Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.3
iti śrī-gopāla-campūm anu
goloka-vilāsa-vikāsanaṃ dvitīyaṃ pūraṇam |
||2||
pūrṇaḥ śrī-goloka-vilāsaḥ |
--o)0(o--
(3)
atha tṛtīyaṃ pūraṇam
kṛta-pūraṇa-varti-tṛṣṇa-
śrī-kṛṣṇa-janma-sampan-mayam
śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-caitanya sa-sanātana-rūpaka |
gopāla raghunāthāpta-vraja vallabha pāhi mām
[1] tad evaṃ praśasta-śāstrāvalokataḥ śrīmān golokaḥ prastutaḥ | yatra lokābhivyakta-tad-abhivyakta-vaibhava-bhedād dvidhāpi vṛndāvana-vaibhavaṃ vibhāvitam | yatra ca lokānabhivyakta-vaibhave cintāmaṇi-maya-kamalākāra-gokula-prakāraś cāvikalam avakalitaḥ | yatra ca sapta-prakoṣṭhā goṣṭhādhipati-purī varṇanābhir urīkṛtā | yatra ca prātar aucitī-cita-kṛti-prabhṛti śrī-hari-caritaṃ pracāritam | yatra ca gopa-rāja-rājita-sakala-bhājita-sabhāyāṃ bhavya-kāvya-vijña-sarvajñatātimanojña-prajña-sūta-vaṃśa-prasūta-kumāra-dvayāgamanam anavadyaṃ varṇitam | yatra ca vraja-rājādibhis tat-kathā-śuśrūṣā prathayāñcakre ity api nigaditam | tad-anantaram atra tu tat-kathā vitāyate |
[2] anthānyedyur brāhma-muhūrtam ārabhya pūrvavad eva pūrvaja-rāmaḥ sarvaṃ parvati sma | bhojanaṃ punar aikāntikam eva nityam iva tad-dine jātam | yathā jñāpayanti sma śrīmat-pitṛ-caraṇāḥ - "tāta! prātar eva gobhiḥ śobhiṣyamāṇatāṃ sambhavatā bhavatā tābhyaḥ samagrānuttama-grāsān prādeśya mad-ādeśyatayā yat kiñcid upayujya svayam añcitavyam |" iti |
bhojanaṃ, yathā-
agrye sadmani ratna-pīṭha-mahitau rāmājitau tad-vadhū-
hastebhyaḥ parigṛhya mātṛ-yugalenānnādi paryāpitam |
bhuñjānau sakhibhiḥ sunarma-valitaṃ prasmāyayantau ca tad-
yugmaṃ tena ca parvaṇā parijanaṃ sarvaṃ sukhācakratuḥ
[śārdūla]
[3] bjhojanānantaraṃ tu sāsraṃ nibhālayantyāḥ sasmitaṃ cākarṇayantyāḥ śrīmatyā mātṛ-dvitīyāyāḥ purastād agrajena sakhibhiś ca sukhada-nānā-vārtāṃ vartayati śrī-vraja-rāja-kumāre vraja-nareśādeśaḥ praviveśa-"vatsa! sabhāsadaḥ sabhāyāṃ sabhājitāḥ śobhante | tau ca sūta-sutau svasampradāyam ādāya vartete" iti |
tadā ca-
sa tu jananīm anujānatīṃ praṇamya
drutam anurāmam iyāya sabhya-vṛndam |
dvayam api tad atha prakāśa-yuktaṃ
kumuda-suhṛt kumudākarāyate sma
[4] tatrābhyantaraḥ sabhā-valaya-praveśa-dvāraṃ paritaḥ stambha-paṅkti-sakta-gṛhākāraṃ yat pañcamaṃ loka-sahasrādhāratā-samucitākāraṃ pūrva-dig-gataṃ pūr-dvāraṃ, tasya bahir-antaratayā ghaṭita-sūkṣa-jāla-randhra-jālena kuḍyena dvidhā-vibhakta-dīrghatā-vidhānasya tiryaktayā madhya-sthitena nimna-vartmanā bahira-antar-labdha-kuṭṭima-catuṣṭayasya bahiḥ-kuṭṭima-dvaya-valita-ratna-pīṭha-ghaṭāsu yathāyatham upaviṣṭā mudāviśiṣṭās te vibhrājante sma |
[5] yasminn udīcī-kuṭṭima-taṭa-ghaṭitām avācī-mukhatayā vibhrājinīṃ rājim adhikṛtya virājamānaḥ śrī-vraja-rājas tasya tu savya-tat-taṭa-ghaṭitāṃ prācī-mukhatayā śrī-nidhānāṃ śreṇim āśritya datta-sukha-samājaḥ śrī-vraja-yuva-rājas tathāpasavyatas tat-taṭa-gata-kuḍya-sanīḍa-ghaṭitāṃ prācīmukhatayā sukha-karīm āvalim āsādya param ahitaḥ kṣiti-surottama-samūha-sahitaḥ purohitaḥ samya-virājate sma | tatrāvācī-kuṭṭima-gatāś ca kecid ābhīra-vīrā virājante sma |
[6] tataś ca tayoḥ kuṭṭimayor madhya-bhāgaś ca prāṅgaṇāt kramata unnataḥ | svayaṃ tu vistīrṇatayā nātinimnatayā ca kuṭṭima-sthānāṃ suṣṭhu dṛṣṭi-saṅgataḥ san vibhrājate sma | śrī-bhājaṃ goloka-samrājam abhimukhīkṛtya tayoḥ kuṭṭimayor madhyasthau puṭitāgra-hastau tau sūta-sutau tu saha sahāyam utthāna-yutau vartete sma | yayoś ca savyāpasavyataḥ sarve vrajasthāḥ sūtādiṣu sphurad-arhad-avasthā-viśiṣṭam upaviṣṭā vistīrṇatāsāṅga-prāṅgaṇe tu pare śiṣṭāḥ |
iti sthite-
sarvasmād uccamāne maṇi-janita-mahā-siṃha-pīṭhe niviṣṭaḥ
sādhviṣṭaḥ sat-prakīrṇādy-upavalita-karair bhrātṛ-madhyaṃ praviṣṭaḥ |
dṛṣṭiṃ pīyūṣa-vṛṣṭiṃ vinidadhad asakṛt kṛṣṇa-vaktre sa-tṛṣṇaṃ
śrīmān goloka-rājaḥ sa-sadasi dadṛśe rājamānaḥ prajābhiḥ
śrī-śubhrāsana-tulikopari-milat-kāyādharāṃśo manāg
ālambād upadhāna-candra-valayasyeṣat tiro-vartanaḥ |
dhinvan sasmitayā dṛśā pariṣadaṃ śrī-rāma-dāmādimān
śrī-kṛṣṇaḥ samayātra sāmpratam api pratyakṣaval lakṣyate
[7] tatra ca tasya varṇādikam evaṃ varṇyate-
śyāme śyāma-daśām avāpa sahasā śoṇe tathā śoṇatāṃ
pīte rociṣi pīta-dhāma vividhe vaividhyam āgād iti |
aṅgopāṅga-rucā harer jana-dṛśāṃ vīthir gatā tat-kṣaṇān
nānā-rūpa-gatīr naṭānupajahāseva smita-vyaṅgataḥ
kiṃ ca-
candro' yaṃ śyāma eṣa prthama-jaladharaḥ kāntibhir viśva-dīpaḥ
śobhante vidyutas tā iha sapadi jahatyātma-sattām amūs tu |
nakṣatrāṇīha līnāny api bata kumate no nabhaḥ sā sabhāsāv
ity anyonyaṃ vinodād vivadanam udabhūt tatra śaśvat kavīnām
[8] tatraiva kasyacid anyasya kavitā-
upari madhukarāvalī tadīyaṃ
talam anu sasmita-nīla-vāri-jātam |
tad anu ravi-sutācchavāri-pūraṃ
sphurati sakhe kim iyaṃ sabhā navāsti
[9] athātma-sthāne yuktaḥ śrī-kṛṣṇa-rāmābhyāṃ prayuktaḥ prasiddha-nāmā śrīdāmā śrībhājaṃ vraja-rājam āvedya sadyaḥ pura-madhyam āsādya kṛtī śrī-vrajarājñī-prabhṛtir bahiḥ kuṭṭimāt kiñcid unnata-kuṭṭimam anu maryādām aṃśam apy aticarya sphuṭam upary upari ghaṭita-gātraṃ labdha-sannikṛṣṭi-dṛṣṭi-mātra-pātraṃ śreṇitayālaṅkṛtam aneka-nīrandhra-jāla-randhra-jālaṃ samayā samānīya pratīhāraṃ sapratīhāraṃ praṇīya dṛg-bhaṅgi-kalayā tāsām antaḥ-sabhā-saṅgitām abhinīya punas tayor aviprakṛṣṭa evopaviṣṭaḥ |
[10] yatra śrīmatāṃ mitrāṇāṃ saṅgatau madhumaṅgalo' pi raṅga iva tat-tat-prasaṅgena narma-bhaṅgibhiḥ śarma dātum aṅgīkurvann iva niviveśa |
[11] tatra śrī-vraja-rājñī-
maṇi-maya-vara-pīṭhe yātṛ-mukhyāntarāle
tanaya-nava-vadhūbhiḥ sevitārāt-pradeśā |
suta-mukha-vidhu-kāntiṃ sā gavākṣāt pibantau
suta-sucarita-tṛṣṇak kṛṣṇa-mātā vyarājīt
[12] atha rājñā vrajasya madhuram ājñāpyate sma-"aye madhukaṇṭha-snigdhakaṇṭhau! vayam utkaṇṭhitāḥ smaḥ | tataḥ kiñcid uṭṭaṅkyatām |"
[13] tau ca sāñjalau vyānñjatuḥ-"deva! kiṃ prakramitavyam avalambya saṃvādavahe?"
[14] vrajarāja uvāca-"bhavantu sarvajñāv iti vijñāpanāyāsmadīya-kathābhibhir evāsmān vismāyayetām |"
[15] tāv ūcatuḥ-"yathā śiṣṭiḥ śiṣṭāgraṇī-caraṇānām | kintu śāvayor āvayor ekataraḥ samājñāpyatāṃ, yathānyataraḥ śrotā bhavati |"
[16] vrajarāja uvāca-"dinam ekam ekam antarā pratyekam api tat-tad-rūpatām āpnotu | prakrāntā punar jyāyān eva jyāyān vidhīyate |"
[17] tataś ca dhṛtotkaṇṭhaḥ sapadi madhukaṇṭhaḥ kṛtāñjalitayā nāndīṃ paṭhann akhilam ānandayati sma | yathā-
śrīmān yo bhagavān svayaṃ vijayate brahmā surarṣir mahān
vyāsas tat-prabhavaḥ parīkṣid api yāv ugraśravaḥ-śaunakau |
śrīmad-bhāgavata-prathā-praṇayinas tān viśva-nistāriṇaḥ
śrī-goṣṭhasya mahiṣṭhatāṃ prathayituṃ kamrān namaskurmahe
tataś ca-
paścād alpaṃ tāla-yugmaṃ gṛhītvā
gāyantau dvau pārśvayor maḍḍu-vijñau |
śrotā bhrātā yasya savyetarāgre
so' yaṃ vaktā sarvam uccair didhinva
[18] iti prakāre labdha-sāre punar madhukaṇṭhaḥ sotkaṇṭhaṃ gāyan nṛtyan tat-tad-bhāvābhinayaṃ praṇayan kathām abhyādade |
atha kathārambhaḥ
[19] yathā-atha sarva-śruti-purāṇādi-kṛta-praśaṃsasya vṛṣṇi-vaṃśasya vataṃsaḥ śrī-devamīḍha-nāmā parama-guṇa-dhāmā madhurāmadhyāsāmāsa | tasya cāryāṇāṃ śiromaṇer bhāryā-dvayam āsīt | prathamā dvitīya-varṇā, dvitīyā tu tṛtīya-varṇeti | tayoś ca krameṇa yathāvad āhvayaṃ putra-dvayaṃ prathamaṃ babhūva śūraḥ parjanya iti | tatra śūrasya śrī-vasudevādayaḥ samudayanti sma | śrīmān parjanyas tu mātṛvad varṇa-saṅkaraḥ iti nyāyena vaiśyatām evāviśya gavām evaiśyaṃ vaśyaṃ cakāra | bṛhad-vana eva ca vāsam ācacāra | sa cāyaṃ bālyād eva brāhmaṇa-darśaṃ pūjayati, manoratha-pūraṃ deyāni varṣati, vaiṣṇava-vedaṃ snihyati, yāvad vedaṃ vyavaharati, yāvaj-jīvaṃ harim arcayati sma | tasya mātur vaṃśaś ca vyāpta-sarva-diśāṃ
viśāṃ vataṃsatayā paraṃ śaṃsanīyaḥ | ābhīra-viśeṣatayā sadbhir udīraṇād eṣa hi viśeṣaṃ bhajate sma |
[20] tathā ca manuḥ-
brāhmaṇād ugra-kanyāyām āvṛto nāma jāyate |
ābhīro' mbaṣṭa-kanyāyām āyogavyāṃ tu dhigvaṇaḥ ||[Manu 10.15] iti |
ambaṣṭhas tu viśaḥ putryāṃ brāhmaṇāj jāta ucyate iti cānyatra | ataḥ pādme sṛṣṭi-khaṇḍādau yajñaṃ kurvatā brahmaṇāpy ābhīra-paryāya-gopa-kanyāyāḥ patnītvena svīkāraḥ prasiddhaḥ | eṣa eva ca gopa-vaṃśaḥ śrī-kṛṣṇa-līlāyāṃ saṃvalanam āpsyatīti | sṛṣṭi-khaṇḍa eva tatra spaṣṭīkṛtam asti | tasmāt parama-śaṃsanīya evāsau vaiśyāntaḥ-pāti-mahābhīra-dvija-vaṃśa iti |
[21] atha snigdhakaṇṭhena cāntaś cintitam-evam api kecid aho eṣāṃ dvijatāyāṃ sandeham api dehayisyanti | ye khalu śrīmad-bhāgavate kuru dvijāti-saṃskāram [10.8.10] iti gargaṃ prati śrī-vrajarāja-vacane, vaiśyas tu vārtayā jīvet ity ārabhya,
kṛṣi-vāṇijya-go-rakṣā kusīdaṃ tūryam ucyate |
vārtā caturvidhā tatra vayaṃ go-vṛttayo' niśam ||[BhP 10.24.20-21]
iti vrajarājaṃ prati śrī-kṛṣṇa-vacane, agny-arkātithi-go-vipraḥ [BhP 10.46.12] iti śrī-śuka-kṛta-gopāvāsa-varṇane, vyatirekatas tu dharma-rāja-caratāyām api vidurasya śūdra-garbhodbhavatayānyathā-vyavahāra-śravaṇe' py adhikaṃ viadhirāyiṣyante iti |
[22] atha sphuṭam ūce-tatas tataḥ ?
[23] madhukaṇṭha uvāca-sa ca śrīmān parjanyaḥ saujanya-varyeṇārjitena nijaiśvaryeṇāpi vaiśyāntara-sādhāraṇyam atīyāya, tac ca nāścaryam | yataḥ svāśrita-deśa-pālakatā-mānyatayā vadānyatayā kṣīra-vaibhava-plāvita-sarva-janatā-labdha-prādhānyatayā ca parjanya-sāmānyatām āpa ; yaḥ khalu prahlādaḥ śravasi, dhruvaḥ pratiśruti, pṛthur mahimaṇi, bhīṣmo durhṛdi, śaṅkaraḥ suhṛdi, svayambhūr garimaṇi, haris tejasi babhūva | yasya ca sarvair api kṛta-guṇanena guṇa-gaṇane vaśitāḥ sahasra-saṅkhyābhir apy anavasitā mātāmaha-mahā-vaṃśa-prabhavāḥ sarvathā prabhavante gopāḥ sopādhyāyāḥ svayam eva samāśritā babhūvuḥ | tat-sambandhāni ca vṛndaśaḥ yaṃ khalu śrīmad-ugrasenāgrīya-yadu-saṃsad-agraṇyas te samagra-guṇa-garimaṇy
agragaṇyam avalokayantaḥ sakala-gopa-loka-rāja-rājatā-sambalakena tilakena sambhāvayāmāsuḥ | yasya ca preyasī sakala-guṇa-varīyasī varīyasīnām āsīt | yasya ca śrīmad-upanandādayaḥ pañca-nandanā jagad evānandayāmāsuḥ |
[24] tathā ca vandinas tasya ślokaṃ ślokatām ānayanti-
anyas tu jala-parjanyaḥ sukha-parjanya eṣa tu |
sadā yo dhinute sṛṣṭair upanandādibhir janam
parjanyaḥ kṛṣi-vṛttīnāṃ bhuvi lakṣyo vyalakṣyata |
tad etan nādbhutaṃ sthūla-lakṣyatāṃ yad asau gataḥ
upamānti ca-
upanandādayaś caite pituḥ pañcaiva mūrtayaḥ |
yathānandamayasyāmī vedānteṣu priyādayaḥ
utprekṣante ca-
upanando' bhinandaś ca nandaḥ sannanda-nandanau |
ity ākhyāḥ kurvatā pitrā nander arthaḥ sudaṇḍitaḥ
[25] tad evaṃ satīṣu sarva-sampattiṣu tasya putra-sampattis tu parama-ramaṇīyatām avāpa | nepathya-sampattiṣu vāsaḥ-sampattir iva | tatrāpi madhyama-suta-sampattiḥ sutarām aiśvaryāṇām avicchinna-sampatti-paṅktim anu madhyama-sampattir iva |
[26] atra kecid arjunam upamānīkurvanti | vayaṃ tu tasya madhya-sambadhyamānasya sarvānandanasya śrīmat-parjanya-nandanasya bālaka-paryāyeṇa tena pāṇḍu-tanayenopamānaṃ na manyāmahe | api ca paramodāreṣu ca sahodareṣu teṣu na kevalaṃ janmanā tāvan madhya-vartitayā so' yaṃ vartate | api tu sneha-sampadām āspadatayāpi na ca kevalaṃ teṣām kintu sarveṣām api | yena tasmin pitror apy adhikā sneharddhikāyā vardhiṣṇutā bhrātṝnām api sadā sukha-saṃvardhanī babhūva, na jātu spardhanī | na caitāvān udbhūtaḥ suguṇas tasminn udbhūtaḥ |
[27] bhavati hi svayaṃ bhagavati tasya bhakti-viśeṣa-vyaktiḥ-yasyāsti bhaktir bhagavaty akiñcanā sarvair guṇais tatra samāsate surāḥ iti hi bhagavatī śrī-bhāgavata-gīr-devī |
[28] tad etan madhukaṇṭhataḥ śrutvā śrīmad-upanandaḥ śrīmad-abhinandaṃ nīcair uvāca-vijñātā kathāṃ prakurvāṇasya kim asya para-hṛdaya-vijñatā ?
[29] athābhinandas tad avadhārya sāścaryaṃ madhukaṇṭham uvāca-tatas tataḥ ?
[30] madhukaṇṭha uvāca-tad evaṃ sati nāmnā sumukhena kenacana gopānāṃ mukhena tasmai parama-dhanyā kanyā dattā | yā khalu sva-guṇa-vaśīkṛta-svajanā yaśāṃsi dadāti śṛṇvantyaḥ, kim uta paśyadbhyaḥ, kim utatarām bhaktimadbhyaḥ | tataś ca tayoḥ sāmpratam eva dāmpatyena sarveṣām api sukha-sampattir ajāyata, kim uta mātara-pitarādīnām |
[31] tad evam ānandita-sarva-janyu-vigata-manyuḥ parjanyaḥ sarvato dhanyaḥ svayam api bhūyaḥ sukham anubhūya cābhyāgārikatāyām abhyāgataṃ-manyaḥ śrī-govinda-padāravinda-bhajana-mātrānvitāṃ deha-yātrām abhīṣṭāṃ manyamānaḥ sarva-jyāyase jyāyase svaka-kula-tilakatāṃ dātuṃ tilakaṃ dātum iṣṭavān | śrī-vasudevādi-naradeva-gargādi-bhūdeva-kṛta-prabhāṃ sabhāṃ kṛtvā dattavāṃś ca |
[32] sa punaḥ pitur ājñām aṅgīkṛtya kṛta-kṛtyas tasyām eva śrī-vasudevādi-saṃvalita-mahānubhāvānāṃ sabhāyām āhūya sabhāvam utsaṅga-saṅginaṃ vidhāya madhyamam eva nijānujaṃ tena tilakena gokula-rājatayā sabhājayāmāsa |
[33] atha tatrānuje saṅkucati sarvatra ca jane vismayaṃ sacamāne pitari ca rocamāna-locane sa covāca-mayedaṃ nāvicāram ācaritam, yataḥ sarva eva sneha-paramparāyāḥ parādhīnaḥ | sā ca sādguṇyasya, tac ca sarva-samañjasatāyāḥ | sā cātra yathā tathā na mad-vidhe | saiva ca khalu sarva-vaśīkāritāyāṃ svairitām arhati |
[34] kiṃ ca, sarvāntaryāmy apy enam evorarīcarīkarīti | dṛśyatām asyāṃ bhāsamānāyāṃ sabhāyāṃ sarveṣāṃ netra-paṭalī-ṣaṭpadaval-līlāyamānā kevalam asya mukhaṃ kamalam iva saṃvalate | tathā prathamata eva tad-ānukūlyam atrākalpyate | parikalpyatām apīdaṃ mama nāmnaiva | tasmād asmākam ayam eva rājeti |
athābhavat kusumaka-vṛṣṭibhiḥ samaṃ
sphuṭa-dhvanir divam anu sādhu sādhv iti |
sabhāsadām iha ca vikāsi-dṛṣṭibhir
yathāsphuraj jaya-jaya-śabda-maṅgalam
[35] atha snigdhakaṇṭha uvāca-madhukaṇṭha-kṛta-jagad-utkaṇṭha-śrīman-madhukaṇṭha ! śrīmad-upananda-nandanayos traya eva madhyamā iti ko' yaṃ madhyamaḥ | kīdṛśī vā tasya samañjasateti sodāharaṇam ucyatām |
[36] madhukaṇṭha uvāca-ekaṃ tāvad bhavan-manaḥ-prahlannatā-samucitaṃ pravahlikā-padyam idam anavadyaṃ pūryatām |
[37] snigdhakaṇṭha uvāca-kāmam |
[38] madhukaṇṭha uvāca-
ākṛṣya mat-putram anena putrī-
kṛtena bhūtiṃ bhajate sa eṣaḥ |
iti svayaṃ vetti na tena maitrīṃ
bhinatti ko' yaṃ vadane vadeti
[39] snigdhakaṇṭhaḥ sotkaṇṭhatayā śīghram eva sānandam uvāca-nanda eva iti |
[40] madhukaṇṭha uvāca-bhavatā jñātm evedam iti | tad etac chrūyatām-
svenālpena guṇena vāñchati nije pūjā-sukhe bhūyasī
loko yas tu mahīyasāpi khalu tenaivānyadīye sadā |
so' yaṃ śrī-vrajarāja eva yad asau śūrāṅgajaṃ dhinvituṃ
tat-tad-dhānim asoḍha sakhyam abhinnālpaṃ ca tasyāntaram
[41] tataś ca tad etan madhukaṇṭha-sūkta-sudhākaram āsādya ratnākara ivocchalad-aṅga-taraṅgas tad-antar-bahiraṅga-sabhya-saṅghas tad-upari-hṛdayaṅgama-ratnāvaliṃ vikīrṇavān hṛdayāvaliṃ vā vitīrṇavān iti svayam api na bhidāṃ vidāmbabhūva |
[42] atha snigdhakaṇṭha uvāca-tatas tataḥ ?
[43] madhukaṇṭha uvāca-tataḥ śrīmān asau dhanyaḥ parjanyaḥ śrī-govinda-padāravinda-bhajanāya vṛndāvanaṃ praviśan samāsata eva samasta-śāstra-sāraṃ pṛcchataḥ putrān upadideśa, yathā-
kiṃ bhaya-mūlam adṛṣṭaṃ kiṃ śaraṇaṃ śrī-harer bhaktaḥ |
kiṃ prārthyaṃ tad-bhaktiḥ kiṃ saukhyaṃ tat-para-prema
iti |
[44] tad evaṃ saha-bhārye vṛndāvanaṃ gate tasminn ārye śrīmān upanandaḥ sva-nāmānurūpaṃ śrīman-nanda-vraja-mahendra-sabhāyām ayantrita-mantritayā sthitavān | vicitravīrya-sabhāyāṃ bhīṣma iva | so' pi mantra-miṣeṇa viśeṣeṇa tad-ājñām eva gṛhṇan sarvaṃ sarva-kālaṃ surājā prajā-kulaṃ pālayati sma |
[45] tatra ceyaṃ caryācaritāścaryā babhūva, yathā-
maryādāṃ pitur ayam āvad eva sarvāṃ
dharmādir na vipadam eti yatra cārthaḥ |
sampattir na punar abhūd amuṣya vaśyā
yenāsau prasabham avāpa vṛddhim eva
[46] tad evaṃ sarva-samṛddhi-vṛddhi-siddhim āyāte rājanvati vraja-jana-jāte kalikāyamānā kācid utkalikā krameṇa vikāsam ayāmāsa | sarveṣāṃ prāṇa-tulyasya nija-kulyasya rājñas tasya santatir na jāyata iti | kālātyaye cāśā-vyatyayāt sarvaṃ janam atīva kṛcchram ānarccha | agrajādīṃs tu sutarām | śrīmad-vrajapati-jampatī tu prajāśāṃ pūrvata eva sandigdhi-digdhām api kurvāte sma, uttaratas tu viśeṣataḥ |
[47] snigdhakaṇṭha uvāca-kathaṃ tat-preṣṭhāḥ putreṣṭyādikaṃ nānuṣṭhāpitavantaḥ ? kathaṃ vā vidagdhayor api tayoḥ sandigdhatā jātā | tathāpi parameśa-parayoḥ kathantarāṃ vā tad-āśā ? uttaratas tu viśeṣataḥ kathantamām ?
[48] madhukaṇṭha uvāca-anuṣṭhāpitam api tat tan na pratiṣṭhām āsasāda |
[49] snigdhakaṇṭha uvāca-kathaṃ tat ? kathaṃ vānyad anyat ?
[50] madhukaṇṭha uvāca-tathā hi, tat tad aśeṣa-sampattyor api dampatyo rahasi saṃvādo' yaṃ babhūva | yathā śrīmān patir uvāca-kuṭumbini! kim avalambī mama sanānāya vitānādi vitānayati śoka-vaśo' yaṃ lokaḥ ? yato mama saṅkalpa-kalpanā-samaye yādṛśāya sarvato vicitrāya putrāya cittaṃ kalpate | sa tu parama evāpūrvaḥ katham apūrva-viṣayatāṃ prāpnotu ? tata punar anyatra vacana-gocaraṃ racayituṃ saṅkucaty eva ceto-vṛttiḥ | yato yat khalu mayi dayā-parāyaṇasya śruti-pārāyaṇa-phalasya śrī-nārāyaṇasya rūpaṃ tato' pi madhurataraṃ katarad vā bhavet, parijāta-kusumād ākāśa-kusumam iva |
[51] atha snigdhakaṇṭhaś cintayāmāsa-asya tato' pi madhurataratvaṃ nāyuktam | yata etad uddiśya śrī-bhāgavata-padyam-
yan martya-līlaupayikaṃ sva-yoga-
māyā-balaṃ darśayatā gṛhītam |
vismāpanaṃ svasya ca saubhagarddheḥ
paraṃ padaṃ bhūṣaṇa-bhūṣaṇāṅgam ||[BhP 3.2.12] iti |
[52] atha sphuṭaṃ papraccha-tatas tataḥ ?
[53] madhukaṇṭha uvāca-atha śrīmatī tat-patnī covāca-kīdṛśaṃ rūpaṃ tad iti kathyatām |
[54] sa uvāca-
śyāmaś cañcala-cāru-dīrgha-nayano bālas tavāṅka-sthale
dugdhodgāri-payodhare sphuṭam asau krīḍan mayālokyate |
svapnas tat kim u jāgaraḥ kim athavety etan na niścīyate
satyaṃ brūhi sadharmiṇi sphurati kiṃ so' yaṃ tavāpy antare
[55] sovāca-śrīman ! mamāpīyam eva mano-vṛttir mati-vṛttim ativartamānā vartate | kevala-vilajjayā taj jātu bhavantaṃ na nivedayāmi | tasmād asmād asambhava-manorathān nivṛtti-śāstra-vicāram udyacchantau mana eva saṃyacchevahi |
[56] sa uvāca-yadyapi mayāpy etad eva madhye madhye sphuṭam adhyavasīyate, tathāpy astoko vaśita-viśvodreko mahān sahāyaḥ śrīman-nārāyaṇa-deva eva śaraṇam iti citta-vṛttiḥ parivartate-yo' smākam adṛṣṭāśrutam idaṃ dṛṣṭam iva karoti | sa sarvaṃ kṛta-pūrvī tad api kurvīta |
[57] sovāca-deva ! tasya devasya kām api sevāyogyām evātra yogyām upalabhāmahe |
[58] sa uvāca-bāḍham | kintu kīdṛśī sā ?
[59] sovāca-dvādaśī-vrata-rūpā |
[60] sa sānandam uvāca-saṅgataṃ bravīṣi | mamāpy utkaṇṭhāṅkuritaṃ sphuritam etad evāsīt | tasmād adyārabhya samārabhyatām eṣa vrata iti |
[61] tad evaṃ sampravadamānayor udbhavan deva-dundubhi-nādaḥ sarvam aticakrām |
[62] atha tayā vṛtta-sva-citta-vṛtti-prathayā tat-kathayā ślathitavāntaḥ śrī-vraja-dharitrī-kāntaḥ kānta-nijālaṅkāra-vāraṃ sūta-kumārāya vitatāra | śrīmatī vrajapati-patnī ca mahā-nīlamaṇi-maya-nāyakaṃ hāraṃ vihāpayāmāsa |
[63] atha sotkaṇṭhaṃ snigdhakaṇṭha uvāca-tarhi kiṃ jātam ?
[64] madhukaṇṭha uvāca-tena vratena pūrṇe varṣe bṛṃhite ca tarṣe yugapad eva deva-devaḥ svapne tayor āvirbabhūva, covāca ca-aho ! mayy atisaktau bhaktau kathaṃ nirvidya khidyāthe ? yo' sāv atasī-kusuma-suṣamaḥ sukumāraḥ kumāraḥ śaśvad evānubhavator bhavatoḥ kumāratayā sphurati | sa tu sadā bhavator evānugataḥ pratikalpaṃ svabhakti-pravartanāya divi mat-pravartita-droṇa-dharā-rūpa-kalāṃśa-kalāvatoḥ tad bhūri bhāgyaṃ ity ādi-rītyā brahmādy-alabhya-sākṣāt-tat-phala-sākṣātkārāya svayam eva pṛthivyāṃ bhavator bhavator eva bhavaṃ labhata eva æ acirād eva ca rucirā rucireṣā yuvayoḥ saphalatāṃ valitā |
[65] tad evaṃ śrāvitābhihite tirohite ca paramahite bhagavati labdha-jāgarāv upalabdhāmṛta-sāgarāv iva ca mithas tad eva saṅkathayantau prathayantau ca parama-camatkāra-nivahaṃ vahataḥ sma |
[66] atha snigdhakaṇṭhaḥ svagataṃ cintayāmāsa-tad evaṃ jātāny eva mama praśnānām uttārāṇi | tatra ca bhavator eveti yuktam evoktaṃ śrī-bhagavatā--prāg ayaṃ vasudevasya kvacij jātas tavātmajaḥ [10.8.14] iti vadato' py avyabhicāra-vacaḥ-pracāra-sargasya muneḥ śrī-gargasya prāyaḥ so' yam abhiprāyaḥ |
[67] śrī-bhagavatā saha sambandhaḥ kila kevala-prema-nibandhanaḥ-bhaktyāham ekayā grāhyaḥ [BhP 11.14.11] ity ādeḥ | atas tad-viśeṣasya tad-viśeṣa eva hetuḥ-ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham [Gītā 4.11] ity ādeḥ | tatas tasmin vatsatāṃ satāṃ vātsalyābhidha eva premā pramāpayati |
[68] tatra śrī-vasudevasya tad-aiśvaryālocanena vātsalyasya tāralyaṃ sāralyaṃ cāsāditam | śrī-vrajarājasya punas tad-vātsalyaṃ śaśvad udbuddhaṃ śuddham eva ca prasiddham | pitṛbhyāṃ putratayā tad-dhāraṇe kāraṇaṃ ca munibhir mana eva manyate | āviveśāṃśa-bhāgena mana ānakadundubheḥ [BhP 10.2.26] ity ādeḥ | dadhāra sarvātmakam ātma-bhūtaṃ kāṣṭhā yathānanda-karaṃ manastaḥ [BhP 10.2.18] ity ādeś ca | śrī-vraja-rājābhyām api manasā dhāraṇaṃ tasya kāryānyathānupapatti-siddhena bhakti-svābhāvyenaiva sambhāvyate | tatra ca sati sāmprataṃ tu viśeṣata eva sāmprataṃ parāvasthām anu kṛtāsaktau hi bhaktau tad-udayaḥ syāt | tasmāt tavaivātmajas tasya vasudevasya tu kvacit kārye nimitte jātaḥ prādurbhūtaḥ iti |
[69] atha prakaṭam uvāca-tatas tataḥ ?
[70] madhukaṇṭha uvāca-tad evaṃ paramārter upakaṇṭhatāṃ prāptāyām utkaṇṭhāyām ekadā sarve' narvācīnā vraja-vāsinaḥ sabhāvāḥ sabhāyāṃ militāḥ | militvā ca tad eva sotkaṇṭhaṃ suṣṭhu pratuṣṭuvuḥ |
[71] tadā ca tatraikā tāpasī kenacana snātakena samam āyātā | tāṃ ca mahā-prabhāva-lakṣaṇāṃ lakṣayitvā sarve samutthāyātithyam āvitathyena vidhāya vijñāpayāmāsuḥ-sākṣād bhagavato yogamāyeva kā tvam asi ? śrīman-nāradasyābhinava-tanur ivāyaṃ vā kaḥ ?
[72] sā ca sahāsam āha sma-paurṇamāsī-nāmnī kātyāyanī ca kumāra-śramaṇā ca pārikāṅkṣiṇī cekṣaṇikā cāsmi | ayaṃ ca madhumaṅgala-nāmā snātakaḥ śrī-nārada-prakṛtiḥ | āvāṃ ca vidyā-viśeṣeṇaitad-vayaskāv eva sadā vidyāvahe |
[73] te ūcuḥ-etāvatī kṛpā kṛpaṇeṣu katham asmāsu kṛtā ?
[74] sovāca-bhavatāṃ kim api vaibhavaṃ sambhāvya |
[75] sarve ūcuḥ-kiṃ tat ?
[76] sovāca-bhavatāṃ prāṇa-kandasya śrīman-nandasya jagadānandaḥ sa khalu nandanaḥ sambhaviteti |
[77] sarve sa-bāṣpa-pulaka-kulam ūcuḥ-bṛhad-vanam asmākam ida bṛhat-tīrthaṃ bhavati | tasmād asmabhyaṃ datta-viśrāntike kṛṣṇāntike sphuṭam uṭajaṃ tava ghaṭayāmaḥ |
[78] sovāca-upaśrutir eṣā śruti-veṣā navyāpi na vyabhicaritā | yataḥ kṛṣṇāyā iti vivakṣitam api kṛṣṇasyeti lakṣitaṃ karoti | kṛṣṇa-nāmā hi bhavitāsau | mahā-prabhāvavati yasmin jātavati nirdānavatā pṛthivyāṃ bhaviṣyati | tadīya-guṇe tu sadā navatā, saguṇatā vidyādi-prabandhe tat-sambandhe tu nirguṇatā | sakiñcanatā viṣaya-sampattau tad-bhaktau tu niṣkiñcanatā ity ādikaṃ viruddhāyamānam api sarvair anuruddhaṃ kariṣyati | tasmād asmākam atra sthātum āgraha eva bhavatām anugrahāya sampannaḥ |
[79] atha tāṃ sarve sānandaṃ vandamānās tayā samam indīvara-ruci-nindīhita-kālindīṃ vindamānāḥ parṇa-mandiraṃ pūrṇayantas tatra vāsayāmāsuḥ |
[80] tasminn eva divase' pagata-doṣe pradoṣe samudbhaṭa-kaṃsa-roṣeṇa jāta-citta-śoṣeṇa kṛta-paridevena vasudevena prahitā vraja-hitā baḍavārohiṇī rohiṇī guptam ājagāma | yasyām āgatāyāṃ parama-pativratāyāṃ sarva eva vraja-rāja-rāja-samājaḥ śubha-śakuna-saṅkula-śakunādi-samajena samam ullalāsa | tatra cānanda-mohinyau śrī-yaśodā-rohiṇyau yamunā-gaṅge iva saṅgata-saṅge parasparaṃ parebhyaś ca sukha-samūham ūhatuḥ |
[81] vraja-rāja-patnī ca tasyā jyaiṣṭham avaṣṭabhya māsa-traya-jātam antarvatnītvaṃ paryālocya svābheda-vedanenaiva śāta-jātaṃ prāpa |
[82] atha māgha-māsi cāsita-pratipadi kṛta-sarva-sukha-prasara-janyāṃ rajanyāṃ sā vraja-rājaṃ sevyamānā tandrāparatantrāyamāṇā svapna-tulyatā-saṃcitaṃ kiñcid añcitaṃ dadarśa |
[83] yathā sa eva bālaḥ sarvatas tad-āvaraṇa-kārikayā kayācic divya-kumārikayātmānaṃ pidhāya vraja-rāja-hṛdayān nija-hṛdayaṃ praviśya dṛśyavad eva sthita iti | tataś ca so' yaṃ hṛdaya-kamala-madhym adhyāsāmāsa | seyaṃ tu jaṭhara-madhyam iti | vrajarājaś ca nirantara-svāntara-tat-praveśāveśaṃ durnideśaṃ ciram anubhūya dūyamānatāṃ vidhūya tathaivānubhūtavān |
[84] atha snigdhakaṇṭhaḥ svānte cintayati sma-satyam etad ata eva sad-vāṇī-guṇibhir muhur anayor ātmaja iti matam | mayā ca suvicāratas tad eva pūrvaṃ niścitam ācaritam iti | uvāca ca-tatas tataḥ ?
[85] madhukaṇṭha uvāca - atha tad ārabhya garbha-lakṣaṇam upalabhya sambhūta-bhavyānāṃ sabhyāṅganā-gaṇānāṃ gokula-kula-pātrī sukha-dātrī babhūva | yathā -
mukham āpāṇḍu kucāgraṃ sphītaṃ jaṭharaṃ darottuṅgam |
abhajata karṇejapatāṃ garbhe vṛtte yaśodāyāḥ
yathā ca -
vraja-rājñyāṃ sphuritātmā kṛṣṇaḥ sphurati sma loke' pi |
dīpaḥ sphaṭika-ghaṭī-bhāg antar bahir api vibhāti tat-tulyaḥ
kintu -
jita-rasanā rasa-dhairyā gāmbhīryādi-pravīṇāpi |
spṛhitaṃ kiñcit kiñcid vraja-nṛpa-gṛhiṇī tadā cakre
yathā -
aihata dohadam eṣā kṛṣṇāveśāviśat tṛṣṇā |
tulasī-saṃskṛta-ghṛta-yuk sa-sitaṃ sita-kānti-gandhi paramānnam
[86] atha yogamāyā rohiṇyāḥ sāptamāsikaṃ garbhaṃ srastaṃ vidhāya devakyās tad-vidhaṃ taṃ tasyāṃ niyojayāmāsa | tataś ca labdha-sarva-samaya-sampad-daśe caturdaśe māsi śrāvaṇataḥ prāk śravaṇa-rkṣe samasta-sukha-rohiṇī rohiṇī guṇa-gaṇanayā suṣamaṃ sita-suṣamaṃ sutaṃ susrāva | sāndra-śubhratā-vibhrājamānatayā paurṇamāsī candramasam iva, darśita-vikrama-kramatayā siṃha-vadhūḥ śāvakam iva, nirmala-parimala-dhārādhāratayā nava-kamalinī dhavala-kamalam iva, sarva-śravaṇa-saṅgha-maṅgalatayā niravadya-vidyatā yaśaḥ-stomam iva ca |
kiṃ ca -
śubhrāṃśu-vaktraṃ taḍid-āli-locanaṃ
navābda-keśaṃ śarad-abhra-vigraham |
bhānu-prabhāvaṃ tam asūta rohiṇī
tat tac ca yuktaṃ sa hi divya-bālakaḥ
[87] sa eṣa ca asita-varṣmā sita-varṣmā sad-anujaḥ sūdita-danujaḥ, pālita-dhenuko dalita-dhenukaḥ, pralamba-bāhuḥ pralamba-ghātayitā, svayaṃ rāma-nāmā rāma-ramita-dvivida-vidārayitā ca bhavitā iti jyotirvidbhir udbhāvitam |
[88] asya jātakarmādikaṃ ca marmagair eva śarmāntanāmabhir guptam eva paryāptam akāri ānaka-dundubhi-mantraṇā-paratantratayā | kintu tatraikaṃ duḥkham ivāsit | [89] yataḥ sa tu janmata evānuja-janma yāvat jaḍa evādṛśyata | tatra pratīkāraś caika evāsīt yathāntardhṛta-nijāvarajaṃ vrajeśvary-aṅkam eva kevalaṃ valamānaḥ samullasitaval lakṣyate |
[90] tad evaṃ dina-katipaye labdha-vyatyaye garbha-sandarbhāt spaṣṭam aṣṭa-māsi tad-avarajanma-janmanaḥ samārambhaḥ sambhavati sma | yathā cādhunāpi varṇayanti --
aṣṭāviṃśa-catur-yuge kali-śiraḥ saṃmardya vaivasvate
bhādrāntar-bahulāṣṭamīm anu vidhoḥ putre vidhor udgame |
yoge harṣaṇa-nāmni śuddha-vidhibhe purṇaḥ paraḥ śrī-vidhur
nandan nanda-vadhū-mude svayam udaid ahnāya dhunvaṃs tamaḥ
yathā ca -
tadā yugādi devās te sva-sva-smapad-upāyanam |
ādāya kṛṣṇa-janmarkṣa-niśām āśu siṣevire
yathā hi -
vibabhūva vinā satyaṃ dhyānaṃ tretāṃ vinā makhaḥ |
vinā dvāparam abhyarcā harer nāma kaliṃ vinā ||
vinā madhuṃ saptalādi vinoṣṇaṃ pākimāmratā |
vinā śarad-ambu-śrīḥ śālis tasyāḥ paraṃ vinā ||
śiśireṇa vinā māghyaṃ vināhnāmbuja-vistṛtiḥ |
vinā jyotiṣa-śāstreṇa grahāṇāṃ śubhadā sthitiḥ ||
vinā guru-prabhāveṇa sarvatra sphuraṇaṃ hareḥ |
vinā sūti-pratītyā ca prasūto' sau yaśodayā
[91] tad idam agre vyaktīkariṣyate | kiṃ ca -
madhye tārāvāra-sāraṃ nabhas tat-
prānte sindhūrdhvaṃ dhvanan-megha-bandhu |
itthaṃ varṣādhāmatarṣā śarac-chrīs
tasyāṃ tithyāṃ tathyam ātithyam āpa
kiṃ ca -
jātibhiḥ saha mādhavyaḥ ketakyaḥ ketakaiḥ samam |
kumūdyāny ambujaiḥ sārdhaṃ sphuṭanti smeti dig yadā
tadā tad api nāścaryam ācāryaiḥ paricīyate |
sarvāścarya-nidhiḥ so' pi janma-caryāṃ yato gataḥ
[92] tathā hi etad-uttaraṃ bhāvi-tad-vilokānāṃ lokānāṃ bhāvitānam -
[93] mukham asya lasita-smitāsita-kamalānām adhipam iva vilokyate,
netra-yugalaṃ sūkṣma-bhramara-citra-kairavāntaḥ-patrāṇām,
ghrāṇaṃ nīla-nīrada-cchavi-ladha-kīla-tila-prasūnānām,
oṣṭhādharaṃ sindūra-girijani-javā-badnhūka-bimba-goṣṭhīnām,
karṇa-dvandvam añjana-bhūmija-śyāmalatā-potānām,
kara-prāntatā-kānta-bhuja-yugalaṃ sa-nava-pallava-nava-tāla-śākhānām,
śrīvatsa-sindhu-vatsākhya-lekhā-sahita-vatsaṃ dhṛta-dakṣiṇāvarta-dyuti-viśeṣa-kṛta-sthira-vidyud-āśleṣa-megha-khaṇḍānām iti |
[94] kiṃ ca mukhena mahāpadmaṃ vijetā,
nayanābhyāṃ padmam,
nāsikayā makaram,
smitena kundam,
kaṇṭhena śaṅkham,
caraṇayoḥ pṛṣṭābhyāṃ kacchapam,
rucā nīlam,
sarvair eva ca sarveṣāṃ kharvam |
kiṃ bahunā, svena mukundam apīti yugapad atra tat-tad-avasara-prasavādīnāṃ tathā durlabha-sannidhīnāṃ nidhīnām api sannipatanaṃ nāsambhāvyam |
[95] atha tasya janmani ko' pi viśeṣaḥ, yathā -
tadā tatra māyā milad-bālya-kāyā
tadīyānukūlyaṃ kṛpā-mātra-mūlyam |
sadā kurvatī taṃ samastān atītaṃ
vidhāyāgrajātaṃ svayaṃ prāpa jātam
[96] atha snigdhakaṇṭhena bhāvitaṃ sa-pramāṇaḥ khalv idam - adṛśyatānujā viṣṇoḥ sāyudhāṣṭa-mahābhujā [BhP 10.4.9] iti śrī-bhāgavatād, tac ca nandas tv ātmaja utpanne jātāhlādo mahā-manāḥ [BhP 10.5.1] ity ādiṣv ātmaja-padaiḥ sthāpanā-vyapadeśataḥ sadeśa-rūpam eva nirūpyate | kintu tad idam apracchannaṃ vivicya pṛcchāmaḥ yatheha sandehaḥ sarveṣāṃ śāmyati | [97] spaṣṭam apy ācaṣṭa - aho ārya tarhi kathaṃ vasudeva-devakī-putratayā so' yam avadhāryate ?
[98] tad īdṛg-vacasi sati snigdhakaṇṭhe vacasi kiñcit-kuṇṭhena madhukaṇṭhena manasi bhāvitam - śrīmatā devarṣiṇedam āvāṃ praty atiharṣeṇādiṣṭaṃ - yadi kadācic chrīmati mahā-premavati vraje kṛta-vrajanayoḥ kathā-yogo bhavatoḥ sambhāvyate, tadā śrī-kṛṣṇa-devasya sarvato varṣyam aiśvaryaṃ gopanīyam ity ato munivarga-prasiddha-garga-siddhāntam evālambya saṃvadiṣyāvahe | sa cāmībhiḥ śruta eveti nāścaryāya paryavasiṣyatīti |
[99] prakaṭaṃ covāca - atra khalv idam asya śrī-vraja-rāja-tanūjasya rahasyam udbhāvayato mama samatikramaḥ svayam amunaiva bāḍhaṃ soḍhavyaḥ | tathā hi asmin sarvato labdhātirekakā saṃsiddhiḥ khalv ekā vartate | yad atikrānta-sarveha-sneha-maya-hṛdaya eva sadā vartamānaḥ snighdatā-digdha-janānāṃ bhāva-mudrayā parokṣaṃ kṛtayāpi svahṛdi pratibimbatatayā mudrito bhavati | asya svarūpeṇāvirbhāvaś ca sneha-maya-sphūrti-pūrti-vaśībhāvata eva sarvathā, na tv anyathā | putratayāvirbhāve ca bījaṃ pitṛ-bhāva-maya-sneha eva nānyeṣām ivānyat | jāte ca kutracit putratayāvirbhāve tat-tat-sambandha-maya-sneha-kṛta-caya-sphūrtir eva tathā tathā bhāvenāvirbhāve nibandhanaṃ bhavati |
[100] tad evaṃ sthite sarvataḥ samudbuddha-śuddha-pitrādi-bhāva-vicitrāṇāṃ vraja-nṛpati-prabhṛtīnāṃ bhṛti-bhuk-paryantānāṃ vraja-janānāṃ yeṣām adhimadhyaṃ prati-dviparārdhaṃ pratikalpam āvirbhavati, vṛddhi-jīvikānām iva teṣām eva prema-sañcaya-paryudañcana-prapañcam añcaṃs tad-vṛddher aparicchedyatābuddhyā pratidātum adhyavasāyaṃ muñcan sadā putrāditayā sa eṣa virājate, nānye tu tatra kila tilam apy avakāśa-kālaṃ labhante |
[101] etad evoktaṃ brahmaṇā eṣāṃ ghoṣa-nivāsinām uta bhavān kiṃ deva rāteti naḥ [BhP 10.14.35] ity ādinā | etad eva ca śrī-nārāyaṇa-devena samādiṣṭaṃ - yo' sāv atasī-kusuma-suṣamaḥ sukumāraḥ kumāraḥ ity ādinā | tataś ca -
tasmān nandātmajo 'yaṃ te nārāyaṇa-samo guṇaiḥ |
śriyā kīrtyānubhāvena gopāyasva samāhitaḥ ||[BhP 10.8.19]
iti garga-vacanānusāreṇedam utprekṣyāmahe - etad-rūpa-svaputra-mātra-paryāpta-sarva-svārthena śrīmad-vraja-mahendreṇa mahīyamānasya yasya mahābhagavato yā yogamāyākhyā durghaṭa-ghañanī svarūpa-śaktiḥ śāstreṇa vaktīkriyate | tena kila dattā sā tvat-putre śrī-kṛṣṇa eva paryavasyati sma | sā ceha svajana-sneha-nikṣipta-cittasya yadyapy asya tat-putrasya prāyo' vadhānaṃ na prāpnoti | tathāpi tasmād anyasmāc ca parokṣam anukṣaṇam anugatiṃ līlā-sahāyakaṃ ca prapañcati | yathā ca yogamāyā tathā tad-anugatā māyādayo' pīti | yadyapy evaṃ tathāpi tvat-prabhu-pratta-śaktim enaṃ tvam eva nija-śrī-prabhṛti-śaktibhir gopāyasveti gargo vyañjitavān | tad evaṃ sati bahūni santi nāmāni rūpāṇi ca sutasya te [BhP 10.8.15] ity api tad-uktir udriktīsyāt |yataḥ sva-snigdha-jana-bhajana-rasāveśitāveśatayā
sadā virājamānasya śrīmad-vraja-rājātmajasya khalv asya sva-snigdha-jana-bhāva-svabhāva-viśeṣa-vinodam anumodamānasya tad-bhāva-rūpānurūpaṃ rūpaṃ yadṛcchāvaśād ekadhānekadhā ca samīpator'samīpato' py āvirbhavati tirobhavati ca |
[102] tataḥ śrī-vasudeva-devakyor antar yac caturbhujam asya rūpaṃ sphurati, tad eva hi bahir āvirbhavati sma | phalena phala-kāraṇam anumīyate iti nyāyena | tenaiva ca nyāyena śrī-vrajeśvaryos tu paraṃ dvibhuja-mūrtitayā sphūrtir āsīt |
tataḥ prāg ayaṃ vasudevasya kvacij jātas tavātmajaḥ [BhP 10.8.14] iti dhṛta-tapo-vargasya gargasya vacanam anusṛtya parāmṛśyate | yadā nṛśaṃsa-kaṃsa-bhiyā svāvirbhūta-caturbhuja-rūpācchādana-pūrvaka-dvibhuja-rūpāvirbhāvanāya śrī-devakīcchā jātā, tadā tasya yad apūrvaṃ dvibhuja-rūpaṃ pūrvaṃ māyayā saha śrī-yaśodāyāḥ svāntaram āyātaṃ, tad eva tatra sannidhānam avāpya caturbhujaṃ rūpam antarbhāvya svayam āvirbabhūva | yatra sākāratayā mātṛ-garbha-sthitāpi māyā nirākāratayā tūrdhva-gatyā tanvā tad-vāhanatām āgatā | gandavāha-śreṇī nīla-kamala-dalam iva tatra sarvālakṣitatayā tat prāpitavatī | yā khalu pūrvaṃ tad-ākarṣeṇa dharṣeṇa paraṃ mātaram api mohena mlāpitavatī |
[103] atha punas tena garbhasthenākāreṇa mātuḥ prasūti-bhramaṃ ca samprathayya bahir ātmanaṃ saṃvalayya prasūti-śayyām evādhiśayya sthitavatī | yā khalu śrī-devakītaḥ śrī-rohiṇyāṃ saṅkarṣaṇa-saṅkramaṇe' pi tathā prakramate sma iti |
[104] atra ca snigdhakaṇṭhenāntaś cintitam - satyam evāha sma nūnaṃ athāham aṃśabhāgena [BhP 10.29] iti hi māyāṃ prati śrī-bhagavad-vākyam ādiṣṭā prabhuṇāṃśena kāryārthe sambhaviṣyati [BhP 10.1.25] iti ca devān prati brahma-vacanam | atra aṃśabhāgena caturbhuja-rūpeṇākāra-bhedeneti bhagavad-abhiprāyaḥ | kāryārthe tat-tan-mohanāya aṃśena sambhaviṣyati śrī-kṛṣṇasya dvibhuja-rūpeṇākāra-bhedena saha miliṣyati seti brahmaṇo' bhiprāyaḥ | tad evam eva hi vyākhyātam anyatra śrī-bhāgavata-tattvavidbhiḥ avatīrṇau jagaty-arthe svāṃśena bala-keśavau [BhP 10.38.32] ity atra svāṃśena mūrti-bhedeneti |
[105] api ca śrī-vrajeśvara-sambandha-nibandhanā yā kṛṣṇe yogamāyābhivyaktir uktā sā siddhāntato' pi siddhatām āsīdati | bhagavataḥ khalu priyajanecchām evānugacchati sarva-śakti-vyaktir na tu yadṛcchām iti |
[106] atha sarve sāścaryam ūcuḥ - bhavatu nāma tat tat | kintu tataḥ kim anantaraṃ jātam ?
[107] madhukaṇṭha uvāca - anantaraṃ tu caturbhujatāvirbhāvānurūpyataḥ pravyakta-yogamāyasya tasya prāg-upadeśataḥ śrī-vasudevaḥ sarvatra māyika-śāyikāyāṃ jātāyāṃ pūrva-deva-bhiyā dvibhujam atrakīyaṃ bālakam atrānīya tayā bālikayā vimilitavān | so' yaṃ tu teneśvaratā-pratyāyakena caturbhuja-rūpeṇopadeśena ca na tatra jātakatāṃ vyañjitavān iti putratāṃ sandehitavān | atra tu dvibhuja-rūpeṇa vacanādi-śakter vyakter abhāvena ca tām eva vyajya putratām eva nidehitavān | śrīmān ānakadundubhis tu tad idaṃ sarvaṃ nānusadadhau iti |
[108] snigdhakaṇṭha uvāca - nānusandadhātu nāma | tathāpi yāṃ tanayām atrakīyām apamāya svayam apanināya tasyāḥ pratidānasyāpi sad-bhāvābhāvāt katham iva nyaste' py asminn ātmīyatāṃ pratyapadyata ? āgamādāv api yasya nandanandana-nandātmaja-nandaja-nandatanaya-ballavīnandanādi-nāmāni tat-tad-abhīṣṭa-pradatayā nirdiṣṭānīti |
[109] punaḥ sa-hāsam āha sma - yasya nandanandana iti nāma viparītatayā paṭhatāpi krama-parītatayānubhūyate | tasmād evam apy asman-nṛpater eva pūrva-vyañjitaṃ samañjasaṃ sañjanam añjasā tasya labhyatvāyopapalabhyata iti |
[110] hasitvā punar uvāca - atha sa vraja-deva-sutasya vasudevasyāgamana-prakāras tu varṇyatām |
[111] madhukaṇṭha uvāca -
aṅghryor bandho vyadālīd aśayiṣata janā dvāra-rodhā vidīrṇāḥ
śeṣaś chatraṃ babhūva dyumaṇijani-nadī prāpya kedāra-bhāvam |
āgopādhīśa-gehaṃ vṛti-rahitam abhūd gokulaṃ kṛṣṇa-vāhaṃ
prāpya śrī-śūra-putraṃ yad iha tad akhilaṃ kasya kiṃ brūhi tat tu
[112] snigdhakaṇṭha uvāca - tad akhilaṃ goparājasya bhāgyam iti |
[113] tad evaṃ labdha-prathāyāṃ kathāyām -
tayor māyā-jāla-prathana-tulayā saṅkathanayā
hareḥ sā sā līlā nayanam iva yātā kila yadā |
tadā bāṣpa-stambhaa-pralaya-mukha-bhāvāḥ pratipadaṃ
babhūvur ye vā te kati kati ca varṇyā vrajasadām
[115] tataś ca taṃ ratna-nidhāyaṃ nidhāya gate śrī-vasudeve kāraṇābhāvāt pracalāyitatā-pracaya-dohaṃ maoham apahṛtya ca gatāyāṃ māyāyāṃ śrī-vraja-rāja-jāyā punaḥ sambhūtaṃ sutaṃ sākṣād eva dadarśa | yathā viṣṇu-purāṇe --
dadṛśe ca prabuddhā sā yaśodā jātam ātmajam |
nīlotpala-dala-śyāmaṃ tato' tyarthaṃ mudaṃ yayau ||[ViP 5.5.22] iti |
[117] yathā ca -
bālaṃ divyāti-divyāsita-maṇi-vapuṣaṃ candrajic candra-vaktraṃ
lokātītābja-netraṃ dyu-taru-nava-dalollaṅghi-śobhāṅghri-pāṇim |
kiñcic cañcat-karādi-mradima-madhurita-krandanād viśva-mohaṃ
paśyantī gopa-rājñī tanujam amanuta svaṃ tadā citra-kalpam
sāmrājyaṃ śyāma-bhāsāṃ nidhir api tad idaṃ rūpa-ratnākarāṇāṃ
bhāgyaṃ lāvaṇya-bhājāṃ vilasita-nigamas tat-tad-aṅgāvalīnām |
evaṃ mīmāṃsamānā vrajapati-dayitā yāvad āste sma tāvat
krandann om om itītthaṃ nava-śiśur asakau tad dhruvaṃ svīcakāra
dṛṣṭvā putram asau vrajeśa-gṛhiṇī sadyaḥ prajātaṃ sakhīr
āhūtā na śaśāka kartum api ced āstāṃ paraṃ ceṣṭitam |
asrair āvṛtam akṣi-kaṇṭham atha yat stabdhaṃ ca tasyā vapus
tasmin lālana-lālasā-vaśatayā cātmātmanā vyagritaḥ
kiṃ ca -
yadā māyā gatā tarhi vraje mohaṃ jahau janaḥ |
kadā yadā hy āvirāsīt tatra śrī-puruṣottamaḥ
tadā vyavahitānām apy eṣa prākāśayan manaḥ |
kumudvatīnāṃ sumano-gaṇaṃ vā śīta-dīdhitiḥ
sphurati sma paraṃ mātuḥ śayyāyāṃ na sa bālakaḥ |
snigdhānām api citteṣu svaccheṣu pratibimbavat
sphurati sma yadā bālas tāsāṃ vyavahito' pi saḥ |
taṃ drutaṃ tās tadā jagmuḥ sāraṅgyo vā ghanāgamam
rohiṇyādibhir etābhiḥ samam āloki bālakaḥ |
udayat-pūrṇa-candro vā cakorībhiḥ samantataḥ
stambhe' pi smera-netrābhyāṃ paśyantīṃ sutam eva tām |
pratikāryāṃ vicāryāmūḥ paryālocanta taṃ tataḥ
tā etā manasā dṛśā kalitam apy atrāsitaṃ bālakaṃ
sandehāspadatām anaiṣur asakṛd yat tat tu yogyaṃ matam |
yad vastu prathitaṃ sudurlabhatayā tad daivato labhyatāṃ
kintv etat prathamaṃ pratīti-padavīṃ nātmany alaṃ yacchati
tad yathā -
navyendīvaram-mālyam asti kim idaṃ kiṃ śakra-nīlaṃ mahat
kiṃ vaidūryam aho tad etad atulaṃ jñātuṃ na yac chakyate |
paśyāmaḥ kila bālakasya tu tanuṃ sarvendriyāṇāṃ kṛtiṃ
rundhānā khalu yā tanoti nayana-dvandvasya nirdvandvatām
[118] tatra ca - nirmitaṃ kila mṛgamada-saurabha-tamāla-dala-sāreṇa, abhyaktaṃ kila nikhila-vilambaka-lāvaṇyena, udvartitaṃ kila nija-deha-tejasā, snātaṃ kila nija-mukha-niryat-kānti-sudhayā, anuliptaṃ kila jananī-dṛṣṭi-karpūra-labdha-saṃghṛṣṭi-bhadra-śriyā, bhūṣitaṃ kila sahaja-śubhatā-rūṣita-nijākāreṇa iti sadyo-jātaṃ tad apatyaṃ vitarkya mithaḥ-kṛta-samāgamāḥ sarvāḥ punas taṃ bālaṃ labdha-tamāla-patra-bhoga-mṛga-bheda-mṛgamada-sāra-paṅkam iva komalāṅgam, nija-kara-cūrṇitatama iva cūrṇa-kuntalam, vahan-mukha-vidhu-bimbam īkṣayantaṃ sarva-manāṃsy ākraṣṭum iva karau muṣṭīkurvantaṃ, taraṇijā-nijāguru-taraṅgam iva kara-caraṇa-kamalaṃ cālayantaṃ vilokayāmāsuḥ |
[119] tad evaṃ vilokya ca -
sarvās tāḥ kalakalam eva moda-yuktāḥ
kurvatyaḥ param avidur na tatra kṛtyam |
ekā tu drutam atha suṣṭhu-dhīra-cittā
taṃ kampre kara-yugale dadhaty apaśyat
[120] tataś ca pum-apatya-cihnam ahnāyāvagatya tāsāṃ pratyekam api samīhitam | yathā -
aho śirasi dhāraye nayanayor muhuḥ sparśaye
hṛdi pracuram arpaye hṛdaya-madhyamāveśaye |
idaṃ vividha-bhāvanaṃ bhṛśam atītya vīcikṣiṣā
balād vara-dṛśāṃ dṛśāṃ viṣayatām anaiṣīd amum
tatra ca -
muhur aho tanayaṃ nayanaṃ gataṃ
pramadataḥ praṇayanty api nātṛpat |
ghana-rucir jananī-stana-yugmajām
amṛta-vṛṣṭim adhād api dṛṣṭijām
[121] tataś cātyarvāg arha-śiśu-snapanādi-parvānusandhānataḥ sarvāsāṃ sāvadhānatā-vidhāne jāte -
rohiṇyājñām anu pati-suta-śreyasī vṛddha-viprā
vṛttaṃ vijñāpayitum atulānandam eti sma nandam |
vaktrollāsāt palita-valanād ambarāc chubhra-dhāmā
dhāmnāṃ hāsa-prathiti-tulitā yā javān nirjagāma
[122] atha tad etat-paryante vṛtte vṛtte, jāta-tat-tad-bhāva-sampadaḥ sabhāsadaḥ pratikṛtāñjalitayā sthitayor madhukaṇṭha-snighdakaṇṭhayor madhukaṇṭhaḥ prāha sma -
vrajendra so' yaṃ putras te sadaḥ-sādbhuta-sampadaḥ |
janma-mātrāj jana-śreṇyā nandana-śreṇi-janmadaḥ
Original text: Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Edition: Puridasa (1947). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0