Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.2

[mandākrāntā]
iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu
śrī-goloka-rūpa-nirūpaṇaṃ nāma
prathamaṃ pūraṇam
||1||
(2)
atha dvitīyaṃ pūraṇam
śrī-rādhā-kṛṣṇābhyāṃ namaḥ |||
[1] atha kathā-prathanāya grathanam idam ārabhyate | [2] svabhajana-lasan-mānasa-san-mānada-janmādi-līlā-bhavyāya bhuvy āvirbhāvitasya tasya nija-vraja-loka-cakrasya dantavakraṃ hatavatā śrī-bhagavatā tatra vigata-sarva-śoke goloke punar api saṃśleṣaḥ sādhita iti campū-dvayasya pratisampūrti-vakṣyamāṇa-sapramāṇa-kathā-lakṣyatayā viviktam eva vyaktīkariṣyate |
siddhe tatra tu saṃśleṣe kutrāpi rātriviśeṣe śeṣe golokādvandva-mahendra-dvāri hāri dundubhi-dvandvam unnanāda | nāda-viśeṣa-miṣeṇānandam evedam ujjagāreti matvā, loko' py ujjajāgāra | na ca sa eva kevalaḥ, kintu kṛṣṇāvaloka-tṛṣṇayā saha, yathā kamala-samūhaḥ parimala-dhārayā | atha nija-nija-vṛndinaḥ sūta-māgadha-vandinaḥ śrīman-nanda-rāja-pura-virājamāna-bṛṃhita-siṃha-dvāri sarvordhvaṃ vindamānāṃ candra-śālikām adhiruhya, nūtanāni pūtanādi-dantavakrānta-durbuddhi-śakrāri-cakra-vadha-sambaddhāni virudādi-cchandāṃsi svacchandatayā naṭanta ivāparyantaṃ paṭhantaḥ samantād eva jana-sandoham ānanda-dohaṃ lambhayāmāsuḥ | sānurāga-rāgāvali-vibhāga-laṅgima-saṅgīta-saṅgi-tal-līlā-kathākulam apy ākalayāmāsuḥ
|
[3] tadā muhur api harer avadāna-gānato labdha-toṣa-poṣā ghoṣādhipati-dampati-mukhāḥ parama-sukhād atiśasta-vastrālaṅkāra-bhāraṃ tebhyaḥ svayam īhayā vihāpayāmāsuḥ | kintu śravaṇe' pi tṛptir na kptim avāpa, kathaṃ vā tatrāvaśyam eva vaśanīyā sātiḥ sātim āsīdatu? tad anu ca samudbhūta-prema-rasa-rāśir vraja-vāri-rāśiḥ svayam eva nija-nija-hṛdayaṅgama-vraja-maṅgala-śyāmalāṅga-saṅgāna-taraṅga-saṅgha-saṅgitayā viśva-vismaya-kāritāṃ saṅgatavān | tatra ca, gīyamānatayā sannidhīyamānasya tadīya-yaśasaś candramasaḥ samatām anumimīmahe |
[4] yadā tu śrīla-gopāla-līlā-gāna-grahilā mahilā gātum ārabdhās tadā sarva eva satṛṣṇās tūṣṇīm āsan, kṛṣṇa-muralī-kākalīm anu kokilā iva | yad eva gānaṃ vaidagdhī-digdha-kaṅkanādi-jhaṅkārālaṅkṛta-manthāna-nirghoṣaḥ svara-tālādi-dānam iva kurvāṇaḥ sva-poṣaṃ pupoṣa |
[5] tad evaṃ sati, sarvataḥ-sāreṇa sapramāṇa-varṇayitavyānusāreṇāpagatāpara-pati-bhramāḥ sarvā eva vraja-ramā māravāṇa-dalita-marmāṇas tad-eka-sevā-
dharmyeṣu nija-nija-harmyeṣu samam eva labdhāgamanaṃ tam ekam eva ramaṇaṃ ramaṇatāṃ gamayamānā na virāmam icchantīti sakhībhir eva prābhātikarāgamaya-gāna-narmaṇā tasmād uparamayāmāsire |
[6] tac ca na sahasā, kintu kramaśaḥ | tathā hi,
bāhū viślathitau ślathīkṛtam uro vaktraṃ daracyāvitaṃ,
talpād utthitam ekadā vinimayenālambya yatnān muhuḥ |
yābhyāṃ sparśasukhāgraho' pi damitas tābhyāṃ haripreyasī
vyaktibhyāṃ bata soḍham atra sahasākraṣṭuṃ na dṛṣṭiṃ mithaḥ

[śārdūlavikrīḍitā]
[7] hanta, tāsu ca sarvādhikā yā tu rādhikā, sā khalu tad-ārambha-sambhavād eva prāyaḥ sarvadā mūrcchām ṛcchati | yatra ca,
"pūrvānurāga-galitāṃ mama lambhane' pi
lokāpavāda-dalitām atha mad-viyuktau |
dāvānala-jvalita-jāti-vanī-sadṛkṣām
etāṃ kathaṃ katham ahaṃ bata sāntvayāmi?"

[vasantatilakā]
iti sadā bhāvayantaṃ, samprati cātivyagrībhavantaṃ vraja-yuvarājaṃ prati samāśvāsanayā viśvāsanayā ca tāṃ vyavahitāṃ kurvāṇāḥ, prāṇa-tulyāḥ paramālyas tadīya-tāmbūlodgārādi-saṃvalanayā cetanām ālambayanti; samantād api sāntvitām atha pṛcchanti ca, "hanta, keyaṃ tava rītiḥ?" iti |
[8] sā punaḥ sāsram āśrāvayati,
"na mūrkha-dhīr asmi na vā durāgrahā
śarīra-bhogeṣu na vātilālasā |
kintu vrajādhīśa-sutasya te guṇā
balād apasmāra-daśāṃ nayanti mām

[vaṃśasthavilā]
[9] "kiṃ kurmahe? yayā marma-pīḍayā kvacana ca śarma na labhāmahe vayam" iti |
[10] atha punar vyākulī-bhavantī sā śubhra-dantī rasāntareṇa tābhiḥ sāntvitī-kriyate | tad-dine tu tad idam ācacakṣe: "aśeṣa-maṅgala-saṅgatācaraṇānāṃ śrī-vrajeśa-gṛhiṇī-caraṇānām ādeśa-praveśa āsīt, æhanta, sarvā evārvācīna-vayasaḥ samāgatāḥ, mat-prāṇādhikā rādhikā katham adhunāpi nāgatā?' iti |" tad evam avadhāritavatī śrī-rādhāpi sāvadhānī-bhavantī, śīghram eva prātar aucitīṃ vidhāya, sarvābhir evopaśāya-viśāya-valitābhiḥ kalyam ākalya militābhir lalitā-viśākhādi-sakhibhiḥ sārdhaṃ śrī-vrajādhīśvaryā dhāma jagāma | gatvā ca, parama-kānta-sva-kānti-kandalībhir antima-gatābhīra-kāntāḥ samantād apy antar-bahir api devayāmāsa | [11] yatra tāsāṃ nirnimeṣatā ca jātā | sambhāvanāvatī bhāvanā ceyaṃ,
"adhi-vidhu nīlāmbuja-yugam api tila-puṣpaṃ sabandhūkam |
yasyāṃ kanaka-latāyāṃ seyaṃ kṛṣṇāṅganā citram

[upagīti]
[12] atha bhakti-tṛṣṇaṅ-manāḥ kṛṣṇa-jananīm anu mānanīyatayā nijam ānanam avanīm avanīya nanāma | sā ca tāṃ saha-sabhyānandam abhyanandat | tatra ca,
asau caraṇayor natā śirasi hastam ādhatta sāpy
asau bhuvi tathā sthitā kacam ajighrad utthāpya sā |
asau kucita-vigrahā bhuja-tale nidhāyātha sā
sa-bāṣpakam udaikṣata dvayam aho dvayoh kiṃ bruve?

[pṛthvī]
[13] tad evam api rohiṇī-prabhṛtīnām ādarāya bhṛta-nibhṛta-saṅkocām ālocayantī rājñī tām anujajñe, "putri, vandasva vandana-yogyāḥ" iti | sā ca ramya-guṇā puru-nipuṇā bhakti-pūrataḥ sarvā eva gurūr avanamya dūra-deśa eva niveśaṃ vinata-vaktram āsasāda |
[14] atha lalitādis tad-āli-pālir api tāsu guru-vanitāsu tadvad eva kṛta-varivasyā tasyā eva sadeśam upaviveśa | [15] tataś ca śrī-rāma-prasūḥ spaṣṭam ācaṣṭa, "vrajeśvari, sarva-sukha-rohiṇī rohiṇī-tārādya vidyate | tad ādiśyatām: iyaṃ sad-bhāva-dhūta-sarva-diśya-vadhū-naipuṇyā, pākādi-sādguṇyāya pūrvam eva somābhānulomatayā yā rasavatīṃ pratītāḥ samam anyā dhanyā maṅgalādyā maṅgalārāma-rāmānuja-rāmās, tathā yāḥ parāpara-nāmānaḥ kalyāṇārāma-rāma-rāmāḥ samantād apy amūr amūm evānuvartantām | lalitādyāḥ punar asyāḥ kāya-nikāya-rūpā eveti, na sāhāyakāyāsmābhir niyojanīyāḥ |"
[16] atha tayāpi tathādiṣṭā śiṣṭāṅganā-gaṇa-gaṇeya-guṇā śiro namayitvā sakhīṣu tirobhūya tat-kālam eva cacāla |
[17] atha prasaṅgam anyam api saṅgataṃ prathayāmaḥ | [18] atha dhṛta-praṇaya-naya-sārā vayasā mahasā sahasā ca kṛta-savayasaḥ sabhānukārāḥ, svakula-paramparā-gata-paricāraka-śūdrābhīra-kumārāḥ svāvasara-visara-prāptāvasaratayā prātar eva mohanāgāra-dvāra-sāram āvrajantaḥ samaṃ virājante sma |
[19] tataś ca snānīyādi-ramya-karais taiḥ kiṅkarair anugamyatayā sa tu vara-kiśora-vayā nikhila-trātā rāma-bhrātā prātar-ācārā-caraṇāya sadeśam upaveśa-pradeśaṃ pūrvam eva viveśa |
[20] tatra ca narma-maya-śarmada-praṇayā vaiśyābhīra-tanayāḥ sakhāyaḥ subalādayaḥ samam eva samagaṃsata | taiḥ saṅgataiḥ saha tu vilamba-kathantā-kathāvalambena mithaḥ parihāsa-vilāsa-kautukī varāsanam adhyāsāmāsa | te sarve premṇā paricaryāyāṃ param āścarya-caryāḥ, yataḥ-
ādeyādhārādi-bhāvena bhedāt
prāṇā bhinnāḥ prāṇinaḥ santi bhinnāḥ |
ye kṛṣṇādyāḥ snigdhatā-śarma-bhājaḥ
prāṇā jñeyās te mithaḥ prāṇinaś ca

[śālinī]
[21] prabhāte ca prabhāte, tādṛśānām madhye tādṛśasya tasya tu,
śrīmad-vaktra-karāṅghri-dhāvana-kalā tailādibhir mardanaṃ
snānaṃ gātra-mṛjāṃśuka-dvaya-dhṛtiḥ sācāma-puṇḍra-kriyā |
prātar dharmaga-karma divya-vasanaṃ ratnāvalī-maṇḍanaṃ
vaṃśī-śṛṅga-śikhaṇḍa-daṇḍa-kalanā mac-cittam ākarṣati

[śārdūla]
[22] teṣu ca keṣucid aṅga-sevakeṣu viśeṣaḥ śeṣa-vacasām api śeṣasya viṣayāyate | yataḥ,
saurabhyaṃ śirasaḥ padāmbujayugaṃ bāhuprasārādikaṃ
labdhvā-śleṣaviśeṣatāṃ dadhati ye kṛṣṇasya tṛṣṇānvitāḥ |
vātsalye pariṣevaṇe sakhipade kānta-sthitāv apy amī
saukhyaṃ yat tad aśeṣam eva dadhate premṇā tadabhyaṅginaḥ

[śārdūla]
[23] atha tasmāt taiḥ parivītaḥ pīta-vasanaḥ svāṅgana-praveśam aṅgīkurvan sadeśa-samavayaskābhiḥ samaṃ, jananyā jīva-nyāsa iva pratimayā labhyate sma | tatra ca,
"āgacchaj jayatād aho madhuratā nirmañchanadravyatāṃ
gaccheyaṃ, mama dṛgdvayasya bhavatād atrātipakṣmāsthitiḥ |"
itthaṃ kañjavilocanasya kalayann ākasmikīm āgatiṃ
citraṃ citrajanaḥ sadā bhajati ced āsāṃ tu kiṃ tad bruve?

[śārdūla]
[24] atha guravaś ca tā rajanijanitatadvirahajvālākalitasnehapūravaśatayā muhur agurutām āsādyānavadyāmodam āviṣkurvatyaḥ pūrvadiṅmukhamahā-mandirālindād avateruḥ | tatra pūrvaṃ mātā vatsam iva mātā vatsaṃ militavatī, yatra rohiṇy api rohiṇīvad ūhāñcakre lokacakreṇa | [25] śrī-govindaś ca dvayor api tayoḥ padāravindaṃ kramād vanditvā nanditvā, mānyānām anyāsām api yathānyāyaṃ mānam unnamayāmāsa |
[26] tadaiva ca śrīnīlāmbaram anu samāgatikarāḥ sahacarāḥ śrīdāma-sudāmādayaḥ śrīharisahavihārivitatayas, tathā sarvavidyāpaṭavaḥ purohita-baṭavas, tathā kāścid anyās tatprasūsamānamānanīya-tanmānanīyādi-varāṅganāsu gaṇyās, tathā sarvasukhadohāḥ svasṛsvasrīyādisnigdha-sambandhinīsandohās tatpradeśaṃ viśanti sma | [27] vāraṃ vāraṃ pratyekam utthānādyabhāvārthaṃ tathaiva hi sarvair maryādā paryāpitāsti |
[28] atha khalu siddhānāṃ pariṣadi yogamāyeti prasiddhā bhakti-siddhānta-sad-bhāva-rate śrīmad-bhāgavate ca yoga-māyām upāśritaḥ ity ādinā bhagaval-līlādhikāritayā siddhā svarūpa-śaktiḥ svābhivyaktim antareṇa rūpāntareṇa tāpasīti vyavasīyate, yasyāḥ paurṇamāsīti nāma-vyāhāra-vyavahāra āsīt | tasyām āgatāyām agarveṇa sarve' pi sa-sambhramam abhramaṃ namaḥ samam akurvata | tayā cānandād āśīrbhiḥ sphuṭam abhyanandiṣata |
[29] atha yaś ca sarva-vidyā-niṣṇātas tasyāḥ snātakaḥ śrī-kṛṣṇasya rahasya-narmāṇi baddha-tṛṣṇatayā tad-vayasyatāṃ vaśyatām āninye, yaś cāvidūṣaṇa-bhāva-rūṣita eva devarṣi-prakṛtitayā tasya kautuka-kṛte vidūṣakatām api vibhūṣayati sma, sa khalu madhumaṅgala-nāmā narmaṇā marma-sparśi-kutuka-racanair āśīr-vacanaiḥ sarvān amandam ānandayāmāsa, nidhim iva hari-sannidhiṃ cānañca |
[30] tataś ca parasparaṃ kara-baddha-karau sitāsita-kumāra-varau mātṛbhyām
ubhayataḥ pṛṣṭhataḥ pradatta-hastau smita-vaśaṃvada-vadana-śastau mandaṃ mandaṃ tad evāmandam alindam avindatām | [31] suvarṇa-svarṇa-kirmīrita-prayatna-nirmita-pṛthu-ratna-pīṭham abhi pṛthak pṛthaṅ niviṣṭavantau sudhā-vṛṣṭim iva ca sarveṣūpaviṣṭeṣu dṛṣṭiṃ sṛṣṭavantau |
[32] atha pratimāsyā seyam āsyā janma-tārā-gamana-mayīti śrī-yaśodā-yaśo-dātus tasya tadā tad-ācāryāṇām arbhakā darbhakāgrīya-nīrābhiṣekaṃ vivekātirekavantaḥ śantama-mantra-pravacana-sacanayā racayāmāsuḥ | tataś ca,
mantrā gītāni vādyāny api ca jaya-ravāḥ kṛṣṇa-śobhās tadīya-
preyo-vargāti-citra-praṇaya-vilasitānīti parvaṇy amuṣmin |
pratyekaṃ tat tad ekībhavanam api tadā prāpa rucyatvam uccaiḥ
śṛṅgārādyo raso vā kavi-kṛtir athavā ṣāḍavo vāpi yadvat

[srāgdharā]
tasmin nīrāja-nirmañchana-bhavika-padārthāli-saṃsparśanānām
ājyādarśādi-darśa-dvija-nija-janatārcādikānāṃ śubhānām |
kṛṣṇo gotrādir āsīt pravara-vara-daśāṃ tāni jagmuḥ samantād
yebhyo' nye ca prathante śubha-śata-nivahasyānvayāḥ sarva-loke

[srāgdharā]
brāhmaṇyas tv adhikacam acyutasya dūrvā
pūrvāṇi nyadhiṣata tatra maṅgalāni |
yady āśīrvacanam ihārurodha bāṣpaḥ
kalyāṇaṃ bata bhavatān manorathasya

[praharṣiṇī]
dṛgambhaḥ-stambha-ruddhāpi kurvatī tilakaṃ prasūḥ |
kuryāt kiṃ yadi sāhāyyaṃ nākariṣyata rohiṇī?

[anuṣṭubh]
mātuḥ pitus tasya ca tatra mātṛ-
bhāvānvitā-bhrātṛ-vadhū-svasṝṇām |
upāyanaṃ puṇḍram itīyatī gīr
āsīt tadīyārtha-caye mitir na

[upajāti]
[33] atha prācī-gata-dvitīya-prakoṣṭhād āgamya ramya-kumāraḥ kaścid ācaṣṭa, yaḥ khalv etad-artham eva pūrvaṃ visṛṣṭaḥ | "śrīman vraja-rāja-kumāra, śrīmad-vraja-rāja-sabhāyāṃ sarva eva parvaṇīha saṃvalitā vartante, kintu bhavad-yātrā-dvāra-mātrāvalokinaḥ | yāni ca sarvārādhana-dhanāni śrīmad-vraja-rāja-caraṇa-rājīva-parisarāya sajjitāni bhavad-visarjitāni tāmbūla-dukūlādīni, tāni cādhunāpi mūrdhānaṃ dhunānā nopayuñjate sma |"
[34] atha so' pi tad avadhārayann eva, tad evāvadhārayan mātaram anu kātara iva niṣkramaṇa-klama-samanujñā-yācanam anusandhāya, praṇāmādinā paurṇamāsīm uṭaja-gṛhāya vihāya, śrī-rāmam agre vidhāya, śrīdāmādīn parito nidhāya, paścimāgrima-prema-dolāyamāna-svāntas tato niṣkrāntaḥ; sahasā mahasā vṛtaḥ sabhyālibhir abhyālokayāñcakre |
[35] atha sodita-meghāś cātakā iva, labdha-candrāś cakorā iva, saṅgata-jalā jala-janmāna iva, samunmīlita-prāṇā dehā iva, sarve' py ānanda-garveṇa vandi-vṛndādi-kalita-kolāhalena ca samam eva samuttasthuḥ | [36] kintūtkalikā-kalita-manaso' pi sva-sva-maryādayāparyāpitā iva labdha-stambhārambhās tatra tatra kevalaṃ sthitavantaḥ | yuktam eva ca tat proktaṃ, yatas tasmin khalv asmākaṃ śrī-nanda-vraja-rāja-grāme tat-tat-prema-viśeṣa-rīti-nītir eva grāmaṇīr iva vartate | [37] tathā hi, kadācit kasyacit kañcit prati vacanam,
"tau śubhra-dyuti-nīrada-dyuti-harāv indrāśma-hema-prabhā
hṛd-vastrau sita-kañja-nīla-kamala-śrī-cori-cārv-ānanau |
cañcat-khañjana-gañjanākṣi-yugalau dantīndrajid-vikramau
tān astambhayatāṃ janān yad akhilāṃs tan mitra citraṃ na hi

[śārdūla]
[38] yadā ca dakṣiṇe sarvānarvācīna-māhātmya-guravo guravo babhūvuḥ; te ca sarve pūrva-pūrvataḥ pūrvajā eva tasthuḥ | yatra purohitāḥ svayam anargham arghyaṃ dadhānāḥ sarvataḥ pūrve bhavantaḥ sva-nāma-niruktim iva vyaktīkurvanti sma, "puro dhīyante" iti | tad etad api yuktaṃ, śleṣeṇa ca prathamato hitās ta eva hi bhaṇyante |
[39] atha tādṛśa-nija-kula-candra-premānandāmṛta-tundilitatayā kila śrīmad-upanandābhinanda-nanda-sananda-nandanādi-nāmānaḥ prabala-nandana-sneha-madhura-dhāmānas, tān anu ca premṇā samyag-bandhutā-bandhinaḥ sambandhinaḥ parāpara-nāmānas tan-milanam anusandhāya sthitāḥ |
[40] atha vāme' pi tathaivālaghu-premṇā laghūbhavanto laghavaḥ samavatasthire | [41] sarve caite yathā-pūrvaṃ yathā-yathaṃ sarva-cittārāmeṇa rāmeṇa saha hāriṇā hariṇā militāḥ samunmīlita-bhāvā babhūvuḥ, candramasaṃ vindamānāḥ kumuda-sandohā iva |
[42] tataś ca kṣaṇa-katipayād akṣīṇānanda-vṛndārpita-satvara-visṛtvara-mohād unmagneṣu teṣu tadīya-śrīman-mukha-nirīkṣaṇa-lagneṣu śrīmān vraja-rājas taṃ vyājahāra, "tāta, tavādya vidyate sarva-sampan-mayī janma-tārā | tasmād vraja-dhāma svayam ā madhyāhnam adhyāsitavyam | go-sambhālana-pālanāya punaḥ prātar eva mayā samayāsthitā yuktā niyuktāḥ santi | svayam atha prathama upaviśya dṛśyatāṃ svajana-vrajaḥ" iti |
[43] atha so' py avācīnatā-samīcīna-śiraskatayā rājñāṃ tām ājñāṃ mālām iva śirasi nidhāya, śrī-rāma-mukha-tāmarasam avadhāya, svajana-vraja-sahitatayā sahitam adhiruhya catuṣka-deśa-gataṃ puṣkalam upaveśa-veśma valita-smitaṃ tārā-patir iva pūrva-parvatam adhyāsitavān | viprādi-sampradānatayā yathā-yathaṃ gavādikam api sātavān | tataś ca tasminn upaviśya, punas tāmbulādi-saṃvibhāga-sukha-saṃvalanayā sambandhibhir mitho narma-saṃvāda-sambandhi-sandhi-kutūhalaṃ kalayāmāsa |
[44] muhūrtād atha kaścid antaḥ-pura-sāraḥ kumāraḥ samāgamya sāmyenopaviṣṭayor jyāyaḥ-kaniṣṭhayoḥ sambandhi-nivahārādhanāya dhṛta-tṛṣṇayoḥ śrī-rāma-kṛṣṇayoḥ karṇābhyarṇaṃ lagitavān, tābhyām anumataḥ punas tad-rūpa-taś citrībhavituḥ śrīmad-vraja-dharitrīśituḥ | tena ca "adya śrīvatsa-vatsa-prasāda-labdhasya vatsasya śubha-sampan-maya-janma-rkṣam" iti vinaya-sandhena kevalenāñjali-bandhena vyañjanayā bhojanāya yācitāḥ santo' ti-santoṣād vyativīkṣya yugapad utthitavantas te prasthitavantaś cāntaḥ-puram |
[45] athāgrataḥ-sareṇa tena sukumāreṇa kumāreṇa prāṅgaṇataḥ pratiruddha-saṅgamanāsu śuddhānta-saṅgatāṅganāsu praviṣṭās te kaṃsajid-iṣṭā gṛhādi-śobhekṣaṇa-spṛhātaḥ kṣaṇam āviṣṭāḥ, kramaśo bhojanālayāya kalayām-babhūvuḥ |
[46] rāma-kṛṣṇau tu gavālokana-satṛṣṇau tad-aṅgaṇa-saṅgata-merv-ākāra-mahāgāram āruhya, mahī-mahita-māheyī-sthāneṣu pīyūṣa-vṛṣṭīr iva dṛṣṭīr vidhāya, vidheyair vidūra-deśān nideśayāmāsatuḥ, "bho bho gopa-gaṇāḥ, vartmanaḥ savyāpasavyayor eva pātavyā gavyāḥ" iti |
athāvatīrṇābhyām ābhyām abhyāgatair api,
aguruja-guru-dhūpaḥ śubhratā ratna-pīṭhā-
vali-mad-aśana-pātrāsaṅgi-bhṛṅgāra-saṅghaḥ |
niyata-saciva-lokaḥ sādara-prema cāsīd
iti diśi diśi dharmyaṃ bhoga-harmyaṃ vyaloki

[mālinī]
"aṅghri-kṣālana-mārjane iha bhavān jīyād" iti prārthanā,
samyag vījanam antarā pramadasūhāsa-prasū-sūktayaḥ |
rucyānāṃ pariveṣaṇaṃ muraripor dṛṣṭi-prasādāmṛtaṃ
yatraivaṃ suhṛdāṃ sabhojana-vidhiḥ sūte na kiṃ vā sukham?

[śārdūla]
[47] tatrānupayukta-yukta-bhoktṝṇāṃ viprāṇāṃ paṅktir ekatra, sagdhi-digdhānām asandigdha-snigdhānāṃ vaiśya-vaṃśyānām anyatra | tatra tatra ca vṛddha-madhyama-nava-yauvanānāṃ pṛthak pṛthag iti viyutāv api, mitho yathāsvaṃ parihāsa-vilāsena saṃyutir iva vīkṣyate sma | na ca kevalena tena, tad-avalocana-samunmīlita-locana-rocana-vilāsālāpa-līlā-rasa-vāridher vrajendra-kula-sudhā-nidher asakṛd anubhava-yaugapadyena ca |
[48] yatra ca sa eva sarva-rasa-satram amatram ekam āsīt | tatra ca,
parasparasya sphuṭa-hāsa-vārtāṃ
sañcārayantaḥ parito harau ca |
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ pariveṣakā ye
te saptamasyāpi babhūvur atra

[upajāti 11]
[49] yatra parihāsa-bījaṃ ca pṛthag-dig-deśa-loka-prasiddhānām atraiva cānyathā-siddhānāṃ temanādīnāṃ nāma nāmnātuṃ śakyate, nāmāntareṇa vāmnāyate, sad-āmnāya-janmabhir api bandhu-sambandhibhir ity ādi lakṣaṇaṃ lakṣyate |
[50] kiṃ ca, tatra madhumaṅgalaḥ kautukena kenacit prahitena nija-hitena śrīmad-vrajeśaṃ sandideśa, "rāja-vara, tad etad asmākaṃ brāhmaṇā nivedayanti: æśaukla-nāma-dheyaṃ prathamam eva janma tāvad asmādṛśāṃ bhṛśa-śarmaṇe cakpe | yad dvitīye sāvitrākhye janmani labdha-sva-kulaiśya-vaiśya-dvijatayā rājanyavad brāhmaṇa-bhojya-pakvānnair api bhavadbhir vidūra-vibhakta-paṅktāv eva niveśitā vayaṃ na pratīmaḥ, tatra kiṃ kiṃ pariveṣitam atra vā kim iti | tasmād goṣṭhādhipatinā sva-dṛṣṭi-niṣṭaṅkitī-kṛtāny asmat-kṛte punaḥ prathamataḥ sarvāṇy eva temanāni pariveṣyantām | yāny eva vārṣabhānavy-ādi-sva-hasta-prayastatayā paktāni parama-śastāny uttara-tāpany-anusāreṇa pūrvaṃ durvāsasāpi krodha-durvāsanāṃ nirvāsayatā prasādam api
bhāsayatā rasanayābhyastānīti nikhila-miṣṭatāviśiṣṭatayā kila vartmany eva pariveśakaiś coraṃ coram urvaritāni, parāṇy api dṛśaiva bhukta-pūrvāṇi santi, tāni ca bhuktvā vaiṣṇava-yajñāya śruti-smṛti-vihita-hita-pratīkāra-mayaṃ daikṣasam ākhyaṃ tṛtīyam api janma drutam urīkariṣyate' iti |"
[51] tad etad ākalayya kalitaṃ hāsa-kolāhalaṃ, gokula-kuleśvarī gṛhād avakalayantī svayam anala-pakva-tulitāni sūrya-pakvāni bahūny anupa-bhukta-carāṇi vihāpayāmāsa, yena bahulam eva sahāsa-kutūhalaṃ nikhilaḥ kalayām-babhūva |
[52] tad evam udara-pūraṇa-mātreṇa tṛptā, na tu tat-tad-bahula-rasa-pūra-kutūhalena, natarāṃ tat-tad-ānanda-mūlena sad-ānukūla-pīta-dukūlena prati-ruci-nava-navāyamānatā hi tatrāyatā, tathāpi balād iva parimala-ramaṇīyam ācamanīyaṃ dattam | gaty-antareṇāsamāpanīya-spṛhaṇīyatā hi tatra bṛhatī | tataś ca,
divya-tāmbūla-cārcikya
vastra-mālya-vibhūṣaṇaiḥ |
arcitā bandhavaḥ sarve
dakṣiṇābhiś ca bhūsurāḥ

[anuṣṭubh]
[53] lakṣitāyāṃ ca dakṣiṇāyāṃ, madhumaṅgalaḥ sa tu narma-śarmāmṛtam adugdha | "bho vraja-mahanīyāḥ, nāsyām akṣīṇāyām api dakṣiṇāyām īrṣayā vayaṃ vīkṣaṇīyāḥ | bhavatāṃ bhuñjānānām ekaika-vyañjana-mūlya-tulyatayāsmākaṃ samastāpi sā na prastāvayati |"
[54] tad evaṃ bahala-hāsa-kolāhala-kutūhale nivṛtte pitaram upetya sarva-sukha-pālaḥ śrīla-gopālaḥ śanaiḥ saniṃ praṇayan sa-vinayam ālalāpa, "arvāg eva sarvān ādāya sabhālaya-valayaṃ svayaṃ tatra-bhavantaḥ samayantu | vayaṃ tu śrī-rāma-dāma-sudāmādayaḥ samāgata-prāyāḥ |" tad evaṃ mātṛ-gṛham upetya tām apy uvāca, "mātar, mātṝṇāṃ sambhālanārtham anuyātṝṇ asmān anumanyasva |"
[55] mātā ca kṣarat-kṣīra-kula-kuca-mukulam ālalāpa, "āyuṣman, yuṣmad-eka-prāṇā vayaṃ, tasmān na vilambanīyam" iti |
[56] tataś ca tasyāḥ savayasaḥ pravayasaś ca sarvāḥ saṅghaśaḥ sāsram ūcuḥ, "vatsa, nāmnaiva tā mātaraḥ, eṣā tu tava mātaiva, tasmād asyāṃ kathaṃ na vilakṣaṇaṃ pakṣapātam āpātayasi?" sa ca nata-vadanaḥ sāsra-smita-vācam uvāca, "mātaraḥ, kiṃ kurmaḥ? tās tu paśu-jātayo na vivekam ekam api labhante, yato māṃ vinā tṛṇam api na tṛṇvanti |"
[57] mātovāca, "samyag āha vatsaḥ, yato dharma evāsmākaṃ marmabhedī babhūva, yeṣāṃ dhanāni tanayāś ca sadā vanāni nilayān kurvanti |"
[58] kṛṣṇaḥ sahāsam- āha sma, "mātar, atra vane na ko' pi trāsaḥ | sa tu samūlakāsaṃ kaṣitānāṃ keśiprabhṛtīnāṃ saṅgata eva gataḥ |"
[59] mātovāca, "tarhi kim ākarṇyate, yad adyāpi kiñcit teṣām auddhatyaṃ vidyate, pretānām api tattadākāratayā sadyaḥ pretatāṃ prāptānām iva |"
[60] kṛṣṇaḥ sahāsam- āha sma, "mātar, na te pretajātitām avāptāḥ | kintu, bhavaccaraṇareṇugaṇaguṇitabhūmim anu maraṇapratāpavargād apavargam eva gatāḥ | vayaṃ tu māyāmayatatpratikṛtiprapañcasañcayam añcantaḥ sukhasantānāya madhye madhye līlām adhyasyāmaḥ; yathā nilāyanaiḥ setubandhair markaṭotplavanādibhiḥ kauśalyeyalīlām |"
[61] tataś ca sarvāsu gata-sandehāsu snehātiśayāt kṛṣṇa-mātā savyena pāṇinā pṛṣṭham, apasavyena cibukaṃ spṛṣṭvā kṛṣṇajyeṣṭhaṃ prati sabāṣpam ācaṣṭa, "vatsa nīlāmbara, taveyam ambā mama samakṣaṃ bālyād eva tvayi nātīva vātsalyam ullāsayati, kintu svayam udāsīnavad āsīnā bhavati | tat khalu mama tāralyaṃ katham iva vairalyāya kalyatām? tasmād aham eva tvām upadiśāmi: pītāmbareṇa samam avilambam evālambanīyaṃ vrajavartma" iti |
[62] atha rāmānujaṃ hitavatī rohiṇy abhihitavatī, "tāta, yaśodāmāta, bālyād eva lālya-bhāvān mātur upadeśaṃ jātu na ca manyase | mama tu taṃ na matāntaram ātanoṣi | tataḥ sakṛd api mama nideśam asakṛd iva manyasva | mātur manas-tāpa-vistārān nistārāya nija-vadanāṃśu-sudhāṃ vistāraya tvaritam" iti |
[63] atha tāsāṃ caraṇa-pātācaraṇāya kṛta-rocane nirmala-kamala-locane sarvābhir anarvācīnābhiḥ saha gṛhaṃ hitvā tat-pāṇiṃ gṛhītvā prāṅgana-saṅgitāṃ gatāyāṃ gopa-pati-pati-vratāyāṃ, sarvataḥ śreyasyas tat-preyasyaḥ sagavākṣa-bhitti-bhittīkṛta-nija-vilokanā vilokayāmāsuḥ | tathā hi,
autsukyaṃ priya-mādhurī-madhu-madaṃ premātipāta-bhramaṃ
viśleṣāgama-bhītim apy anugatā lajjātiparyākulāḥ |
gocārāya vanāya gacchati harau tasyāṅganānāṃ gaṇāś
citrāṇīva nirīkṣya tasthur abhito dvitra-kṣaṇaṃ bhittiṣu

[śārdūla]
tatra sati,
acyutasya nayana-dvayam āsāṃ
tṛṣṇag apy atihriyā nimimīla |
asya mānasam amūr atigūḍhaṃ
paśyatīti milituṃ tad ivecchu

[rathoddhatā]
yadā ca tāsāṃ sphuraṇaṃ jagāma tan-
manas tad āśaṅkata tāsu rādhayā |
"aho gurūṇāṃ purato vikāritāṃ
labheya cet kiṃ kara-vaitarām" iti

[vaṃśasthavilā]
tatra mātṛ-gaṇataḥ krama-pūrvaṃ
prāpya yan baka-śamanaḥ samanujñām |
ambakāny aharata pratibimba-
vyājataḥ svatanugāny akhilānām

[rathoddhatā]
[64] athāmara-durlabha-cchatra-cāmara-paṭa-puṭa-tāmbūla-sampuṭādi-ghaṭita-karāḥ savayasaḥ karma-karāḥ śrī-rāma-dāmādibhiḥ saha gacchantaṃ tam anvagacchan |
atha tatabhāyāṃ parama-sabhāyāṃ
pitṛ-mukha-lokān sphurad-avalokān |
sukhayitu-kāmaḥ saha-sakhi-rāmaḥ
samadhura-veśaḥ sapadi viveśa

[kusumavicitrā]
tat-tad-vṛndaiḥ kṛta-pariveṣaḥ
kṣoṇī-pṛṣṭha-sthita-vidhur eṣaḥ |
kramato dṛṣṭi-bhramaṇābhreṣa-
sthiti-kṛtam akhilān api viśiśeṣa

[mātrāsamaka]
rahita-nimeṣa-prathitonmeṣa-
svaka-dṛk-preṣa-pracitānveṣaḥ |
abhavad aśeṣa-cchavi-saviśeṣa-
sva-tanu-śleṣaḥ śrī-harir eṣaḥ

[mātrāsamaka]
[65] tad evaṃ labdha-paramānanda-majjaneṣu sarva-sajjaneṣu kula-paramparā-varāvāryaḥ kaścana sūtācāryaḥ katicid ātmīyān parivārya peśala-veśau kāka-pakṣa-keśau kaucid bālakau purataḥ sandhārya tatra prāṭa, pāṭhayāmāsa ca tāv āśīrvāda-virudam | tau ca cātakānām antas-taḍitvantam iva sāgarāṇāṃ vāri-nidhim iva, dhana-cintācitānāṃ cintāmaṇim iva, jyotir-maṇḍalānāṃ vyoma-maṇḍalam iva, teṣām āśrayaṃ tam ekaṃ śrī-vraja-rāja-kumāram ālokayām āsatuḥ | tataś ca tau sa-parivāram eva taṃ pārāvāra-rahita-śobhāvāra-vārāṃ-nidhiṃ nidhyāya kṣaṇa-katipayam anudhyāya ca svajana-stambhita-patanārambhau mūrcchā-prāyam ṛcchataḥ sma | tad-upariṣṭād eva kathañcid viśiṣṭatām āviṣṭau sagadgadaṃ jagadatuḥ,
"jayāśeṣa-cintā-ratna-nīla-ratnākara vraja-dharaṇī-dhara! jaya dharaṇī-bhārāvatāra-vitīrṇa-dharaṇī-dhara-śeṣa-paryantāśeṣa-sukha-samāja vraja-yuvarāja! jaya nija-vaṃśāgra-vraja-kīrti-dhvaja-samāna-śubhra-dhāma śrī-balarāma! jaya jaya!" iti |
[66] punaś ca kamala-locanaṃ vilocantāv ūcatuḥ,
"rohiṇy-udyad-vidhuḥ pakṣa iva kṛṣṇaḥ sva-janmanaḥ |
so' yaṃ yaśodānandaḥ san yaśodānanda-nandanaḥ

[anuṣṭubh]
[67] punaś ca sāścaryam,
"yaśaḥ praśaṃsanti budhā mudhāgiraḥ
sarvatra śaśvad viśadaṃ bhaved iti |
aho, yaśodā yad asūta sā yaśas
tat kṛṣṇa-rūpaṃ purato vilokyatām"

[upajāti 12]
[68] tataḥ śrīmān vraja-rājaḥ supralāpaṃ lalāpa, "sarva-sūta-cūḍā-ratna, ratnacūḍa, kāv etau sukumārau kumārau?"
[69] ratnacūḍa uvāca, "sarva-sampad-virājamāna, śrīmad-vraja-rāja, mama bhāgineyau |"
[70] vrajarāja uvāca, "katamāyā bhaginyā bhāga-dheya-rūpāv etau?"
[71] ratnacūḍa uvāca, "asapatna-ratna-garbhā-pate! ratnavatyāḥ | sā caiṣā bhavad-apūrva-pūrva-puruṣa-puṇya-darśanāya kṛta-parāmarśā samāgatāsti | namaskaroti ceyam |"
[72] vrajarāja uvāca, "bhagini, bhāgadheyena vardhasva |"
[73] ratnacūḍa uvāca, "deva, mama bhaginī-patir apy ayaṃ sumati-nāmā |"
[74] vrajarājaḥ sasmitam uvāca, "bālye dṛṣṭo' yaṃ nātīva niṣṭaṅkituṃ śakyate |"
[75] taṃ ca satkṛtyovāca, "mānya, svayam agrataḥ samagram ehi" iti pṛṣṭavāṃś ca, "samprati bhavatāṃ kutra bhavanam?"
[76] sa uvāca, "rājavīra, nīradhitīra eva |"
[77] upananda uvāca, "tarhi dūrād abhyāgato' yam abhyāgataḥ |"
[78] atha vadana-sudhā-karāṃśu-sudhā-snapita-dṛgantaḥ smita-madhurādharāvṛta-kunda-koraka-dantaḥ śrī-kṛṣṇaḥ sa-tṛṣṇam iva pṛṣṭavān, "kiṃ-nāmānāv etau?"
[79] ratnacūḍa uvāca, "prāṇi-koṭi-nirmañchanīya-nakha-koṭe, madhukaṇṭha-snigdhakaṇṭha-nāmānau |"
[80] kṛṣṇa uvāca, "samāna-nāmānau dṛśyete |"
[81] ratnacūḍa uvāca, "sahajāv etau sahajāv eva |"
[82] upananda uvāca, "ratnacūḍa, kiṃ khalu bhavad-vidyām anavadyād adhītavantāv etau?"
[83] ratnacūḍa uvāca, "atha kim, ākasmikatayā vismāyakau guṇa-viśeṣāv apy anayoḥ staḥ |"
[84] upananda uvāca, "kau tau?"
[85] ratnacūḍa uvāca, "sarvajñatā tad-avitā kavitā ca |" iti | [86] tataś ca sarve sāścaryaṃ paśyanti sma |
[87] vrajarāja uvāca, "mānya sumate, kuta etat-prabhāva-bhāvitav etau?"
[88] sumatir uvāca, "viśva-pāvana, svaccha-kīrte, pṛcchyetām etāv eva |"
[89] vrajarāja uvāca, "āyuṣmantau, yuṣmad-vṛttenāsmākaṃ cittaṃ vismayam evāviveśa, tasmād apanīyatām ayam |"
tau ca sāñjali-vacasā vyānañjatuḥ, "śrī-goloka-loka-deva, śrī-guru-prasāda eva sarvatra durvāraṃ kāraṇam iti tatrabhavanta evānubhavanti |"
[90] vrajarāja uvāca, "ke khalv īdṛśa-mahā-mahimānas te?"
[91] atha tau punar ghaṭita-kara-puṭāv ūcatuḥ, "sugṛhīta-nāma-dheyā mad-vidha-bhāga-dheya-rūpāḥ sarva-sukha-varṣi-śrī-devarṣi-caraṇāḥ |"
[92] atha sarve' py ūcuḥ, "tarhi nāścaryam idam |"
[93] punaḥ tāv ūcatuḥ, "samprati ca yad-upadeśād vṛndāvana-deśam āgatā vayam | nūnaṃ yat-prasādād eva deva-varga-durgama-samadhigamasya bhavābhibhava-bhāvana-bhāvanasya tad etad bhavadīya-vaibhava-pradeśasya praveśe sadeśa-rūpatāṃ yātāḥ sma |" [94] punaś ca sarve sāścaryam idaṃ paśyanti sma |
[95] tataś ca śrī-kṛṣṇaś cintitavān, "āṃ āṃ, cirān mamāpy anayor āgamanaṃ sphuraṇa-mayam āsīt" iti |
[96] atha śrī-kṛṣṇānumatānugatatayā śrī-rāmas tu samīpam āgamya vraja-rājam uvāca, "bṛhat-tāta, tayor anayoḥ kautukaṃ draṣṭum utkaṇṭhitāḥ smaḥ |"
[97] tad anumodya punar vrajarāja uvāca, "ratnacūḍa, adya dinam ārūḍham | prāghuṇāś ca ta ete ghuṇākṣara-nyāyenopalabdhāḥ, tad eṣām ātitheya-vastubhir avitatham ātithyam evādya vidhīyatām |" pārśva-vartinaś cādiṣṭavān, "dīyatām ebhyo varṣaṃ yāvad bhogyā varīyasī samagrā sāmagrī, sā ca yathaivāsmākaṃ tathaiva | prātar ārabhya tu sabhyāḥ samāhūyantāṃ kautukāvalokāya |"
[98] atha puraskṛtopanandeṣu vrajajana-vṛndeṣu tatra jñāpita-nijānandeṣu tathā teṣu sūteṣu ca kṛta-sarva-kleśa-varjaneṣu bhojya-bhogya-yogya-vastubhiḥ prastuta-visarjaneṣu madhyāhnaḥ so' yam ahnāya vyatīta iti rājñe vijñāpya vijñāta-sakala-tattvaḥ śrīmān mahā-sattvaḥ śrīpatir api śrī-rāmādi-sahita-gatis tat-tan-namanādi-kramān niṣkramya prasthitavān | tatra ca,
buddhir eva suhṛdām anumene
taṃ gavānugataye na manas tu |
sā hi mantra-sacivaṃ suvicāraṃ
pāti tat tu rahitārgala-kāmam

[svāgatā]
atho vanaṃ prati calitaḥ sahāgrajaḥ
samitrakaḥ pṛthu muralīm anādayat |
yataḥ śrutād bata puratas tu tasthuṣāṃ
supūrṇatābhavad atiśūnyatānyataḥ

[rucirā]
tadā guru-vyavahitim āgatā mudā
parasparaṃ paśupa-sutāḥ karair yutāḥ |
sabhāgataṃ jahasur adhītya kasyacid
vacas tadā skhalitam anūdya cāpare

[rucirā]
[99] hāse coparatābhāse rāma uvāca, "bhaṅgura, madhumaṅgala, mātṛbhir asmāsu vinīyamāneṣu bhavān kim avispaṣṭam ācaṣṭa, ævrajeśvari, kathayiṣyāmy ahaṃ rahaḥ' iti | kintu tābhir āveśavaśān nāvakalitam |"
[100] madhumaṅgala uccair vihasya nimīlya ca maunam ālalambe | kṣaṇād uvāca ca, "hanta, śantamam api tad vismṛtam iva |"
[101] rāma uvāca, "priyasakha, śapathaṃ prathayāni, tathyaṃ kathyatāṃ: kiṃ tat?"
[102] madhumaṅgala uvāca, "yajñopavītāya śape, nānyathā prathayāni | yataḥ,
"dāntena damitaḥ so' haṃ śamitaḥ śānta-cetasā |
jñaptena jñapitaḥ pūrṇenācāryeṇāsmi pūritaḥ

[anuṣṭubh]
tena channena cābhūvaṃ chāditānṛta-vāk punaḥ |
kathaṃ vā spāśitān kuryāṃ guṇāṃs tān spaṣṭam iṣṭadān"

[anuṣṭubh]
[103] "kintu yuvayor vadhūnāṃ cājñām ājñāya paraṃ vijñāpanīyaṃ tāsu, tan na cen na |"
[104] kṛṣṇa uvāca, "unmatta, prathamam āvayor āvedaya |"
[105] madhumaṅgala uvāca, "yadi na khidyāthe |"
[106] ubhāv ūcatuḥ, "nahi nahi |"
[107] madhumaṅgala uvāca, "evam uccaiḥkāram api vivakṣāmi, tayor anayor yathāsvaṃ preyasībhiḥ saha sā sā śreyasī vidyā nādyāpi vicchidyamānā vidyate, yan muhur ārabhyata eva vanābhyantare keli-kalaha-pralāpa-kalāpaḥ" iti |
[108] tataś ca kṛṣṇaḥ savyena pāṇinā tad-apasavyaṃ bāhuṃ gṛhītvā dakṣiṇāṅguṣṭha-madhyamābhyāṃ tad-adhara-puṭaṃ mṛdu niṣpīḍya smayamāna uvāca, "suṣṭhu ghuṣṭa-paṭṭa-ḍorakeṇa tad idaṃ sīvyate cen, munitām āpadyate viprakīrṇa-buddhir ayaṃ yan mitra-vipraḥ |" madhumaṅgalas tu tadvan mudrita-mukha evāmbū-kṛta-nirasta-grasta-vacanatayā vyaktavān, "tathā ced antar-lobhanam anyatra tu durlabhaṃ nija-gṛhān matsyaṇḍī-khaṇḍa-cayam ādāyākhaṇḍa-kālam eva man-mukhaṃ pūrayathaḥ | tataḥ kathaṃ vā kim-arthaṃ vā vāṇī-vyayaṃ karavāṇi? tad etad api sevanam eva bhaṇyate |"
[109] rāmaḥ sasmitam uvāca, "utkocaś cāmiṣam eva bhaṇyate, tad api brāhmaṇāḥ kāmayeran?"
[110] tad evaṃ sakhi-sabhāsatsu hasatsu svayaṃ sa tu narma-paṭur baṭuḥ sa-tṛṣṇaṃ kṛṣṇaṃ kṣaṇam āliṅgya preṅkholayan prakaṭaṃ jahāsīti sma |
[111] atha sarva-guṇa-śālī vanamālī bahala-kutūhala-kalita-cittatayā calitaḥ, sakhibhir valitaḥ, phalita-śākhi-śākhā-śikhā-lalitenādhvanā dhenūr labdhvā veṇu-dhvanim udbhāvayāmāsa |
[112] tataś ca dhenūpalakṣaṇatayā sarvāṇi yadākṛkṣanta, tadā sāścaryaṃ nabhasthaḥ kaścid āha sma,
"sarvaḥ pravāhaḥ sarvatra
svānukūlyena karṣakaḥ |
veṇu-dhvani-pravāhas tu
prātikūlyena karṣati |"

[anuṣṭubh] iti |
anantaraṃ ca--
gāvaḥ svān ṛṣabhān bhujaṅgama-bhujaḥ ṣaḍjān pikāḥ pañcamān
anye ca pratipadya tān nija-nijān suṣṭhu svarān veṇutaḥ |
āścaryeṇa vikarṣaṇaṃ muhur aho mohaṃ tathā bhejire
sarve ced asakṛt kva sāntvana-vidhiṃ kurvantu ke vā tadā?

[śārdūla]
svayam api mohaṃ bheje yadi nija-veṇu-dhvanau kṛṣṇaḥ |
syād urvaritaḥ ko vā, jīvaḥ sa hi sarva-jīvasya

[upagīti] iti |
[113] kintu hanta, veṇu-rava-śravaṇa-sukha-vistāra eva tatra nistārāya babhūva | yataḥ,
mohe' pi svapna-kalitaṃ niśamya muralī-kalam |
parasparaṃ jāgratas te paśyanti sma sa-vismayam

[anuṣṭubh]
[114] tataś ca svasthī-bhūteṣu teṣu samutthiteṣu gāḥ prati prasthiteṣu ca madhur madhura-smitam uvāca, "brāhmaṇān prati duranudhyānasya phalaṃ sadya eva jātaṃ nidhyātam | yad aho mama mūkatvam anudhyātaṃ sarva-madhyam adhyāsīnenaikena, sarvasyaiva tu mūkatvaṃ jātam |"
[115] evam eva tena saha hasantas te māthura-deśa-deśa-rūpa-go-nideśa-
vacanatayā,
sambodhane hihīty ūcuḥ kṣepe jihijihīti tu |
dhīrīha iti viṣkambhe gāṃ netuṃ yamunām amī

[anuṣṭubh]
cokāraṃ pāthasaḥ pāne jhiri-kāraṃ viyojane |
tasmāt payasa utthāne cakrus tiritirīti te

[anuṣṭubh]
stambhayitvāmbhasas tīre go-saṅkhyā go-gaṇān atha |
sambhālya sambhṛtānandāḥ kṛta-snānādikā jaguḥ

[anuṣṭubh]
prahāpitaṃ pratiśiśu mātṛbhis tadā
subhojanaṃ surabhita-yojanaṃ mudā |
hariḥ sakhīn pari pariveṣayan hasan
parīkṣitaṃ sakṛd akṛta svajihvayā

[rucirā]
[116] tataś cācaritācāmaḥ śrīdāma-dāma-sudāma-vasudāmādibhiḥ saha karpūra-pūrita-khapurānukūla-svarṇa-varṇa-parṇa-śubhratāvakīrṇa-cūrṇa-maya- tāmbūla-pūrṇa-kapola-lola-kuṇḍala-maṇḍanānana-lakṣmīkaś cakṣur-vijita-nālīkaḥ svajanāvaloka-nābhīkaḥ śrīla-gopālaḥ svālayāya cacāla | yathā,
śanaiḥ śanaiḥ sarabhasam anya-vanyayā
sa tarṇayan surabhi-tṛṇāni saurabham |
vraja-sthitān prati virahākulībhavan
bakāntakaḥ praticalati sma taiḥ saha

[rucirā]
vidhāya gā gokula-sammukhīnā,
mahā-taru-cchāyam upāsya kṛṣṇaḥ |
devopadeva-stuti-gīta-vādyaṃ
śṛṇvan muhuḥ prāpa taṭaṃ vrajasya

[upajāti]
gīr-vāṇair divya-yānaiḥ pathi pathi munibhir mantra-yogādi-siddhair
gavyābhir ghrāṇa-dṛgbhis tad-anugata-narair dṛṣṭi-deśe saradbhiḥ |
goṣṭha-sthair unnata-sthaiḥ praṇihita-vadana-śrīmayūkhaḥ samantān
netrābja-prānta-lakṣmī-kalita-sukha-kulaḥ pūrṇa-veṇur viveśa

[srāgdharā]
hambā-rāvaḥ paśūnāṃ pramada-kala-kalaḥ pāśupālya-vrajānāṃ
stotrāsāraḥ surāṇāṃ nigama-samudayāvṛtti-ghoṣas tv ṛṣīṇām |
itthaṃ sāṃrāviṇānta-vadhira-sama-daśām āgate sarva-loke
veṇoḥ sūkṣmo' pi nādaḥ sa jayati nitarāṃ yaḥ samastaṃ bhinatti

[srāgdharā]
[117] atha vana-kula-gokulābhyāṃ mithaḥ sukham abhimukham āgatayor mahatāṃ samūhayor mahodadhi-tulyayoḥ saṅgamaḥ saṃvṛttaḥ; yathā nityam eva tathānubhavinām api divaukasāṃ camatkṛtir ajāyata; yatra śrī-govinda eva svayam indavati sma, svayam eva ca veṇu-śikṣayā dheṇūḥ pṛthak pṛthag avātastambhat |
[118] tatra goṣṭhād bahir lambhita-muhur-upaṣṭambhānāṃ dohanādi-karmaṇā gavāṃ tarṇakādīnām api śarma nirmāya, dugdhāya janān puro vidhāya, savayobhiḥ savayobhir āvṛtau sarveṣāṃ madhya-vṛttau suvṛttau gopuram āvrajantau gṛhāya vrajantau, svakula-yaśodādi-purandhrī-rāji-nīrājitau rājitau lājādibhir abhivṛṣṭau samam eva samasta-nayana-dṛṣṭau, goṣṭhābhyantaraṃ praviṣṭau samam eva nija-nija-preyasī-samākṛṣṭi-paṭu-dṛṣṭi-viśiṣṭau nihata-danujau rāma-rāmānujau caraṇa-mārjana-vījanādibhir viśaśramatuḥ |
[119] tatra kṣaṇa-katipayaṃ jananī-janita-lālana-nirmāṇa-śarmānubhūya, snāna-dhāmani sambhūya nija-sevā-kṛj-jana-kārita-majjanādibhiḥ, suveśatayā vibhūya, punar jananī-sanīḍam evājagmatuḥ |
[120] tataś ca sandhyāṃ gamayitvā janakādibhiḥ saha bhojana-līlāṃ janayitvā bahiḥ-sabhā-bhāgam āgamya nānā-bandhu-janatayā samāgamya tad-viśiṣṭau sūpaviṣṭau babhūvatuḥ, [121] yatra nānā-guṇi-śateṣu samāgateṣu tābhyāṃ sukumāratā-prabhūtābhyāṃ kumāra-sūtābhyāṃ saha sumati-ratnacūḍāv āvavrajatuḥ |
[122] tataḥ śrīmatā goloka-sāmrājyavatā bhojanādikaṃ pṛṣṭayos tayoḥ parama-hṛṣṭayoḥ, śrīyuta-rāmānujas tu nijānuja-vad eva tau sūta-tanūjāv āhūya bhūyasā snehena sadeśam upaveśayāmāsa | nija-vraja-vāsi-sūtādīnāṃ prabhūtānāṃ bhavyāni kāvyāni tair eva śrāvayāmāsa ca | tataś ca tau parama-hṛṣṭau santau sva-guṇa-kalāpaṃ saphalayituṃ balavad utkaṇṭhitavantau |
[123] atha prahara-mātrāyāṃ rātrāv ācarita-yātrāyāṃ nandita-sarva-samājena śrī-vraja-rājena samajyā-pradhāneṣu prātar navya-kāvya-śravaṇa-nimantraṇam
apavarjya visṛjyamāneṣu, taṃ nija-janakam anujñāpya kanaka-vasanas tau sukumārau sūta-kumārau kare gṛhītvā spṛhāntaraṃ hitvā mātṛ-gṛhāntaḥ saṅgatavān | mātaraṃ prati tayoḥ prasaṅgaṃ saṅgamitavāṃś ca |
[124] tatas tu tāṃ sarva-stutāṃ tau kumāra-santau sukha-sāraṃ sambhavantau vividham evaṃ vicāritavantau, "kim iyam asya gokula-kula-candrasya kṣīra-nīradhi-gambhīra-velā? kiṃ vā pūrṇa-tad-udayākara-rākā-sākāratayā labdha-mad-vidha-dṛṣṭi-melā? kiṃ vā prācī dig evam ānandanayā racita-tanayā? vastutas tu tanaya-viṣaya-dayā kila sphurad evam udayatayā śītalī-kṛta-loka-samudayā" iti |
[125] atha sā ca parama-ramaṇīya-caritā madhureṇa vyavahārādinābhy-avahārādinā vastrālaṅkārādinā ca pracurataram eva snehaṃ tayor ācaritavatī |
[126] tataś ca tayor maṅgalāya mātaram āśiṣaś citvā, vāsasam āsādanāya cānujñā-vitaraṃ yācitvā svayam api snehāveśa-maya-tan-nideśa-vaśatayā viśramāya saṃveśa-veśma praviśan sarva-sukha-sāraḥ śrī-gopādhipati-kumāras tau sūta-sutau svena yutau vidhāya śrī-rādhikā-sadeśam āsāditau cakāra |
[127] āsannau ca tau vidyud-āvaliṣu tad-adhidevatām iva, kamalinīṣu kamalālayām iva, sarva-sampattiṣu sad-anukampām iva, guṇa-śreṇiṣu sa-vinaya-nītim iva, hari-rati-jātiṣu mahā-bhāva-sampadam iva, nikhila-sakhīṣu śrī-rādhām īkṣāmāsatuḥ |
[128] atha tāṃ paśyantāv eva prema-vaśyaṃ tāv ātmānam ajānantāv ātmanā kṛṣṇa eva sāntvayāmāsa, sāntvitau ca tau taṃ ca tāṃ ca nicāyya cintayāmāsatuḥ,
"indranīla-ruci-jīvanaṃ mahaḥ
svarṇa-varṇa-nikarākara-prabhā |
yac ca yā ca cayanaṃ tayor idaṃ
dvandvam ādi-rasa-sāra-kāraṇam

[rathoddhatā] iti |
[129] atha kaṃsa-ripuṇā paricāyitayoś ca tayor eṣā sa-kautukaṃ bāladeva-rayor iva kumāra-varayoḥ saśarma sanarma ca puraskāraṃ cakāra |
[130] tataḥ saṅginaḥ pradāpya mātula-gṛham eva tau prasthāpya śrī-govindaḥ sva-mohana-mandiraṃ praviveśa saṃviveśa ca | tatra,
āyāte ramaṇe sasambhramam upāgamyāsanādi-kriyām
ācarya vyajanādibhiḥ svayam asau sevāvadhānaṃ dadhe |
śayyāyāṃ tvaritaṃ gate punar iyaṃ līnā sakhīyācitāpy
āsīt kvāpi kadāpi tatparicitā nāsmītivad vyañjatī

[śārdūlavikrīḍita]
[131] tatra sakhīnāṃ vacanam,
"adṛṣṭe darśanotkaṇṭhāṃ dṛṣṭe tu tvam apahnutim |
sarvadā kurvatī kṛṣṇe kīdṛśīti na lakṣyase

[anuṣṭubh]
tataḥ sakhībhyāṃ sugṛhīta-bāhur
nītāpi madhye-gṛham āyatākṣī |
stambhena bāhyena tathāntareṇa,
kṛtāvalambā cakṛṣe priyeṇa

[upajāti 11]
balena kṛṣṭā hariṇāpy analpaṃ
talpaṃ gatāsīn milituṃ ca lolā |
tathāpi nāyād ṛjutāṃ tu kintu
karākariprāyatayā sasañja

[upajāti 11]
amilana-haṭha-kṛd yadāmilad vā
harim atha bhedayiteyam āśu kena |
dvayam api caritaṃ na citram asyā
yad alam asau rasa-rūpatām ayāsīt

[puṣpitāgrā]
śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-caitanya sa-sanātana-rūpaka |
gopāla raghunāthāpta- vraja-vallabha pāhi mām