્મચારિતયા ગૌરવ-સઙ્કુલતયા ગૌરવં કુલમ્ એષ્યથ । યત્ર સકૃન્-નિગદ-માત્રેણ સર્વાં વિદ્યામ્ અધીયન્તૌ ધારયન્તૌ ચ સર્વતશ્ ચમત્કારમ્ અર્પયિષ્યથઃ । યત્રેદં સખેદમ્ ઉપશ્લોકયન્ મહાંલ્ લોક-સઙ્ઘઃ પરસ્પરં સવિસ્મયમ્ આલોકયિષ્યતિ । યથા-
અઙ્ગં પલ્લવ-કોમલં પ્રભવનં લક્ષ્મી-પરાર્ધાશ્રિતં
સેવ્યત્વં સમ-સેવકાયુત-મનો-રાજ્યાભમ્ ઉદ્ભ્રાજતે ।
યસ્ય શ્રી-રમણસ્ય સોઽ પિ નિતરાં વાગીશ્વરી-લોભનોઽ પ્ય્
આચાર્યાણ્ય્ ઉપદિષ્ટ-કાષ્ઠ-ઘટનં શર્મ-શ્રિયા નિર્મમે

[69] તદ્ એવં ચતુઃષષ્ઠિ-માત્રૈક્ર્ અહો-રાત્રૈઃ સર્વાસ્વ્ અપિ કલાસ્વધીતિના ભવતા ગુરુ-પત્ની-ભિક્ષિત-પઞ્ચ-જન-ભક્ષિત-તત્-પુત્રાનયન-મય-દક્ષિણા-નિવેદને ચેદં લોકા વ્યતિવેદયિષ્યન્તે । યથા-
વસ્ત્વ્ અસ્તિ યત્ તદ્ ગુરવે પ્રદીયતામ્
અદુર્લભં ચેદ્ અથવા સુદુર્લભમ્ ।
નષ્ટં વપુર્ યદ્ ગુરુજસ્ય તદ્ વપુષ્-
મન્તં યમાત્ પશ્યતમ્ આનિનાય સઃ

તતશ્ ચ-
યમાદ્ અપિ સમાનેતા ગુર્વ્-અપત્યં ત્વયા યદા ।
વિવદેરન્ મુખે તર્હિ મિર્યેરન્ નરયો હૃદિ

[70] કૃષ્ણઃ સ્વગતમ્-ન જાને, જનેન તદ્ વર્ણ્યમાનમ્ આકર્ણ્ય નિરવલમ્બતાં સંવલમાનાનાં મય્ય્ અનુકમ્પા-સમ્પાતવતામ્ અમ્બાદીનાં કા દશા ભવતા યા સમ્પ્રતિ ચ મમ હૃત્-કમ્પાય સમ્પદ્યતે । [71] ભવતુ, પ્રસ્તાવાન્તરં વિસ્તારયામઃ ઇતિ સ્પષ્ટમ્ આચષ્ટ-ભગવન્ ! કોઽ સૌ પઞ્ચજનઃ ?
[72] ઋષિર્ ઉવાચ-જય-વિજયવત્ કસ્માચ્ચિત્ કારણાચ્-છઙ્ખાસુરતાં પ્રાપ્તોઽ સૌ પ્રસિદ્ધઃ શઙ્ખ-વિશેષ એવ । ત્વં ચ તદ્-અઙ્ગમ્ આદાસ્યસે । કિન્તુ-
યદા યદા ધ્માપયિતા ભવાન્ દરં
નેત્રે તદ્-આર્દ્રે ઇવ તે ભવિષ્યતઃ ।
લબ્ધં યશોદા-સ્તન-પાનજં સુખં
કૃપા-ભરેણ સ્મરણ-પ્રથાવતઃ

[73] કૃષ્ણઃ સોદ્વેગમ્ ઉવાચ-એતદ્ વસ્તૂદ્દેશં વિના કથાન્તરં પ્રસ્તૂયતામ્ ।
[74] ઋષિર્ ઉવાચ-કિઞ્ચિદ્ અન્યદ્ અલ્પં શ્રૂયતામ્ । વિત્ત-વિદ્યસ્ ત્વં મથુરાયામ્ આગત-માત્રઃ શ્રીમદ્-વ્રજાય કૃત-યાત્રસ્ તત્રત્ય-પિત્રાદિભિઃ કૃત-સઙ્કોચનસ્ તદ્-આજ્ઞા-લઙ્ઘનં નાયત્યાં મઙ્ગલમ્ ઇતિ રચિત-વિચારતયા ચરિત-શોચનઃ સ્વાનુકૂલ્ય-કૈવલ્ય-લસદ્-ઉદ્ધવમ્ અતિવિનીતમ્ ઉદ્ધવમ્ એવાભિનીતં મત્વા વ્રજ-જનાનામ્ આવિજમાનતા-જનનાય નિયોજયિષ્યસિ । તેષાં સઙ્કોચત એવ ન ચ વ્રજ-જનમ્ આત્મોપહૃતમ્ આહરિષ્યસિ ।
[75] તે હ્ય્ એવં રહસ્યં મંસ્યન્તે, કૃષ્ણસ્ય વ્રજ-માત્ર-તૃષ્ણસ્ય વ્રજ-દેશે પ્રવેશે પુનર્ લમ્ભનં વિપ્રલમ્ભતઃ સ્તમ્ભનમ્ એવ લપ્સ્યતે । વ્રજ-જનસ્યાત્ર પ્રવેશશ્ ચ તથાવેશ એવેતિ । અથ વ્રજ-જનઃ સ ચ સ્વયમ્ અપિ નયાસ્યતિ । જ્ઞાતીન્ વો દ્રષ્ટુમ્ એષ્યામઃ [ભ્પ્ 10.45.13] ઇતિ રહસ્ય-ત્વદ્-વચનસ્ય ભવદ્ભિસ્ તુ નાગમ્યતામ્ ઇતિ સ્વારસ્ય-ભઙ્ગ-પ્રસઙ્ગઃ સ્યાદ્ ઇતિ ।
[76] તથા સ્વારસ્યમ્ અપિ તાદૃશ-તન્-મન્ત્રણાયન્ત્રણયા, ન તુ સ્વતન્ત્રતયા । કિં ચ, તવ ચેતસિ યઃ કોઽ પ્ય્ અન્યઃ સઙ્કોચઃ સમ્પ્રતિ સમ્પ્રતીતિં વિનારોચમાનતાં પ્રતિપન્નવાન્ અસ્તિ । સોઽ પિ વ્રજ-ભૂમાવ્ આવ્રજનાદિ-વર્જને સાહાયકં મુહુર્ નિર્વાહયિતા ।
[77] વ્રજ-જનં પ્રતિ તદ્ ઇદં તુ વેદવદ્ અપરતન્ત્રં મન્ત્રં નિવેદયિષ્યસિ । સમ્પ્રતિ ચ ભવતાં સમ્બન્ધે જરાસન્ધાદિભિઃ કૃતાનુસન્ધે તત્રાપિ નિર્બ્ અન્ધાત્ કટકેન ધાટી ઘટયિષ્યતે ઇતિ ।
[78] તથાસ્મિન્ન્ ઉદ્ધવ-દ્વારા પિત્રાદિષુ વાચિક-પત્રિકા, યથા-
સમ્બન્ધાદ્ વઃ સમન્તાદ્ અહમ્ અપિ સ તથા યામિ તં વૃષ્ણિ-વૃન્દે
યુષ્માકં પ્રાણ-યોગ્ય-પ્રણય-ભુવિ તથૈવાવનં સંવિધિત્સે ।
કિન્ત્વ્ એષા મૂર્તિર્ અત્ર સ્વયમ્ અપિ તુ ભવત્-પાર્શ્વ-વર્તી મમાત્મા
કિં વા મૂર્તિશ્ ચ તસ્મિન્ ભવતિ હિ ભવતાં સ્ફૂર્તિર્ એવ પ્રમાણમ્

કિં ચ-
આયાસ્યામીતિ કિં જલ્પેદ્ બદ્ધઃ પ્રણય-રજ્જૂભિઃ ।
યેન બદ્ધસ્ તુ તસ્યેચ્છામ્ અનિચ્છાં ચાનુયાતિ સઃ

[79] શ્રી-વસુદેવાદીનાં દેવ-દ્વિડ્-ઉપદ્રવસ્ય વિદ્રવઃ ખલુ ભવદ્-અભિમત એવેતિ તુ મયા મતમ્ એવ ।
[80] અથ પુરસ્તાદ્ ઉદ્ધવ-દર્શન-માત્રેણ ચ તે પરમ-સુખં પ્રાપ્સ્યન્તિ । યતઃ-
અપરિચયેઽ પ્ય્ અવલોકાદ્ ભક્તં ભક્તઃ પિપર્તિ કૃષ્ણસ્ય ।
સ્વરમાત્રાત્ તદ્-ગાનારમ્ભઃ સુજનં પ્રમોદયતિ

[81] તતશ્ ચ તવ વિશ્લેષાન્ નવ-નવાર્તાસ્ તે ત્વદ્-વાર્તામ્ એવ વાર્તામ્ અનુવર્તમાનાઃ શીઘ્રમ્ ઇવ વિયન્તિ કિયન્તિ માસા વાસરાણીવ તં કતિચિન્ માસાન્ વાસયિત્વા પર્યવસાને તદ્-દ્વારા સમ્ભાવનામ્ એવાપેક્ષ્ય મુદ્રિત-મુખેન સ્વસ્તિ-મુખેન સન્દેક્ષ્યન્તિ, યથા-
ઈશ્વરસ્ ત્વમ્ ઇતિ સોઽ યમ્ અસ્માકં
ઉદ્ધવઃ સમુપદિશ્ય ગચ્છતિ ।
પુત્ર તત્ તુ ન વયં સ્મ મન્-મહે
શ્રીશ તા કિમ્ ઉ સુતે ન રોચતે

કિં ચ-
યદ્ય્ અહો સુત ભવાન્ અધીશ્વરસ્
તર્હ્ય્ અપિ સ્ફુરતુ તે પદાબ્જયોઃ ।
પ્રીતિર્ અત્ર ચ પરત્ર નઃ સદા
કૃષ્ણતામ્ અનુ યતઃ સતૃષ્ણતા

[82] કૃષ્ણ ઉવાચ-ઉદ્ધવસ્ તુ કિં માં વક્ષ્યતે ?
[83] ઋષિર્ ઉવાચ-
વિના ચન્દ્રં શરલ્-લક્ષ્મીર્ વિના પુષ્પં મધૂન્નતિઃ ।
વિના પયોદં વર્ષા-શ્રીર્ વિના ત્વાં કા વ્રજ-સ્થિતિઃ ॥ઇતિ ।
[84] કૃષ્ણઃ સાસ્રમ્ ઉવાચ-યદ્ વ્રજે મમ વિલમ્બ-સંવલન-કારણં વિશેષેણ ચ વર્ણય ।
[85] ઋષિર્ ઉવાચ-તત્ર ભક્તં ભજમાનસ્ય કવચં બિભ્રાણસ્ય શત્રૂન્ નિઘ્નાનસ્ય તવ વ્યાસઙ્ગાન્તરમ્ અપિ લબ્ધાન્તરતામ્ આપ્સ્યતિ ।
[86] કૃષ્ણઃ સોદ્વેગમ્ ઉવાચ-હન્ત કિં તત્ ?
[87] ઋષિર્ ઉવાચ-યત્ ખલુ વસુદેવ-સ્વસ્રીયાણાં યુધિષ્ઠિરાદીનાં ધૃતરાષ્ટ્રેણ દુષ્ટ-ભ્રષ્ટ-રાષ્ટ્રી-કૃતાનાં પક્ષસ્ય પુષ્ટીકરણાય ભવિતા । તે ચ ત્વામ્ એવ પરમાતિષ્ઠમાના ભક્ત-વશ્યતાં વાવશ્યમાનસ્ય તવ કૈતવ-રહિત-ભક્તિ-ભાજ ઇતિ । યદ્-અર્થં પ્રથમતસ્ તાવદ્ અભિજાતમ્ અભિજાતં ચાક્રૂરં દૂતતયા દૂરમ્ આપયિષ્યસિ ।
[88] પ્રકૃત-વ્યાસઙ્ગઃ પુનર્ અઙ્ગીભૂતઃ પ્રભૂત એવ । યતઃ કંસ-પક્ષ-નિર્હરણં તદાપિ ત્વયા કૃતાકૃતમ્ એવ વર્ત્સ્યતિ ।
[89] તથા હિ-વરાકેષુ કંસ-પક્ષીયેષુ ચાન્યેષુ તીર્થ-કાકતાં ગતેષુ યત્ ખલ્વ્ અસ્તિઃ પ્રાપ્તિશ્ ચેતિ તસ્ય તત્ર કલત્ર-દ્વયમ્ અસ્તિ ।
[90] તત્ પુનર્ વૈધવ્યેનાન્ધીભૂતમ્ ઇવ સ્વ-બન્ધુ-જન-દત્તાનુસન્ધીભવત્-પિતૃતયા ધૃતાશ્વાસ-નિર્બન્ધં જરાસન્ધં ગમિષ્યતિ । યત્ર ચ-

મિસ્સિન્ગ્!
વિસ્રસ્ત-કેશવેશાદ્યોસ્ તયોઃ કંસસ્ય ભાર્યયોઃ ।
દ્રક્ષ્યન્તિ વિહસિષ્યન્તિ ચાઙ્ગાનિ પથિકા અપિ

[91] તતસ્ તત્-પ્રેરણયા જરાસન્ધઃ પ્રાપ્ત-જરાસન્ધ ઇવ કાલ-રૂપ્તાવન્તઃ ભવન્તમ્ એવ ત્રયોવિંશતિ-સઙ્ખ્યાભિર્ અક્ષૌહિણીભિર્ અભિયાસ્યતિ ।
તાદૃશતાં ભૃશમ્ અવિદ્વાન્ કીટક ઇવ કૃપીટ-યોનિમ્ ।
અભિયાય ચાભિયા મથુરાં મથ્નન્ન્ ઇવાવરિષ્યતિ

તતશ્ ચ-
ઇન્દ્વ્-અર્ક-દ્યોત-કેલિં કુતુક-કલનયા નિર્મિમાણાવ્ અધૃષ્યૌ
જારાસન્ધં તદ્-અન્ધં તમ ઇવ કટકં ત્રોટયન્તૌ ભવન્તૌ ।
એકં તં માગધેશં તમ ઇવ ઘૃણયા બાઢમ્ ઉત્સૃજ્ય પર્વ-
પ્રાપ્તં સર્વં સ્વ-ભક્તં સ્વ-મહસિ દધતૌ ભાસ્યતઃ શશ્વદ્ એવ

[92] એવં સપ્તદશ-સ્વપ્યતિ-સમ્પાતેષ્વ્ અપયાતેષુ કૂટીકૃત-મ્લેચ્છ-કોટિ-ત્રય-પ્રકટ-કટકઃ સમહાયવનઃ કાલ-યવનઃ પ્રાતર્ એવાતિદૂરતઃ સામુદ્ર-પૂર ઇવાલોકિષ્યતે, યેન નીવૃદ્ એવ નિવૃતો ભવિતા ।
[93] કૃષ્ણ ઉવાચ-ભૂરિ-દૂરતયા શાત્રવ-પાત્રતા-રહિતઃ સ કસ્માદ્ અસ્માકમ્ અહિતતામ્ આપ્સ્યતિ ?
[94] ઋષિર્ ઉવાચ-યદુ-વર્ગ-વાદિત-ગાર્ગ્યારાધિત-ભર્ગ-વર-સ્ફુરદ્-ઉપસર્ગ-જનિ-સર્ગત એવ યાદવ-દવં પ્રતિ ભય-દવ-વિસર્ગ-નિરર્ગલે તસ્મિન્ જરાસન્ધાનુસન્ધાનાદ્ એવ । સ ચાત્રાવશ્ય-મરણ-વશત્યામ્ આપ્સ્યતીતિ મત્-પ્રેરણાચ્ ચ ?
[95] કૃષ્ણ ઉવાચ-કથં તર્હિ તસ્ય ગર્હિતસ્ય મરણં ભવિતા ?
[96] ઋષિર્ ઉવાચ-ગર્હિતત્વમ્ એવ તત્ત્વતઃ ખલ્વ્ અહિતં કારણમ્ । પ્રકારં ચામું સહાસ્યમ્ ઉદ્ગાસ્યન્તિ-
શીતં મહસ્ તદ્ અનુસૃત્ય મુકુન્દ-મૂર્તેર્
મ્લેચ્છાધિરાડ્ અધિ તમઃ-કટુ-કીટ-તુલ્યઃ ।
એષ જ્વલજ્-જલનવન્ મુચુકુન્દ-તેજઃ
સઙ્ગાદ્ અલં વલિત-વિસ્મિતિ ભસ્મતિ સ્મ

[97] અથ કૃષ્ણઃ સ્વગતમ્ અધિગતવાન્-ન જાને યોજન-શતકમ્ અર્દતિ તસ્મિન્ દુર્દમ-દુર્જન-સંમર્દે મત્-પ્રમદ-સત્ર-વ્રજ-તુલ્ય-વ્રજઃ પરિક્ષિપ્તતયા વિક્ષિપ્ત-ચિત્તઃ કુત્ર વા વ્રજિષ્યતિ ?
[98] ઋષિસ્ તુ તદ્-અભિપ્રયન્ પ્રથયતિ સ્મ-કામ્યકતઃ પશ્ચિમાયાં દિશિ ગિરિ-તટ-ગત-ગરિષ્ઠાટવીમ્ અટિષ્યતિ । કિન્તુ ભવતા યાદવાનામ્ ઇવ વ્રજ-ભવનાનામ્ અરિતસ્ તનિષ્યમાણ-સન્તાપ-સન્તાનાભાવાય તદ્ ઇદં ચિન્તયિષ્યતે ।
[99] સમ્પ્રતિ શરણાગતતયા કૃત-મદ્-અનુસરણાનાં યાદવાનામ્ અવનાય યુક્તતયા નિયુક્ત ઇવાસ્મિ ।
[100] તતસ્ તત્ર ગરિષ્ઠં પ્રકોષ્ઠાન્તરં વિધેયમ્ । તન્ત યદિ ગોવર્ધન-ધરણતઃ-
તસ્માન્ મચ્-છરણં ગોષ્ઠં મન્-નાથં મત્-પરિગ્રહમ્ ।
ગોપાયે સ્વાત્મ-યોગેન સો æયં મે વ્રત આહિતઃ ॥[ભ્પ્ 10.25.18]
ઇત્ય્ અનુસૃત્ય કૃત-રક્ષાણાં મત્-પ્રાણાવલિ-લક્ષાણામ્ ઇવ વ્રજાધ્યક્ષાણાં યદ્ય્ અરયસ્ તે ચ રયાદ્ વિઘ્ન-નિઘ્નતાં કરિષ્યન્તિ । તદા સર્વમ્ એવ ખર્વં સ્યાત્ । તેષામ્ અટવીષુ ગો-કોટિ-લક્ષ-રક્ષકાણાં રક્ષા ચ પ્રકોષ્ઠ-ઘટનયા દુર્ઘટા ।
[101] તથા-
રહી-ભૂત-મરૂ-ભૂતં ચક્ષૂ-ભૂતં મની-કૃતમ્ ।
યસ્ય યત્ તત્ કથં તેન ત્યજ્યતાં વ્યજ્યતામ્ અપિ ॥
ઇતિ ન્યાયેન તત્ર સમ્પ્રતિ ગમનમ્ અપિ તત્રકીય-સઙ્કોચ-વિશેષત એવ વિશેષતઃ પ્રસહ્ય મહ્યં ન રોચતે । સઙ્કોચાન્તરં તુ તસ્ય્ અનાન્તરીયકમ્ એવ મન્યે । તતઃ સમ્પ્રતિ સાક્ષાન્ મમ તત્ર સ્થિતિમ્ અપિ ન લક્ષયામિ, તસ્માત્ તેષુ બહિઃ-શશ્વદ્-ઉદાસીનતા-વિન્યસનમ્ એવ મયિ તદ્-ઉપાસીનતાયાં પ્રવીણતામ્ આચરતિ ।
[102] તત એવ શત્રવસ્ તત્ર મદ્-બહિરઙ્ગતાયા જાનાના ગૃહ્ણીરન્ ઇતિ ।
[103] તદ્ એવં વ્રજત ઉદાસીનાયમાનસ્ય તવ તાદૃશ-ચિન્તા-માત્રેણાચિન્ત્ય-શક્ત્યા દ્રાગ્ એવ દૂરતઃ સમુદ્રાન્તઃ-પુરી-વિશેષસ્ય વ્યક્ત્યા તત્ર ચ યદૂનાં ઝટિતિ પ્રસક્ત્યા તમ્ ઉરીકરિષ્યસિ । તદ્-અનન્તરમ્ એવ કાલ-યવને કાલવદ્ આચરિષ્યસિ । મુચુકુન્દં ચ પ્રતિ મુકુન્દત્વં કુન્દ-સુન્દર-દન્ત-કન્દલિત-મન્દ-હાસ-મય-સમય-રચન-વચન-વિલાસતઃ કૃપામ્ ઉલ્લાસયિષ્યસિ ।
[104] અથ મથુરામ્ એવ રામેણ સહ સહચર-યદુ-કુમાર-વૃતઃ પ્રતિગત્ય પત્યભાવવતઃ પુરુષા મ્લેચ્ચતસ્ તાન્ મ્લેચ્છ-યોધાન્ નિધનમ્ એવ રોધયમાનસ્ તદ્-અમાન-ધનાનિ નિજ-રાજધાનીતિ દ્વારકાં હારયન્ન્ અપિ મ્લેચ્છ-પરિચ્છદતયા મનસિ નાચ્છતાં મંસ્યસે ।
[105] અથ પુનઃ પુનર્ જાત ઇવ સ રાજા જરા-જાતઃ પૂર્વ-પૂર્વવદ્ એવ મધુપુરીમ્ અવરુદ્ધાનસ્ તદ્-ધન-હર્તૄણાં ભર્તૄન્ યુષ્માન્ એવ પ્રતભિગમિષ્યતિ ।
[106] તતશ્ ચ તદ્-ધનાનામ્ અવરક્ષણાય નિજ-જનાનાં રક્ષણાય ચાક્ષામ-શ્યામ-શુભ્ર-વપુષૌ પરમ-પુરુષૌ કુતુક-વિશેષાદ્ અવ્યઞ્જિત-રુષૌ શુભવન્તૌ ભવન્તૌ સ-દ્રવમ્ અપદ્રવન્તૌ તદ્-ધર્ષત ઇવ વસ્તુતસ્ તુ તદ્-ધર્ષતઃ પ્રવર્ષણાખ્યં ગિરિમ્ આરોક્ષ્યથઃ ।
[107] આરુહ્ય ચ તં તુ દ્રુહદ્ભિઃ પ્રસહ્ય દહ્યમાનમ્ ઉજ્ઝન્તાવ્ એકાદશ-યોજન-સમુત્તુઙ્ગ-શૃઙ્ગાદ્ ઉત્પ્લુત્ય ભૂરિ-દૂરં યુવાં પતિષ્યથઃ । પતિત્વા ચ દ્વારકા-પતિતામ્ આગમિષ્યથઃ ।
[108] સ તુ વાં પ્રતાપમ્ અવિદન્ નિજ-પશ્ચાત્-તાપ-પાપ-પાદપ-બીજાયમાનમ્ અભિશાપં હૃદિ વાપં વાપં ગૃહમ્ અવાપ્સ્યતિ । ગીર્વાણ-શ્રેણ્યાકાશ-વાણ્યા તુ હસિષ્યતે-
મૃધે તુ વિજિતં પુરા ત્વમ્ અસિ યદ્-દ્વયેનામુના
સ સપ્તદશ-બારકં વિજિત એવ કિં તદ્-ગિરા ।
અહો સકુતુક-દ્રવે પ્રકટમ્ અદ્ય ચાજી યથા
જરા-સુત ન યદ્-ધ્રુવં તમ્ અદસીયમાનર્ચ્છિથ

[109] કૃષ્ણ ઉવાચ-લબ્ધ-દુર્ગાણાં યદુ-વર્ગાણાં બલં વા તેષાં બલમ્ એવ વાવલમ્બનં વિધાય તદાપિ કિં વ્રજં નાવ્રજિષ્યામિ ।
[110] ઋષિર્ સ્વગતમ્ આહ સ્મ-અહો તાદૃશિ સઙ્કોચેઽ પ્ય્ એતાદૃગ્-અસ્યોત્કણ્ઠા માદૃગ્-અન્તબુદ્ધિં કુણ્ઠયતિ ઇતિ ।
[111] સ્પષ્ટં તુ સ્પષ્ટં કારણમ્ આચષ્ટ-એકસ્મિન્ કંસે ધ્વંસિતે બહવસ્ તત્-સમ્બન્ધિ-બાન્ધવા જરાસન્ધવત્ કંસાયિષ્યન્તે, કથમ્ આગમનં સ્યાત્ ?
[112] કૃષ્ણ ઉવાચ-દર્શન-માત્રાર્થમ્ અપિ ન સ્યાત્ ।
[113] ઋષિઃ સરૂક્ષ-હાસમ્ ઉવાચ-નહિ નહિ ।
[114] કૃષ્ણ ઉવાચ-કથમ્ ઇવ ?
[115] ઋષિર્ ઉવાચ-વસુદેવાદ્ય્-અનુજ્ઞાં વિનેતિ વિજ્ઞાપિતમ્ એવ ।
[116] કૃષ્ણ ઉવાચ-તર્હ્ય્ આગમનમ્ એવ ન ભવિતા ।
[117] ઋષિર્ ઉવાચ-ભવિતા, કિન્તુ કાલ-વિલમ્બિતયા । ભવાંસ્ તુ વ્રજાગમનં મનસિ-કૃત્ય વિવાહ-કૃત્ય-વિમુખતયા સ્થાસ્યતિ, કિન્તુ તદ્ અપિ વ્યભિચરિષ્યતિ ।
[118] કૃષ્ણ ઉવાચ-હન્ત કિં તત્ર કારણમ્ ?
[119] ઋષિર્ ઉવાચ-રૈવત-નામા કશ્ચિત્ પ્રાચીનઃ સુરાજા દ્રુહિણ-વિહિતતયા રૌહિણેયાય યદા દુહિતરં વિતરિષ્યતિ, તદા વસુદેવ-દેવક્ય્-આદિભિર્ ઈડિતૈર્ વિવાહાય બહુધા વિહિતામ્રેડિતૈઃ કૃતઃ સ ચ પ્રયત્નસ્ ત્વયા સપત્ન ઇવ નાનુમોદિષ્યતે ।
[120] તદ્ એવમ્ એવ વાસર-શતે ગતે કદાચિત્ કશ્ચિદ્ ઉદ્વિજમાન ઇવ દ્વિજન્મા વિજને સન્તં ભવન્તમ્ આવ્રજિષ્યતિ । આવ્રજ્ય ચ સ ધન્યાત્મા પિતૃ-પરવત્યાશ્ ચ પર-સાત્કૃતિ-મય-સ્વભયાવૃતતયાપાવૃતાયમાનાયા ભીષ્મક-કન્યાયાઃ સન્યાયાં પત્રિકાં સાપત્રપમ્ ઇવ ત્વય્ય્ અર્પયિષ્યતિ । તસ્યાઃ સઙ્ક્ષેપતસ્ ત્વ્ અયમ્ અર્થ-વિક્ષેપઃ-
તવ સ્વભાવેનાકૃષ્ટા સ્વસ્ય વા ત્વયિ કેશવ ।
કૃષ્યેય ચેદ્ બલાદ્ અન્યેનાસૂન્ મધ્યે જહામ્ય્ અહમ્

ઇતિ ।
[121] તતશ્ ચ મર્મ-સ્પૃશા ધર્મ-દૃશા વિધર્માદ્ ભયં ભાવયમાનસ્ ત્વમ્ અન્યથા-મન્યમાનતાં ન લપ્સ્યસે । કિં બહુના, વિવાહમ્ અપિ નિર્વાહયિષ્યસે ।
[122] યથા ચ લોકે કથા પ્રથામ્ આપ્સ્યતિ ।
ભીષ્માદ્રિ-સ્થિત-રુક્મિણી-મણિ-મય-શ્રેણી-વિલોક-સ્પૃહાં
શાર્દૂલ-સ્થિતિમ્ આશ્રિતા નૃપ-સુતાસ્ તાવન્ મદાન્ નિર્મમુઃ ।
યાવચ્-છઙ્ખ-નિનાદ-ગર્જ-દલિત-પ્રાગલ્ભ્ય-તત્-તત્-સભા-
મધ્ય-ધ્વંસિ-નૃસિંહ-નવ્ય-તરુણશ્ ચક્રે મનાઙ્ નોદ્યમમ્

[123] તદ્ એવં પર્યયમ્ આગતાયાં મર્યાદાયાં તાદૃશ-પર્યાયતાં કાશ્ચ્દ્ અન્યાશ્ ચ ધન્યાઃ કન્યાસ્ તામ્ આધિવિન્નાં પ્રણયન્ પરિણેતાસિ । તાશ્ ચ ભવન્તમ્ અન્તરેણ ન શરીર-સ્થિતિમ્ અનુસરેયુઃ ઇતિ ।
[124] તત્ર સત્યભામાં તાવત્-પાણૌ પ્રણેષ્યસિ, યત્ર જામ્બવતીમ્ અપિ સંવલયિષ્યસિ, યત્ર ચ જામ્બવાન્ કુકુદ-મુદં લપ્સ્યતે । તથા હિ સમાસેન કથયિષ્યન્તિ ।
પ્રસેને નિઃસેને નિજ-સહજનૌ દિવ્ય-મણિ-ભાગ્-
ગલે સિંહ-ધ્વસ્તે રચયદ્ અભિશસ્તં હરિમ્ અસૌ ।
યદા સત્રાજિત્-તર્હ્ય્ અનુમૃતયમાણો મણિમ્ અમું
સ કન્યામૃક્ષેન્દ્રાદ્ અલભત સ તસ્માદ્ અપિ પુનઃ

[125] મણિમ્ અન્વેષ્ટું ચિર-રાત્રાય કાન્તારં ગતે તુ ત્વયિ પરમ-કાન્તે પુનર્ નિર્દરતયા ભલ્લૂક-દરં પ્રવિષ્ટે દ્વારકાયાં સુષ્ઠુ કષ્ટમ્ આપતિષ્યતિ । યતઃ-
યર્હીતિર્ ભવતઃ કૃષ્ણ તર્હીતિર્ ન તુ દુર્લભા ।
અક્ષ્ણો રીતિસ્તુ લોકાનાં રીતિર્ એવ તદા મતા

[126] પ્રાપ્તાયાં સરત્નાયાં સત્યભામાયાં રત્નં પુનઃ સ્વસ્મિન્ન્ અર્પિતે નારગીતેન સત્રા સત્રાજિતેય્ એવ પ્રત્યર્પયિષ્યસિ ।
[127] યદા ચ પાણ્ડવાનામ્ ઉદ્દણ્ડં દાહ-વૃત્તમ્ અતથ્યં કથ્યમાનમ્ આકર્ણ્ય તૂર્ણમ્ એવ હસ્તિનાપુરં પ્રસ્થિતૌ ભવિષ્યથઃ ।
[128] તદા ગર્ભે સુહિતસ્ ત્વદ્-અહિતઃ શતધન્વા તુ વાં દૂરગૌ મન્વાનઃ પ્રાપ્ત-રત્નં સત્રાજિતં સયત્નં સપત્નવન્ નિહત્ય રત્નમ્ અપહૃત્ય તચ્ ચ કર્ણટિરિટિરાકારિણમ્ અક્રૂરં પ્રત્યપહ્નુત્ય જ્ઞાતિ-હત્યા-ભીત્યા કુશસ્થલાદ્ અવગત્ય વિદ્રોષ્યતિ ।
[129] અથ સ્વપુરમ્ આગત્ય તદ્ અધિગત્ય તમ્ એવાનુપદિતયાનુસૃત્ય નિહત્ય ચ મણિમ્ અસઙ્ગત્ય પશ્ચાદ્ અક્રૂરાત્ પ્રતિપત્ય સ્વમ્ અભિ દુર્જનાભિશાપમ્ આર્જવાન્ માર્જયિષ્યસિ ।
[130] કૃષ્ણઃ સ્વગત્મ્ ઉવાચ-
સઙ્ગઃ ક્વાયં વ્રજસ્થાનાં મદ્-એક-પ્રાણતા-જુષામ્ ।
ક્વ વા યદૂનાં સત્રાજિચ્-છતધન્વાદિ-શાલિનામ્

અથવા-
ભવેદ્ યઃ પ્રોષ્ય-પાપીયાંસ્ તસ્ય કિં કર્મ શર્મદમ્ ।
યદ્ યત્ કરોતિ તત્રૈવ સ્નાત્વા કાલક એવ સઃ

[131] સ્પષ્ટં ચાચષ્ટ-કથાન્તરં પ્રથ્યતામ્ । યદ્-અનન્તરં ગોષ્ઠસ્થા મમાનન્તરસ્થા ભવિષ્યન્તિ ।
[132] ઋષિર્ ઉવાચ-તદ્ અપ્ય્ આયાસ્યતિ શ્રૂયતામ્ । અથ ભવતા તાસ્ તત્-તદ્-ઉપાયમ્ ઉપાયંસતેતિ વર્ણ્યમાનમ્ આકર્ણ્ય મૃગયાયાં પરીતા રવિ-દુહિતા ચ ત્વાં વરીતા । એતન્ નિર્વર્ણ્ય ચ જના વર્ણયિષ્યન્તિ । યથા-
સૂર્યે જીવતિ તત્-કન્યા તમ્ અનાપૃચ્છ્ય પશ્યત ।
સ્વયં વૃતવતી કૃષ્ણં વરાકી કાન્યકન્યકા

[133] અથ રાજાધિદેવ્યા નન્દિનીં મિત્રવિન્દાં સ્વયંવરણેન ભવન્તમ્ અનુવિન્દમાનાં તત્ર ભ્રાતૃભ્યાં વિન્દાનુવિન્દાભ્યાં નિન્દ્યમાનાં યુદ્ધેન વિન્દમાનઃ પરિણેતાસિ ।
[134] કૃષ્ણ ઉવાચ-રાજાધિદેવી ખલ્વ્ આનકદુન્દુભેર્ ભાગિનીતિ ભણ્યતે, સત્રાજિદ્ અપિ ગોત્રજતયા તર્હિ કથમ્ ઇદં લોક-ગર્હિતમ્ અર્હિષ્યતિ ?
[135] ઋષિઃ સ-હાસમ્ ઉવાચ-રાજાધિદેવ્યા ઇવ શ્રુતકીર્તેર્ અપિ સુતાં ભદ્રામ્ ઉપયંસ્યસે ।
[136] કૃષ્ણઃ સસઙ્કોચ-લોચનમ્ ઉવાચ-તદ્ અપિ કથમ્ ?
[137] ઋષિર્ ઉવાચ-યાદવ-પ્રભવાણામ્ અયમ્ એવ કુલ-ક્રમ-સમાચારઃ ।
[138] કૃષ્ણઃ સ્વગતમ્ ઉવાચ-ન ખલ્વ્ ઇદં જ્ઞાતેયં, કિન્તુ કાપેયમ્ એવ । તથાપિ ભદ્રમ્ એવેદમ્ æ યસ્માદ્ અનેન સમ્બન્ધેન વ્રજ-બન્ધવસ્ તદ્ ઇદં મંસ્યન્તે । નાસૌ તેષાં ગોત્રતયા સ્તોત્ર-વિષયતામ્ આત્મનિ મન્યતે, કિન્તુ ગોત્રાન્ત-રમિતાનામ્ અસ્માકમ્ એવ ઇતિ ।
[139] ઋષિર્ ઉવાચ-મિત્રવિન્દામ્ અનુ ચેદં વન્દિષ્યન્તે-
યથાર્થ-નામ્ના સામ્નાતા મિત્રવિન્દા સ્વ-બન્ધુભિઃ ।
સ્વ-મિત્રં વિન્દમાના યા તદ્-અમિત્રાન્ નિરાકરોત્

[140] ભદ્રામ્ અનુ વર્ણયિષ્યન્તિ-
શ્રુતકીર્તિઃ સુતા-વ્યાજાત્ કીર્તિમ્ એવ વ્યજાયત ।
કૃષ્ણ-સાત્કૃતિતઃ સા તુ ભદ્રાપ્ય્ અજનિ વિશ્રુતા

[141] અથ નાગ્નજિતીમ્ અપ્ય્ ઉદ્વક્ષ્યસિ । યત્ર સપ્તાનાં વૃષભાણાં યુગપદ્ બન્ધઃ ખલુ તત્-પિત્રા પણ-બન્ધતયા સ્થાપયિષ્યતે । તત્ર ચ-
યદા ત્વં સપ્ત-વૃષભાન્ ઉદ્દિતાન્ આચરિષ્યસિ ।
તદા ત્વદ્-ગોપતાં સ્મૃત્વા બાષ્પં મોક્ષ્યામહે વયમ્

[142] કૃષ્ણ ઉવાચ-હન્ત યુષ્મભ્યમ્ અપિ રોચતે ખલ્વ્ ઇયં મલ્-લીલા ?
[143] ઋષિર્ ઉવાચ-આસ્તામ્ અસ્મદ્-વાર્તા । બાઢમ્ અસ્મત્-પિત્રેઽ પિ । યથા પ્રાર્થિતં તદ્ ભૂરિ-ભાગ્યમ્ [ભ્પ્ 10.14.34] ઇત્ય્ આદિના । તત્ર ચ યા કાપિ તવ પ્રેયસી લીલા, સા તુ પરમ-શ્રેયસી । યત્-સમ્બન્ધેન ભવન્-મન્ત્ર-દ્વયં મન્ત્ર-રાજતયા પ્રચારિતમ્ આવાભ્યામ્ । તથા હિ-
નૃપો ન હરિ-સેવિતા વ્યય-કૃતી ન હર્ય્-અર્પકઃ
કવિર્ ન હરિ-વર્ણકઃ શ્રિત-ગુરુર્ ન હર્ય્-આશ્રિતઃ ।
ગુણી ન હરિ-તત્પરઃ સરસ-ધીર્ નઃ કૃષ્ણાશ્રયઃ
સ ન વ્રજ-રમાનુગઃ સ્વ-હૃદિ સપ્ત શલ્યાનિ મે

[144] કૃષ્ણઃ સ્વગતમ્ ઉવાચ-સાધીયાન્ મમાનુભવઃ । સ તુ ન સવાધીભવિતુમ્ અર્હતિ । યતશ્ ચ ન સ્વાનુભવ એવાયમ્ અનુભાવશ્ ચ । તન્-મનો નાન્યથા મન્યસ્વ ઇતિ ।
[145] સ્પષ્ટં ચ પૃષ્ટવાન્-તતસ્ તતઃ ?
[146] ઋષિર્ ઉવાચ-તદ્ એવં કાવ્ય-શ્રેણીર્ ઇવ નાના-દેશ-વેશ-ભાષા-રસૈર્ એણીદૃશઃ પાણૌકૃત્ય પૂર્વ-પૂર્વવદ્ રાગિનીં મદ્રાધિપતેર્ અપિ કન્યાં સન્યાયતયા વર્યાં ભાર્યા-વર્યાં કરિષ્યસિ । ન કેવલા સા, તાસામ્ અધરાઃ ષોડશ-સહસ્ર-પરિમાણાશ્ ચાપરાઃ ।
[147] તત્ર મદ્ર-કન્યાયાઃ પરિણય-ન્યાયં ભદ્રમ્ એવં વર્ણયિષ્યન્તિ-
અત્યુચ્ચૈર્ બન્ધ -વેધ્યાપ્રકટ-ઝષ-તનોશ્ છેદમ્ આકર્ણ્ય પણ્યં
કન્યાયા મદ્રપાતુઃ ક્ષિતિપતિ-નિયુતાસાધ્યમ્ એકસ્ તુ પશ્ચાત્ ।
દૂરાદ્ આગમ્ય પશ્ચાદ્ અપિ ચ વિલુલુવે તાં હરિર્ યઃ સ પશ્ચાદ્
ભૂત્વા તાન્ યુક્તમ્ આર્દદ્ યુધિ તદ્ અપિ મતાગ્રીયતા તસ્ય ચિત્રા

[148] કન્યાનાં ષોડશ-સહસ્રાણ્ય્ ઉદ્દિશ્ય ચ સહસ્ર-વક્ત્રતામ્ એવ દેવતાઃ પ્રાપ્સ્યન્તિ ।
[149] તત્ર દિગ્-દર્શનમ્, યથા-
અથ નરક-નિકાય્યં નારકં મેનિરે તાસ્
તદ્-અધિકમ્ અપિ તં તુ શ્રી-હરિર્ મન્યતે સ્મ ।
નરક-હરણ-નામાપ્ય્ અત્ર યત્નાતિયત્નં
યદ્ અકૃત યદ્ ઇહાસીદ્ વ્યગ્રતા-બિદ્ધ-બુદ્ધિઃ

[150] નરક-વધ-પ્રક્રિયાં ચૈવં વર્ણયિષ્યન્તિ ।
ભિત્ત્વા દુર્ગાણિ કૃષ્ણઃ સસુત-મુર-યુતં ભૌમમ્ ઉન્મુખ્ય રાજ્યે
તત્-પુત્રં સ્થાપયિત્વા સુર-નર-દુહિતુર્ બન્ધનાદ્ ઉજ્જહાર ।
દેવામ્બા-કુણ્ડલાદ્યો મણિ-ગિરિ-વરુણ-ચ્છત્રમ્ ઉદ્ધૃત્ય તચ્ ચ
પ્રત્યર્પ્ય ક્ષુદ્ર-વૃષ્ણઃ સહ મણિ-ગિરિણાપ્ય્ અગ્રહીત્ પારિજાતમ્

[151] તદ્ એવં તવ સ્વર્ગસ્થ-વિઘ્ન-હન્તૃતાં તત્ર ચ વૃત્રઘ્નઃ કૃતઘ્નતામ્ અવધાય વયમ્ એવં મન્યામહે ।
ત્વામ્ અર્ચન્તિ યદા સ્વર્ગ્યાસ્ તદા સ્વર્ગઃ સુરાલયઃ ।
ત્વાં નાર્ચન્તિ યદા સ્વર્ગ્યાસ્ તદા સ્વર્ગઃ સુરાલયઃ

[152] યુક્તમ્ એવ તત્-
અજનાશમ્ અસૌ નષ્ટો જીવનાશં નનાશ ચ ।
ઊર્ધ્વ-શોષં સ ચાશુષ્યત્ કૃષ્ણ યસ્ ત્વત્-પરાઙ્મુખઃ

[153] કૃષ્ણ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ ?
[154] ઋષિર્ ઉવાચ-તદ્ એવં તત્ર સર્વ-સ્વાસ્થ્ય-મય-ગાર્હસ્થ્ય-ચયે પ્રતિશ્વસ્તનં સ્ફુરદ્-ઉપચયે સતિ સુત-સમ્પત્તિર્ અપિ મતિમ્ અતીત્ય પ્રત્યહં પ્રતોષ્યતે । કિં બહુના, ભવદ્વદ્-વર્ષ-ષટ્કાન્ અનન્તરમ્ એવ યૌવન-પ્રપઞ્ચતસ્ તેષામ્ અપિ પ્રજાતાઃ પ્રજાસ્ તાવત્ય્ એવ દિષ્ટે દૃષ્ટ-યૌવના ભવિષ્યન્તિ । ભવાન્ પુનર્ ઈદૃશતયા પરં નવ-વયાઃ સ્થાસ્યતિ ।
[155] તથા ચ પૌરાણી વાણી-નાતિદીર્ઘેણ કાલેન સ કાર્ષ્ણી રૂઢ-યૌવનઃ [ભ્પ્ 10.55.9] ઇતિ । તચ્ ચ કૃષ્ણં મત્વા સ્ત્રિયો હ્રીતાઃ [ભ્પ્ 10.55.28]ઇતિ ચ ।
[156] તત્ર ચ કૈમુત્યમ્ ઇદમ્ અવધિર-માત્રઆણામ્ અનવધિકમ્ અવધાન-નિધાન-પાત્રાયતે । યથા-
તત્ર પ્રવયસોઽ પ્ય્ આસન્ યુવાનોઽ તિબલૌજસઃ ।
પિબન્તોઽ ક્ષૈર્ મુકુન્દસ્ય મુખામ્ભોજ-સુધાં મુહુઃ ॥ [ભ્પ્ 10.45.19] ઇતિ
[157] એતેન શ્રીમદ્-વ્રજે તુ તદ્-અતિશયાત્ સ્ફુટમ્ એવ તદ્-અતિશયઃ સઙ્ગમિતઃ ।
[158] કૃષ્ણ ઉવાચ-અહો મહાત્મન્ ! મહાન્ અયમ્ અત્યયઃ સમ્પ્રત્ય્ અપિ દુરત્યયં દુઃખમ્ અર્પયતિ । યત્ તાવદ્ વિલમ્બં તત્રાવલમ્બિતાસ્મિ । ભવતુ, પ્રકૃતં પ્રક્રિયતામ્ ।
[159] ઋષિર્ ઉવાચ-શમ્બરેણ જન્મત એવ દ્યુમ્નવત્ તવ ગૃહાદ્ અપહૃતસ્ય પ્રદ્યુમ્ન-નામ્નસ્ ત્વત્-પુત્રસ્ય સમ્પરાયે સમ્બન્ધં તદ્-ધનન-ચરિત્રં વિચિત્રતયા ગાસ્યન્તિ, યથા-
કૃષ્ણેઽ પિ ધૃષ્ણગ્-ભવિતાત્ર કઃ પુમાન્
યસ્ તુ સ્વયં યોદ્ધુમ્ અમું વ્રજિષ્યતિ ।
યદ્ અદ્ય જાતં ખલુ તસ્ય જાતકં
હૃત્વા તતો મૃત્યુમ્ અવાપ શમ્બરઃ

[160] અથ પ્રાદ્યુમ્નિમ્ અનુ ચામ્નાસ્યન્તિ-
ઊષાં બાણસ્ય કન્યાં રહસિ ગતમ્ અનનાનિરુદ્ધં નિરુદ્ધં
યુદ્ધે બુદ્ધા તમ્ એતં દ્રુતમ્ અભિગતવાન્ યુધ્યતોઽ ગ્ર્યાન્ નિહત્ય ।
બ્રહ્માણ્ડ-ધ્વંસદ્-અક્ષ-જ્વલન-વહ-મહા-શૂલ-ભૃચ્-છૂલપાણિં
તત્-પક્ષં નિર્જયંસ્ તદ્-ભુજ-બલમ્ અલૂનાદ્ યસ્ તુ તત્રાન્યકઃ કઃ

[161] કૃષ્ણ ઉવાચ-વિસ્મયઃ ખલ્વ્ અયમ્ । યદ્ વિસ્મરિષ્યામ્ય્ એવ વ્રજ-વાર્તામ્ ।
[162] ઋષિર્ ઉવાચ-ન હિ ન હિ । સા હિ તવાહિતે મનસિ રાગ-મયી જાગરૂકતામ્ એવ પરામ્ આગમિષ્યતિ ।
[163] હન્ત ! યત્ ખલુ નિરન્તરમ્ અન્તર્ગતમ્, તત્ કથમ્ અન્તર્ગતમ્ ઇવ જાયેત । કિન્તુ પૂર્વ-નિર્દિષ્ટં ગુર્વ્-અનાદિષ્ટતા-પરં તસ્મિન્ નિર્દિષ્ટિ-વિશિષ્ટિમ્ આચરિષ્યતિ ।
[164] તદા ચ કદાચન રામેણ સહ રહસ્ય-વાર્તા તવ વર્તિષ્યતે । યત્ર સ્વ-ગમનમ્ અનાલોચ્ય રામં શશ્વદ્ અનુશોચ્ય વ્રજસ્થાનાં સ્મૃતિતઃ પ્રચ્યવમાન-બાષ્પસ્ ત્વયા ચ તથાનુશોચતા પ્રોચ્યમાનસ્ તવ સન્દેશં પ્રવેશયન્ માથુર-વ્રજ-દેશ-પ્રવેશં ગોપ-વેશમ્ આવેશ્ય પ્રાપ્સ્યતિ । પ્રાપ્ય ચ સ યથા કથા-વિષયસ્ તથા સમસ્ય વર્ણયિષ્યતિ-
વ્રજસ્થાનાં રામઃ સ્વ-સહજ-વિયોગાર્ચિષિ હરેઃ
પુરા સત્યં જજ્ઞે પુનર્ ઇહ તુ જાતઃ સુખ-કૃતી ।
યતસ્ તેષાં જ્વાલાં સ્ફુરદ્ અમૃત-વાચા પ્રશમયંસ્
તદીયાં સ્ફૂર્તિં દૃગ્-વિષયમ્ ઇવ ચક્રે સ્વ-બલતઃ

[165] કિમ્ અન્યદ્ વા વિન્યસિતવ્યમ્ । તેન તથા તે નન્દિતા યથા સર્વેઽ પિ સ્વયં સપર્વ-પ્રાયતયા તં પ્રાર્થયામાસુઃ ।
[166] તદ્-ઉપભોગ-તૃષ્ણયા ચિર-પાલિત-સુકુમાર-કૌમાર-કુસુમાનાં સુર-વલ્લી-સમતા-સુષમાણામ્ ઇવ લબ્ધ-ચર-તદીય-સંશ્લેષાણામ્ આભીર-કુમારી-વિશેષાણામ્ અઙ્ગીકારાય ।
[167] શ્રીમાન્ બલદેવશ્ ચ યથાવદ્ એવ તથા વલયામાસ । વલયિત્વા ચ વ્રજં પ્રતિ પ્રવલિતાનુજાગમન-વિશ્વાસઃ સ્વ-પ્રેયસીર્ ઇહૈવ વિહાય દ્વારકામ્ અપિ નિશ્ચિન્ત ઇવ ચલિષ્યતિ । આગત્ય ચ દ્વારકાં ત્વામ્ અપિ સાન્ત્વયિષ્યતિ । યથા-કર્તવ્યાવશેષં વિધાય વ્રજ-શ્લેષમ્ અવાપ્સ્યતિ ।
[168] કૃષ્ણ ઉવાચ-કિયાન્ અવશેષસ્ તાવાંશ્ ચ વિશેષઃ કથ્યતામ્ ।
[169] ઋષિર્ ઉવાચ-ક્રમશ એવ પ્રકરમણીયઃ । તથા હિ-વ્રજં પ્રતિ ચલિતવતિ સકલ-ગુણ-તન્ત્રે બલભદ્રે પુણ્ડ્રક-મણ્ડલ-પતિઃ કૃત્રિમ-વાસુદેવતયા ચિત્રિત-રૂપસ્ ત્વાં સ્પર્ધયા વર્ધમાન-ગર્વં સાધુ-ક્રોધ-સમુદ્બોધનમ્ એવં સન્દેક્ષ્યતિ-
વાસુદેવોઽ વતીર્ણોઽ હમ્ એક એવ ન ચાપરઃ ।
ભૂતાનામ્ અનુકમ્પાર્થં ત્વં તુ મિથ્યાભિધાં ત્યજ ॥[ભ્પ્ 10.66.5] ઇતિ ।
[170] પ્રતિસન્દેક્ષ્યન્તિ તુ તં યદવઃ, યથા-
પુણ્ડ્ર-કેશ સ ભવાન્ અભૂદ્ ધરિઃ
કાશિ-રાડ્ ન કિમ્ ઇહાભવચ્ છિરઃ ।
મિત્રતામ્ અશિવતાં તથાસજન્ન્
અન્યથા પ્રથિતવાન્ સ તુ ત્વયિ

વૃત્તાન્તેનામુના તુ ત્વદ્-વૃત્તાન્તઃ સોઽ યમ્ ઈક્ષતે ।
કૃતાન્તેનાચિરેણ ત્વં કૃતાન્ત ઇવ વર્તસે

ઇતિ ।
[171] કૃષ્ણ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ ?
[172] ઋષિર્ ઉવાચ-તતસ્ તદ્-વધાનન્તરં ત્વં તુ તં તન્-મિત્રં કાશીરાજમ્ અપિ પ્રાપ્તનાશી-કરિષ્યસિ । તયોઃ શિવાદ્ય-પચિતિર્ અપ્ય્ અપચિતિમ્ એવ કરિષ્યતિ । તતશ્ ચ-
યદા સત્રાયિતા તત્ર કાશીશ-તનયસ્ તદા ।
તસ્માત્ કષ્ટાયમાનઃ સન્ન્ અષ્ટિમ્ ઉચ્ચિઅર્ અટિષ્યતિ

[173] અથ રામસ્ તુ દ્વિવિદં રામ-સેનાગ્રામ્ અગ્રામણ્યં વિદન્ન્ અપિ હનિષ્યતિ । યથા ચ કથયિષ્યન્તિ-
આશ્રિત્ય રામં દ્વિવિદઃ સ્વેચ્છયા નરકં શ્રિતઃ ।
ઇતિ તન્-નિષ્કૃતિં કુર્વન્ રામોઽ ન્યસ્ તમ્ અદણ્ડયત્

[174] શ્રી-રામ ઉદ્દિશ્ય ચ વન્દિ-વૃન્દાનિ વન્દિષ્યન્તે-
હાલાલોહિત-લોચને હલ-ભૃતિ વ્યાકોષ-શોણાબ્જ-યુગ્-
ગઙ્ગા-ભ્રાન્તિ-ભરાકરા મધુકરાઃ કોટિર્ ગતાઃ કૂટતામ્ ।
કિં ચ ક્ષૌણિ-શઠા હટાદ્ અઘરિપોસ્ તેજઃ પ્રસુપ્તં યશસ્ય્
ઉદ્બુદ્ધં કિલ વર્ધિતું તદ્ ઇતિ તે વાર્ધિં ગતિં સઙ્ગતાઃ

[175] કૃષ્ણ ઉવાચ-હન્ત મહર્ષે ! બાટ-ઘટિત-ન્યાયેનાપિ મમ વ્રજ-સમ્બન્ધિભિઃ સમં સમન્વયઃ કિં ન ભવિતા ?
[176] ઋષિર્ ઉવાચ-ભવિતા । યતસ્ તદ્ એવ વૃત્તં ક્રમતઃ ક્રમતે સ્મ ।
[177] તથા હિ-યદા રામસ્ તીર્થ-યાત્રાં કરિષ્યતિ, યસ્યાશ્ ચાન્તે ભીષ્માદિ-શાન્તતા-પ્રાન્તે દુર્યોધન-વધઃ સમ્પત્સ્યતે, તસ્યાઃ પ્રાગ્ યદા કદાપિ સૂર્યોપરાગઃ સાગરવત્ પર્વ-ગરિમાણમ્ આગન્તા । યશ્ ચૈવં વર્ણયિષ્યતે-
ગ્રસ્ત-સૂર્યેણ તમસા તમસા વ્યાપિ તદ્ દિનમ્ ।
ઉદિતે હરિ-વક્ત્રેન્દૌ સ્મેરાજનિ કુમુદ્વતી

ઇતિ ।
તદા તુ-
કંસ-પ્રતાપિતાઃ સર્વે વયં યાતા દિશં દિશમ્ ।
એતર્હ્ય્ એવ પુનઃ સ્થાનં દૈવેનાસાદિતાઃ સ્વસઃ

ઇતિ । [ભ્પ્ 10.82.21]
[178] શ્રી-વસુદેવ-વચનાત્ કંસ-વધાન્ નાતિવ્યવધાન-કાલે કુરુ-ભુવિ સુવિમલ-જાતીયા ભારતીયાઃ પ્રજાઃ પ્રાયઃ પ્રયાસ્યન્તિ । યત્ર યુધિષ્ઠિરોગ્રસેનાદિ-સંસક્તાનાં ભવદીય-મહિષ્ઠ-ભક્તાનાં સમાગમઃ પરમેષ્ઠિ-ગોષ્ઠીમ્ અપિ કનિષ્ઠાં કરિષ્યતિ ।
[179] કિં બહુના, ભવાન્ અપિ તત્ર ભવિતા । વ્રજ-વાસિ-તતિર્ અપિ વ્રજિતા । યતઃ પરિમિલનાય પરસ્પરમ્ અધિકમ્ અભિકતાં ગતાનાં લક્ષ્ય-માત્રં ત્વદ્-આદિકં લક્ષ્યતે ।
[180] કૃષ્ણઃ સાસ્રમ્ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ ?
[181] ઋષિર્ ઉવાચ-તતશ્ ચ-
યથાર્ક-તપ્તો જલ-બિન્દુર્ ઇન્દુના
નિદાઘ-દગ્ધં વિપિન્ં પયોમુચા ।
વિષાર્દિતં વાર્ભવતા વિલોક્યતે
સઙ્ગાત્ તથા ત્વદ્-વિરહી ત્વયા વ્રજઃ

[182] કૃષ્ણઃ સ-ગદ્ગદમ્ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ ?
[183] ઋષિર્ ઉવાચ-તતશ્ ચ-
માતા તાતઃ પિતૃ-સહચરા ભ્રાતરો બન્ધુ-વર્ગા
દાસા હૃદ્યાસ્ તવ નિજ-જનાઃ કેચિદ્ અન્યે ચ તત્ર ।
પ્રાપ્સ્યન્તિ ત્વાં ભવતિ ચ ભવિષ્યન્તિ તેઽ નન્ય-ચિત્તાસ્
તેષ્વ્ આવેશાદ્ બહુષુ ભવિતા નૈક-ચેતા ભવાંસ્ તુ

તતશ્ ચ-
ત્વં વ્રજેતિ નિજ-પ્રેમ ગોપયન્ન્ ઇવ વત્સ્યસિ ।
વ્રજસ્ તુ સ્વ-ગુણૈસ્ તત્ર સર્વ-પ્રેયાન્ ભવિષ્યતિ

તત્ર ચ-
યદા યદા દ્રક્ષ્યતિ તાં ભવાંસ્ તદા
પૂર્ણં સમૂર્ણો લવિતા દૃશોર્ જલમ્ ।
ભવન્તમ્ અપ્ય્ એવમ્ અમી યથામુના
કણ્ઠાન્તમ્ અન્તર્ હૃદયં નિરોત્સ્યતે

[184] તદ્ એવં વૈશાખમ્ આરભ્ય વર્ષા યાવદ્ અતિહર્ષાત્ ત્વાં નિર્ણિમેષમ્ એવ નિર્વર્ણયન્તસ્ તે વ્રજ-વાસિનઃ સંવત્સ્યન્તિ । તદ્-અન્તે સદ્-અનૂકટયા લબ્ધ-મૂક-સ્થિતિષુ શ્રીમન્-નન્દાદિષુ તેષામ્ આનકદુન્દુભિ-પ્રભૃતીનાં પરમ-સ્નિગ્ધાન્તઃ-કરણતાં વિલોચ્ય જાત-પુત્ર-પૌત્રાવલોકનેન ક્ષિતિ-વિપક્ષ-પક્ષ-પ્રાયતાવકલનેન ચ સ્વસ્મિન્ન્ અવિશ્વસ્તિ-સ્રસ્તિતઃ સમાશ્વસ્તિમ્ અપિ વિલોક્ય સર્વ-શ્લોક્ય-ચરિતઃ સહાયીકૃત-બલરામોદ્ધવ-રોહિણીકતયા તૈઃ સહ નિજ-વૃન્દાવન-વ્રજ-દર્શનમ્ એકાન્તે મન્ત્રણા-પૂર્વકં વિચિન્ત્ય નિશ્ચિન્ત્ય ચ શ્રીમન્-નન્દાદીન્ સ-સાન્ત્વં માથુરાન્ એવ પ્રસ્થાપયિષ્યસિ ।
[185] ઇદમ્ એવ બાદરાયણિર્ અપ્ય્ આહ તતઃ કામૈઃ પૂર્યમાણઃ સ-વ્રજઃ સહ-બાન્ધવઃ [ભ્પ્ 10.84.67] ઇત્ય્ આદિના કૃષ્ણે કમલ-પત્રાક્ષે સંન્યસ્તાખિલ-રાધસઃ [ભ્પ્ 10.65.6] ઇતિ પૂર્વોક્તેસ્ ત્વદ્-આગમન-તાત્પર્યા એવ તેષાં કામા ઇતિ । પ્રસ્થાપન-સમયતસ્ તેષાં વિશેષાવસ્થા-વર્ણનં તુ તત્ તદ્ અસ્માકં બુદ્ધિમ્ આસ્તૃણોતીત્ય્ અલમ્ અતિવિસ્તરેણ ।
[186] કૃષ્ણ ઉવાચ-અસ્મદ્-અવસ્થાં તુ વર્ણય ।
[187] ઋષિર્ ઉવાચ-કુરુ-સ્થલાત્ કુશસ્થલમ્ આગત્ય સ્થિતઃ સ ભવાન્ પાણ્ડવ-રાજેન રાજસૂય-મન્ત્રણાયાસ્મદ્-દ્વારા નિમન્ત્રિતં સન્ન્ ઇન્દ્રપ્રસ્થં પ્રસ્થાસ્યતે ।
[188] તતશ્ ચ સત્વરં ગત્વા ભીઅ-પ્રભૃતયે દિક્-સીમ-વિજય-યશાંસિ દત્ત્વા ભીમ-દ્વારા જરાસન્ધં હત્વા તત્-કૃત-બન્ધાનિ નૃપ-વૃન્દાનિ મોચયિત્વા વિજિતેન રાજ-વ્રજેન યુધિષ્ઠિરં રોચયિત્વા રાજસૂયેન યાજયિષ્યસિ । તત્ર જરાસન્ધ-ઘાતનં, યથા-
બન્ધં બન્ધં યમ્ અનુ મુમુચે તં જરાસન્ધમ્ એનં
હન્યામ્ અદ્ધા સ્વયમ્ અથ યદિ શ્રવ્યમ્ એતન્ ન તર્હિ ।
ઇત્થં કૃષ્ણ ત્વમ્ ઇહ કલયન્ ભીમસેનેન યુદ્ધાદ્
ધર્યાદ્ દૈત્ય-પ્રકૃતિમ્ અમુકં ઘાતયિષ્યસ્ય્ અસ્ય્ ઉપેત્ય

[189] મિલદ્-અર્તન-ગિરિ-ગર્ત-વર્તમાન-નૃપાણાં કૃપયા મોચનમ્, યથા-
કારાગારાન્ધ-તામિસ્ર-બન્ધાદ્ અન્ધાયિતાન્ નૃપાન્ ।
સ્વરૂપ-દૃષ્ટિભિઃ સૃષ્ટ-દૃષ્ટીન્ પરિકરિષ્યતિ

[190] રાજસૂયમ્, યથા-
નિર્જિત્ય ક્ષિતિપતિ-મણ્ડલાનિ પાણ્ડોઃ
પુત્રૈસ્ તાન્ય્ અનુગમિતાનિ સઙ્ઘટય્ય ।
ચેદીશં સદસિ નિહત્ય તદ્-વિરુદ્ધં
તેષાં તદ્-વિરચયિતાસિ રાજસૂયમ્

યજ્ઞે તસ્મિન્ નૃલોકો નૃપતિ-તદ્-અધિપા વિપ્ર-વિપ્રર્ષિ-વર્યાઃ
સ્વર્ગસ્થાઃ સ્વર્ગ-પાલાસ્ ત્રિદશ-મુનિવરાઃ કિં ચ વેધાઃ શિવાશ્ ચ ।
દૃષ્ટ્યા શ્રુત્યાપિ તત્ તદ્ બહુવિધ-ભગવદ્-રૂપ-વૃન્દસ્ય વિજ્ઞાઃ
પશ્યન્તો રૂપમ્ એતત્ તવ કિમ્ અપિ મુહુર્ વિસ્મરિષ્યન્તિ સર્વમ્

[191] તદ્ એવં રાજસૂયં સન્તાન્ય કુન્ત્યાઃ સન્તાનાન્ સમ્માન્ય યદા દ્વારકાયાં ગન્તાસિ, તદા સાધૂનાં શલ્યં શાલ્વં લોહમય-વ્યોમ-ચારિ-પૂર્યા પરાગ્ એવ તામ્ આવાર્ય દૃષ્ટ્વા પૂર્યમાણ-પાઞ્ચજન્યઃ સન્નાતિ-પ્રયત્નતસ્ તં દેવ-સપત્નં હનિષ્યસિ ।
તતશ્ ચ-
ક્રુધ્યન્ ક્રુધ્યત્-સૌભ-પુરં વ્યોમાધ્વ દ્વારકારુધમ્ ।
ધ્વંસયિષ્યસિ તદ્ યદ્વત્ ત્રિપુરં ત્રિપુરાન્તકૃત્

[192] અત્ર ચ ગાયન્તિ-
ઊડુમ્બરે કૃમિસ્ તાવન્ નિજાડમ્બર-ગર્વિતઃ ।
યાવન્ ન દન્તિ-દન્તાનામ્ અન્તઃ પતતિ તત્-ફલમ્

[193] કૃષ્ણ ઉવાચ-અદ્યાપિ કતિ-વિલમ્બા વ્રજ-ભૂ-ગતિઃ ?
[194] ઋષિર્ ઉવાચ-આયતાવ્ એવાયાતા શ્રૂયતામ્ ।
[195] તદ્ એતત્ પ્રોચ્ય મહર્ષિણા મનસિ પ્રોચ્યતે સ્મ-એષા ચ કલિલોકૈર્ વિરલૈર્ એવાવકલયિષ્યતે । અસ્યા હિ બહિર્મુખાન્ પ્રતવગુણ્ઠયિતુમ્ અન્તર્મુખાંસ્ તૂત્કણ્ઠયિતું મહર્ષિભિઃ પરોક્ષ-પ્રાયી-કૃતાયાઃ ખલ્વ્ અસ્મદ્-આદિ-સંવાદમય્યાઃ શ્રી-ભાગવત-ભારત-પાદ્માદીનામ્ એક-વાક્યતા-કરણત એવ શક્યા પ્રતીતિર્ ઇતિ । તદ્ ઇદં ચ કિઞ્ચન મદ્-ઉપદેશ-નિદિગ્ધં મધુકણ્ઠ-સ્નિગ્ધકણ્ઠાભ્યાં પ્રાપ્ત-કૃષ્ણોપકણ્ઠાભ્યાં ક્ષીર-કણ્ઠાભ્યામ્ અપિ સ્વ-કણ્ઠાદ્ એવ ચમ્પૂ-દ્વયમ્ અપૂર્વ-રચનયા સમ્પૂર્ણં કુર્વદ્ભ્યામ્ ઉત્તર-ચમ્પૂત્તર-ભાગમ્ અઞ્ચદ્ભ્યાં તત્-તચ્-છાસ્ત્ર-મત-વિસ્તારણયા પ્રસ્તોષ્યતે, તદ્ એવ સમસ્ય વિચાર્યતે ।
[196] યદા શાલ્વ-યુદ્ધમ્ ઉદ્બુદ્ધમ્, તદા પાણ્ડવાનાં દુરોદર-દણ્ડ ઇતિ વન-પર્વ-કથા । શાલ્વસ્ય તુ પ્રાણાન્ દણ્ડયિત્વા મધુ-પુર-દ્વારિ વક્રતા-ચણ્ડં સવિદૂરથ-દન્તવક્રઃ ખણ્ડ-ખણ્ડશઃ ખણ્ડિતશ્ ચ, તેનાનેન ભવિતેતિ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડ-પ્રથા । તદ્-અનન્તરં ચ પુનર્ વ્રજાગમનમ્ અસ્ય મહાદેવ-દેવ્યાઃ સંવાદ-રહસ્ય-મયે તત્રૈવ સ્પષ્ટં નિષ્ટઙ્ક્યતે । યત્ ખલુ સત્ય-સઙ્કલ્પતયાનલ્પ-સમજ્ઞા-વિજ્ઞાતાનાં આયાસ્યે ઇતિ દ્યોતકૈઃ [ભ્પ્ 10.41.17], આગમિષ્યત્ય્ અતિદીર્ઘેણ [ભ્પ્ 10.46.34] ઇત્ય્ આદિ-બહુતરાદ્ ભગવદ્-ભાગવતાનાં પ્રતિજ્ઞાનુસારાત્ શ્રીમદ્-ભાગવતેનાપ્ય્ ઉદ્ભાવિતમ્ । ન કેવલં પ્રતિજ્ઞા-માત્રં તત્ર પ્રતીતિ-પાત્રીકૃતમ્, કિન્તુ તદ્-આગતિર્ અપ્ય્ અધિગતીકૃતમ્ ।
[197] તથા હિ પ્રથમે દ્વારકા-પ્રજા-વચને-યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષાપસસાર ભો ભવાન્ કુરૂન્ મધૂન્ વાથ સુહૃદ્-દિદૃક્ષયા [ભ્પ્ 1.11.9] ઇતિ પ્રત્યક્ષં લક્ષ્યતે । ન ચ તત્ તુ કાલાન્તર-ગતમ્ । કુરુક્ષેત્ર-યાત્રાયાં હિ સ્ફુટમ્ અસ્ય વચનં તસ્ય તત્-કાલતામ્ એવ રચયતિ । તથા હિ-
અપિ સ્મરથ નઃ સખ્યઃ સ્વાનામ્ અર્થ-ચિકીર્ષયા ।
ગતાંશ્ ચિરાયિતાઞ્ છત્રુ-પક્ષ-ક્ષપણ-ચેતસઃ ॥[ભ્પ્ 10.82.41] ઇતિ ।
[198] વિદૂરથાન્તશત્રુવધમ્ એવાવવધિમ્ અત્ર કરોતિ નાન્યદ્ ઇતિ । તદ્ એવં સ્થિતે તદ્-અનન્તરં ચ લબ્ધાન્તરતયા તેનાનેન તેષાં પ્રકૃતિ-જાગોચર-પ્રકૃતિ-સ્વપદાવિર્ભાવનં ચ તત્ર પાદ્મ એવોદ્ભાવૈતમ્ । તદ્ અપિ બ્રહ્મ-હ્રદ-મજ્જન-તદ્-ઉન્મજ્જનાદ્ અનન્તરં તદ્-દર્શિતવત એતસ્ય ચૈતદીયાનાં ચાભિપ્રાયેણ શ્રીમદ્-ભાગવતેનાભિપ્રેતમ્ । અપિ નઃ સ્વગતિં સૂક્ષ્મામ્ [ભ્પ્ 10.28.12] ઇતિ, ન વેદ સ્વાં ગતિં ભ્રમન્ [ભ્પ્ 10.28.14] ઇતિ, ગોપાનાં સ્વં લોકં [ભ્પ્ 10.28.15] ઇતિ, કૃષ્ણં ચ તત્ર છન્દોભિઃ સ્તૂયમાનમ્ [ભ્પ્ 10.28.18] ઇત્ય્ અનેન । અતએવ સ્કાન્દે-
વત્સૈર્ વત્સતરીભિશ્ ચ સરામો બાલકૈર્ વૃતઃ ।
વૃન્દાવનાન્તરગતઃ સદા ક્રીડતિ માધવઃ ॥
સદા સ્થિતિ-પ્રયોગશ્ ચાત્ર વૈકુણ્ઠ-નાથસ્ય ધ્રુવ-ગજેન્દ્રાદ્ય્-અર્થમ્ અન્યત્ર ગમનેન વૈકુણ્ઠ ઇવ શ્રી-વ્રજેન્દ્ર-નન્દનસ્ય મથુરાદિ-ગમનેન સદા વૃન્દાવન-રમણમ્ અપિ ન બાધ્યતે ।
[199] અત્રેદં વિચારયામઃ-
જનની-વેશ-સમ્બન્ધાભાસાત્ પૂતનિકાપિ સા ।
જનઈ-ગતિમ્ અવ્રાજીદ્ ઇતિ કૈમુત્ય-યોગતઃ

ઉપકૃષ્ણં કૃષ્ણ-ઘોષઃ સુગો-ગોપં તદ્ આપ્સ્યતિ ।
અતિદુઃખં દુષ્પ્રતીપં તદ્ ગોલોકં સ-શર્મ ચ

કિં ચ-
સાઙ્ગં યાવદ્ વૈભવં ચ વ્રજઃ કૃષ્ણં વ્રજિષ્યતિ ।
સ-કૃષ્ણમ્ અનુકૃષ્ણં યો ધાસ્યતે ચ સ-રામકમ્

સદ્વાદશ-સ્કન્ધમ્ એવં શ્રી-ભાગવતમ્ ઈક્ષતે ।
યથા-શક્તિ-બુધોઽ ન્યસ્ય શક્તિ-પ્રતિ ન વિદ્યતે

[200] તદ્ એવં વિમૃષ્ય તુ શ્રી-દેવર્ષિઃ સ્પષ્ટમ્ આચષ્ટ- [201] યદા ત્વં રાજસૂયતઃ સુખં સમ્ભૂય સ્વાલય-ચલનારમ્ભં સમ્ભાવયિષ્યસિ, તદા વક્રભાવ-ચક્રતઃ શક્રમ્ અપિ જિગીષુર્ દન્તવક્રસ્ ત્વાં કેવલં સર્વ-ચઙ્ક્રમણ-ચક્રવલં વિતર્કયન્ બલેન બલેન ચ વિનાભૂતેન ત્વયા કેવલેન ગદાયુદ્ધમ્ અધ્વન્ય્ અનિવિચ્છન્ મધુપુરીમ્ આગન્તુમ્ ઉરીકરિષ્યતિ । તામ્ આગત્ય ચ ગત્યન્તરં ચિન્તયન્ મન્-મુખતસ્ તવ દ્વારકા-સંમુખ-પ્રસ્થાનં શાલ્વ-સંસ્થાપનં ચાસ્થાય સદ્યસ્ ત્વાં પ્રત્ય્ એવ દુઃસ્થાત્મતયા પ્રસ્થાસ્યતે ।
[202] તદૈવ ચ મનો-જુતિ-વિભૂતિ-મયેન મયા કથનયા નિજ-વ્રજ-ગમનાય તદ્ એવાસ્પદમ્ આસ્પદં કુર્વલ્-લબ્ધ-મનોરથસ્ તાદૃશ-દિવ્ય-રથશ્ ચ ત્વં તત્-ક્ષણમ્ એવ મથુરા-પુર-દ્વારિ પ્રાપ્ત-ગતિ-પ્રથસ્ તં ગદાવન્તં નિષ્ક્રામન્તં દ્રક્ષ્યસિ, સ્રક્ષ્યસિ ચ ત્વાં પ્રતિ ક્રામન્તં તં પ્રતિ ગદાં સ્રક્ષ્યન્તે ચ, પ્રત્યસ્ત્રાણીવ ત્વદ્-આભિમુખ્યેન કરૂષ-મુખ્યેન તેન ચૈદ્યેનૈવ સાત્મ-જ્યોતિષ્કા નિષ્કાસ્ય પ્રાણાઃ ।
[203] તત્ર ચ શ્લોકઃ ખલ્વ્ અયમ્-
ભીમસ્યાહં તુલ્ય-સંવિદ્-ગદાયા
દ્વન્દ્વાઘાતે માધવં માગધાભમ્ ।
જિત્વા રાજ્યં માથુરં સાધયિષ્યામ્ય્
એવં નઙ્ક્ષત્ય્ એષ કો દન્તવક્રઃ

તતશ્ ચ-
દન્તવક્ર-ચિતા-વહ્નિ-પ્રાયે ક્રોધે તવ સ્વયમ્ ।
વિદૂરથશ્ ચ ભવિતા દૂરતઃ ક્રૂર-કીટવત્

[204] તદ્ એવં દન્તવક્રં વિદૂરથમ્ અપિ વિદૂરતસ્ તદા ગદા-ચક્ર-ઘાતં ઘાતયિત્વા સ્વ-વચન-સત્યઙ્કારઃ સ્વજન-હૃદ્-રુજામ્ અગદઙ્કારઃ સ્વીય-મુખાનામ્ અસ્તુઙ્કારઃ શ્રીમદ્-વ્રજ-વિરાજમાન-રાજ-કુમારઃ સ્વક-વ્રજ-કુલમ્ એવ ભવાન્ મથુરા-ભવાન્ અનુયોક્ષ્યતે । તત્ તુ સર્વં પ્રગાઢ-ભાવમ્ અવગાઢં કુરુક્ષેત્રાદ્ આગતેર્ અર્વાગ્-ભવદ્-આગમન-મર્યાદાભ્યન્તરીણ-કાલં કાલમ્ ઇવ ચાલયિતું પુનર્ અપિ સુદિનાયમાનતાં પ્રતિપાલયિતું સમ્પ્રતિ યમુના-પારીણં જાતમ્ ઇત્ય્ અવકલય્યાનુકામીનેન નિજ-દિવ્ય-વિમાનેન સમુત્તીર્ય દિવિષદ્ભિઃ કુસુમૈર્ અવકીર્યમાણઃ સહસા તદ્-વાસં ચાસત્ તુ મુદ્ યોક્ષ્યતે ।
[205] ઉત્તીર્ણે ચ ત્વયિ સર્વતઃ કીર્ણેન નિનિતાશેષેણ રથ-ઘર્ઘરિત-વિશેષેણ ત્વદ્-આગમનમ્ એવ મન્વાનાસ્ ત્વત્-પરિમલ-વલનેન તુ નિશ્ચિન્વાનાઃ સર્વ-વિધા એવ ત્વદ્-એકાધ્વાનતઃ પ્રધાવનમ્ એવ તન્વાનાઃ શ્રીમન્-નન્દાદ્ય્-અભિધાનાઃ સન્નિધાનં વિનાપિ શિખણ્ડિ-મણ્ડલવદ્ અમી માર્તણ્ડ-મણ્ડલ-સ્થ-મેઘ-ખણ્ડમ્ ઇવ દિવ્ય-રથારૂઢં ત્વામ્ અગૂઢં નિશામ્ય સમ્ય-ગૂઢ-પ્રમદ-બહલ-કોલાહલં કલયિષ્યન્તિ ।
[206] કલયન્તશ્ ચ સ્તમ્ભ-સ્વેદ-રોમોદ્ભેદ-સ્વર-ભેદ-રોદન-વિભેદ-પ્રલય-મયતયા સ્પન્દનમ્ અપ્ય્ અવિન્દમાનાઃ સ્યન્દનાદ્ દૂરતસ્ તદ્-અવસ્થા એવ સ્થાસ્યન્તિ ।
[207] ત્વં પુનઃ સહસા રથાદ્ અવતીર્ય તેષાં પથા યથા-વીર્યં ધાવન્ સકલ-ગીર્વાણ-વિકીર્યમાણ-કુસુમાદિ-વાદિત્રાદિ-કૃતમાનઃ સર્વથાપ્ય્ અસમ્ભાવિત-સમાનઃ પરમ્ આસક્ત્યા સર્વાન્ અપિ તાન્ અનર્વાચીન-શક્ત્યા ચ પૃથક્ પૃથગ્ એવ ચ યુગપદ્ એવ ચ સઙ્ગચ્છન્ સમાલિઙ્ગંસ્ તત્ તદ્ અઙ્ગ-સઙ્ગતં સ્વાઙ્ગમ્ અપિઇ ન તતો ભિન્નમ્ અઙ્ગીકરિષ્યસિ ।
[208] તે ચ તથા શોકાપનુદં દત્ત-મુદં ત્વાં લભમાનાઃ સર્વે જન્યવસ્ ત્વદ્-અનન્યં-મન્યા ભવિષ્યતિ । [209] તથા ચ ગાસ્યતે-
યદા યાતઃ કૃષ્ણઃ પુનર્ અપિ યદૂનાં નગરતસ્
તદા ગોપાઃ સોઽ પિ પ્રતિ-નિજમ્ અધુર્ મોદ-નિવહમ્ ।
વ્યતિશ્લિષ્ટા યર્હિ પ્રતિજનમ્ ઇદં નાજનિ મનાગ્
અયં કૃષ્ણઃ કૃષ્ણઃ કિમ્ અહમ્ ઇતિ તર્હિ સ્ફુટતરમ્

યતઃ-
યદ્વત્ કલ્યન્તિમાનાં સુકૃત-વિરહિણાં સત્ય-ધર્માવતારઃ
પૃથ્વી-સ્થાનાં મહાવગ્રહ-હત-વપુષાં વર્ષુકાબ્દ-પ્રચારઃ ।
આકૂપાર-હ્રદાનાં મુનિ-હૃત-પયસાં નવ્ય-ગઙ્ગા-પ્રસારસ્
તદ્વદ્ ગોષ્ઠ-સ્થિતાનાં તવ વિરહ-રુજાં હન્ત તે સઙ્ગ-સારઃ

[210] અથ ચિરાય પ્રતિમાવત્ લબ્ધ-ત્વત્-પરિષ્વક્તિષુ વ્રજ-જન-વ્યક્તિષુ પૂર્વમ્ અવ્યક્તીભાવમ્ આપન્ના મધુમઙ્ગલ-પૂર્ણાભ્યર્ણા પૌર્ણમાસી સ-વૃન્દા વૃન્દા ચ સમમ્ અપ્રચ્છન્નતાં ગચ્છન્તી તુ સુખ-સંમૂર્ચ્છનાન્ મૂર્ચ્છામ્ ઇવ ગતાભ્યસ્ તાભ્યઃ સાભ્યસૂયમ્ ઇવ ક્રમાદ્ બહિર્ વૃત્તિં યચ્છન્તી તદ્-વનિકાયાં તન્-નિકાયમ્ ઉપવેશયિષ્યતિ ।
[211] તથા ચ કથયિષ્યન્તિ-
કૃષ્ણં મધ્ય-ગતં વિધાય પિતરૌ તદ્-ભ્રાતરઃ સ્ત્રી-ગણાસ્
તન્-મિત્રાણિ કુટુમ્બ-સંવલનયા ચાન્યે ચિરાત્ પ્રાપ્તિતઃ ।
મુઞ્ચન્તઃ સ્ફુટમ્ અશ્રુ તસ્ય સુખદં ચારૂપ-ચારં ચિરં
વિસ્મૃત્ય સ્થગિત-ક્રિયાઃ સમભવન્ મૂકાશ્ ચ વૈસ્વર્યતઃ

[212] ત્વં તુ તત્ર સ્ત્રી-કુમારં પુત્ર-પૌત્રં કુબ્જ-વામનં દાસી-દાસમ્ અપિ સર્વં યથાયથં તોષયિષ્યસિ । [213] દારુકસ્ તુ દારુવદ્ એવ દૂરસ્થિતસ્ તત્-પ્રેમ-વશ્યતયા કૌતુકમ્ ઇવ દ્રક્ષ્યતિ ।
[214] તતશ્ ચ તત્રાસીના પૌર્ણમાસી કુપિતેવાલપિષ્યતિ-અહહ કિમ્ ઇદમ્ અવિદન્ત ઇવ કુર્વન્તઃ સ્થ ? પથિ પરિશ્રાન્તમ્ ઇમં કથમ્ ઇવ ન વિશ્રાન્તં કુરુથ ।
[215] તદ્ એવં જાત-ચમત્કારાભ્યાં તત્-પરિશ્રમ-કાતરાભ્યાં માત્ગર-પિતરાભ્યામ્ ઉભયતઃ સ્વ-સ્વ-ભજનાકૃતાલિઙ્ગનમય-પ્રણય-ચેષ્ટિતઃ સર્વૈર્ એવ ચ પરિતો વેષ્ટિતઃ સ્વ-ગોષ્ઠ-પ્રકોષ્ઠ-મધ્યગ-શકટ-ઘટા-ઘટિત-વાટમ્ અવાપ્સ્યસિ ।
[216] તતશ્ ચ તે સર્વે ભવત્-પરિચર્યા-મય-પરિસર્યાકૃતઃ સમ્ભરમમ્ એવાચરિષ્યન્તિ, ન તુ કાર્ય-ક્રમમ્ । તથા હિ-

મિસ્સિન્ગ્!
યર્હ્ય્ આગન્તાસ્ય્ અઘહર ચિરાદ્ દ્વારકાતસ્ તદા તે
સર્વેઽ પ્ય્ એતે વ્રજ-જનિ-જના શ્રેષ્ઠ-મધ્યસ્થ-નિઘ્નાઃ ।
ધાવન્તોઽ પિ પ્રતિદિશમ્ અહો તત્-તદ્-એકૈક-કાર્યં
કુર્વન્તોઽ પિ સ્થગિત-કૃતિતામ્ એવ યાસ્યન્તિ હન્ત

યદ્યપિ ગોપાઃ સમ્યક્ પરિચરિતું ત્વાં ન તર્હિ શક્ષ્યન્તિ ।
તદ્ અપિ ન તત્-પ્રમદામૃત-ભોગાસ્ ત્વામી સદૈવ પોક્ષ્યન્તિ

[217] તદ્ આરભ્ય ચ-
કિં ભોક્તવ્યં ક્વાસિતવ્યં સ્વપનીયં ક્વ વામુના ।
ઇતિ માત્રાદિ-ધી-યાત્રા નાત્રાયાસ્યતિ તૃપ્તતામ્ ॥98॥
સખાયન્તે સુખાધીના વિસ્મરિષ્યન્તિ સર્વકમ્ ।
સ્મરિષ્યન્તિ તુ તાં ત્વત્-કાં પુનઃ સંશ્લેષ-નવ્યતામ્

દાસાશ્ ચ તવ દાશાર્હ પુનર્ આશાં સ્વ-મૂર્તિષુ ।
ધાસ્યન્તિ સેવા-સુધયા વિધાસ્યન્તિ યદ્ આપ્લવમ્

ગાવઃ પ્રાગ્વદ્ ભવત્-સ્ફૂર્તિ-પ્રભાવ-સ્થિત-તદ્-દશાઃ ।
તદ્વદ્ એવ સદૈવામૂર્ ધાસ્યન્તિ પ્રમદં ત્વયિ

શિશવઃ પશવશ્ ચૈવ વયાંસિ ચ પયાંસિ ચ ।
યેઽ ન્યે હૃદ્યા જના હૃદ્યાસ્ તવ તેષાં તુ કા કથા

[218] કૂર્મસ્યેવ સ્મરણાનુભાવેન તવ તેન ત્વદીયાઃ પૂર્વવદ્ એવ હિ તે સ્થાતારઃ । તથૈવ વ્રજાદ્ બલદેવઃ કુશસ્થલીમ્ આસાદ્ય ત્વયિ નિવેદયિષ્યતિ । યથા શ્રી-હરિ-વંશે-
તથૈવાધ્વગ-વેશેન સોપશ્લિષ્ટે જનાર્દનમ્ ।
પ્રત્યગ્ર-વન-માલેન વક્ષસાભિવિરાજતા ॥
ઉપવિષ્ટં તદા રામં પપ્રચ્છ કુશલં વ્રજે ।
બાન્ધવેષુ ચ સર્વેષુ ગોષુ ચૈવ જનાર્દનઃ ॥
પ્રત્યુવાચ તદા રામો ભ્રાતરં સાધુ-ભાષિતમ્ ।
સર્વેષાં કુશલં કૃષ્ણ યેષાં કુશલમ્ ઇચ્છસિ ॥[હ્વ્ 83.53,55-6] ઇતિ ।
[219] તદ્ એવં સ્થિતેઽ પિ તદા તવ સદા વ્રજાવસ્થિતિ-પ્રતીતિસ્ તુ તેષાં નાતિજનિષ્યતે । સ્યન્દનં તદ્ અત્ર તદ્-અવસ્થમ્ એવ સ્થાપિતમ્ અસ્તીત્ય્ અનાસ્થા-ભાવનયા ।
[220] કિં ચ, તવ સવયસઃ પ્રવયસઃ પ્રતીદં પ્રતીપમ્ આવેદયિષ્યન્તિ । પ્રિય-વયસ્યસ્ય નાતિઅસૌમનસ્યં મનસ્ય્ અભ્યસ્યતે । યતો જનિતાનુરાગ-જનતાસુ તાસુ પ્રાગ્ ઇવ નાનુરાગં જાગરમ્ આગમયતિ । તાશ્ ચ તથા દૃષ્ટ્વા લગિત-દુઃખ-સ્થગિતતયા શુષ્કા ઇવ તિષ્ઠન્તિ ।
[221] તદ્ એતદ્ આકર્ણયન્તઃ પ્રાપ્ત-કદનાન્તરતયા વિવર્ણવદનાન્તે ત્વન્-માતર-પિતરાદયઃ કાતરતામ્ અવાપ્સ્યન્તિ ।
[222] ત્વં તુ જન્તુ-માત્ર-ચિત્ત-જ્ઞસ્ તદ્ વિજ્ઞાય સ્વયમ્ એવ તાન્ વિજ્ઞાપયિષ્યસિ-કથં ભવન્તો નાદ્યાપ્ય્ આનન્દાદ્ ઉદ્ભવન્તો દૃશ્યન્તે । [223] સર્વે તુ સગદ્ગદં ગદિષ્યન્તિ-અસ્માકમ્ આનન્દ-કારણં ત્વદ્-અવધારણ-પદવીં વિન્દત એવ ।
[224] અથ ત્વં વક્ષ્યસિ-બાઢં કિન્તુ યેન ભવદ્ભિઃ સન્દિહ્યતે, સોઽ યં શતાઙ્ગઃ સાઙ્ગ-ભવત્-કાર્ય-સઙ્ગમનાય સઙ્ગે રક્ષિતતયા લક્ષ્યતે । યથા વાન્યથા જ્ઞાપયથ, તથા પ્રથયિષ્યામિ । એતદ્ એવ પ્રાગ્ એવ નિવેદિતં મયા-
યાત યૂયં વ્રજં તાત વયં ચ સ્નેહ-દુઃખિતાન્ ।
જ્ઞાતીન્ વો દ્રષ્ટુમ્ એષ્યામો વિધાય સુહૃદાં સુખમ્ ॥[ભ્પ્ 10.45.23] ઇતિ ।
[225] જ્ઞાતીન્ ઇતિ યુષ્મન્-મધ્યત એવાસૌ વાસઃ સમ્ભવિષ્યતિ, દ્રષ્ટુમ્ ઇતિ તત્ર ચ યુષ્મદ્-દર્શનમ્ એવાસ્માકં પુરુષાર્થ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા દ્રષ્ટુમ્ ઇતિ દર્શન-વિષયી-ભવિતુમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અથાપિ ભૂમન્ મહિમા ગુણસ્ય તે વિબોદ્ધુમ્ અર્હત્ય્ અમલાન્તરાત્મભિઃ [ભ્પ્ 10.14.6] ઇત્ય્ અત્ર બોધ-વિષયી-ભવિતુમ્ ઇતિવદ્ એતદ્ ઉદ્ધવેન ચ ભવત્સુ સમુદ્બુદ્ધં ચક્રે-
આગમિષ્યત્ય્ અદીર્ઘેણ કાલેન વ્રજમ્ અચ્યુતઃ ।
પ્રિયં વિધાસ્યતે પિત્રોર્ ભગવાન્ સાત્વતાં પતિઃ ॥
હત્વા કંસં રઙ્ગ-મધ્યે પ્રતીપં સર્વ-સાત્વતામ્ ।
યદ્ આહ વઃ સમાગત્ય કૃષ્ણઃ સત્યં કરોતિ તત્ ॥[ભ્પ્ 10.46.34-5] ઇતિ ।
[226] સાત્વતાં પતિર્ અપિ પૂર્ણ-ષડૈશ્વર્ય-સમ્પત્તિર્ અપિ પિત્રોર્ યુવયોર્ વ્રજેશિત્રોઃ પરમ-સુખ-શ્રિયં સદા સ્વલાલના-રૂપં પ્રિયં વિધાસ્યતે । તત્રાપ્ય્ અચ્યુત એવાવસ્થાસ્યતે, યતસ્ તત્ તતો હેતોર્ અદ્યાપિ સત્યં શપથં કરોતિ, કુર્વન્ન્ એવ વર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ અનેનૈવ નયેન ભવતાં પ્રણયર્ણં વિનયેય, ન તુ મનાગ્ અપિ ગમનાગસ્ત્વેન । તથા હિ-
પિત્રાદિ-પ્રતિરૂપ-રૂપ-વસુદેવાદિ-પ્રતીઘાતજાદ્-
દુઃખાત્ કંસ-વિનાશનાર્થમ્ અગમં શીઘ્રાં નિવૃત્તિં વિદન્ ।
તત્રાસીત્ સુહૃદાં મનોરથ-તતિર્ યુદ્ધાયતિર્ દુર્હૃદાં
ચૈવં તદ્-વ્યસનં સમાપ્ય યદિ ચ પ્રાગાં ક્વ વા યામ્ય્ અહમ્

ઇતિ ।
[227] તતઃ શ્રી-વ્રજેશ્વરાનુમત્યા પ્રત્યાસન્નાઃ સર્વેઽ પિ પ્રાર્થયિષ્યન્તે । એવં ચેદ્ ઇહ ચ તવ દ્વારકા-વદ્ એવ બહલ-ગૃહ-બૃંહણાય સ્પૃહયામઃ । અન્યથા-કરણં તુ યદ્ અસ્માકમ્ અધન્યતાં વહતીતિ ।
[228] તદ્ એતદ્ આકર્ણ્ય ભૂમિં નિર્વર્ણ્ય ત્વં તુ તસ્મિન્ન્ અસન્તુષ્ટ ઇવ ચેતસિ ચિન્તયિતાસિ-ગૃહ-શબ્દઃ ખલ્વ્ એભિર્ ગૃહિણી-પર્યાયતયા પર્યવસાયિતઃ । તત્ર ચ હન્ત મમ સ્વાન્તં કીદૃશં વામી વિધાસ્યન્તીતિ ।
[229] અથ પુનર્ વિભાવયિતાસિ-ભવતુ, પૂર્ણ-જ્ઞાન-તૂર્ણ-વિધાના ચ પૌર્ણમાસ્ય્ અત્ર સર્વં શર્મ નિર્માસ્યતિ, ન ત્વ્ અન્યથાકર્મતાં ધાસ્યતીતિ । વક્તવ્યં તુ વક્ષ્યસિ । તર્હિ રોહિણી-માતા રૌહિણેય-ભ્રાતા ચ દ્વારકાગારાદ્ આકારણીયૌ । તાવ્ એવ સર્વમ્ અર્વાગ્-ભાવ્યં નિવેદયિષ્યતઃ ।
[230] અથ પુનર્ દારુક-સારથિં પ્રતિ પ્રથયિષ્યસિ-ભો સારથે ! સરથઃ પ્રથમાનયાત્યન્તીનતયા ભવાન્ યદુ-ભવનમ્ આસાદ્ય સદ્યઃ શ્રીમદ્-ભ્રાતરં તન્-માતરં ચ પ્રાપયેતિ । પુનર્ વિચાર્ય વક્ષ્યસિ-હન્ત ! તમ્ ઉદ્ધવમ્ અપ્ય્ આનયેતિ ।
[231] તતસ્ તદ્-વન્દનારુકે દારુકે પવનમ્ અનુહરમાણેન યાનેન મુહૂર્ત-માત્રાર્ધતૈસ્ તૈઃ સાર્ધમ્ આગતે તસ્મિન્ વિસ્મિત-મનસઃ શ્રીમન્-નન્દાદયઃ પરમાનન્દાશયતયા સહસા ભવદ્-આગમનવદ્ એવ સહસા મહસા તોદ્યમાનાતોદ્ય-વ્રજં તન્-નિજાલયમ્ આનેષ્યન્તિ ।
[232] ગતેષુ ચ દિનેષુ ત્રિ-ચતુરેષુ રામાદયસ્ તે વ્રજસ્થાભિર્ ઉચિતમ્ એવ તુભ્યં રોચયિષ્યન્તિ-
યેષાં પ્રેમ-ગુણૈર્ યસ્ ત્વં બદ્ધઃ સુષ્ઠુતયા હરિઃ ।
તસ્ય તૈર્ વિનિરુદ્ધા યે કુર્યુસ્ તે કથમ્ અન્યથા

[233] સર્વે ચ મિલિત્વા નિર્ણેષ્યન્તિ માન્યાઃ કન્યા-વિચારમ્ । કાત્યાયન્યારાધિકાસ્ તાઃ કન્યા ધન્યાદયઃ સન્યાયતામ્ અર્હન્તીતિ ।
[234] રામોદ્ધવૌ તુ પરમ-નિષ્ણાતૌ કૃષ્ણવજ્ જ્ઞાત્વા તૂષ્ણીમ્ એવાવસ્થાસ્યતઃ ।
[235] તતસ્ તદ્-અર્થમ્ આરમ્ભે લબ્ધ-સમ્ભેદે વ્રજ-પતિ-જમ્પતી પૂર્ણ-મનો-ગતી પૂર્ણિમાભ્યર્ણમ્ આસાદ્ય સદ્યસ્ તસ્યાં વરિવસ્યા-પૂર્વકં સર્વં નિવેદયિષ્યતઃ ।
[236] સાપિ વક્ષ્યતિ-તદ્ અપિ ભદ્રમ્ એવ, કિન્તુ વર્યાઃ પરમ-વર્યા રાધાદયઃ કથં વા ન સ્વીકાર્યાઃ ?
[237] તૌ તુ સ-વૈલક્ષ્યં વક્ષ્યતઃ-કાઃ ખલુ રાધિકાદ્ય્-અભિધાઃ ?
સા વક્ષ્યતિ-ધન્યાનાં વૃષભાન્વ્-આદીનાં કન્યા એવ ।
પુનસ્ તૌ વક્ષ્યતઃ-સુધ્ય્-આદિ-ગુરો ! ન બુધ્યામહે । નિઃશોધ્યં તુ બોધ્યતામ્ ।
સા તુ સ-હાસં વક્ષ્યતિ-યથા કાત્યાયન્ય્-આરાધિકાનાં કન્યાત્વમ્ એવમ્ અન્યાસાં રાધિકાદિકાનામ્ અપિ ।
તૌ પુનર્ ઉત્ફુલ્લ-નયનં વક્ષ્યતઃ-વિસ્પષ્ટં કથ્યતામ્ । યદિ વિષય-મયેઽ પ્ય્ અસ્માદૃશિ કૃપા-વિષયતાચર્યતે ।
સા વક્ષ્યતિ-ભવન્તઃ ખલ્વ્ ઇદં નાનુભવન્ત ઇવ સન્તિ । યત્ પુનર્ અદ્યાપિ કન્યા એવ તા ધન્યાઃ । માયા-કલ્પિત-ચ્છાયા-પ્રાયા એવાન્યત્ર પરિણાયિતાઃ । તચ્ ચ સ્વપ્નવદ્ એવ । યસ્માન્ મર્યાદાલઙ્ઘન-પર્યાયતયા તા એવ ચ શય્યાદૌ પર્યવસાયન્તે ઇતિ । કિં તદ્ ઇદં કિઞ્ચન ભવન્તાવ્ અનુ સ-વેદનં નિવેદયામિ । તાસ્ તદ્ એકાનુરક્તા માદૃશ-સાન્ત્વનયા પરમ્ અદ્યાવધિ ધૈર્ય-સમ્પૃક્તાઃ । સમ્પ્રતિ તુ ત્યક્ત-માત્રાતિરિક્ત-પ્રાણ-ગાત્રા ભવિષ્યન્તિ । તાસાં તદ્ ઇદં ન કેવલમ્ અહમ્ એવ વિદત્ય્ અસ્મિ, કિન્તુ સર્વાપિ વ્રજ-જનતા । તચ્ ચ પૂર્વમ્ અપિ કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ વિશેષ્તસ્ તુ કૃષ્ણ-કૃત-વૃષ્ણિ-સ્થાન-પ્રસ્થાન-ગત-તદ્-અનવસ્થાવસ્થાયામ્ । યત ઇદં મુનયોઽ પિ વર્ણયિષ્યન્તિ ।
[238] તત્ર પૂર્વં યથા-કુજ-ગતિં ગમિતા ન વિદામઃ; કશ્મલેન કવરં વસનં વા [ભ્પ્ 10.35.17] ઇત્ય્ આદિના । ઉત્તરં તુ, નિવારયામઃ સમુપેત્ય માધવં; કિં નો æકરિષ્યન્ કુલ-વૃદ્ધ-બાન્ધવાઃ [ભ્પ્ 10.39.28] ઇત્ય્ ઉક્ત્વા, વિસૃજ્ય લજ્જાં રુરુદુઃ સ્મ સુ-સ્વરં; ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ [ભ્પ્ 10.39.31] ઇત્ય્ આદિના, કૃષ્ણ-દૂતે સમાયાતે ઉદ્ધવે ત્યક્ત-લૌકિકાઃ [ભ્પ્ 10.47.9] ઇત્ય્ આદિના, ગત-હ્રિયઃ [ભ્પ્ 10.47.10] ઇત્ય્ આદિના,
માતરં પિતરં ભ્રાતૄન્ પતીન્ પુત્રાન્ સ્વસૄન્ અપિ ।
યદ્-અર્થે જહિમ દાશાર્હ દુસ્ત્યજાન્ સ્વ-જનાન્ પ્રભો ॥[ભ્પ્ 10.65.11] ઇત્ય્ આદિના,
યા દુસ્ત્યજં સ્વજનમ્ આર્ય-પથં ચ હિત્વા ઇત્ય્ આદિના ચ ।
[239] અત્ર પતીન્ પુત્રાન્ ઇતિ યદ્ ઉક્તં, તત્ ખલુ ગૌણીમ્ એવ વૃત્તિમ્ અનુક્રમ્ય, ન તુ મુખ્યામ્ ઇતિ ભવત્-પ્રશ્નાનુક્રમેણ પ્રખ્યાસામિ । તત્ર યદ્ય્ અન્યથા મન્યધ્વે, તર્ય્ એવમ્ આચક્ષ્મહે-નરકાદાનીત-ગુરુ-કુમારતયા જિત-ધર્મરાજ-ધામા રાજદ્-અઘજિન્-નામા સોઽ યમ્ એતદ્ અનુરક્ત-જનોઽ પ્ય્ અધર્મસ્ય કલયાપિ સ્પ્રષ્ટું દ્રષ્ટું ચ ન શક્યત એવ । કિન્તુ લજ્જા-માત્રં તસ્ય તસ્ય ચ મર્યાદા-પર્યાપકમ્ ઇતિ વસ્તુતસ્ તુ ન કેવલં રાગત એવ તાસ્ તાદૃશીં ગતિ-માર્ગતાઃ કિન્ત્વ્ અનાદિ-સિદ્ધ-સ્વભાવતયા તદ્-વધૂ-ભાવતશ્ ચેતિ મન્ત્ર-દ્રષ્ટારોઽ પિ નિષ્ટઙ્કયન્તિ । તદ્ એતદ્ બલરામોદ્ધવૌ ચ સુષ્ઠુ જાનીત ઇતિ તાવ્ અપિ પ્રષ્ટવ્યૌ, અન્યથા તાસુ તત્-સન્દેશ-હરતા તયોર્ ન દેશ-રૂપતામ્ આસીદેત્ ।
[240] પુનસ્ તૌ વક્ષ્યતઃ-વત્સઃ કિમ્ ઇદમ્ અનુસન્દધાતિ ?
સા વક્ષ્યતિ-સ ચ પૂર્વં કિઞ્ચિદ્ અનુસંહિતવાન્ આસીત્ । ઉત્તરં તુ સમ્યગ્ વિદન્ન્ એવાસ્તે । કિન્તુ સમ્પ્રતિ લજ્જયા નાવધાનં સજ્જયતિ ।
તૌ વક્ષ્યતઃ-તાસાં તદ્-અર્થ-પ્રાણ-જિહાસાં કિમ્ અસૌ જાનાતિ?
સા વક્ષ્યતિ-ઉક્તમ્ એવ સમ્યગ્ વિદન્ન્ આસ્ત ઇતિ ।
[241] યતઃ પૂર્વમ્ અપ્ય્ ઉદ્ધવે તથા સમુદ્બુદ્ધં કૃતવાન્, યથા ચ તદ્-વચનં સત્ય-વચસશ્ ચ ગાસ્યન્તિ-
ગચ્છોદ્ધવ વ્રજં સૌમ્ય પિત્રોર્ નૌ પ્રીતિમ્ આવહ ।
ગોપીનાં મદ્-વિયોગાધિં મત્-સન્દેશૈર્ વિમોચય ॥
તા મન્-મનસ્કા મત્-પ્રાણા મદ્-અર્થે ત્યક્ત-દૈહિકાઃ ।
મામ્ એવ દયિતં પ્રેષ્ઠમ્ આત્માનં મનસા ગતાઃ ।
યે ત્યક્ત-લોક-ધર્માશ્ ચ મદ્-અર્થે તાન્ બિભર્મ્ય્ અહમ્ ॥
મયિ તાઃ પ્રેયસાં પ્રેષ્ઠે દૂર-સ્થે ગોકુલ-સ્ત્રિયઃ ।
સ્મરન્ત્યો æઙ્ગ વિમુહ્યન્તિ વિરહૌત્કણ્ઠ્ય-વિહ્વલાઃ ॥
ધારયન્ત્ય્ અતિ-કૃચ્છ્રેણ પ્રાયઃ પ્રાણાન્ કથઞ્ચન ।
પ્રત્યાગમન-સન્દેશૈર્ બલ્લવ્યો મે મદ્-આત્મિકાઃ ॥[ભ્પ્ 10.46.3-6]
[242] અત્ર મત્-સન્દેશૈઃ ઇતિ મય્ય્ આવેશ્ય મનઃ કૃષ્ણે વિમુક્તાશેષ-વૃત્તિ યત્ અનુસ્મરન્ત્યો માં નિત્યમ્ અચિરાન્ મામ્ ઉપૈષ્યથ [ભ્પ્ 10.47.36] ઇતિ પર્યવસાનૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મામ્ એવ દયિતમ્ ઇતિ, મે વલ્લવ્યઃ ઇત્ય્ અત્ર તુ વિશેષોઽ પ્ય્ અસ્તિ, તસ્માત્ તદ્ એક-વ્રત-જીવન-વ્રતાનાં તદ્-ભાર્યાણાં નાન્યા ગતિર્ ન્યાય્યા ।
[243] કૃષ્ણ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ?
[244] ઋષિર્ ઉવાચ-તતસ્ તૌ ભાવયિષ્યતઃ । સત્યમ્ અસ્માકં પ્રકટતરેઽ પિ લોક-ધર્મ-ઘટનાનર્હ-પ્રતિકારેઽ પિ તાસાં વિઘટન-દુઃખે યદ્ અદ્યાપિ સ્નુષાકરણ-સ્પૃહા નાપયાતિ, પ્રત્યુત સાતત્યત એવ તાસુ સ્નુષાભાનં વિભાતિ । ધર્માન્યથા-ભાવે લક્ષ્યતે । યદ્ અવશ્યમ્ આયત્યાં વિદિત-રહસ્યતામ્ આયાતીતિ । તદ્ અપિ પ્રાપ્ત-કાલતાં કલયતિ સ્મ ।
[245] અથ તૌ સ્પષ્ટં વક્ષ્યતઃ-રહસ્યમ્ ઇદં લોકાઃ કથં મંસ્યન્તે ।
સા વક્ષ્યતિ-માયાયાઃ સ્વભાવ-વ્યાપિતિર્ ઇયમ્ અવ્યભિચારિતયા લક્ષ્યતે, યદ્ અવશ્યમ્ આયત્યાં વિદિત-રહસ્યતામ્ આયાતીતિ । તદ્ અપિ પ્રાપ્ત-કાલતાં કલયતિ સ્મ ।
[246] યતઃ સર્વેષામ્ અપિ સત્-સઙ્કલ્પાનામ્ ઉપરિ પ્રભવતોર્ ભવતોર્ નિગૂઢા યા તદ્-અર્થમ્ ઉત્કણ્ઠા, સા હ્ય્ અધુના પરાં કોટિમ્ આરૂઢા ઝટિતિ રૂઢ-કાર્યા ભવેદ્ એવ । તૌ વક્ષ્યતઃ-સ્વીયામ્ અનન્ય-સમ્બન્ધિતાં તાઃ કથં વિદન્તિ ।
[247] સા વક્ષ્યતિ-પૂર્વં સ વો હિ સ્વામી ભવતિ ઇતિ દુર્વાસસો વચનેનાપિ સમ્યઙ્ નાવિદુઃ કિન્તુ પશ્ચાદ્ વિદુઃ ।
[248] તૌ વક્ષ્યતઃ-કથમ્ ઇવ?
[249] સા વક્ષ્યતિ- ઉદ્ધવેન શ્રી-કૃષ્ણાભિપ્રાયમ્ અનુવ્યક્તીકરણાત્ । અતએવોક્તમ્-અપિ બત મધુ-પુર્યામ્ આર્ય-પુત્રો æધુનાસ્તે [ભ્પ્ 10.47.21] ઇતિ ।
[250] તૌ વક્ષ્યતઃ-તાસાં શ્વશુરં-મન્યાદીનાં યેઽ નુગતાસ્ તે પ્રાયેણાનુતાપં પ્રાપ્સ્યન્તિ ।
[251] અથ સા તુ પુરુષમ્ ઇવ વક્ષ્યતિ-તત્ કિમ્ આસાં પરમ-સાધ્વીનાં માધ્વીકવન્ મધુર-સ્નિગ્ધતાવલિતાનાં દુષ્કર-તરણ-દુઃખ-ભાસ્કર-પુષ્કલતાપ-શુષ્કતા સોઢવ્યા । તથા સર્વ-ધુરીણતા-પ્રવીણસ્ય નિજ-કુલ-ધુરન્ધરસ્ય ગોવર્ધન-ધરસ્ય દુર્ધર-લજ્જા-ભાર-સજ્જનમ્ અનુમોદનીયમ્ । વસ્તુતસ્ તુ તેષામ્ અપિ ન સુખ-ભઙ્ગ-પ્રસઙ્ગઃ યદ્-ધામાર્થ-સુહૃત્-પ્રિયાત્મ-તનય-પ્રાણાશયાસ્ ત્વત્-કૃતે [ભ્પ્ 10.14.35] ઇતિ શ્રી-શુક-વચનાદ્ અપિ । તથા ચ ન વચન-મર્માભિર્ આચરણીયમ્, યથા સર્વ-સુખ-સચનમ્ એવ સ્યાત્ ।
[252] તદ્ એતન્ નિરૂપ્ય સા પુનઃ સહાસં વક્ષ્યતિ-સામ્પ્રતં પ્રતતં કુતુકાન્તરં ભવદ્વ્યાં કિલ નાવકલિતમ્ । યત્ ખલુ યુષ્મન્-નન્દન આનન્દ-દ્યૂતે તાસાં પતિંમન્યાંસ્ત્ તત્-પિત્રાદિ-પર્યન્તં સર્વં જિતવાન્ । લજ્જામ્ એવ સજ્જન્ ન તદ્-ગૃહમ્ આનીતવાન્ ઇતિ ।

[253] તદ્ ઇદં ગુપ્તમ્ અપિ કૃતમ્ આદિ-વરાહ-નામા ભગવાન્ અપિ સ્વ-પુરાણે સાક્ષિતયા લક્ષયતીતિ સર્વથાત્ર નાન્યથા મન્તવ્યમ્ । યથા-
દ્યૂત-ક્રીડા ભગવતા કૃતા ગોપ-જનૈઃ સહ ।
પણાવહાર-રૂપેણ જિતા ગોપ્યો ધનાનિ ચ ।
ગોપૈર્ આનીય તત્રૈવ કૃષ્ણાય વિનિવેદિતાઃ ॥ઇતિ ।
[254] તૌ વક્ષ્યતઃ-તત્-પિત્રાદીનાં તન્-મિત્રાદીનાં વા કો વ્યવસાયઃ ?
[255] સા વક્ષ્યતિ-તેઽ પિ મયોપદિષ્ટં તત્ત્વીકૃત્ય પૃષ્ટ-કૃત્યાસ્ તદ્ ઇદમ્ ઉદ્દિષ્ટવન્તઃ-
અહો પર-સ્પર્શ-સુભીરુ યદ્ વપુર્
યત્ કૃષ્ણસાર-પ્રણયૈક-શર્મ ચ ।
તાસાં મૃગીણામ્ ઇવ તત્-પરં પ્રતિ
પ્રદિત્સવો વ્યાધ-મનાંસિ બિભ્રતિ

[256] તૌ વક્ષ્યતઃ- રાધિકાદ્ય્-આરાધિકાનાં કા વાર્તા ?
[257] સા વક્ષ્યતિ-મત્-પૃષ્ટાભિસ્ તાભિર્ અપ્ય્ એવમ્ આદિષ્ટમ્-
યથા સીતા-દેવ્યા દશ-મુખ-કૃતાર્તિર્ વિપદ્ અભૂદ્
યથા વા રુક્મિણ્યા વિવહન-વિધિશ્ ચેદિપ-કૃતે ।
તથા રાધાદીનાં પર-ગૃહ-ગતિર્ યા બત વિપત્
કથં તસ્યા નિત્યા સ્થિતિર્ અભિમતા હન્ત સુહૃદામ્

[*9]
[*9] થિસ્ વેર્સે ઇસ્ રેપેઅતેદ્ ઇન્ ઉત્તર-ચમ્પૂ, 31.43.
[258] તૌ વક્ષ્યતઃ-અથ રાધિકાદીનામ્ આર્તાનાં કા વાર્તા ?
[259] સા વક્ષ્યતિ-
દેયમ્ અધીનં કાર્ત્સ્ન્યેનાભિવ્યાપ્ત્યા ચ તત્ર કૃષ્ણે સ્વમ્ ।
તદ્-રૂપં રચયિત્વા સાતિપ્રત્યય-પદાનિ તા દધિરે

[260] તૌ વક્ષ્યતઃ-તાઃ કિં સાક્ષાદ્ અનુયુક્તાઃ ?
[261] સા વક્ષ્યતિ-અથ કિમ્ ? યતસ્ તાસાં મર્મ-પ્રકટન-કર્મઠતયા મયા પૃષ્ટમ્-ભો વિપશ્ચિતઃ કાશ્ચિદ્ એવં વદન્તિ । તાઃ ખલુ કૃષ્ણે પ્રેમ-માત્રાખર્વ-સર્વસ્વાઃ । પ્રેમા ચ બલવદ્ વિરોધિ-સદ્-ભાવ-મિલદ્-ભય-પ્રયાસ-પ્રચ્છાદન-પરિચ્છદતયા યથા વર્ધતે, ન તથાન્યથા ।
[262] તર્હિ કથં તાસામ્ અપ્ય્ અન્યાસામ્ ઇવ પતિતયા તત્-સમ્પત્તિ-કામના-નિકામમ્ અન્તરનુવર્તત ઇતિ ?
[263] તદ્ એતદ્ આકર્ણ્ય પાટલ-પટલ-સવર્ણ-વર્ણિન્યસ્ તા વર-વર્ણિન્યસ્ તદ્ ઇદમ્ અવર્ણયન્ત ।
[264] હન્ત ! તાસામ્ એવ સવિરોધસ્ તદ્-અવરોધઃ સમ્ભવતા-દૃતીયમાના દ્વિતીય-પતિ-ભાવના ચ, ન પુનર્ અન્યસ્યાઃ કસ્યાશ્ચિદ્ અપિ । યા ખલુ તદ્-અવરોધ-વિરોધ-વાઞ્છા । સા વા કથં પ્રેમ-પ્રથન-મયી સ્યાદ્ ઇતિ ન બુધ્યામહે ।
[265] અસ્માકમ્ યદ્યપ્ય્ અસૌ પાર્શ્વ-ગતો રહો-ગતસ્ તથાપિ તસ્યાઙ્ઘ્રિ-યુગં નવં નવમ્ [ભ્પ્ 1.11.34] ઇત્ય્ એવ બોધ-વિષયો ભવતિ । કિન્તુ-
બુધિતાઃ પૈતૃક-જનતા
બુદ્ધાઃ શ્વશુરાભિમાનિનો લોકાઃ ।
માનિતાઃ સર્વેઽ પ્ય્ અસ્માભિર્
ન મતો ધર્મસ્ તુ કેનાપિ

[266] યદ્ અસ્માકં બાલ્યાદ્ એવ તસ્મિન્ નિજ-ર્મણતા-ભાવનાં દૂરીકર્તુમ્ આગ્રહમ્ ઉરીકુર્વન્તિ, તસ્માદ્ અસ્માન્ મા સ્નેહ-પેષં પિણ્ઢિ, કિન્તુ સ્વાભીષ્ટમ્ એવ વિશણ્ઢિ ।
[267] અથ તૌ વક્ષ્યતઃ-ભવત્યા કિમ્ ઉદ્ભાવિતમ્ ?
[268] સા વક્ષ્યતિ-તતો મયા હસિત્વા શવસિત્વા ચ તાભ્યઃ પ્રત્યાશા-માત્રં પ્રત્યાસાદિતમ્ અસ્તિ । યદિ ભવતોર્ ઇચ્છા સમૃચ્છતે, તાસ્ તુ દૈવતસ્ તાવન્-નિજ-પ્રાણ-વલલ્ભસ્ય વલલ્ભત્વ્નેઆલાભાલ્ લબ્ધ-મહા-દુઃખાસ્ તત્ર ચ સ્વસ્યાન્ય-હસ્ત-પતિતતયા જુગુપ્સિતં-મન્યતા શુષ્કાસ્ તત્ર ચ પ્રિયાપ્રિય-વિપ્રકર્ષ-સન્નિકર્ષતઃ પ્રાપ્ત-મનો-ધર્ષાસ્ તત્ર ચ નિરન્તરં શઙ્કમાનૈઃ પતિં-મન્યાદિભિર્ મઙ્ક્ષુ મઙ્ક્ષુ-કૃત-નિવારણ-ભર્ત્સનાદિ-નિકર્ષાસ્ તતસ્ તત એવ ચ દુઃસહ-પ્રેષ્ઠ-વિરહ-તીવ્ર-તાપ [ભ્પ્ 10.29.10] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તતાદૃગ્-અવસ્થાભ્યોઽ પિ મહાનુરાગતઃ પીડનાદ્ બહુલ-દહનાકાર-કારાગાર-વસતિં-મન્યતયા નિગીર્ણ-સર્વ-ક્ષણં ક્ષણમ્ અપિ કલ્પં મન્વાનાઃ સમ્પ્રતિ તદીય-મહા-વિરહ-વહ-સમયમ્ અતીત્ય ચાત્માનં તદ્-ઉપેક્ષ્યતામ્
અપ્ય્ ઉત્પ્રેક્ષ્ય લજ્જા-માત્ર-પર્યવસાનમ્ આસજ્ય ચ ધિક્-કૃતં-મન્યા દશમીમ્ અપિ દશાં તન્વાનાઃ । કિં બહુના, બહિર્-અન્તઃ-સુકુમારતાયામ્ અપિ કૌમારત એવ વ્યાધાનુબિદ્ધ-સ્નિગ્ધ-કાનન-પ્રત્યાસત્ત્ય્-અપરિત્યાગિ-મૃગીવત્ પ્રખર-દરાપાર-પર-પારવશ્ય-લબ્ધ-વિચિત્ર-દુર્ગતિ-સમ્પ્લુતતયા પશ્યતાં શૃણ્વતામ્ અપિ હૃદયં ધુન્વાના રસોઽ યમ્ ઇતિ મન્યમાનેન નિષ્કરુણ-કૌતુકેન કેનચિદ્ એવોપેક્ષિતું શક્યન્તે, ન પુનર્ અન્યેન ।
[269] તૌ સાસ્રં વક્ષ્યતઃ-સમ્પ્રતિ તાઃ કાં ગતિં મતિં ચાસાદયન્તિ ?
[270] સા વક્ષ્યતિ-
કુર્વન્તિ મૌનં ક્રન્દં વા શૂન્યં પશ્યતિ વર્ત્મ વા ।
કૃષ્ણં વાઞ્છન્તિ મૃત્યું વા તાસામ્ એવંવિધા ગતિઃ

[271] પુનસ્ તૌ સાસ્રં વક્ષ્યતઃ-સમ્પ્રતિ તાઃ પ્રતિ વત્સસ્ય કા વિધિત્સા ?
[272] સા વક્ષ્યતિ-તદ્ એતત્ પશ્ચાદ્ અપિ નિશ્ચીયતામ્ । યત્ ખલુ પ્રેયસાં પ્રેમાક્ષેમં તદ્-ભાવનામય-પ્રેમાનુરૂપમ્ એવ સ્વ-સ્થેમાનં લભતે । ન તુ સ્વાગ્રહ-ગ્રહિલતામ્ ઇતિ ।
[273] તૌ વક્ષ્યતઃ-મન્યામહે તથાપ્ય્ અસ્મત્તઃ સઙ્કોચં રોચયિષ્યતિ ।
[274] સા વક્ષ્યતિ-ભવતાં હૃદિ સદા વિદ્યોતમાનઃ સોઽ યં તદ્ અપિ વેત્તિ, તસ્માન્ નિતાન્તં નાન્યથા કરિષ્યતિ । કિં બહુના, ભવદ્-આશ્રવમ્ અનુ સર્વેષામ્ એવ સંશ્રવઃ પ્રતિભાતિ । કિમ્ ઉત તસ્ય ?
[275] તૌ વક્ષ્યતઃ-તર્હિ ગર્ગ-નિષેધ-વેધસ્ય કા ચિકિત્સા ?
[276] સા સ-હાસં વક્ષ્યતિ-સ ખલુ લીલા-નૈયત્યમ્ એવ તત્રત્ય-દોષતયાધ્યસ્તવાન્ । સ્વ-યજમાન-હિત-સમીહિત-સહિતતયા, ન તુ પરમ-શુભ-નિવેશ-વેશ-રૂપાણામ્ આસાં ક્લેશ-લેશ-પ્રવેશદા સદેશતા સમ્ભવતિ ।
[277] તૌ વક્ષ્યતઃ-સમ્પ્રત્ય્ અસ્માભિઃ કિમ્ ઇવ સોપાનમ્ ઉપેયમ્ ?
[278] સા વક્ષ્યતિ-સોપાનં મયા ચોપેયમ્, ભવદ્ભિસ્ તુ સર્વ એવ વ્રજ-જના ભોજનાય પ્રણયેન નિમન્ત્ર્ય નિમન્ત્ર્યન્તામ્ । તર્હ્ય્ અન્તઃ-પટી-ક્ષેપાન્ નટીનામ્ આકાર ઇવ તત્ પ્રકટીભવિષ્યતિ ।
[279] તૌ વક્ષ્યતઃ-યથાજ્ઞાપયન્તિ વિજ્ઞાનાચાર્ય-વર્યાઃ ।
[280] કૃષ્ણ ઉવાચ- તતસ્ તતઃ ?
[281] ઋષિર્ ઉવાચ- તતઃ સા પ્રત્યક્ષત એવ તાવ્ અભિ બહુલમ્ અભિવદન્તી ગૃહાય પ્રહાપયિષ્યતિ ।
[282] અથ કથકસ્ય મનઃ-કથા-તતશ્ ચ પૂર્ણિમા મનસિ વિવિવેચ-શ્રી-કૃષ્ણ-લીલાયામ્ અનાદિ-સિદ્ધં શ્રીમદ્-ભાગવતમ્ એવ મુખ્યં પ્રમાણમ્ ।
[283] તત્ર યા ખલુ રાસ-યોગે યોગ-માયામ્ ઉપાશ્રિતઃ [ભ્પ્ 10.29.1] ઇત્ય્ અનેન નિત્ય-વ્યક્તિ-સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિ-વિશેષકા યા યોગમાયા તન્-નિર્વાહકતયા બાદરાયણિના સમુદીરિતા, સા પુનર્ અહમ્ એવ । તત્ર તેન રાસં પ્રકાશં પરીક્ષિત્-પરિષદિ વર્ણયિત્વા તત્ર પ્રાપ્તમ્ અવર્ણ-ત્રિતયં નિરસ્ય રસ્યતયા સમાહિતમ્ । તથા સમ્પ્રતિ વ્રજેઽ પિ તત્-પ્રસક્તમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા મયાપિ સમાધેયમ્ । તત્ર તેજીયસાં ન દોષાય [ભ્પ્ 10.33.29] ઇતિવદ્ અત્રાપિ યદ્યપિ નરકાદ્ આનીતા ઇત્ય્ આદિના તલ્-લેપ-સમ્ભાવનાપયાપિતૈવ ।
[284] અથ પર-દાર-વાર-સમાહાર-કારણાન્ આચારશ્ ચ યથા ગોપીનાં તત્-પતીનાં ચ [ભ્પ્ 10.33.25] ઇત્ય્ અનેન યં પરિહારમ્ આપિતસ્ તથાત્રાપિ તાશ્ ચ ન કેવલં રાગત એવ તાદૃશીં ગતિમ્ આગતાઃ ઇત્ય્ આદિના તાસુ તદીય-નિત્યાઙ્ગના-ભાવ-વ્યઙ્ગતઃ સ ચ સાઙ્ગી-કૃતઃ ।
[285] તથાપિ નાસૂયન્ ખલુ કૃષ્ણાય [ભ્પ્ 10.33.37] ઇતિવદ્ અસૂયાભાસવત્તયા સમ્ભાવિતાસ્ તત્-પતિં-મન્યાઃ સમાધાતવ્યાઃ । તચ્ ચ તદ્-રહસ્યં પૂર્વં ગુપ્તમ્ આસીદ્ ઇતિ માયા-દ્વારા યથા-ગુપ્તં સમાહિતમ્ । સામ્પ્રતં તુ વ્યક્તમ્ અભૂદ્ ઇતિ તથા તદ્-દ્વારા વ્યક્તમ્ એવ સમાધેયમ્ । યેન ચ સર્વેષામ્ અપિ સર્વ-સમાધાનમ્ આધેયં ભવિતા, અન્યથા તત્-તત્-કરણં વૃથા-પરં સ્યાત્ ઇતિ ।
[286] અથ સ્પષ્ટમ્ આચષ્ટ--[287] ઋષિર્ ઉવાચ-દિનાન્તરે તુ સર્વ-નિમન્ત્રણાયાં યથા-વૃત્તાન્તે વર્તિતે સર્વાઃ સાધારણ-મહોદયાઃ શ્રી-રાધાદયશ્ ચ તત્રાગમિષ્યન્તિ । કિન્તુ પૂર્વત એવ જન-સઙ્ગીત-વ્રજેશ-નિર્મિતાનઙ્ગીકારતામ્ આત્મનો દુઃખ-ભઙ્ગી-સઙ્ગિતાં મંસ્યન્ત એવ । તવ ચ રૂક્ષતા-વીક્ષણેન તાઃ સૂક્ષ્માઙ્ગતાં ગમિષ્યન્તિ । તત્ર સામ્પ્રતમ્ અન્યાસાં સ્વસમાન-કન્યાનામ્ અઙ્ગીકારેણ હૃત્-કમલેઽ પિ ભઙ્ગિતામ્ આપત્સ્યન્તે ।
[288] તથા ચ ભાવી શ્લોકઃ-
દાવ-ત્રસ્તા મૃગ-દુહિતરશ્ ચન્દ્રહીનાશ્ ચકોર્યઃ
સ્રસ્તા વૃક્ષાન્ નવ-કલતિકા નીર-રિક્તાઃ શફર્યઃ ।
ઊર્જ-પ્રાન્તાદ્ બહિર્ અપગતા હન્ત નવ્યાબ્જ-નાલ્યો
યદ્વદ્ દૃષ્ટા હરિ-વિરહિતા રાધિકાદ્યાશ્ ચ તદ્વત્

[289] તદ્ એવં તાસાં કૃચ્છ્રાયમાણાનામ્ અમિતાભ્યમિત-તાદૃશ્વરી શ્રી-વ્રજેશ્વરી તુ બાષ્પ-પૂર્ણ-નયના પૌર્ણમાસીં નિર્વર્ણયિષ્યતિ । સા તુ વદિષ્યતિ-સર્વે સર્વતોઽ પ્ય્ અન્વિચ્છન્તુ । યથાદ્યતન-નિમન્ત્રણતઃ કશ્ચિદ્ અપિ ન પશ્ચિમતામ્ અઞ્ચતિ ।
[290] કૃષ્ણ ઉવાચ- તતસ્ તતઃ ?
[291] ઋષિર્ ઉવાચ-તતસ્ તદ્-આકર્ણન-માત્રતઃ સર્વે સર્વતો નિર્વર્ણનાય સઙ્ગત્ય સત્વરમ્ એવ ચાગત્ય યથાવત્ કથયિષ્યન્તિ । તેષુ કાશ્ચિન્ મહિલાસ્ તુ કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અપ્રસ્તુત્ય શ્રી-રાધિકાદિકાઃ પ્રત્યપૂર્વતાપૂર્વં દ્રક્ષ્યન્તિ । તતઃ પૌર્ણમાસી વક્ષ્યતિ-કિમ્ ઇવ પશ્યથ ? કિમ્ ઇવ ચ કિઞ્ચિન્ ન કથયથ ?
[292] તા વક્ષ્યન્તિ-કિમ્ ઇવ વક્ષ્યામઃ, યતઃ સર્વૈર્ આહતં મન્યેત ।
[293] પૌર્ણમાસી વક્ષ્યતિ-તથ્યં ચેત્ કથ્યતામ્, મયિ કૃષ્ણ-માતરિ ચ ।
તાસ્ તુ નીચૈર્ વક્ષ્યન્તિ-તત્રાપ્ય્ એતાસાં રાધિકાદિકાનાં ધૃત-તુલ્યતા-પૂર્તિઈર્ અપશ્યામઃ ।
પૌર્ણમાસી સ્પષ્ટં વક્ષ્યતિ-અન્યાશ્ ચ પુનર્ અચ્છં ગચ્છન્તુ ।
[294] કૃષ્ણ ઉવાચ- તતસ્ તતઃ ?
[295] ઋષિર્ ઉવાચ-તતો બહલ-કુતૂહલ-વહા બહુલા મહિલાસ્ તત્ર તત્ર ગત્વા જ્ઞાત-તાદૃશ-તત્ત્વાઃ પુનઃ પૌર્ણમાસ્ય્-અન્તે લબ્ધ-સત્ત્વાસ્ તદ્વદ્ એવાવર્તયિષ્યન્તિ । વાર્તા ચૈષા વ્રજ-રાજ-સભા-પર્યન્તં પર્યવસિષ્યતિ । વ્રજ-રાજશ્ ચ પૌર્ણમાસીમ્ અનુ તૂર્ણમ્ આસાદ્ય પ્રસાદ્ય ચ વક્ષ્યતિ-ભગવતિ પરમ-વિસ્માપનમ્ ઇદમ્ અસ્માન્ બોધય ।
[296] પૌર્ણમાસી વક્ષ્યતિ-ભવત્-કન્યા-ભાવાભિમાનિન્યામ્ આર્યાયામ્ ઇદમ્ આશ્ચર્યં પર્યવસ્યતિ । ભવાંસ્ તુ સર્વ-વ્રજસ્થં સ્ત્રી-પુંસ-વ્રજમ્ એક-સભાનુગતં કરોતુ ।
[297] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ- તતસ્ તતઃ ?
[298] ઋષિર્ ઉવાચ-તદ્ એતદ્ અવધાર્ય જ્ઞાત-કાર્ય-ગતિના વ્રજ-ભૂપતિના તદ્-અભિહિતે તથા-વિહિતે તવ હિતવતી પૌર્ણમાસી મહિતાયાં તસ્યામ્ એવ સભાયામ્ આહિત-બ્રહ્માસનમ્ આસીના કિમ્ અપિ પ્રણિહિતવતી ભવિતા । તદ્-અવ્યવહિતમ્ એવ ચ સિંહ-પૃષ્ઠાહિતમ્ અહિત-વિગ્રહા મહાયુધાષ્ટક-વેષ્ટિતા દેવી-ગણ-સેવિતા દેવી નભસઃ સરભસમ્ અવતરિષ્યતિ । અવતીર્ણ-માત્રા ચ પૌર્ણમાસ્યા વ્રજેશ્વરયોઃ કૃષ્ણ-કૃષ્ણાગ્રજયોર્ અન્યેષામ્ અપિ ભૂમિ-સ્પૃશામ્ અભૂમિ-સ્પૃગ્-માનિની યથા-ન્યાયમ્ અભિવાદનાદિકમ્ આકાશત એવ પ્રકાશયિષ્યતિ ।
[299] તતઃ સાશ્ચર્યં પર્યવોલોકમાનેષુ તેષુ દેવી વક્ષ્યતિ-કથં વેહ સન્દેહઃ ક્રિયતે ? પૂર્વત એવ તાવદ્ ઉભય-વિધા એતા નાપૂર્વતયા મન્તવ્યાઃ । પૂર્વાસાં સજાતીયા દ્વિતીયા હિ યોગમાયાજ્ઞયા ગર્ગ-વિઘ્નં નિઘ્નત્યા માયયા મયા નિર્મિતાઃ । સંજ્ઞાયાશ્ છાયા-વત્ રત્યાસ્ તન્-માયા-કલ્પિતાવચ્ ચ ।
[300] તાશ્ ચેમા ગૃહ-ગૃહાત્ સંગૃહ્ણામિ ઇતિ તથાહ્નાય સાપહ્નવં કુલ-વધૂ-મધ્યે વિધાય પુનર્ વક્ષ્યતિ-લક્ષ્યતાં કુલ-પાલિકાભિર્ ઉભય-વિલક્ષણતા । યત્ પરમ-લક્ષ્મી-લક્ષ્માણિ પ્રાગ્-આગતાનામ્ એવ લક્ષ્યન્તે નાર્વાગ્-આગતાનામ્ । તથા મણિ-તત્ત્વ-દૃશામ્ ઇવ તાદૃશાં દૃષ્ટિભિર્ એવ નેત્રાનન્દક-સૌન્દર્ય-વિશેષ-વૃષ્ટિસ્ તાભ્ય એવ લભ્યા, ન ત્વ્ અન્યાસાં, ન ચ પુનર્ આભ્યશ્ ચાક્ચિક્ય-ચિક્વણ-કાચ-તુલ્યાભ્યઃ ।
[301] કૃષ્ણ ઉવાચ- તતસ્ તતઃ ?
[302] ઋષિર્ ઉવાચ-અથ સર્વાભિસ્ તથા તદ્ આશ્ચર્યં સાક્ષાત્કાર્યમાણમ્ અવધાર્ય તદ્-આર્યાણાં સમજ્યાયાં નિવેદયિષ્યતે-હન્ત યથાવદ્ એવ દેવી વદતીતિ । તતઃ શ્રી-વ્રજ-રાજ-વચનં-તર્હ્ય્ અધુના કિં વિધેયમ્ ?
[303] દેવી વક્ષ્યતિ-ભોજને નિર્વૃત્તે મન્-નિર્વર્તિતાઃ સ્વ-સ્વ-પતિ-ગૃહમ્ અનુવર્તન્તામ્ । પરાસ્ તુ કૃષ્ણ-માત્ર-પતિ-સમ્મતિ-પરાયણાઃ સ્વ-સ્વ-પિતૃ-ગૃહમ્ । મયા તુ યમુના-તટેષ્ટ-પ્રશસ્તાલયે સ્થાસ્યતે, યથા યદા માતૃ-ચરણૈર્ આજ્ઞાપ્યતે, તથા તદા વ્યવહર્તવ્યમ્ ।
[304] કૃષ્ણ ઉવાચ- તતસ્ તતઃ ?
[305] ઋષિર્ ઉવાચ-તદ્ એવમ્ આપ્રચ્છન-પૂર્વકમ્ આપૃચ્છ્ય પ્રચ્છન્નાયાં દેવ્યાં સર્વેષુ બલ્લવ-વલયેષુ પ્રચ્છન્નેષુ વર્ણાનાં વર-વર્ણિનીભિર્ વર્ણ્યમાનં તદ્ આકર્ણ્ય ભવત-પતિવ્રતાસ્ તુ તત્-ક્ષણાદ્ એવ જૂરિત્-પરિત્યક્ત-મૂર્તિકા વ્યક્ત-નિજ-કાન્તિ-સ્ફૂર્તિકાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ । તથા હિ-
રાહુ-ગ્રાસાદ્ ઇવ શશિ-કલા વારિદાદ્ ઋક્ષ-માલા
વર્ષાધર્ષાત્ પુલિન-રુચયઃ સ્પર્શનાદ્ દીપ-લક્ષ્મ્યાઃ ।
નિષ્ક્રમ્યામૂઃ પર-પરિભવાત્ તત્-ક્ષણં વિન્દમાનાઃ
કાન્તિં સ્વીયાં નયન-કદનં મોચયેયુર્ જનાનામ્

તત્ર ચ-
તારાસુ ચન્દ્ર-વલયસ્ય કલાઃ કલાસુ
તસ્યાતિચારુ દધતે સ્ફુરણં યથા શ્રીઃ ।
ગોપાઙ્ગનાહ્વય-રમાસુ વિશાખિકાદિ-
સખ્યઃ સખીષુ ચ તથા વૃષભાનુ-પુત્રીઃ

[306] કૃષ્ણ ઉવાચ- તતસ્ તતઃ ?
[307] ઋષિર્ ઉવાચ-તતો દેવ્યાદેશ-વેશ-વશા યથાયથં તે વિહિતવન્ત એવ । તથાપિ વિધિં વિના ન સઙ્ગ્રાહ્યાસ્ તા ઇતિઇ શ્રી-વ્રજ-રાજાદિભિર્ વિહિતે ચ તસ્મિન્ વિવાહ-વિચારે ભવાંસ્ ત્વ્ અગ્રજસ્ય વિવાહાર્થમ્ આગૃહ્ય તં તદ્-અર્થ-રક્ષિત-કૌમારા દ્વારકાત આગત્ય કદાચિત્ તેન પ્રસાદી-કૃત-સ્વ-વિહારાઃ । કાશ્ચિન્ નિત્ય-કિશોરિકા વિધિના ચ વિવાહ્ય નૈરપેક્ષ્યમ્ ઇવાવગાહ્ય વિગત-પૂર્વાશઙ્કઃ પરમ-લલિત-માધવ-સમયમ્ આલમ્બ્યાલઙ્કૃત-પૂર્ણ-મનોરથાઙ્કઃ શ્રી-વ્રજ-રાજ-ગૃહિણી-મુહુર્ આગ્રહ-ગૃહીતતયા શનૈર્ એવ સ્વ-વિવાહમ્ અઙ્ગીકાર-સઙ્ગિનં કરિષ્યતિ ।
[308] તત્ર બહુ-મહસા શ્રી-રામ-વિવહને જાતે તં જાતં સમાસતઃ સમાસાં સમમ્ એવ ત્વત્-કૃત-વિવાહમ્ એવ વર્ણયિષ્યન્તિ-
ગો-ધુઙ્ન્યર્બુદ-ગેહ-ગેહ-બલવદ્-વાદ્યાનવદ્ય-ધ્વનિ-
પ્રોલ્લાસિત-વ્રજ-મણ્ડલે દિવિષદાં વાદિત્ર-ચિત્રે મહે ।
આદાન-પ્રતિદાન-દાન-વચનોદારૈઃ સદારૈર્ નરૈર્
નિર્વ્યૂઢા મુરજિદ્-વિવાહ-પટલી જ્ઞાતા ન તત્-તદ્-ભિદા

[309] તદ્ એવમ્ અઙ્ગીકારેણ ચ-યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્ તથૈવ ભજામ્ય્ અહમ્ [ગીતા 4.11] ઇતિ ભવતઃ સમાધિઃ સમાધીયેત ।
[310] અત્ર યે યથા ઇતિ યે યદ્-ઇચ્છયેતેત્ય્ એવમ્ એવ વિવિક્ષિતમ્ । યતશ્ ચ સાધારણ-જનમ્ અન્વનુરાગ-લઙ્ઘિત-લોક-ધર્મ-મર્યાદા-સઙ્ઘાનામ્ અઙ્ગનાન્તરાણામ્ અપ્ય્ અન્તર્-વૃત્તિસ્ તત્-તદ્-ગૃહિણી-પદ-સ્પૃહિણી દૃશ્યતે । કિમ્ ઉત ભવન્તમ્ અનુ સન્તત-પ્રિયાણાં માયા-મયાત્યયાદ્ એવ લબ્ધાન્યથા-ભાવ-પ્રાયાણામ્ ? [ભ્પ્ 10.21.9] ઇતિ તદ્-વાક્ય-વ્યક્ત-તાદૃશાભિપ્રાયાણાં સ્વતસ્ તાદૃશાભિપ્રાયત્વે સત્ય્ અપિ ભ્રમર-ગીતાયામ્ અપિ બત મધુ-પુર્યામ્ આર્ય-પુત્રો æધુનાસ્તે [ભ્પ્ 10.47.21] ઇત્ય્ આદૌ, ભુજમ્ અગુરુ-સુગન્ધં મૂર્ધ્ન્યધાસ્યત્ કદા નુ ઇત્ય્ અનેન તદીયં પ્રકટં તથા સ્વીકારં પ્રાર્થયમાનાનાં ભવદ્-ગૃહિણી-ભાવ-સ્પૃહા-બૃંહણમ્ ઇતિ સ્થિતે તથૈવ તદ્ યોજયિતું શક્યત ઇતિ । સર્વેષામ્ અસ્માકં ધૈર્ય-પર્યાપણમ્ એવમ્ એવ ભવતાચરિષ્યતે
। યતઃ-
ગતાનામ્ ઉત્પત્ત્યા ત્વયિ રતિમ્ અપિ ત્વદ્-વિવહનાન્
નિરસ્તાનાં ત્વત્-પ્રાપ્ત્ય્-અભિલષિત-સંન્યસ્ત-જગતામ્ ।
અમૂષામ્ ઉત્કણ્ઠા યદિ હત-ફલા તર્હિ વલતાં
કથં વા વિશ્વાસસ્ ત્વયિ મુરહરાસ્માકમ્ અભિતઃ

[311] તદ્ એતદ્ અવધાય મધુકણ્ઠેનામુક્ત-કણ્ઠમ્ અનુસન્ધીયતે સ્મ-અહો ! તદ્ એતત્-પર્યન્તં ફલમ્ આગતાયા ભગવલ્-લીલતાયા માધુર્ય-પ્રસવિતા । તથા હિ-
પ્રાગ્-દૂર-પ્રિયતા તતો ગુરુ-જન-ધ્વસ્ત-પ્રયત્નાત્મતા
તત્ પશ્ચાચ્ છ્રુતિ-લોક-લઙ્ઘિ-રભસાદ્ ગુપ્તા પ્રિયાઙ્ગીકૃતિઃ ।
તસ્માદ્ દૂર-મહા-વિયોગ-ચિરતા તત્-પ્રાન્તમ્ ઉદ્વાહતઃ
પ્રાપ્તં ચેન્ મિથુનં મિથો હરિ-રમા-રૂપં સુખં કિં પરમ્

ઇતિ ।
[312] અથ પ્રકૃત-તત્-કર્તૃક-કથા ।
[313] કૃષ્ણ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ ?
[314] ઋષિર્ ઉવાચ-તતશ્ ચ સર્વેષાં ગતયે દુહિતુઃ પતયે તુભ્યં કૌતુકાવહાનિ બહૂનિ યૌતુકાનિ પરમ-ધન્યાં નિજ-નિજ-કન્યાં ચ પ્રસ્થાપ્યતે । ગોપાઃ સોપાધ્યાયાઃ સદા તદા ધ્યાયં ધ્યાયં દિવસ્-પૃથિવ્યાવ્ અપિ સ્વાનન્દ-સમુદ્ર-મુદ્રિતે કરિષ્યન્તિ ।
[315] કૃષ્ણ ઉવાચ- તતસ્ તતઃ ?
[316] ઋષિર્ ઉવાચ-તત્ર ચ કવિ-લોકાનાં શ્લોકાવ્ એતાવ્ ઉદેષ્યતઃ-
યર્હ્ય્ આયાતા વ્રજ-નૃપ-ગૃહં રાધિકાદ્યાસ્ તદાસાં
સ્વ-જ્યોત્સ્નાભિસ્ તદ્ અલમ્ અભવદ્ ધેમ-ધામ-પ્રકારમ્ ।
ગોલોકાખ્યં પદમ્ ઉદયિતા યત્ તુ તસ્ય પ્રકાશસ્
તાસાં શ્રીણામ્ અનુગત ઇતિ દ્યોતનં યત્ર જાતમ્

અસઙ્ખ્ય-ગણન-સ્નુષા-ગણ-નિવાસમ્ આકસ્મિકં
કથં વ્રજ-પતી તદા વિઅદધતુસ્ તથા તચ્ છૃણુ ।
ગૃહી ઇવ તરુણ-વ્રજા યદ્ ઇહ ભાન્તિ યાવત્-સ્પૃહં
વનાન્ય્ ઉપવન-પ્રભાણ્ય્ અતિ-સહસ્ર-સંસ્થાન્ય્ અપિ

[317] તદ્ એતદ્ અવધાય મધુકણ્ઠેનામુક્ત-કણ્ઠં પુનર્ અનુસન્ધીયતે સ્મ-
[318] બાઢંવિવાહાદિભિર્ અસઙ્કોચે વિરોચમાન એવ ગોપ-જાતિભિર્ નારીભિઃ સહ ગોપજાતિ-યોગ્ય-વેશ-ધારિણસ્ તસ્ય લીલા-નૈરન્તર્યમ્ અપિ તદોચિતતયા પર્યાલોચિતં પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે દન્તવક્ર-વધાનન્તર-તદ્-વ્રજાગમને યથા-
કાલિન્દ્યાઃ પુલિને રમ્યે પુણ્ય-વૃક્ષ-સમાવૃતે ।
ગોપ-નારીભિર્ અનિશં ક્રીડયામાસ કેશવઃ ॥
રમ્ય-કેલિ-સુખેનૈવ ગોપ-વેષ-ધરો હરિઃ ।
બદ્ધ-પ્રેમ-રસેનાત્ર માસ-દ્વયમ્ ઉવાસ હ ॥[પદ્મપ્ 6.252.19-27]
કિં ચ-
યઃ કૌમાર-હરઃ સ એવ હિ વરસ્ તા એવ ચૈત્ર-ક્ષપાઃ
ઇત્ય્ આદ્ય્ અપ્ય્ અધિયન્ કયાચિદ્ ઉદિતં ગોપાલિકા-ગીર્ ઇતિ ।
ભાવોન્માદજ-ગાન-નૃત્ય-વિવશઃ શ્રી-ગુણ્ડિચા-પર્વસુ
શ્રી-ચૈતન્ય-તનુર્ મતં સ ભગવાન્ અઙ્ગીકરિષત્ય્ અદઃ

[319] તદ્ ઈદૃગ્ એવ ભાવિનિ વિદગ્ધ-માધવ-લલિત-માધવાહ્વયે પૂર્વોત્તર-નાટક-દ્વયે સર્વ-રચનાયાઃ પરમ-ફલતયા સર્વાન્તે પ્રકારાન્તરેણાવકલ્પતે-
તવાત્ર પરિમૃગ્યતા કિમ્ અપિ લક્ષ્મ સાક્ષાદ્ ઇયં
મયા ત્વમ્ ઉપસાદિતા નિખિલ-લોક-લક્ષ્મીર્ અસિ ।
યથા જગતિ ચઞ્ચતા ચણક-મુષ્ટિ-સમ્પત્તયે
જનેન પતિતા પુરઃ કનક-વૃષ્ટિર્ આસાદ્યતે ॥[લલ્મ્ 10.10]
ઇતિ શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્યાદિના,
સખ્યસ્ તા મિલિતા નિસર્ગ-મધુર-પ્રેમાભિરામીકૃતા
યામી મે સમગંસ્ તુ સંસ્તવવતી શ્વશ્રૂશ્ ચ ગોષ્ઠેશ્વરી ।
વૃન્દારણ્ય-નિકુઞ્જ-ધામ્નિ ભવતા સઙ્ગોઽ યં રઙ્ગવાન્
સંવૃત્તઃ કિમ્ અતઃ પરં પ્રિયતરં કર્તવ્યમ્ અત્રાસ્મિ મે ॥[લલ્મ્ 10.36]
ઇતિ પૂર્ણ-મનોરથાઙ્ક-પૂરક-શ્રી-રાધા-વાક્ય-પર્યન્તેન ગ્રન્થેન ।
[320] તદ્ ઇદમ્ એવ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધુ-નિધિ-રૂપ-શ્રીમદ્-ઉજ્જ્વલ-નીલમણાવ્ અપિ સર્વ-રસ-પરિપાટી-પૂર્તિ-સાર-મૂર્તિ-સમૃદ્ધિમદ્-આખ્ય-સમ્ભોગતયા દર્શિતમ્ ।
[321] તેષામ્ ઉપાસના-વાસના ચેદૃશ્ય્ એવ તદીય-શ્લોકેનાવલોક્યતે-
ગોપેશૌ પિતરૌ તવાચલ-ધર શ્રી-રાધિકા પ્રેયસી
શ્રીદામા સુબલાદયશ્ ચ સુહૃદો નીલામ્બરઃ પૂર્વજઃ ।
વેણુર્ વાદ્યમ્ અલઙ્કૃતિઃ શિખિદલં નન્દીશ્વરો મન્દિરં
વૃન્દાટવ્ય્ અપિ નિષ્કુટઃ પરમ્ અતો જાનામિ નાન્યત્ પ્રભો ॥ઇતિ ।
[322] અથ પુનઃ શ્રી-કૃષ્ણ-નારદ-સંવાદં મધુકણ્ઠઃ કણ્ઠતઃ પ્રકટયામાસ-
[323] ઋષિર્ ઉવાચ-તદ્ એવં માસ-દ્વિતયે સર્વેષામ્ એવ પરમાનન્દેન લબ્ધ-વ્યત્યયે દત્ત-વ્રજોદ્ધવઃ કદાચિદ્ ભવાન્ રામોદ્ધવાભ્યાં સમં સંમન્ત્ર્ય શ્રી-વ્રજમહેન્દ્રાદીન્ પરમ-ગૌરવાદ્ આમન્ત્ર્ય નિવેદયિષ્યતિ-અધુના યદ્ય્ આજ્ઞા રાજ્ઞામ્ આજ્ઞાયેત । તદા સ્યન્દનોઽ યં સદારુકો દ્વારકાં વિન્દેત ।
[324] અથ પરમ-હૃદયાલુતામય-દયાલુર્ અસૌ શ્રી-વ્રજ-રાજસ્ તુ વક્ષ્યતિ-યથા તત્ર શ્રીમદ્-ભ્રાતૃ-પ્રભૃતીનાં ભૃતિ-ભુક્-પર્યન્તાનાં દુઃખં ન સ્યાત્ તથા ચ પ્રથનીયમ્ ।
[325] ભવાન્ વક્ષ્યતિ-સર્વથા સર્વેષામ્ આદૃત્યાસ્ તત્ર-ભવતાં ભૃત્યાસ્ તત્ર પ્રદ્યુમ્નાદયઃ પ્રદ્યોતન્ત એવ । તથાપિ ભવતામ્ અપૂર્તિશ્ ચેત્ તદા ભવદ્-આરાધન-શતયાસ્મન્-મૂર્તિ-વ્યૂહમ્ અપિ તત્ર નારાયણઃ પારયિષ્યતિ ।
[326] પુનર્ વ્રજ-રાજો વક્ષ્યતિ-રોહિણી-રામવદ્ અયમ્ ઉદ્ધવશ્ ચાસ્મદ્-એક-સમ્પદ્-ઉદ્ધવસ્ તસ્માદ્ અયમ્ અપિ તથાચરણીયઃ ।
[327] ભવાન્ વક્ષ્યતિ-યત્ર ભવદ્-ઇચ્છા, તદ્ વા કિં ન સેત્સ્યતિ ? કિન્ત્વ્ આજ્ઞાન્તરં જ્ઞાપય ।
[328] વ્રજરાજો વક્ષ્યતિ-જૈવાતૃક ! ભવતામ્ અક્રૂરાદિ-રચિતેનાતિચિરં ભવતા વિરહેણ ચિરાય તર્વ્-અન્તિમઃ સર્વ એવ જીવઃ સુષ્ઠુ દુર્જીવનમ્ અવાપિ । તતો ન કિમ્ અપિ પ્રત્યેતિ । તતસ્ ત્વદ્-વિરહ-પરિહારાય નાન્ય-જન-લોચન-ગોચરઃ સ્યામ્ ઇતિ પ્રાર્થયતે । તતો નિઃશલાકમ્ આલય-વિશેષં સંશ્લેષય ।
[329] ભવાન્ વક્ષ્યતિ-હન્ત ! વૃન્દાવન એવ તાદૃશં પ્રકાશ-વૃન્દં વર્તતે । યત્ ખલુ બ્રહ્મ-હ્રદે નિમજ્જ્ય પુનસ્ તસ્માદ્ ઉન્મજ્જ્ય ચ ભવદ્ભિઃ પૂર્વમ્ અપ્ય્ અપૂર્વં દૃષ્ટમ્ અસ્તિ । શતાઙ્ગસ્યાસ્ય કામઙ્ગામિતયા તત્-પ્રવેશિતાપિ પ્રતિવેશીયતે । તતો યથાજ્ઞાપ્યતે પ્રાજ્ઞાનાં રાજ્ઞા ।
[330] વ્રજ-રાજો વક્ષ્યતિ-વત્સ! તદ્ એવ પ્રચ્છન્નં વનં ગચ્છામઃ ।
[331] તતઃ સ-પ્રતિશ્રવ-શ્રવણં ભવાન્ વક્ષ્યતિ-યથા મહેચ્છાનામ્ ઇચ્છા તથૈવ સેત્સ્યતિ । પુનશ્ ચ તિર્યગ્ અવેક્ષ્ય પાર્શ્વ-લક્ષ્યં દારુકમ્ આદેક્ષ્યસિ-સારથે ! તથા રથં પ્રથય, યથા સર્વ એવ વ્રજસ્ તત્રાન્તર્-ભવંસ્ તદ્-ધામ પ્રવિશંશ્ ચ ધામ-ગ્રામતઃ સ્વર્-વાસિનામ્ અપિ દૃગ્-આરામતાં નાસીદતિ ।
[332] અથ તેન સૂતેન તુ તથાકૃત-પ્રથે રથે સર્વ એવ વ્રજ-પ્રાણિ-વ્રજઃ સ્વૈરં નિવ્શમાનસ્ તં દેશં પ્રવિવેશ ।
[333] તદ્ એવં સતિ-
ઉત્સર્પજ્-જ્યોતિર્-આલી-વિભવ-વશતયા તં રથં તૂર્ધ્વ-ભાજં
ચર્માક્ષા મેનિરે તર્હ્ય્ ઉપરિગતતયા તત્-પદોપાસકાશ્ ચ ।
કૃષ્ટ્વા બ્રહ્મ-હ્રદાત્ પ્રાગ્ અપિ મુરજયિના લમ્ભિતા ગોમિનો યા
તાં વૃન્દારણ્ય-મધ્યે ગતિમ્ ઇહ સુગતાસ્ તદ્વિદશ્ ચાર્વ્ અપશ્યન્

તત્ર પર્જન્ય-વર્યાશ્ ચ યે ગતાઃ પ્રાગ્-અદૃશ્યતામ્ ।
દ્રક્ષ્યન્તે તેઽ પિ તત્રૈવ તદ્ આશ્ચર્યં ભવિષ્યતિ

તતશ્ ચ-
વૃન્દારણ્યે સ-કલ્પ-દ્રુમ-વિવિધ-લતા-મઞ્જુ-કુઞ્જાદિ-ધન્યે
ઘોષે ચિન્તામણીન્દ્ર-પ્રથિત-નિલયતા-ચિત્ત-વૃત્તિ-પ્રમોષે ।
રામાદ્યૈઃ કામ-ધુગ્-ગવ્ય્-અનુગતિ-કુતુકી લક્ષ-લક્ષ્મી-પ્રકાર-
શ્રી-ગોપી-પ્રાણ-સારઃ સ જયતિ નિતરાં ગોપ-ગોપ્તુઃ કુમારઃ

[334] અથ સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ ?
[335] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તદ્ એવમ્ અન્યં ચ વૃત્તાન્તં વર્ણિતવાન્ । શ્રીમાન્ વ્રજ-સુખ-વર્ષી દેવર્ષિશ્ ચ પરસ્પરં હર્ષિતાં પ્રપન્નઃ સ-બાષ્પ-રોમહર્ષાધિભિઃ સમ્પન્નઃ સ્નિગ્ધ-સંવાદ-વિચ્છેદતઃ પરિખિદ્ય શનૈર્ એવ ચ વિચ્છિદ્ય સ્વ-સ્વ-વર્માનુવર્તતે સ્મ । શ્રીમદ્-વ્રજેન્દ્ર-નન્દનસ્ તુ તત્-કથા-પર્યન્તાનન્દેન પર્યાપ્તઃ સર્વં તદ્-દુઃખ-જાતમ્ આચ્છન્નતામ્ આપન્નમ્ એવ ચકાર । તત્ર ભગવન્તઃ શ્રી-દેવર્ષિ-ચરણા યદ્-યદ્-ભાવિતયા સમુદ્ભાવિતવન્તસ્ તત્ સર્વમ્ અભૂદ્ એવ ।
[336] તદ્-અનન્તરમ્ અપિ યથા વ્રજસ્ય રાજ્ઞાનુજ્ઞાપિતમ્ । તથા વાસુદેવ-પ્રસાદાદ્ વસુદેવ-પ્રવીણાનાં તદ્-વર્ત્મ-વીક્ષાદીનાનાં દારુક-કથિત-તત્-તદ્-વૃત્તાભોગ-ભોગ-પીનાનાં સ્વલ્પ-કાલતામ્ આપકમ્ આયાધીનાનાં તદ્-આગમનાશયા બહિર્ એવાસીનાનાં તદ્-ઇષ્ટ-સિદ્ધિર્ ઇન્ધામ્બભૂવેતિ ।
[337] તદ્ એવમ્ આકર્ણ્ય સર્વેઽ પિ સભાસદઃ પ્રોચુઃ- તતસ્ તતઃ ?
[338] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તતશ્ ચ સર્વ-સુખારામાભ્યાં શ્રી-રોહિણીમ્ આભ્યાં ગોપોચિત-વેષાદ્ય્-અભિનિવેશ-લબ્ધ-સખિ-ગણ-પ્રવેશોદ્ધવેનોદ્ધવેન ચ સાર્ધમ્ અસ્મિન્ન્ એવ ગોલોક-નામકે પરમ-દુરવલોકે લોકે પરમ-વિભવવતાં ભવતાં મધ્યે વિભવન્ન્ એવ સોઽ યં વિરાજતે ।
[339] પુનઃ સર્વેઽ પ્ય્ ઊચુઃ- તતસ્ તતઃ ?
[340] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તતશ્ ચ સર્વતઃ પ્રસરદ્-અમન્દ-ભવદ્-આનન્દ-કલ્લોલ-લોલન્-મનસ્તયા વયમ્ અપ્ય્ આગમ્ય ભવદ્-ભવદીય-કૃપા-માત્ર-ગમ્યં રમ્યં વાસ-વર્યમ્ અજર્ય-સઙ્ગમમ્ આસાદયામ ।
[341] શ્રી-વ્રજરાજ ઉવાચ-કથં કથમ્ ઇતિ કથ્યતામ્ ।
[342] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-પૂર્વં તાવદ્ અસ્મદીયાનાં દુષ્પ્રારબ્ધ-વશાદ્ અદ્ય શ્વશ્ ચિચલિષ-યાત્રાસુ યાત્રાયાં વિલમ્બનમ્ આસીત્ । તત્ર ચ સતિ શ્રીમદ્-વ્રજ-પ્રાણસ્ય યદુષુ સઙ્ક્રમણમ્ અવકર્ણ્ય પ્રાણ-વિયોજનમ્ ઇવાસીત્ । ચિરાય તુ વ્રજે તત્-પ્રતિ-સઙ્ક્રમણં ચાકર્ણ્ય સદ્યશ્ ચલિતુમ્ ઉદ્યમે કૃત-પ્રક્રમે તદ્-અનુગત-વ્રજ-જનસ્ય તસ્ય મર્ત્ય-લોક-પથાદ્ અન્તર્ધાનમ્ અવધાર્ય વારિધિ-પ્રવેશમ્ ઉદ્યચ્છતાં દયા-વર્ષિ-દેવર્ષિ-ચરણાચરિત-નિદેશમ્ ઉપનિષત્-કૃત્ય જીવિકાકૃત્ય ચ શ્રી-વૃન્દાવનાગમનં જાતમ્ । જાતે ચાગમને તત્-તત્-પદં કૃષ્ણ-રૂપ્ય-ક્રીડાસ્પદતયા નિરૂપ્ય મૂર્ચ્છાનન્તરં જાગરમ્ ઋચ્છતામ્ અસ્માકમ્ અકસ્માદ્ અત્રાનુપ્રવેશઃ કથં જાત ઇતિ ન યથાતથ્યં પ્રથયિતું શક્યતે સ્મ ।
[343] સર્વે સાશ્ચર્યમ્ ઊચુઃ- તતસ્ તતઃ ?
[344] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તતો ભગવચ્-ચરણ-રાજીવ-લોકનતઃ પુનર્-જીવન-લાભોપક્રમેણ ક્રમેણ ચ ભવદ્-ઉપસેવનાય શ્રી-ગોપાલ-પૂર્વ-ચમ્પૂં સમ્પૂર્ણયન્તસ્ તદ્ ઇદં સુદિનાહમ્ આસીદામેતિ કિંવાન્યત્ કથનીયમ્ ?
[345] તદ્ એતદ્ ઉક્ત્વા સમાપનમ્ ઇદં પદ્યં નિગદ્ય પણાયતિ સ્મ-
સોઽ યં ગોપેન્દ્ર પુત્રસ્ તવ મહિત-મહીયઃસુ શશ્વન્-મહીય્યસ્
ત્વન્-નાના-બન્ધુતાનામ્ અપિ વિવિધતયા બન્ધુતા-બદ્ધ-બુદ્ધિઃ ।
યસ્માલ્ લબ્ધા ભવન્તઃ શિવ-કમલ-ભવાદ્યન્તર-ધ્યેય-વર્ગાદ્
દૂરં ધામ પ્રભાવં વિભવમ્ અપિ મહા-પ્રેમ-માધુર્યમ્ અત્ર

[346] તદ્ એતદ્ ઉક્ત્વા ભ્રાતરં પ્રત્ય્ ઉવાચ-
ગોપાલ-યશસા સ્પૃષ્ટં યન્ મૃષ્ટં સૂત-જન્મ ચ ।
તત્ તુ સ્પર્શ-મણેર્ જાતં જાત-રૂપ-મયોઽ પિ નઃ

તથા હિ-
અત્ર શ્રી-વ્રજ-રાજ-રાજિત-સભા-મધ્યે ક્રમ-ધ્યેયતા-
સાધ્યે શ્રી-હરિર્ એષ રામ-સહિતઃ પ્રત્યક્ષતામ્ આગતઃ ।
તત્રાપિ સ્વ-કથા-પ્રથાં કથયિતું નઃ સમ્યગ્ આદિષ્ટવાન્
કારુણ્યં કિમ્ અથાસ્ય વર્ણ્યમ્ અસકૃત્ પુણ્યં ચ કિં નઃ સખે

[347] તદ્ એવં શ્રી-વ્રજદેવ-કુમાર-સુકુમાર-મુખમ્ અભિપશ્યન્ન્ અઙ્કુરવત્-પુલક-કુલ-સઙ્કુલ-કલેવરતા-બલેન પુનર્ અર્જુનતામ્ અર્જયન્ન્ ઇવ તતશ્ ચ સ્તમ્ભ-સમ્ભ-જનમ્ અતિગમ્ભીર-કમ્પ-સમ્પત્-સમ્પતન-સામ્પ્રતતયા લુમ્પન્ પતન્ન્ ઇવ પુનશ્ ચ નિર્નિમિષતા-નિર્મિત-સુપર્વતામ્ આત્મનિ પર્વન્ પૂર્વાવસ્થામ્ અવસ્થાપયન્ન્ ઇવ સમનન્તરં ચ લબ્ધ-પ્રપઞ્ચ-નવ-નવ-દલ-વલય-વલિત-વલ્ગુ-પુટ-શોભાલોભાકર-કર-સમ્પુટમ્ અનૂન-બાષ્પ-નવ્ય-દિવ્ય-પ્રસૂન-પૂર્ણંઅ કુર્વન્ન્ ઉપસંહરન્ન્ ઇવ સ-સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સ મધુકણ્ઠઃ પૂર્વવદ્ એવ પૂર્વ-દેવ-માત્રા-રુચિ-કરંવરં વરયામાસ-
વાણી કંસરિપો તવાનુકથનં કર્ણૌ કથા-કર્ણનં
હસ્તૌ સન્તત-સેવનં હૃદયમ્ અપ્ય્ ઉત્કણ્ઠયા ધારણમ્ ।
શીર્ષં ગોકુલ-વસ્તુ-માત્ર-નમનં દૃષ્ટી સમસ્ત-વ્રજ-
પ્રેષ્ઠાનાં સ્થિતિ-વીક્ષણં ચ ભજતાં નૌ નૈવ તત્-તદ્-બહિઃ

[348] તદ્ એવં લબ્ધ-ભક્તિ-પ્રપઞ્ચં તં ચ તં ચ કુઞ્ચન્-મનસં ભૂયો ભૂય આહૂય પ્રમદ-વ્રજ-વિરાજમાનઃ શ્રીમાન્ વ્રજરાજઃ સભાજન-ભાજનતયા નિજ-સમીપમ્ આપયામાસ, સમુપવેશયામાસ ચ । તેન ચ સર્વમ્ અપિ સમાજં શર્મણા ભ્રાજયામાસ ।
તતશ્ ચ-
પુણ્ડ્રં પૂર્વાઙ્ગ-ચર્ચા નિજ-મણિ-વલિતાલઙ્કૃતિર્ દિવ્યતામ્બૂ-
લાગ્ર્યં પ્રાગ્ય-સ્વ-વસ્ત્ર-વ્રતતિર્ ઇતિ બહુ સ્વાત્મનૈવોપયુજ્ય ।
ગન્ત્ર્યો વાહાઃ સમન્તાત્ પરિજન-જનતાઃ સ્પૃહ્ય-ગૃહ્યાદિવસ્તૂન્ય્
એતાન્ય્ અન્યૈઃ સમર્પ્ય દ્વયમ્ અભિહિતવાન્ શ્રીલ-ગોલોક-રાજઃ

અદ્યારભ્યાનુપાલ્યેત લાલ્યેન ભવતોર્ દ્વયમ્ ।
અસ્ય માત્રા તથા માતા તદ્વત્ પિત્રા મયા પિતા

જય-ધ્વનિ-યુતાસ્ તદા વવૃષુર્ ઉદ્ધતાઃ સદ્-ધનં
યથા બત સદઃ-સદસ્તદ્ અવગાહ્ય બાહ્યં ગૃહમ્ ।
તથાન્તર-ગતા યતશ્ ચપલમ્ એવ તત્-પૂરિતં
સ્થલં કિલ કૃત-ક્રિયં વ્યસૃજદ્ આત્મ-લબ્ધાન્ જનાન્

[349] તદ્ એવં કથા-સાતૌ દત્ત-સાતૌ મધુકણ્ઠ-સ્નિગ્ધકણ્ઠૌ સદૈવ લબ્ધ-કૃષ્ણોપકણ્ઠૌ ચ તદ્-વિલાસ-વિલોકનોત્કણ્ઠૌ પ્રતિક્ષણમ્ અમન્દ-પરમાનન્દમ્ અનુવિન્દમાનાવ્ એવ વિરાજેતે ।
[350] અત્ર પૂર્વમ્ આપાતતઃ સુદુર્બોધતાશઙ્કયા યદ્યપિ ન વર્ણિતાસ્ તથાપ્ય્ અસ્યાં શ્રી-ગોલોક-કૃત-પ્રભાયાં સભાયાં શાન્ત-વેશતયા પુરોધસાં મધ્ય-સમ્બધ્યમાનાસનઃ સુખાકૃત-સર્વ-સ્વજનઃ સર્વેષામ્ અગ્રણ્યઃ શ્રીમાન્ પર્જન્યઃ પર્જન્ય ઇવ સર્વ-સુખં વર્ષન્ન્ આસીત્ । વરીયસી વરીયસી ચાન્તઃ-સભાયાં તથા લબ્ધ-પ્રભા સમવર્તત । શ્રીમાન્ ઉદ્ધવશ્ ચ સર્વેષામ્ ઉદ્ધવ એવાજનીતિ સર્વ-જનીનં સુખં કિયદ્ વર્ણનીયમ્ ?
[351] રહસ્યં પુનર્ ઇદં રસ્યમાનં વિધીયતામ્-
વૃન્દારણ્યાભિધાને સરસિ સરસિજ-શ્રેણિ-લક્ષ્મીષુ ગોપીષ્વ્
એકા રાધાભિધા સા વિભવતિ સતતઃ દિવ્ય-સૌગન્ધિક-શ્રીઃ ।
ભ્રામ્યન્ યામ્ એવ લબ્ધું વ્રજપતિ-તનયશ્ ચાવર્મૂર્ વર્તમ-વૃત્તીઃ
સર્વા નિર્માય યસ્યામ્ અલિર્ ઇવ કલયા કેલિમ્ ઉચ્ચૈસ્ તનોતિ