Language

ENहिગુ
Scripture Library

Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.31

1.31.1

iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu
nirvrīḍa-horikā-vikrīḍanaṃ nāma
triṃśaṃ pūraṇam
||30||
(31)
athaikatriṃśaṃ pūraṇam
nānā-rāga-vicitra-caritra-citram
[1] atha snigdhakaṇṭhaḥ prabhāta-kathāṃ prathayāmāsa-[2] tad evaṃ pratikṣaṇam eva parama-prema-lakṣaṇa-līlāṃ phullad-ullāsataḥ sa gokula-bandhur daśamaṃ saṃvatsaraṃ saṃvalate sma |
[3] sa tu nṛśaṃsaḥ kaṃsaḥ kramaśaḥ sarveṣu nirmita-nija-garveṣu tarhi nistarhiteṣu vaira-śuddhiṃ prati pratigata-buddhiḥ sarvataḥ śreṣṭhatayā rakṣitāvariṣṭa-keśināv āhūya saṃrabha-māṇatayā sabhayatayā cābhihitavān | mayāvajñayā nātiyogyā eva tatra viniyogyāḥ kṛtāḥ | sa tu dāraka iti buddhyā | kintu sphuṭam asau sarveṣāṃ dāraka eva jātaḥ | tataḥ kausīdya-khidyamānatayā bhavantāv anuyujyete | kim iha yujyata iti |
[4] tāv ūcatuḥ-deva tad etad eva pratīkṣya sthiratayābhīkṣṇaṃ vartāvahe | sāmprataṃ tu sāmpratam ājñāpyatām | athavā kim ājñāpanayā | vināpi tāṃ viniyuktā eva yukta-sevakatayā vayam ity utthāya sābhyutthāna-praṇāmaṃ prasthitayos tayoḥ kaṃsaḥ śaśaṃsa |
[5] ariṣṭas tāvat pratiṣṭhatām | iṣṭāpatti-vipattitas tu keśī ca tat-prativeśa-veśī bhavitā | tad etad avadhāya tau ca gṛham āgatya sātatyata eva tad-artham ājagṛhatuḥ |
[6] atha kadācil lohitāyamāne sāyaṃ mārtaṇḍa-raśmi-maṇḍale nāmnāriṣṭaḥ sarva-diviṣa-dariṣṭaḥ sarvatra ca raṃhasā jaṅghanyamānaḥ sarvāṃś cāghnā jeghnīyamānaḥ śrīmantaṃ goṣṭha-dvārāntam ājagāma |
[8] yadā hi citrāyuta-pūrṇa-candrāṃ pūrṇimām anu turṇita-cetāḥ sva-sukha-vardhana-govardhana-vilokana-kāmanayā śrī-rāma-kaniṣṭhaḥ kiṃcid dūraṃ praviṣṭa āsīt | tataś ca-
bhū-kampa-kramaṇān mahīdhra-calanaṃ tasyāgater vāri-bhṛd-
vikṣobhaṃ nadanān niśācara-varaṃ vaikṛtyabhāg-ākṛteḥ | tad-rūpādri-viniścayaṃ kakudi vār-mug-vṛnda-saṅghaṭṭanād unnīya vrajaga-prajā diśi diśi drāk kāndiśīkyaṃ gatāḥ

1.31.2

kiṃcit kiṃcin mūtraṇād āpagānāṃ
gūtha-tyāgād gaṇḍa-śailāvalīnām | sṛṣṭiṃ kartā paśyatāriṣṭa-nāmā
devāriṣṭaḥ parvatātmā pratītaḥ

1.31.4

vapraṃ yadāpaskirate sma śṛṅgā-
dibhir vikurvāṇatā vṛṣaḥ saḥ | tadākhilaṃ gokulam āśu mṛdbhiḥ
pracchannam āsīd vana-maṇḍalaṃ ca

1.31.5

yatra tatra khuram ādadhāti
sa kṣmāpi tatra valate vidīrṇatām | netra-tulya-vilataḥ samucchritaṃ
vāri rodana-nibhaṃ bibharti ca

1.31.6

[9] tatra lokānāṃ vacanaṃ-
jātu mātu girireṣa samantād- uccalann api tathāvidha-mūrteḥ | kiṃ tu śṛṅga-talagaṃ ravi-yugmaṃ
hā vyasismayata gokula-lokam

1.31.7

iti |
[10] evam udghnatā gavām udghnān nighnatā ca sarvaṃ vastu prastubhyatā cāriṣṭena kṛtād ākruṣṭāt kaṣṭam anuspṛṣṭavantas te goṣṭha-niṣṭhā go-nara-prakṛṣṭāḥ kṛṣṇāya muhur vikṛṣṭavantaḥ |
[11] sūrataḥ sa tu dūratas teṣām avagata-vikrośana-leśa-mātraṃ kutrāpy akṛta-yātra iva saṃmukhata evāvatasthe | avasthāya ca mā bhaiṣṭety abhayam uddiṣṭaṃ vidhāya krodhāviṣṭas tam ariṣṭam ājuhāva balīvarda-krodha-vardhana-narda-viśeṣeṇa | tad idaṃ tu taṃ prati samprati sukarārdanas tvam asīti jñāpanāya |
[12] atha covāca, yathā-
sapālaiḥ paśubhir manda trāsitaiḥ kim asattama | mayi śāstari duṣṭānāṃ tvad-vidhānāṃ durātmanām ||[BhP 10.36.7] iti |
punaś ca-
piṇḍīśūra vidūraḥ san krūratāṃ tvaṃ kim ṛcchasi | sāmudra-pūra iva māṃ kumbha-jātaṃ prapūrayeti

1.31.8

[13] tad idaṃ ca tasya gāṃ-manyasya jighāṃsayā lokānāṃ gotva-bhramāpagamanayā coktavān iti gamyate | kiṃ ca-
āsphoṭanaṃ kṛtam anena tadā yad asmād- āsphoṭanaṃ samabhavad danuja-śrutīnām | ko' yaṃ cakāra sa tu yad vṛsabhas tad
uccaiḥ kopaṃ ca varṣa-śiśuvan nahi jāhasīti

1.31.9

kṛṣṇaḥ sakhyuḥ skandha-deśe sva-bāhuṃ
nikṣipyāsāv uddhasann eva tasthau | yena krodhaṃ vardhayāmāsa tasya
preyo-vargāṇāṃ ca sandeha-sargam

1.31.11

sa vajrati sma na param āśu vidravaṃ
prati dviṣat-pratirutatī-vratāṃ prati | na kevalaṃ harir iha hā samāyayau
sakhāpi yaḥ parikṛta-tad-bhujāṃsakaḥ

1.31.12

[14] tādṛśatayā spaṣṭam aviprakṛṣṭe ca tasmin śrīmān kṛṣṇas tu śṛṅga-dvayam evābhijagrāha, yathā-
śṛṅge ye pūrvatāṃ nīte jayāya vṛṣa-rakṣasā | sva-sandānāya te sṛṣṭe kṛṣṇa-doṣṇor vaśaṃ gate

1.31.13

bāhu-pāśa-sita-tīvra-śṛṅgakaḥ
sa sphuṭaṃ pratimukhaṃ sarann api | pratyag aṣṭādaśa ca kramān balād dity-apatya-ripuṇāpayāpitaḥ

1.31.14

ayam uddhutas tad iha nāsti bhāratā
na phalaṃ vinodana-kalā-vinodataḥ | iti mādhavaḥ sphuṭam ariṣṭam utkṣipan
nati-rīḍhayā bata vivṛttim āṭiṭat

1.31.16

papāta pucchaṃ bhuvi śṛṅgayor balāc
chṛṅge tu pucchasya nipetatur bhuvi | pṛṣṭhāṅghri caivaṃ vṛṣa-rakṣasas tadā
yuktaṃ tad asmin viparīta-kāriṇi

1.31.17

tajjā lajjāpy utthitā tasya so' pi
pratyuttasthāv abhyayuṅktāpi bhūyaḥ | kṛṣṇas tv enaṃ pātayan vāma-śṛṅge- ṇotkṛttenāmuṣya vaktraṃ cukuṭṭa

1.31.18

[14] śṛṅgotpāṭaṇaṃ ghaṭayaṃs tv idam ācaṣṭa-
abhadrasyāpi bhavato bhadrākṛti-vidha-sariṇaḥ | viṣāṇa-muṇḍanād bhadrākṛtir eva praśasyate

1.31.19

athārdra-vasanaṃ yathā parinipīḍayan jīvanaṃ
vikarṣati janas tathā tam akarod ariṣṭaṃ hariḥ | malāni ca yadākirac chamala-mūtra-raktādikāny
asyau parama-śuddhatām api jagāma kaivalyataḥ

1.31.20

layaṃ paramam āgatas tad api yat padaṃ nairṛtaṃ
yayāvayam iti smṛtaṃ munibhir etad uccai ruṣā | prasūnam atha yan mudā vavṛṣur āditeyās tad apy
amitra-vilayād bhaved ucitam īdṛśāt kiṃ punaḥ

1.31.21

[15] atra ca śrī-gokula-prāṇābhiprāyam abhiprayadbhis tad eva cānuvadadbhir diviṣadbhir upahasitam-
vatsaṃ laghuṃ daityatayāvagacchan
jaghāna bāle' py aham ukṣa daitya | prauḍhaḥ kathaṃ tvām atibhīṣma-varṣma- praṣṭhaṃ na jānāni na ghātayānīti

1.31.22

[16] atra gokula-janasya gokula-jīvanasya ca bhāvam āviśann eva śrī-śukadevas tad idaṃ vadati sma-
evaṃ kukudminaṃ hatvā
stūyamānaṃ svajātibhiḥ | viveśa goṣṭhaṃ sabalo
gopīnāṃ nayanotsavaḥ ||[BhP 10.36.15] iti |
āyāte vrajam acyute ripu-jaya-svasti-praśastīḍite
sarve' py unmadatāṃ gatā bahu-vidhaṃ saṃvādam unnirmamuḥ | kiṃ tu drāk pitarāv amuṣya vadanaṃ tad vīkṣyamāṇāv amū
svair bāṣpāmbubhir āplutaṃ mamṛjatur vikruśya mūkāv iva

1.31.23

[17] atha samāpanam-
ayaṃ sa stava-bhāk sūnus tava gopa-narādhipa | pūṣitās tridaśā yena mūṣitās tridaśārayaḥ

1.31.24

[18] atha rātri-kathāyām api snigdhakaṇṭha evābhidadhe-[19] evaṃ horikā-prānta-kānta-krīḍāntarānusāreṇābhira-vīra-sarasijākṣīṇām akṣīṇānaṅgānāṃ vṛtta-kṛṣṇa-saṅgānāṃ bahudhā nivṛttaṃ rātri-vṛttaṃ svayam eva sakhībhir anusandhīyatām |
[20] vāsarāvasaraś cāyaṃ mad-ukti-nidigdha-dig-darśanataḥ parāmarśam ānīyatām | yathā cāha śrī-parāśaraḥ-
sa tathā saha gopībhī rarāma madhusūdanaḥ | yathābda-koṭi-pratimaḥ kṣaṇas tena vinābhavat ||[ViP 5.13.57]
yathā ca śrī-śukaḥ-
gopyaḥ kṛṣṇe vanaṃ yāte tam anudruta-cetasaḥ | kṛṣṇa-līlāḥ pragāyantyo ninyur duḥkhena vāsarān ||[BhP 10.35.1] iti |
[22] tathā hi-yadā khalv aharahaḥ kṣayam āsādya vādya-gīta-nṛtyaṃ vivṛtya sahacara-saṅginībhiḥ śṛṅgiṇībhiḥ saha sa harir vraja-jana-sneha-dhanaḥ sva-veśma praviśati tadā vigata-parimāṇā vimānānucāriṇaḥ sarva eva samam upary-upari-cariṇaḥ saha gaṇena kaṇehatya spaṣṭaṃ draṣṭum icchantas tad-abhāva-labdha-kadanāḥ sadanānta-paryantam āyānti | kṛta-veśma-praveśe tu tasmin vismaya-sthagitatayā sa-lālasatayā ca tatra tatra citrāyamāṇā rātriṃ gamayanti sma |
[23] śaraṇāntarāt punar yāvan niḥsarati sa eṣa śaraṇāgatāyāgatānusaraṇaḥ | tad evaṃ yadā niḥsarati niḥsṛtya ca gopa-gogaṇa-sañcaraṇāya veṇuṃ raṇayati | tadātanaṃ caritaṃ gocaratām aticarad api nija-bhāva-prabhāva-sampadā cakṣuṣīva racitaṃ vidhāya śrīmad-ābhīra-bhīrubhir abhigītam, yathā-
avadhāraya sakhi tava sakhi-vṛttam | virahi-janānāṃ janayati hṛdayam vidayatayā bata kṛttam |
[dhruvam idaṃ paraparatrāpi |]
vāma-bhujākṛta-vāma-kapolakam ullala-cilli-bhāsam | sukumārāṅguli-vilasitam ujjvala-veṇu-mukhaṃ mṛdu-hāsam ||rāga-kalā-kulitākhila-bhūcara-gāna-kalair anuviddham | vyomaga-yāna-janījana-mohanam anugamitākhila-siddham

1.31.25

[24] tataś ca muhur api tāvan mātre tāsāṃ gāna-pātre sati vana-vrajayor madhyam adhyāsya harṣaṃ tarṣaṃ ca dhāsyan vaṃśaṃ śaṃsayati sma | [25] tatra ca tābhir gītaṃ, yathā-
citraṃ lakṣmī-rekhāsau hṛdi capalā na bhavati capalā | maṇim ambara-maṇim anu tārāvalir api sā rājāti taralā ||yasya sa cāyaṃ veṇu-kalāmṛta-varṣī kalayati gavyām | sa-tṛṇaka-daśanām unnata-karṇāmatrām arthiṣu bhavyām

1.31.26

[25] tataścātuccha-piccha-guluccha-puṣpa-guccha-dhātu-cchavibhir malla-paricchadaṃ gacchati sma śrī-gopikānāṃ pracchanna-ramaṇaḥ |
[27] taṃ gatvā ca satvara-prathama-payaḥ-pāyanāya gaṅgā-yamunādi-nāmnā gāḥ su-vikasvara-sarasijaṃ saraḥ prati kramād veṇu-gānataḥ samākārayati tasmin vraja-ramānāthe buddha-nijākāraṇa iva ruddha-pravāha-prasaratayāsthiratām utkalikām apy anusarati | vidūra-cara-sarid-visare ca punar āsāṃ gītaṃ, yathā-
candraka-dhātu-dala-stavakādika-kṛta-mallottama-veśam | ākārayati sa gāḥ sarid-ālī labhate tatra viśeṣam ||kamita-bhaṅga-bhujā kila tat-pada-raja āśuga-tati-nītam | laghu sukṛtāsmād dṛg iva spṛhayati vidatī svam anabhinītam

1.31.27

[28] atha tadā tadāhūti-kṛtām ānanda-vibhūtim ārabhya tac-caritam upalabhya kadācid vraja-dharitrīśitrī-sadasi gatabhiḥ kābhiścana tābhir utkaṇṭhayā suṣṭhu pratuṣṭuṣamāṇābhir api nija-bhāvaṃ pidhāya bhāvāntara-sādhāraṇyaṃ vidhāya tad idaṃ varṇanaṃ tan-nirvarṇanam ivāsīt |
[29] tatra gānāntaraṃ, yathā-
ādi-puruṣa iva vaibhava-śālī | anucara-varṇita-vīrya-samunnatir ayam udayati vanamālī ||dhru|| sa gavākāraṇa-muralī-kalam anu tanute yatra vanaṃ ca | tad-rūpāntaryāmi-sphuraṇaja-bhāvān kalayati pañca ||puṣpa-hasita-madhu-baṣpa-navāṅkura-pulaka-tatīr anuyātam | ejan-namad api śākhā-tatibhir yat kila kalayati śātam

1.31.28

[30] tad evam aniṅgānām apīṅgānām iva śaśvad iṅga-vyaṅgaṃ vihitavān |
[31] atha samāsanne vinodenāhnāyavan madhyāhne kvacin mahā-sarasi sarasija-saurabha-sarasena ghana-rasena snāna-līlām abhiniviśya kevala-tilaka-vanamālā-valita-veśa-bhaṅgi-saṅgitā-pūrvakam apūrve tasminn ekānte kusumita-vanānte kānte mahā-śaila-prānte pallava-lasad-urutara-taru-tala-vilasita-śilāyām upaviśya virājannusrāvāra-cāraṃ prati bhūri-dūrī-bhāvam iteṣu mitreṣu nija-saurabha-rabhasa-samudita-madhura-madhu-kara-nikara-gāna-kṛtāvadhānas tad-dhūṅkāra-kāraṇa-svara-sāram anu kutuka-kṛtānusandhānas tad-anusāri-veṇu-cāri-raṇitena suracita-sārasādi-rasādhānaḥ so' yaṃ ramate sma |
[32] tac ca, yathā-
ramya-tilaka-nava-tulasī-dala-bhava-vana-mālātivikāsī | nija-saurabha-vaśa-madhupa-gītam anugāyati veṇu-vilāsī ||atha sārasa-yuta-haṃsāyuta-tatir alam anugamya parītā | parito nyaviśata tām āviśatī rutim iha yā hari-gītā

1.31.29

[33] tataś ca tatas tataḥ samāgate sāgraje samagre sakhi-varge tadānīntana-barhi-prabarha-barhādi-nānā-vanya-nepathya-prathyamāna-śobha-lobhanīya-rūpa-varīyastayā praśasta-srajīyastayā ca vistṛta-śātasya tasya gocāraṇa-caritaṃ pracāraṇīyam |
[34] tathā hi-kvacid api kṣiti-bhṛti vṛkṣa-śūnya-kṣiti-gata-puṇya-tṛṇaṃ dhenuṣu carantīṣu vahnīyamāna-mādhyāhnika-lalāṭaṃ-tapa-tapana-tāpāpanodāya veṇuṃ vāditavān | yatra balāhakās tat-pratimalla-nibha-mallāra-rāga-balād āhṛtās teṣāṃ śītalatā-valanāya babhūvuḥ |
[35] yac ca vādyam udbhavat-puru-guru-garima-giri-droṇīḥ pratidhavan yat tat paramparayā ca sarvam api tatha raṇayat-trilokī-lokam api tat-kautukālokanāyākarṣati sma |
[36] tatha ca sati tat tad anubhūya bhūyaś ca tābhir idaṃ tasyām eva sabhāyāṃ varṇitam-
dhṛta-vana-mālya-vataṃsa-lasad-vana-veśa-tatir bala-saṅgī | giri-taṭam anu gocāraṇa-kāraṇa-veṇu-vinodana-raṅgī ||viśvaṃ bhramayati karṣati varṣati mudam api ghana-gaṇa-hārī | sāndra-cchāyām anu śītala-tanur anu sakhi-sukha-saṃcārī ||kusumaṃ varṣan nija-ruci-vitaraṇa-sauhṛdam enam upāste | ambu-dharaḥ sphuṭam upagantā na ca kiṃ tu chatram ivāste

1.31.30

[37] tataś ca tatrātighane ghana-cchāye vihāraṃ vicchāyati sma |
[38] tad etac ca vrajarāja-jāyā-samājam anu sādhāraṇa-sampradhāraṇatayā tābhir varṇitam, yathā-
sva-sutaṃ kalayata keli-kalā-budham ātmopakrama-veṇum | vidhi-śiva-mohana-vividha-sva-ramaya-rāga-nivartita-dhenum

1.31.31

iti |
[39] tad-anantaraṃ ca prāyaśaḥ kāścid vraja-devīr vrajād ahni cāpahnuty vyājaṃ vyajya vā tad-āgamana-vartmani tad-anuvartanāya vartamānās taṃ paśyantīḥ punar apaśyantīr iva dūrāt pariharantīr itthaṃ kāścid dūtikāḥ parihasanti-
madāndhe rājate piñchī na sapiñchī puras tava | veṇu-dhvānī jagat-prāṇaḥ sa jagat-prāṇa eṣa neti

1.31.32

[40] śrī-kṛṣṇaṃ ca chalena vijñāpayanti, yathā-
jyotsnāṃ tanoti lalitāṃ dadhate vicitrāṃ
śākhāṃ dadhāti nikhilaṃ jayatīti-bhāṅgyā | candrāvalīṃ ca lalitāṃ ca viśākhikāṃ ca
rādhāṃ ca tāḥ sakhi-sadasy api sūcayanti

1.31.33

[41] tatra kāścid deva-pūjā-vvyājena duṣprāpa-puṣpādikam avacinvānā bahala-kalaha-mūlatāṃ prayānti |
[42] kāścit tu navya-bhavya-gavyādikaṃ tad-artham evānayanti tathāpi nātmanā tasminn arpayanti | tata eva kṛtrima-dāna-catvara-deśam apadeśam avarudhya vartma vinirudhya pṛcchantaṃ taṃ prati kraya-vikrayika-rītyānyathā khyāpayanti | divyād api divyam etad vijñāya yajña-patnīr anu kṛta-yatnāsu krayikatām āśrayamāṇāsu yajña-bhuk-pati-vratāsu satyākṛti-kṛtinīvāka-parīpākam ākalayya kṛtsnaṃ vasnaṃ ca saṃkalayya vikretavyam iti |
[43] tatra puṣpāvacaye praṇayinā saha vākovākyam, yathā-
kā yūyaṃ vana-devatāḥ kurutha kiṃ puṣpāṇi saṃcinmahe
kiṃ nirmāsyatha devatārcanam ato yūyaṃ kathaṃ devatāḥ | tac ca krīḍanam eva naḥ sphuṭam abhūd asmābhir īdṛg-vidhair
aikātmyaṃ va iti prasahya viharan hārī hariḥ pātu vaḥ

1.31.34

[44] kadācic ca-
kā yūyaṃ vana-devatāḥ kurutha kiṃ puṣpāṇi gṛhṇīmahe
rājyaṃ nas tridaśair vihāpitam idaṃ devyo vanasyātra kāḥ | asmaj-jātibhir arpitaṃ yadi tadāpy asmākam uccaiḥ sthitiḥ
syād evaṃ sa-vivādam aṅgaja-raṇaḥ kṛṣṇasya tābhir babhau

1.31.35

[45] kadācic ca kasyāścid dūtyā saha kṛṣṇasya vākovākyam-
iyaṃ kā strī strītvaṃ bhavati katham īṣat-padam idaṃ
kim asthāne siddhaṃ tava vacanam asthānakam idam | na kākor udbhūtaṃ bhavati tad aho kākūr iha kā
tad evaṃ dūtī-vāg jayati hariṇākṣyā harim anu

1.31.36

[46] atha gavya-vikraya-vyājataḥ krīḍā-vivādo, yatha-
kā yūyaṃ kila gavya-vikrayikikā lakṣmīm atītya sthitiṃ
prāptānāṃ na tad asti sambhava-padaṃ yuṣmākam āsāṃ kvacit | mūlyaṃ tām atipatya tasya viditaṃ tasmān na tad-dūṣaṇaṃ
dānaṃ tarhi mamāpi tadvadam idaṃ dattātha ghaṭṭeśituḥ

1.31.37

[47] atha sakhīn prati śrī-kṛṣṇasyādeśaḥ-
gṛhṇīdhvaṃ pūrvam āsāṃ phalam atula-balād ghaṭṭa-caryā-vighaṭṭaṃ
kartrīṇāṃ tasya cāste vitanuta parito rodanaṃ bodhanaṃ ca | budhyeran yady amūr na sphuṭataram aṭavīkārayā dhārayiṣyāmy
etāḥ kiṃ vā hariṣye svayam atha pihitāḥ samyag anviṣya nīvīḥ

1.31.38

[48] tad evam uditvā muditvā ca tat tad ācaritavati tasmin kathaṃcid gṛham āgatya gaty-antareṇa sakhīṣu tat-prakhyāpayantībhir idam api gītam-
taṃ śṛṇu sad-vidha-mohana-karaṇam | dhvaja-vajrāṅkuśa-lapa-dārpaṇa-bhūruha-punar-aṅkuraṇam ||dhruvam|| gajagati viharati gāyati nṛtyati vādayate ca sa vaṃśam | asmat-paddhatim āvṛṇute' pi ca nāthati ghaṭṭagam aṃśam

1.31.39

[49] tad evaṃ naukayā ramaṇam apy avagamanīyam |
[50] yadā hi kvacid amūś camūru-dṛśas tadīya-saundarya-sārāvalokana-kutuki-dṛśaḥ samūha-vyūham ācarya vihāra-caryayā tam upasadya ca parihāsataḥ parataś caraṇa-caryām ācaranti | tadā caturānana-vimohanaḥ sa ca khalu sahacara-sahasra-visrambha-mahakaraḥ sahacaratayā sarvataḥ parvata-nirjharānekī-bhāvenāvarjya sphuṭam arjyamāna-sukhatayā madhye tāsāṃ vāmatā-yujāṃ mohanāya kūla-mud-rujāṃ durdhyāna-kāraṇāṃ durnivāraṇāṃ sarid-varāṃ pravartayati | pravartya ca puruṣa-dvayadvayasīyam iti vyavasīya-mānatayā tasyāṃ nāvyatayā bhāvyāyāṃ bahula-palāśa-dala-mayīṃ mahā-taraṇiṃ saraṇim anu sakhibhir akhila-maṇiḥ praṇīya karṇa-dhārāyamāṇas tābhir ātara-vitara-vistārādi-kātarābhiḥ praṇaya-maya-nayatayā praṇīta-kalahaṃ bahula-vilāsaṃ
niculitālaṅkāra-kalanāya kalayati |
[50] tad api gītaṃ, yathā-
saritaṃ nāvaṃ racayati ca drutamasmākaṃ pathi tasyām | ārohayate pārayituṃ naḥ spṛśati miṣādapi yasyām

1.31.40

[50] tābhir evātra ślokitaṃ, yathā-
ārohāya vidhāya saṃstaramilatparyakstavaṃ tadvacaḥ- sāhāyyaṃ viracayya naḥ sakhi nadīmadhyaṃ yadā jagmivān | vṛṇvan durvitaraṃ tadātarapaṇaṃ viṣkabhya naukāṃ na kāṃ cakre vakrakalākalāpakalanāṃ cakrāṅkapāṇiḥ sa tu

1.31.41

[53] tad evaṃ sākṣāt-kṛta-manoratha-tatiḥ samabhīpsita-gṛha-gatiḥ sakhibhiś carita-jalpaḥ punaḥ snānādi-racitākalpas tatraiva ca kutracana taṭinī-taṭe kadāpi yamunā-nikaṭe payaḥ-pāyanāya saṃkaṭitāṃ go-ghaṭāṃ ghaṭayan kramaśaś ca gaṇanayā gaṇaśaḥ prakaṭayaṃs tan-manana-caritārthatayā jagau |
[54] tac ca tābhir anupaṭhitaṃ, yathā-
maṇi-mālā-kṛta-go-gaṇa-gaṇanā-pūraṇam anu sānandam | praṇayitarāṃsaga-bhujam udgāna-hṛta-hariṇīkam amandam ||kṛṣṇaṃ kalayata mohana-mantragam eṇīm eṇī-nayanām | na yadi tadā katham ubhaya-vyaktiṃ vīkṣe tad apṛthag-ayanām

1.31.42

iti |
[55] tataś cetas tataḥ sakhibhir akhilaiḥ praṇītānītāmanda-makaranda-sundara-kunda-dāmabhir mukundaḥ kṛtālaṅkṛtir yathā nijahāra | śreṇīkṛta-go-samāhṛtir yathā cāsasāra | tathā varṇitam | kintu tad-vilambataḥ kātarya-paryākulāyāḥ śrī-vrajeśvaryāḥ sabhāgatatayā svabhāva-gopanayā | tathā hi-
āgatam iva harim aciram | kalayata suhṛdāṃ dayayā yad asau nagam api dadhre suciram ||dhruvam|| kunda-srag-avita-kautuka-veśaṃ go-gopair viharantam | mṛdu-mṛdu-marud-anuvījitam anu lavam akhila-manāṃsi harantam ||sura-vandibhir abhivanditam avahita-tat-kṛta-nartana-vādyam | muni-samudaya-nuti-guṇitaṃ guṇitā-nipuṇaṃ jagad abhivādyam ||atha go-dhana-gaṇam anu samam anugais tad-varṇita-garimāṇam | śrama-kāntibhir api sukha-kāriṇam ita-veṇu-kalā-varimāṇam ||khura-reṇu-pluta-mālya-mano-haram īṣad-ghūrṇita-nayanam | etaṃ paśyata nija-jana-mānadam īpsita-gavyānayanam ||kuṇḍala-lakṣmī-bhṛta-pāṇḍu-dyuti-gaṇḍaṃ gaja-pati-khelam | kṣaṇadā-pativat pramuditam uditaṃ prāgadhi-sandhyā-velam

1.31.43

iti |
[56] atha vaiṣṇavaṃ vārāham api purāṇam anusṛtya gaty-antaraṃ pratyāyayiṣyāmaḥ |
[57] evaṃ samayana-samayānavalokataḥ samayākaraṇāya tad-varṇanāvagāha-rocanāsu karṇajāha-vilocanāsu cetasi racita-tadīya-śocanaḥ śrī-kamala-locanaḥ samāgamya yathā-yatham avitatha-ramya-sukha-dhārayā sarvaṃ sukhākurvann api tāsāṃ viraha-dahana-jvālā-viśeṣāvaśeṣa-santapta-bhaṅgurāpāṅga-pātra-sapatra-kṛtas tad apasāraṇāya muralī-kalī-kalayā go-dhanālaya-govardhanācalayor antarāle tā evānanya-gatitayā saṃkalayya nirvṛtiṃ parikalayya ca vasanta-santata-rāsāya yukti-mukti-viṣayāṃ saṃvalayya tāsām āśāsānānām āśāṃ dadamānaḥ sva-vrajataḥ pragarjad-ariṣṭa-kṛtāriṣṭa-kaṣṭataḥ prakaṭam ākruṣṭaṃ śrutavān | śruta-mātre ca tatra nija-nija-vartmanā tābhiḥ saha sahasā vrajam āvavrāja | tad-anantaraṃ tu vṛttaṃ pūrvam
eva vṛttam asti | tatremāṃ gāthāṃ prathayanti-
gatasya rāsa-vikrīḍām āgatasya vṛṣāsuram | devair na dṛṣṭaḥ kṛṣṇasya sambhramaḥ kim uta śramaḥ

1.31.44

[58] yadā khalu riṣṭaḥ so' yam ariṣṭas tadāpi tad-ariṇā hariṇā nijāviṣṭatā nāpakṛṣtā | vīryasya bahu-vikīryamāṇatām avāptāsya paryāpta-viṣayatāṃ so' yam anāsīdan diti-sūnur āsīditi |
[59] anapakṛṣṭāyāṃ ca tasyāṃ saraṅga-bhūtāgas tat-saṅgamataḥ sāgaska iva pārṣṇi-prahārāl lambhita-vidaratayā vibhāgam āgamitaḥ | ya eva vibhāgas tīrthatāṃ samarthayan nikhila-puruṣārthaṃ pratyavyarthatām āsasāda |
[60] yatra ca śrī-harir iyaṃ svayam akhilaiḥ sakhibhir majjan sajjanānām ācāraṃ pracārayāmāsa | pātālān mahā-tīrtham idaṃ samutthitam itītthaṃ vyajya nimajjya samunmajjya bahu visarjya ca sarva-vraja-janatayā janita-śarmā gīti-ripu-vijaya-karmā vrajam evāvavrāja |
[61] āvrajya ca śrī-vraja-rājādīn praṇaya-vinayābhyāṃ susabhājya viśramaṇa-vyājataḥ śayyā-gṛham āsajya saṅketita-veṇu-saṃkvaṇitena paramānurāga-sāgaraḥ sarvataḥ śreyasīr amūḥ preyasīḥ pūrva-kṛta-vraja-vraja-bāhya-vibhāga-mayyāṃ mahyāṃ saṃkalayya kenāpy avayajyatayā punar api rāsāyāsāditavān | tatra ca-
rādhayāsvāditā yāsīn mādhurī mādhavādhare | saivānubhūtā muralī-kalī-khuralikām anu

1.31.45

tatraiva ca-
abhisāre calacelā vraja-tanvīnāṃ tatī ruruce | api kiṃ vijaya-patākā dadhire' naṅgasya saṅgatiḥ

1.31.46

[62] yatra ca pathi prathama-labdha-nirgamayā parama-ramayā nikhila-kalitārādhayā rādhayā samam ekāntataḥ kāntasya narma mahadeva śarma pupoṣa |
[63] yadā hi cintā-santāpa-tānta-svāntā sā kāntā tādṛśa-vipattim uttīrṇaṃ taṃ kāntaṃ rahaḥ saṃhitavatī tadā lajjā-maryādām apy asajjantī pariṣvajya vyajyamāna-stambha-mukha-sāttvika-sambhavā ciraṃ vicāra-rahitatām ācarati sma |
[64] sa ca tathaiva tām anucarati sma |
[65] tataś ca sakhībhiḥ kathaṃcana sāntvitayoḥ kāntayoḥ kāntas tu sva-nirmitaṃ tat-kuṇḍaṃ tāsāṃ dṛṣṭi-kirmīritaṃ nirmimāṇaḥ sanarma kāntāṃ vyājahāra |
[66] paśya paśya mama kamalākaro' yaṃ sāgara iva girirājam āsajya kamalodbhavaṃ bhāvayitā | sudhākara ivaika-deśa-sthityāpi nija-rucibhiḥ kumuda-vanaṃ vikāsayitā | dambholi-pāṇir iva sa-dambholitayā vilāsī | ambhoja-janir iva bhuvana-visarjanena prabhāsī | tripura-jiṣṇur iva saha-sāgara-māna-śamanaḥ | śrīmān viṣṇur iva paramahaṃsa-cakrāśrayatā-kamanaḥ | śrī-rāma iva rohiṇī-sukha-saṃcārī | kiṃ bahunā, śrī-rāmānuja iva ca śiṣṭa-kaṣṭa-prada-pāpāriṣṭa-hārī | tad etan mayā khalu kṛta-sukṛta-prasaraṃ sara idam aciraṃ viracayya caritārthatā labdhā | bhavatyā tu nedṛśa-naipuṇyaṃ puṇyaṃ kṛtam iti guṇy-anuguṇatā katham āpsyate ?
[67] atha tasyāḥ savayasas tv idaṃ parihasanti sma-[68] na vayaṃ vṛṣaghnatā-nighnatayā vighnam āptāḥ | yena prāyaścittata iva lokasya prāyaścittam ārādhayāmaḥ |
[69] kṛṣṇaḥ sahāsam āha sma-na khalv asau vṛṣaḥ | kiṃ tu vṛṣa-virodhī vṛṣatā-miṣavān asuraḥ | tasmāt tat-pakṣapātitayā bhavatīnām eva vṛṣaghnatā paryavasyatīti bhavatīnām eva niṣkṛtiḥ kṛtir viṣayatām arhati |
[70] tatra ca prajākṛtaṃ rājanīti rājanīti-nyāyena bhavadīya-rājāyamānāyām asyām eva sā jāyamānā syād ity asāv eva tatra pradhānatayāvadhīyate |
[71] sakhya ūcuḥ-bhavatu, tathāpi yathā-katham api bhavat-prasaṅgata eva saṅgataḥ khalv ayaṃ doṣa iti tan-moṣa-kṛte bhavat-kṛtam evānukartavyam |
[72] yā khalu bhavan-maṅgalataḥ sarasī-bhūtāyāḥ savayasaḥ sarasī bhavitā sā punar amara-taraṅginīva kṛṣṇāṅga-rāga-vilāsinī | amṛta-nidhi-priyāvalir iva bahula-tārāṅgatā-bhāsinī | sūtrāma-gṛha-netrīvopendra-deva-ratāmodātirekiṇī | sāvitrī-mukha-vicitra-śrutir iva nālīkinī | umā-mūrtir iva giri-rājād udbhava-dhātrī | māmūrtir iva hari-hṛdi vilāsa-pātrī | rāma-śaktir iva gāmbhīryataḥ pralambamāna-mada-majjanī | kiṃ bahunā, rādheva rādhāntika-pūrṇa-vidhor vaśatā-sajjanīti |
[73] atha sa-tṛṣṇaḥ śrī-kṛṣṇas tu rādhā-cibukaṃ kareṇādareṇa darāpy unnamya smita-ramyam idam āha sma-
tad-vaktraṃ yadi ko vidhuḥ smita-kalā sā cet prabhā niṣprabhās
te dambhā yadi bhāni dhig yadi ca te netre cakorair alam | itthaṃ sarvajanād asau saha-gaṇaṃ svaṃ praty avajñā-vacas
tvat-prāśastya-mayaṃ niśamya hṛdaye rādhe muhur mlāyati

1.31.47

[74] atha purataś calitvā kramataḥ sarva-pathīnābhiḥ sarvādhvanīnābhiḥ sarvāṅgīna-kamprābhiḥ sarvābhir militvā vidhu-vidhūta-tamasi yaminyāṃ sa-parvataḥ parvata-rājam anu ṛtu-rāja-virājamāna-kānana-gataṃ sarvato' py adhika-vilāsa-vitataṃ rāsam ullāsayāmāsa |
[75] tatra devīnāṃ vāṇī-
iyaṃ vidyud idaṃ śakra-dhanuḥ so' yaṃ navāmbudaḥ |
śaśvad-ghana-rasaṃ vaṣan-namūḥ karṣati cātakīḥ

1.31.48

[76] tatra vayaḥ-saubhāgyaṃ, yathā-
kāntiḥ kānti-samūha-jāta-ghana-jillāvaṇyam īdṛg-ghana-
prodyan-mauktika-jetṛ-rūpa-varimā viśvādi-kṛn-mohanaḥ |
evaṃ ced ajitasya sārvadikatā kaiśorake vā tadā
pūrṇe kaḥ kavitām iyān nava-navās tatrāpi yatra śriyaḥ

1.31.49

[77] yathā ca pura-strī-janoditam anumoditaṃ śrī-bādarāyaṇinā-
gopyas tapaḥ kim acaran yad amuṣya rūpaṃ
lāvaṇya-sāram asamordhvam ananya-siddham |
dṛgbhiḥ pibanty anusavābhinavaṃ durāpam
ekānta-dhāma yaśasaḥ śriya aiśvarasya ||[BhP 10.44.14] iti |
kāntīnāṃ mathanād bhavantu jaladāḥ kecit kadācit kvacit
te' py uccair vilasanti tarhi taḍitaḥ kriḍanti cet tādṛśāḥ |
itthaṃ kṛṣṇa-ghane taḍit-tulanayā tā varṇayan śrī-śukas
tāsām avyabhicāri-śobhayitṛtāṃ vyānañja paśya sphuṭam

1.31.50

[78] tathā ca tena tad-varṇanam-
pāda-nyāsair bhuja-vidhutibhiḥ sasmitair bhrū-vilāsair
bhajyan madhyaiś cala-kuca-paṭaiḥ kuṇḍalair gaṇḍalolaiḥ |
svidyan-mukhyaḥ kavara-rasanā-granthayaḥ kṛṣṇa-vadhvo
gāyantyas taṃ taḍita iva tā megha-cakre virejuḥ ||[BhP 10.33.7] iti |
[79] tatra ca samprati, yathā-

1.31.51

MISSING!
pratikṣaṇam amī guṇā hari-ramāsu vṛddhiṃ gatā
dinaṃ dinam iti bruve kim iha sarvadaivaṃ sthite |
nave vayasi kiṃtarām iha ca tatra vā kiṃtamām
ariṣṭa-śamanānta-niśy ajani yatra sā carcarī

1.31.52

[80] rāsotsavo' yam api, yathā-
yadā pūrvaṃ vṛttaḥ śaradam anu rāsaḥ kila tadā
babhūvādyārambhad divijam api vādyādi-sacivam | yadānye tat-paścād vyaraciṣata te tarhy akhilajin- mahā-saṅgītārhaṃ vyaraci hari-rādhādibhir adaḥ ||51||
upary-uḍa-gaṇaḥ kṣitau surabhi-citra-puṣpāvalis tathā tad anu candrikā vividha-ratna-lakṣmīr iha |
sa tatra śaśa-lāñchanī vimala-vaktra-saṅghā itas tad evam ubhayoḥ sthitir gagana-rāsa-raṅga-śriyoḥ

1.31.54

yataḥ-
jyotsnī sa didyute seva sa raṅgaḥ sva-tulādhṛtaḥ |
sudṛśo' mūr amūdṛśyaḥ kṛṣṇaḥ svopama eva saḥ

1.31.55

saundaryam iva sād-guṇyaṃ sarvordhvaṃ yatra dīvyati |
sādguṇyam iva saundaryaṃ rādhikā sākhilādhikā

1.31.56

[81] sa eṣa eva mahā-rāsa-rasaḥ kiṃcid āgama-kṛtā cāvagamitaḥ |
vasanta-kusumāmoda-surabhī-kṛta-diṅ-mukhe |
govardhana-girau ramye sthitaṃ rāsa-rasotsukam

1.31.57

iti |
[82] atha tad-vasanta-rāsa-vilāsa-rajanyāḥ prātar eva sakhībhir agaṇyābhiḥ kṛtārādhayā tadīya-sāhāyaka-saṃbādhayā śrī-rādhayā sva-kara-kamala-kalite lalite sarva-sukhaṃ valayitum ullale tasmin pallale tayoḥ kāntayor alam eva sukha-parimalaḥ samullalāsa | tathā hi-
kadācit kuṇḍasyāmbhasi viharate karhy api bahiḥ
kadāpy antaḥ-kuñje kvacana-samaye rāsa-valaye |
samaṃ rādhā-devyā harir akhila-sakhyāli-sukhadaḥ
purā tat tan nityaṃ smarayati mano naḥ svam abhitaḥ

1.31.58

[83] kiṃ bahunā ? tatreyam api purāṇānāṃ gāthā-
yathā rādhā priyā viṣṇos tasyāḥ kuṇḍaṃ priyaṃ tathā |
sarva-gopīṣu saivaikā viṣṇor atyanta-vallabhā ||iti |
[84] punaḥ smṛtim abhinīya samāpanaṃ padyaṃ nijagāda-
anyo' nyaṃ milana-spṛhā-milanam apy asyāhatir dānavād yasmāt tad-dhitarātta-narma-milanaṃ kuṇḍa-dvayasya kriyā |
sarvāsām adhi madhyam ujjvalatayā rāsāntarāla-sthitiḥ śrī-rādhā-jitayor mano mama manāg adyāpi naivojjhati

1.31.59

[85] iti vaivaśya-pāravaśyam āsīdan sīdann iva mūrccham ṛcchan snigdhakaṇṭhaḥ sarvān eva ca tat-tad-bhava-bhavanān bhāvayāmāsa |
[86] tac ca yuktaṃ, yathā-
atipūrvaṃ yad apūrvaṃ nija-matir
durlabham atīva hṛdyaṃ ca | vṛttaṃ tat pratinavatāṃ prayāti
bhūyo' nubhūyamānaṃ ca

1.31.60

[87] tad etad varṇayitvā snigdhakaṇṭhaḥ samāpanam āha sma-
rādhe tvad-vallabhaḥ satyaṃ sarvair api sudurlabhaḥ | sulabho' py adhunā yo' yaṃ bhavatyā manyate' nyathā

Original text: Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Edition: Puridasa (1947). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc