ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.3

ઇતિ શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
ગોલોક-વિલાસ-વિકાસનં દ્વિતીયં પૂરણમ્ ।
॥2॥
પૂર્ણઃ શ્રી-ગોલોક-વિલાસઃ ।
--ઓ)0(ઓ--
(3)
અથ તૃતીયં પૂરણમ્
કૃત-પૂરણ-વર્તિ-તૃષ્ણ-
શ્રી-કૃષ્ણ-જન્મ-સમ્પન્-મયમ્
શ્રી-કૃષ્ણ કૃષ્ણ-ચૈતન્ય સ-સનાતન-રૂપક ।
ગોપાલ રઘુનાથાપ્ત-વ્રજ વલ્લભ પાહિ મામ્

[1] તદ્ એવં પ્રશસ્ત-શાસ્ત્રાવલોકતઃ શ્રીમાન્ ગોલોકઃ પ્રસ્તુતઃ । યત્ર લોકાભિવ્યક્ત-તદ્-અભિવ્યક્ત-વૈભવ-ભેદાદ્ દ્વિધાપિ વૃન્દાવન-વૈભવં વિભાવિતમ્ । યત્ર ચ લોકાનભિવ્યક્ત-વૈભવે ચિન્તામણિ-મય-કમલાકાર-ગોકુલ-પ્રકારશ્ ચાવિકલમ્ અવકલિતઃ । યત્ર ચ સપ્ત-પ્રકોષ્ઠા ગોષ્ઠાધિપતિ-પુરી વર્ણનાભિર્ ઉરીકૃતા । યત્ર ચ પ્રાતર્ ઔચિતી-ચિત-કૃતિ-પ્રભૃતિ શ્રી-હરિ-ચરિતં પ્રચારિતમ્ । યત્ર ચ ગોપ-રાજ-રાજિત-સકલ-ભાજિત-સભાયાં ભવ્ય-કાવ્ય-વિજ્ઞ-સર્વજ્ઞતાતિમનોજ્ઞ-પ્રજ્ઞ-સૂત-વંશ-પ્રસૂત-કુમાર-દ્વયાગમનમ્ અનવદ્યં વર્ણિતમ્ । યત્ર ચ વ્રજ-રાજાદિભિસ્ તત્-કથા-શુશ્રૂષા પ્રથયાઞ્ચક્રે ઇત્ય્ અપિ નિગદિતમ્ । તદ્-અનન્તરમ્ અત્ર તુ તત્-કથા વિતાયતે ।
[2] અન્થાન્યેદ્યુર્ બ્રાહ્મ-મુહૂર્તમ્ આરભ્ય પૂર્વવદ્ એવ પૂર્વજ-રામઃ સર્વં પર્વતિ સ્મ । ભોજનં પુનર્ ઐકાન્તિકમ્ એવ નિત્યમ્ ઇવ તદ્-દિને જાતમ્ । યથા જ્ઞાપયન્તિ સ્મ શ્રીમત્-પિતૃ-ચરણાઃ - "તાત! પ્રાતર્ એવ ગોભિઃ શોભિષ્યમાણતાં સમ્ભવતા ભવતા તાભ્યઃ સમગ્રાનુત્તમ-ગ્રાસાન્ પ્રાદેશ્ય મદ્-આદેશ્યતયા યત્ કિઞ્ચિદ્ ઉપયુજ્ય સ્વયમ્ અઞ્ચિતવ્યમ્ ।" ઇતિ ।
ભોજનં, યથા-
અગ્ર્યે સદ્મનિ રત્ન-પીઠ-મહિતૌ રામાજિતૌ તદ્-વધૂ-
હસ્તેભ્યઃ પરિગૃહ્ય માતૃ-યુગલેનાન્નાદિ પર્યાપિતમ્ ।
ભુઞ્જાનૌ સખિભિઃ સુનર્મ-વલિતં પ્રસ્માયયન્તૌ ચ તદ્-
યુગ્મં તેન ચ પર્વણા પરિજનં સર્વં સુખાચક્રતુઃ

[શાર્દૂલ]
[3] બ્ઝોજનાનન્તરં તુ સાસ્રં નિભાલયન્ત્યાઃ સસ્મિતં ચાકર્ણયન્ત્યાઃ શ્રીમત્યા માતૃ-દ્વિતીયાયાઃ પુરસ્તાદ્ અગ્રજેન સખિભિશ્ ચ સુખદ-નાના-વાર્તાં વર્તયતિ શ્રી-વ્રજ-રાજ-કુમારે વ્રજ-નરેશાદેશઃ પ્રવિવેશ-"વત્સ! સભાસદઃ સભાયાં સભાજિતાઃ શોભન્તે । તૌ ચ સૂત-સુતૌ સ્વસમ્પ્રદાયમ્ આદાય વર્તેતે" ઇતિ ।
તદા ચ-
સ તુ જનનીમ્ અનુજાનતીં પ્રણમ્ય
દ્રુતમ્ અનુરામમ્ ઇયાય સભ્ય-વૃન્દમ્ ।
દ્વયમ્ અપિ તદ્ અથ પ્રકાશ-યુક્તં
કુમુદ-સુહૃત્ કુમુદાકરાયતે સ્મ

[4] તત્રાભ્યન્તરઃ સભા-વલય-પ્રવેશ-દ્વારં પરિતઃ સ્તમ્ભ-પઙ્ક્તિ-સક્ત-ગૃહાકારં યત્ પઞ્ચમં લોક-સહસ્રાધારતા-સમુચિતાકારં પૂર્વ-દિગ્-ગતં પૂર્-દ્વારં, તસ્ય બહિર્-અન્તરતયા ઘટિત-સૂક્ષ-જાલ-રન્ધ્ર-જાલેન કુડ્યેન દ્વિધા-વિભક્ત-દીર્ઘતા-વિધાનસ્ય તિર્યક્તયા મધ્ય-સ્થિતેન નિમ્ન-વર્ત્મના બહિર-અન્તર્-લબ્ધ-કુટ્ટિમ-ચતુષ્ટયસ્ય બહિઃ-કુટ્ટિમ-દ્વય-વલિત-રત્ન-પીઠ-ઘટાસુ યથાયથમ્ ઉપવિષ્ટા મુદાવિશિષ્ટાસ્ તે વિભ્રાજન્તે સ્મ ।
[5] યસ્મિન્ન્ ઉદીચી-કુટ્ટિમ-તટ-ઘટિતામ્ અવાચી-મુખતયા વિભ્રાજિનીં રાજિમ્ અધિકૃત્ય વિરાજમાનઃ શ્રી-વ્રજ-રાજસ્ તસ્ય તુ સવ્ય-તત્-તટ-ઘટિતાં પ્રાચી-મુખતયા શ્રી-નિધાનાં શ્રેણિમ્ આશ્રિત્ય દત્ત-સુખ-સમાજઃ શ્રી-વ્રજ-યુવ-રાજસ્ તથાપસવ્યતસ્ તત્-તટ-ગત-કુડ્ય-સનીડ-ઘટિતાં પ્રાચીમુખતયા સુખ-કરીમ્ આવલિમ્ આસાદ્ય પરમ્ અહિતઃ ક્ષિતિ-સુરોત્તમ-સમૂહ-સહિતઃ પુરોહિતઃ સમ્ય-વિરાજતે સ્મ । તત્રાવાચી-કુટ્ટિમ-ગતાશ્ ચ કેચિદ્ આભીર-વીરા વિરાજન્તે સ્મ ।
[6] તતશ્ ચ તયોઃ કુટ્ટિમયોર્ મધ્ય-ભાગશ્ ચ પ્રાઙ્ગણાત્ ક્રમત ઉન્નતઃ । સ્વયં તુ વિસ્તીર્ણતયા નાતિનિમ્નતયા ચ કુટ્ટિમ-સ્થાનાં સુષ્ઠુ દૃષ્ટિ-સઙ્ગતઃ સન્ વિભ્રાજતે સ્મ । શ્રી-ભાજં ગોલોક-સમ્રાજમ્ અભિમુખીકૃત્ય તયોઃ કુટ્ટિમયોર્ મધ્યસ્થૌ પુટિતાગ્ર-હસ્તૌ તૌ સૂત-સુતૌ તુ સહ સહાયમ્ ઉત્થાન-યુતૌ વર્તેતે સ્મ । યયોશ્ ચ સવ્યાપસવ્યતઃ સર્વે વ્રજસ્થાઃ સૂતાદિષુ સ્ફુરદ્-અર્હદ્-અવસ્થા-વિશિષ્ટમ્ ઉપવિષ્ટા વિસ્તીર્ણતાસાઙ્ગ-પ્રાઙ્ગણે તુ પરે શિષ્ટાઃ ।
ઇતિ સ્થિતે-
સર્વસ્માદ્ ઉચ્ચમાને મણિ-જનિત-મહા-સિંહ-પીઠે નિવિષ્ટઃ
સાધ્વિષ્ટઃ સત્-પ્રકીર્ણાદ્ય્-ઉપવલિત-કરૈર્ ભ્રાતૃ-મધ્યં પ્રવિષ્ટઃ ।
દૃષ્ટિં પીયૂષ-વૃષ્ટિં વિનિદધદ્ અસકૃત્ કૃષ્ણ-વક્ત્રે સ-તૃષ્ણં
શ્રીમાન્ ગોલોક-રાજઃ સ-સદસિ દદૃશે રાજમાનઃ પ્રજાભિઃ

શ્રી-શુભ્રાસન-તુલિકોપરિ-મિલત્-કાયાધરાંશો મનાગ્
આલમ્બાદ્ ઉપધાન-ચન્દ્ર-વલયસ્યેષત્ તિરો-વર્તનઃ ।
ધિન્વન્ સસ્મિતયા દૃશા પરિષદં શ્રી-રામ-દામાદિમાન્
શ્રી-કૃષ્ણઃ સમયાત્ર સામ્પ્રતમ્ અપિ પ્રત્યક્ષવલ્ લક્ષ્યતે

[7] તત્ર ચ તસ્ય વર્ણાદિકમ્ એવં વર્ણ્યતે-
શ્યામે શ્યામ-દશામ્ અવાપ સહસા શોણે તથા શોણતાં
પીતે રોચિષિ પીત-ધામ વિવિધે વૈવિધ્યમ્ આગાદ્ ઇતિ ।
અઙ્ગોપાઙ્ગ-રુચા હરેર્ જન-દૃશાં વીથિર્ ગતા તત્-ક્ષણાન્
નાના-રૂપ-ગતીર્ નટાનુપજહાસેવ સ્મિત-વ્યઙ્ગતઃ

કિં ચ-
ચન્દ્રોઽ યં શ્યામ એષ પ્ર્થમ-જલધરઃ કાન્તિભિર્ વિશ્વ-દીપઃ
શોભન્તે વિદ્યુતસ્ તા ઇહ સપદિ જહત્યાત્મ-સત્તામ્ અમૂસ્ તુ ।
નક્ષત્રાણીહ લીનાન્ય્ અપિ બત કુમતે નો નભઃ સા સભાસાવ્
ઇત્ય્ અન્યોન્યં વિનોદાદ્ વિવદનમ્ ઉદભૂત્ તત્ર શશ્વત્ કવીનામ્

[8] તત્રૈવ કસ્યચિદ્ અન્યસ્ય કવિતા-
ઉપરિ મધુકરાવલી તદીયં
તલમ્ અનુ સસ્મિત-નીલ-વારિ-જાતમ્ ।
તદ્ અનુ રવિ-સુતાચ્છવારિ-પૂરં
સ્ફુરતિ સખે કિમ્ ઇયં સભા નવાસ્તિ

[9] અથાત્મ-સ્થાને યુક્તઃ શ્રી-કૃષ્ણ-રામાભ્યાં પ્રયુક્તઃ પ્રસિદ્ધ-નામા શ્રીદામા શ્રીભાજં વ્રજ-રાજમ્ આવેદ્ય સદ્યઃ પુર-મધ્યમ્ આસાદ્ય કૃતી શ્રી-વ્રજરાજ્ઞી-પ્રભૃતિર્ બહિઃ કુટ્ટિમાત્ કિઞ્ચિદ્ ઉન્નત-કુટ્ટિમમ્ અનુ મર્યાદામ્ અંશમ્ અપ્ય્ અતિચર્ય સ્ફુટમ્ ઉપર્ય્ ઉપરિ ઘટિત-ગાત્રં લબ્ધ-સન્નિકૃષ્ટિ-દૃષ્ટિ-માત્ર-પાત્રં શ્રેણિતયાલઙ્કૃતમ્ અનેક-નીરન્ધ્ર-જાલ-રન્ધ્ર-જાલં સમયા સમાનીય પ્રતીહારં સપ્રતીહારં પ્રણીય દૃગ્-ભઙ્ગિ-કલયા તાસામ્ અન્તઃ-સભા-સઙ્ગિતામ્ અભિનીય પુનસ્ તયોર્ અવિપ્રકૃષ્ટ એવોપવિષ્ટઃ ।
[10] યત્ર શ્રીમતાં મિત્રાણાં સઙ્ગતૌ મધુમઙ્ગલોઽ પિ રઙ્ગ ઇવ તત્-તત્-પ્રસઙ્ગેન નર્મ-ભઙ્ગિભિઃ શર્મ દાતુમ્ અઙ્ગીકુર્વન્ન્ ઇવ નિવિવેશ ।
[11] તત્ર શ્રી-વ્રજ-રાજ્ઞી-
મણિ-મય-વર-પીઠે યાતૃ-મુખ્યાન્તરાલે
તનય-નવ-વધૂભિઃ સેવિતારાત્-પ્રદેશા ।
સુત-મુખ-વિધુ-કાન્તિં સા ગવાક્ષાત્ પિબન્તૌ
સુત-સુચરિત-તૃષ્ણક્ કૃષ્ણ-માતા વ્યરાજીત્

[12] અથ રાજ્ઞા વ્રજસ્ય મધુરમ્ આજ્ઞાપ્યતે સ્મ-"અયે મધુકણ્ઠ-સ્નિગ્ધકણ્ઠૌ! વયમ્ ઉત્કણ્ઠિતાઃ સ્મઃ । તતઃ કિઞ્ચિદ્ ઉટ્ટઙ્ક્યતામ્ ।"
[13] તૌ ચ સાઞ્જલૌ વ્યાન્ઞ્જતુઃ-"દેવ! કિં પ્રક્રમિતવ્યમ્ અવલમ્બ્ય સંવાદવહે?"
[14] વ્રજરાજ ઉવાચ-"ભવન્તુ સર્વજ્ઞાવ્ ઇતિ વિજ્ઞાપનાયાસ્મદીય-કથાભિભિર્ એવાસ્માન્ વિસ્માયયેતામ્ ।"
[15] તાવ્ ઊચતુઃ-"યથા શિષ્ટિઃ શિષ્ટાગ્રણી-ચરણાનામ્ । કિન્તુ શાવયોર્ આવયોર્ એકતરઃ સમાજ્ઞાપ્યતાં, યથાન્યતરઃ શ્રોતા ભવતિ ।"
[16] વ્રજરાજ ઉવાચ-"દિનમ્ એકમ્ એકમ્ અન્તરા પ્રત્યેકમ્ અપિ તત્-તદ્-રૂપતામ્ આપ્નોતુ । પ્રક્રાન્તા પુનર્ જ્યાયાન્ એવ જ્યાયાન્ વિધીયતે ।"
[17] તતશ્ ચ ધૃતોત્કણ્ઠઃ સપદિ મધુકણ્ઠઃ કૃતાઞ્જલિતયા નાન્દીં પઠન્ન્ અખિલમ્ આનન્દયતિ સ્મ । યથા-
શ્રીમાન્ યો ભગવાન્ સ્વયં વિજયતે બ્રહ્મા સુરર્ષિર્ મહાન્
વ્યાસસ્ તત્-પ્રભવઃ પરીક્ષિદ્ અપિ યાવ્ ઉગ્રશ્રવઃ-શૌનકૌ ।
શ્રીમદ્-ભાગવત-પ્રથા-પ્રણયિનસ્ તાન્ વિશ્વ-નિસ્તારિણઃ
શ્રી-ગોષ્ઠસ્ય મહિષ્ઠતાં પ્રથયિતું કમ્રાન્ નમસ્કુર્મહે

તતશ્ ચ-
પશ્ચાદ્ અલ્પં તાલ-યુગ્મં ગૃહીત્વા
ગાયન્તૌ દ્વૌ પાર્શ્વયોર્ મડ્ડુ-વિજ્ઞૌ ।
શ્રોતા ભ્રાતા યસ્ય સવ્યેતરાગ્રે
સોઽ યં વક્તા સર્વમ્ ઉચ્ચૈર્ દિધિન્વ

[18] ઇતિ પ્રકારે લબ્ધ-સારે પુનર્ મધુકણ્ઠઃ સોત્કણ્ઠં ગાયન્ નૃત્યન્ તત્-તદ્-ભાવાભિનયં પ્રણયન્ કથામ્ અભ્યાદદે ।
અથ કથારમ્ભઃ
[19] યથા-અથ સર્વ-શ્રુતિ-પુરાણાદિ-કૃત-પ્રશંસસ્ય વૃષ્ણિ-વંશસ્ય વતંસઃ શ્રી-દેવમીઢ-નામા પરમ-ગુણ-ધામા મધુરામધ્યાસામાસ । તસ્ય ચાર્યાણાં શિરોમણેર્ ભાર્યા-દ્વયમ્ આસીત્ । પ્રથમા દ્વિતીય-વર્ણા, દ્વિતીયા તુ તૃતીય-વર્ણેતિ । તયોશ્ ચ ક્રમેણ યથાવદ્ આહ્વયં પુત્ર-દ્વયં પ્રથમં બભૂવ શૂરઃ પર્જન્ય ઇતિ । તત્ર શૂરસ્ય શ્રી-વસુદેવાદયઃ સમુદયન્તિ સ્મ । શ્રીમાન્ પર્જન્યસ્ તુ માતૃવદ્ વર્ણ-સઙ્કરઃ ઇતિ ન્યાયેન વૈશ્યતામ્ એવાવિશ્ય ગવામ્ એવૈશ્યં વશ્યં ચકાર । બૃહદ્-વન એવ ચ વાસમ્ આચચાર । સ ચાયં બાલ્યાદ્ એવ બ્રાહ્મણ-દર્શં પૂજયતિ, મનોરથ-પૂરં દેયાનિ વર્ષતિ, વૈષ્ણવ-વેદં સ્નિહ્યતિ, યાવદ્ વેદં વ્યવહરતિ, યાવજ્-જીવં હરિમ્ અર્ચયતિ સ્મ । તસ્ય માતુર્ વંશશ્ ચ વ્યાપ્ત-સર્વ-દિશાં
વિશાં વતંસતયા પરં શંસનીયઃ । આભીર-વિશેષતયા સદ્ભિર્ ઉદીરણાદ્ એષ હિ વિશેષં ભજતે સ્મ ।
[20] તથા ચ મનુઃ-
બ્રાહ્મણાદ્ ઉગ્ર-કન્યાયામ્ આવૃતો નામ જાયતે ।
આભીરોઽ મ્બષ્ટ-કન્યાયામ્ આયોગવ્યાં તુ ધિગ્વણઃ ॥[મનુ 10.15] ઇતિ ।
અમ્બષ્ઠસ્ તુ વિશઃ પુત્ર્યાં બ્રાહ્મણાજ્ જાત ઉચ્યતે ઇતિ ચાન્યત્ર । અતઃ પાદ્મે સૃષ્ટિ-ખણ્ડાદૌ યજ્ઞં કુર્વતા બ્રહ્મણાપ્ય્ આભીર-પર્યાય-ગોપ-કન્યાયાઃ પત્નીત્વેન સ્વીકારઃ પ્રસિદ્ધઃ । એષ એવ ચ ગોપ-વંશઃ શ્રી-કૃષ્ણ-લીલાયાં સંવલનમ્ આપ્સ્યતીતિ । સૃષ્ટિ-ખણ્ડ એવ તત્ર સ્પષ્ટીકૃતમ્ અસ્તિ । તસ્માત્ પરમ-શંસનીય એવાસૌ વૈશ્યાન્તઃ-પાતિ-મહાભીર-દ્વિજ-વંશ ઇતિ ।
[21] અથ સ્નિગ્ધકણ્ઠેન ચાન્તશ્ ચિન્તિતમ્-એવમ્ અપિ કેચિદ્ અહો એષાં દ્વિજતાયાં સન્દેહમ્ અપિ દેહયિસ્યન્તિ । યે ખલુ શ્રીમદ્-ભાગવતે કુરુ દ્વિજાતિ-સંસ્કારમ્ [10.8.10] ઇતિ ગર્ગં પ્રતિ શ્રી-વ્રજરાજ-વચને, વૈશ્યસ્ તુ વાર્તયા જીવેત્ ઇત્ય્ આરભ્ય,
કૃષિ-વાણિજ્ય-ગો-રક્ષા કુસીદં તૂર્યમ્ ઉચ્યતે ।
વાર્તા ચતુર્વિધા તત્ર વયં ગો-વૃત્તયોઽ નિશમ્ ॥[ભ્પ્ 10.24.20-21]
ઇતિ વ્રજરાજં પ્રતિ શ્રી-કૃષ્ણ-વચને, અગ્ન્ય્-અર્કાતિથિ-ગો-વિપ્રઃ [ભ્પ્ 10.46.12] ઇતિ શ્રી-શુક-કૃત-ગોપાવાસ-વર્ણને, વ્યતિરેકતસ્ તુ ધર્મ-રાજ-ચરતાયામ્ અપિ વિદુરસ્ય શૂદ્ર-ગર્ભોદ્ભવતયાન્યથા-વ્યવહાર-શ્રવણેઽ પ્ય્ અધિકં વિઅધિરાયિષ્યન્તે ઇતિ ।
[22] અથ સ્ફુટમ્ ઊચે-તતસ્ તતઃ ?
[23] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-સ ચ શ્રીમાન્ પર્જન્યઃ સૌજન્ય-વર્યેણાર્જિતેન નિજૈશ્વર્યેણાપિ વૈશ્યાન્તર-સાધારણ્યમ્ અતીયાય, તચ્ ચ નાશ્ચર્યમ્ । યતઃ સ્વાશ્રિત-દેશ-પાલકતા-માન્યતયા વદાન્યતયા ક્ષીર-વૈભવ-પ્લાવિત-સર્વ-જનતા-લબ્ધ-પ્રાધાન્યતયા ચ પર્જન્ય-સામાન્યતામ્ આપ ; યઃ ખલુ પ્રહ્લાદઃ શ્રવસિ, ધ્રુવઃ પ્રતિશ્રુતિ, પૃથુર્ મહિમણિ, ભીષ્મો દુર્હૃદિ, શઙ્કરઃ સુહૃદિ, સ્વયમ્ભૂર્ ગરિમણિ, હરિસ્ તેજસિ બભૂવ । યસ્ય ચ સર્વૈર્ અપિ કૃત-ગુણનેન ગુણ-ગણને વશિતાઃ સહસ્ર-સઙ્ખ્યાભિર્ અપ્ય્ અનવસિતા માતામહ-મહા-વંશ-પ્રભવાઃ સર્વથા પ્રભવન્તે ગોપાઃ સોપાધ્યાયાઃ સ્વયમ્ એવ સમાશ્રિતા બભૂવુઃ । તત્-સમ્બન્ધાનિ ચ વૃન્દશઃ યં ખલુ શ્રીમદ્-ઉગ્રસેનાગ્રીય-યદુ-સંસદ્-અગ્રણ્યસ્ તે સમગ્ર-ગુણ-ગરિમણ્ય્
અગ્રગણ્યમ્ અવલોકયન્તઃ સકલ-ગોપ-લોક-રાજ-રાજતા-સમ્બલકેન તિલકેન સમ્ભાવયામાસુઃ । યસ્ય ચ પ્રેયસી સકલ-ગુણ-વરીયસી વરીયસીનામ્ આસીત્ । યસ્ય ચ શ્રીમદ્-ઉપનન્દાદયઃ પઞ્ચ-નન્દના જગદ્ એવાનન્દયામાસુઃ ।
[24] તથા ચ વન્દિનસ્ તસ્ય શ્લોકં શ્લોકતામ્ આનયન્તિ-
અન્યસ્ તુ જલ-પર્જન્યઃ સુખ-પર્જન્ય એષ તુ ।
સદા યો ધિનુતે સૃષ્ટૈર્ ઉપનન્દાદિભિર્ જનમ્

પર્જન્યઃ કૃષિ-વૃત્તીનાં ભુવિ લક્ષ્યો વ્યલક્ષ્યત ।
તદ્ એતન્ નાદ્ભુતં સ્થૂલ-લક્ષ્યતાં યદ્ અસૌ ગતઃ

ઉપમાન્તિ ચ-
ઉપનન્દાદયશ્ ચૈતે પિતુઃ પઞ્ચૈવ મૂર્તયઃ ।
યથાનન્દમયસ્યામી વેદાન્તેષુ પ્રિયાદયઃ

ઉત્પ્રેક્ષન્તે ચ-
ઉપનન્દોઽ ભિનન્દશ્ ચ નન્દઃ સન્નન્દ-નન્દનૌ ।
ઇત્ય્ આખ્યાઃ કુર્વતા પિત્રા નન્દેર્ અર્થઃ સુદણ્ડિતઃ

[25] તદ્ એવં સતીષુ સર્વ-સમ્પત્તિષુ તસ્ય પુત્ર-સમ્પત્તિસ્ તુ પરમ-રમણીયતામ્ અવાપ । નેપથ્ય-સમ્પત્તિષુ વાસઃ-સમ્પત્તિર્ ઇવ । તત્રાપિ મધ્યમ-સુત-સમ્પત્તિઃ સુતરામ્ ઐશ્વર્યાણામ્ અવિચ્છિન્ન-સમ્પત્તિ-પઙ્ક્તિમ્ અનુ મધ્યમ-સમ્પત્તિર્ ઇવ ।
[26] અત્ર કેચિદ્ અર્જુનમ્ ઉપમાનીકુર્વન્તિ । વયં તુ તસ્ય મધ્ય-સમ્બધ્યમાનસ્ય સર્વાનન્દનસ્ય શ્રીમત્-પર્જન્ય-નન્દનસ્ય બાલક-પર્યાયેણ તેન પાણ્ડુ-તનયેનોપમાનં ન મન્યામહે । અપિ ચ પરમોદારેષુ ચ સહોદરેષુ તેષુ ન કેવલં જન્મના તાવન્ મધ્ય-વર્તિતયા સોઽ યં વર્તતે । અપિ તુ સ્નેહ-સમ્પદામ્ આસ્પદતયાપિ ન ચ કેવલં તેષામ્ કિન્તુ સર્વેષામ્ અપિ । યેન તસ્મિન્ પિત્રોર્ અપ્ય્ અધિકા સ્નેહર્દ્ધિકાયા વર્ધિષ્ણુતા ભ્રાતૄનામ્ અપિ સદા સુખ-સંવર્ધની બભૂવ, ન જાતુ સ્પર્ધની । ન ચૈતાવાન્ ઉદ્ભૂતઃ સુગુણસ્ તસ્મિન્ન્ ઉદ્ભૂતઃ ।
[27] ભવતિ હિ સ્વયં ભગવતિ તસ્ય ભક્તિ-વિશેષ-વ્યક્તિઃ-યસ્યાસ્તિ ભક્તિર્ ભગવત્ય્ અકિઞ્ચના સર્વૈર્ ગુણૈસ્ તત્ર સમાસતે સુરાઃ ઇતિ હિ ભગવતી શ્રી-ભાગવત-ગીર્-દેવી ।
[28] તદ્ એતન્ મધુકણ્ઠતઃ શ્રુત્વા શ્રીમદ્-ઉપનન્દઃ શ્રીમદ્-અભિનન્દં નીચૈર્ ઉવાચ-વિજ્ઞાતા કથાં પ્રકુર્વાણસ્ય કિમ્ અસ્ય પર-હૃદય-વિજ્ઞતા ?
[29] અથાભિનન્દસ્ તદ્ અવધાર્ય સાશ્ચર્યં મધુકણ્ઠમ્ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ ?
[30] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તદ્ એવં સતિ નામ્ના સુમુખેન કેનચન ગોપાનાં મુખેન તસ્મૈ પરમ-ધન્યા કન્યા દત્તા । યા ખલુ સ્વ-ગુણ-વશીકૃત-સ્વજના યશાંસિ દદાતિ શૃણ્વન્ત્યઃ, કિમ્ ઉત પશ્યદ્ભ્યઃ, કિમ્ ઉતતરામ્ ભક્તિમદ્ભ્યઃ । તતશ્ ચ તયોઃ સામ્પ્રતમ્ એવ દામ્પત્યેન સર્વેષામ્ અપિ સુખ-સમ્પત્તિર્ અજાયત, કિમ્ ઉત માતર-પિતરાદીનામ્ ।
[31] તદ્ એવમ્ આનન્દિત-સર્વ-જન્યુ-વિગત-મન્યુઃ પર્જન્યઃ સર્વતો ધન્યઃ સ્વયમ્ અપિ ભૂયઃ સુખમ્ અનુભૂય ચાભ્યાગારિકતાયામ્ અભ્યાગતં-મન્યઃ શ્રી-ગોવિન્દ-પદારવિન્દ-ભજન-માત્રાન્વિતાં દેહ-યાત્રામ્ અભીષ્ટાં મન્યમાનઃ સર્વ-જ્યાયસે જ્યાયસે સ્વક-કુલ-તિલકતાં દાતું તિલકં દાતુમ્ ઇષ્ટવાન્ । શ્રી-વસુદેવાદિ-નરદેવ-ગર્ગાદિ-ભૂદેવ-કૃત-પ્રભાં સભાં કૃત્વા દત્તવાંશ્ ચ ।
[32] સ પુનઃ પિતુર્ આજ્ઞામ્ અઙ્ગીકૃત્ય કૃત-કૃત્યસ્ તસ્યામ્ એવ શ્રી-વસુદેવાદિ-સંવલિત-મહાનુભાવાનાં સભાયામ્ આહૂય સભાવમ્ ઉત્સઙ્ગ-સઙ્ગિનં વિધાય મધ્યમમ્ એવ નિજાનુજં તેન તિલકેન ગોકુલ-રાજતયા સભાજયામાસ ।
[33] અથ તત્રાનુજે સઙ્કુચતિ સર્વત્ર ચ જને વિસ્મયં સચમાને પિતરિ ચ રોચમાન-લોચને સ ચોવાચ-મયેદં નાવિચારમ્ આચરિતમ્, યતઃ સર્વ એવ સ્નેહ-પરમ્પરાયાઃ પરાધીનઃ । સા ચ સાદ્ગુણ્યસ્ય, તચ્ ચ સર્વ-સમઞ્જસતાયાઃ । સા ચાત્ર યથા તથા ન મદ્-વિધે । સૈવ ચ ખલુ સર્વ-વશીકારિતાયાં સ્વૈરિતામ્ અર્હતિ ।
[34] કિં ચ, સર્વાન્તર્યામ્ય્ અપ્ય્ એનમ્ એવોરરીચરીકરીતિ । દૃશ્યતામ્ અસ્યાં ભાસમાનાયાં સભાયાં સર્વેષાં નેત્ર-પટલી-ષટ્પદવલ્-લીલાયમાના કેવલમ્ અસ્ય મુખં કમલમ્ ઇવ સંવલતે । તથા પ્રથમત એવ તદ્-આનુકૂલ્યમ્ અત્રાકલ્પ્યતે । પરિકલ્પ્યતામ્ અપીદં મમ નામ્નૈવ । તસ્માદ્ અસ્માકમ્ અયમ્ એવ રાજેતિ ।
અથાભવત્ કુસુમક-વૃષ્ટિભિઃ સમં
સ્ફુટ-ધ્વનિર્ દિવમ્ અનુ સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ ।
સભાસદામ્ ઇહ ચ વિકાસિ-દૃષ્ટિભિર્
યથાસ્ફુરજ્ જય-જય-શબ્દ-મઙ્ગલમ્

[35] અથ સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-મધુકણ્ઠ-કૃત-જગદ્-ઉત્કણ્ઠ-શ્રીમન્-મધુકણ્ઠ ! શ્રીમદ્-ઉપનન્દ-નન્દનયોસ્ ત્રય એવ મધ્યમા ઇતિ કોઽ યં મધ્યમઃ । કીદૃશી વા તસ્ય સમઞ્જસતેતિ સોદાહરણમ્ ઉચ્યતામ્ ।
[36] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-એકં તાવદ્ ભવન્-મનઃ-પ્રહ્લન્નતા-સમુચિતં પ્રવહ્લિકા-પદ્યમ્ ઇદમ્ અનવદ્યં પૂર્યતામ્ ।
[37] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-કામમ્ ।
[38] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-
આકૃષ્ય મત્-પુત્રમ્ અનેન પુત્રી-
કૃતેન ભૂતિં ભજતે સ એષઃ ।
ઇતિ સ્વયં વેત્તિ ન તેન મૈત્રીં
ભિનત્તિ કોઽ યં વદને વદેતિ

[39] સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સોત્કણ્ઠતયા શીઘ્રમ્ એવ સાનન્દમ્ ઉવાચ-નન્દ એવ ઇતિ ।
[40] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-ભવતા જ્ઞાત્મ્ એવેદમ્ ઇતિ । તદ્ એતચ્ છ્રૂયતામ્-
સ્વેનાલ્પેન ગુણેન વાઞ્છતિ નિજે પૂજા-સુખે ભૂયસી
લોકો યસ્ તુ મહીયસાપિ ખલુ તેનૈવાન્યદીયે સદા ।
સોઽ યં શ્રી-વ્રજરાજ એવ યદ્ અસૌ શૂરાઙ્ગજં ધિન્વિતું
તત્-તદ્-ધાનિમ્ અસોઢ સખ્યમ્ અભિન્નાલ્પં ચ તસ્યાન્તરમ્

[41] તતશ્ ચ તદ્ એતન્ મધુકણ્ઠ-સૂક્ત-સુધાકરમ્ આસાદ્ય રત્નાકર ઇવોચ્છલદ્-અઙ્ગ-તરઙ્ગસ્ તદ્-અન્તર્-બહિરઙ્ગ-સભ્ય-સઙ્ઘસ્ તદ્-ઉપરિ-હૃદયઙ્ગમ-રત્નાવલિં વિકીર્ણવાન્ હૃદયાવલિં વા વિતીર્ણવાન્ ઇતિ સ્વયમ્ અપિ ન ભિદાં વિદામ્બભૂવ ।
[42] અથ સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ ?
[43] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તતઃ શ્રીમાન્ અસૌ ધન્યઃ પર્જન્યઃ શ્રી-ગોવિન્દ-પદારવિન્દ-ભજનાય વૃન્દાવનં પ્રવિશન્ સમાસત એવ સમસ્ત-શાસ્ત્ર-સારં પૃચ્છતઃ પુત્રાન્ ઉપદિદેશ, યથા-
કિં ભય-મૂલમ્ અદૃષ્ટં કિં શરણં શ્રી-હરેર્ ભક્તઃ ।
કિં પ્રાર્થ્યં તદ્-ભક્તિઃ કિં સૌખ્યં તત્-પર-પ્રેમ

ઇતિ ।
[44] તદ્ એવં સહ-ભાર્યે વૃન્દાવનં ગતે તસ્મિન્ન્ આર્યે શ્રીમાન્ ઉપનન્દઃ સ્વ-નામાનુરૂપં શ્રીમન્-નન્દ-વ્રજ-મહેન્દ્ર-સભાયામ્ અયન્ત્રિત-મન્ત્રિતયા સ્થિતવાન્ । વિચિત્રવીર્ય-સભાયાં ભીષ્મ ઇવ । સોઽ પિ મન્ત્ર-મિષેણ વિશેષેણ તદ્-આજ્ઞામ્ એવ ગૃહ્ણન્ સર્વં સર્વ-કાલં સુરાજા પ્રજા-કુલં પાલયતિ સ્મ ।
[45] તત્ર ચેયં ચર્યાચરિતાશ્ચર્યા બભૂવ, યથા-
મર્યાદાં પિતુર્ અયમ્ આવદ્ એવ સર્વાં
ધર્માદિર્ ન વિપદમ્ એતિ યત્ર ચાર્થઃ ।
સમ્પત્તિર્ ન પુનર્ અભૂદ્ અમુષ્ય વશ્યા
યેનાસૌ પ્રસભમ્ અવાપ વૃદ્ધિમ્ એવ

[46] તદ્ એવં સર્વ-સમૃદ્ધિ-વૃદ્ધિ-સિદ્ધિમ્ આયાતે રાજન્વતિ વ્રજ-જન-જાતે કલિકાયમાના કાચિદ્ ઉત્કલિકા ક્રમેણ વિકાસમ્ અયામાસ । સર્વેષાં પ્રાણ-તુલ્યસ્ય નિજ-કુલ્યસ્ય રાજ્ઞસ્ તસ્ય સન્તતિર્ ન જાયત ઇતિ । કાલાત્યયે ચાશા-વ્યત્યયાત્ સર્વં જનમ્ અતીવ કૃચ્છ્રમ્ આનર્ચ્છ । અગ્રજાદીંસ્ તુ સુતરામ્ । શ્રીમદ્-વ્રજપતિ-જમ્પતી તુ પ્રજાશાં પૂર્વત એવ સન્દિગ્ધિ-દિગ્ધામ્ અપિ કુર્વાતે સ્મ, ઉત્તરતસ્ તુ વિશેષતઃ ।
[47] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-કથં તત્-પ્રેષ્ઠાઃ પુત્રેષ્ટ્યાદિકં નાનુષ્ઠાપિતવન્તઃ ? કથં વા વિદગ્ધયોર્ અપિ તયોઃ સન્દિગ્ધતા જાતા । તથાપિ પરમેશ-પરયોઃ કથન્તરાં વા તદ્-આશા ? ઉત્તરતસ્ તુ વિશેષતઃ કથન્તમામ્ ?
[48] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-અનુષ્ઠાપિતમ્ અપિ તત્ તન્ ન પ્રતિષ્ઠામ્ આસસાદ ।
[49] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-કથં તત્ ? કથં વાન્યદ્ અન્યત્ ?
[50] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તથા હિ, તત્ તદ્ અશેષ-સમ્પત્ત્યોર્ અપિ દમ્પત્યો રહસિ સંવાદોઽ યં બભૂવ । યથા શ્રીમાન્ પતિર્ ઉવાચ-કુટુમ્બિનિ! કિમ્ અવલમ્બી મમ સનાનાય વિતાનાદિ વિતાનયતિ શોક-વશોઽ યં લોકઃ ? યતો મમ સઙ્કલ્પ-કલ્પના-સમયે યાદૃશાય સર્વતો વિચિત્રાય પુત્રાય ચિત્તં કલ્પતે । સ તુ પરમ એવાપૂર્વઃ કથમ્ અપૂર્વ-વિષયતાં પ્રાપ્નોતુ ? તત પુનર્ અન્યત્ર વચન-ગોચરં રચયિતું સઙ્કુચત્ય્ એવ ચેતો-વૃત્તિઃ । યતો યત્ ખલુ મયિ દયા-પરાયણસ્ય શ્રુતિ-પારાયણ-ફલસ્ય શ્રી-નારાયણસ્ય રૂપં તતોઽ પિ મધુરતરં કતરદ્ વા ભવેત્, પરિજાત-કુસુમાદ્ આકાશ-કુસુમમ્ ઇવ ।
[51] અથ સ્નિગ્ધકણ્ઠશ્ ચિન્તયામાસ-અસ્ય તતોઽ પિ મધુરતરત્વં નાયુક્તમ્ । યત એતદ્ ઉદ્દિશ્ય શ્રી-ભાગવત-પદ્યમ્-
યન્ મર્ત્ય-લીલૌપયિકં સ્વ-યોગ-
માયા-બલં દર્શયતા ગૃહીતમ્ ।
વિસ્માપનં સ્વસ્ય ચ સૌભગર્દ્ધેઃ
પરં પદં ભૂષણ-ભૂષણાઙ્ગમ્ ॥[ભ્પ્ 3.2.12] ઇતિ ।
[52] અથ સ્ફુટં પપ્રચ્છ-તતસ્ તતઃ ?
[53] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-અથ શ્રીમતી તત્-પત્ની ચોવાચ-કીદૃશં રૂપં તદ્ ઇતિ કથ્યતામ્ ।
[54] સ ઉવાચ-
શ્યામશ્ ચઞ્ચલ-ચારુ-દીર્ઘ-નયનો બાલસ્ તવાઙ્ક-સ્થલે
દુગ્ધોદ્ગારિ-પયોધરે સ્ફુટમ્ અસૌ ક્રીડન્ મયાલોક્યતે ।
સ્વપ્નસ્ તત્ કિમ્ ઉ જાગરઃ કિમ્ અથવેત્ય્ એતન્ ન નિશ્ચીયતે
સત્યં બ્રૂહિ સધર્મિણિ સ્ફુરતિ કિં સોઽ યં તવાપ્ય્ અન્તરે

[55] સોવાચ-શ્રીમન્ ! મમાપીયમ્ એવ મનો-વૃત્તિર્ મતિ-વૃત્તિમ્ અતિવર્તમાના વર્તતે । કેવલ-વિલજ્જયા તજ્ જાતુ ભવન્તં ન નિવેદયામિ । તસ્માદ્ અસ્માદ્ અસમ્ભવ-મનોરથાન્ નિવૃત્તિ-શાસ્ત્ર-વિચારમ્ ઉદ્યચ્છન્તૌ મન એવ સંયચ્છેવહિ ।
[56] સ ઉવાચ-યદ્યપિ મયાપ્ય્ એતદ્ એવ મધ્યે મધ્યે સ્ફુટમ્ અધ્યવસીયતે, તથાપ્ય્ અસ્તોકો વશિત-વિશ્વોદ્રેકો મહાન્ સહાયઃ શ્રીમન્-નારાયણ-દેવ એવ શરણમ્ ઇતિ ચિત્ત-વૃત્તિઃ પરિવર્તતે-યોઽ સ્માકમ્ અદૃષ્ટાશ્રુતમ્ ઇદં દૃષ્ટમ્ ઇવ કરોતિ । સ સર્વં કૃત-પૂર્વી તદ્ અપિ કુર્વીત ।
[57] સોવાચ-દેવ ! તસ્ય દેવસ્ય કામ્ અપિ સેવાયોગ્યામ્ એવાત્ર યોગ્યામ્ ઉપલભામહે ।
[58] સ ઉવાચ-બાઢમ્ । કિન્તુ કીદૃશી સા ?
[59] સોવાચ-દ્વાદશી-વ્રત-રૂપા ।
[60] સ સાનન્દમ્ ઉવાચ-સઙ્ગતં બ્રવીષિ । મમાપ્ય્ ઉત્કણ્ઠાઙ્કુરિતં સ્ફુરિતમ્ એતદ્ એવાસીત્ । તસ્માદ્ અદ્યારભ્ય સમારભ્યતામ્ એષ વ્રત ઇતિ ।
[61] તદ્ એવં સમ્પ્રવદમાનયોર્ ઉદ્ભવન્ દેવ-દુન્દુભિ-નાદઃ સર્વમ્ અતિચક્રામ્ ।
[62] અથ તયા વૃત્ત-સ્વ-ચિત્ત-વૃત્તિ-પ્રથયા તત્-કથયા શ્લથિતવાન્તઃ શ્રી-વ્રજ-ધરિત્રી-કાન્તઃ કાન્ત-નિજાલઙ્કાર-વારં સૂત-કુમારાય વિતતાર । શ્રીમતી વ્રજપતિ-પત્ની ચ મહા-નીલમણિ-મય-નાયકં હારં વિહાપયામાસ ।
[63] અથ સોત્કણ્ઠં સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-તર્હિ કિં જાતમ્ ?
[64] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તેન વ્રતેન પૂર્ણે વર્ષે બૃંહિતે ચ તર્ષે યુગપદ્ એવ દેવ-દેવઃ સ્વપ્ને તયોર્ આવિર્બભૂવ, ચોવાચ ચ-અહો ! મય્ય્ અતિસક્તૌ ભક્તૌ કથં નિર્વિદ્ય ખિદ્યાથે ? યોઽ સાવ્ અતસી-કુસુમ-સુષમઃ સુકુમારઃ કુમારઃ શશ્વદ્ એવાનુભવતોર્ ભવતોઃ કુમારતયા સ્ફુરતિ । સ તુ સદા ભવતોર્ એવાનુગતઃ પ્રતિકલ્પં સ્વભક્તિ-પ્રવર્તનાય દિવિ મત્-પ્રવર્તિત-દ્રોણ-ધરા-રૂપ-કલાંશ-કલાવતોઃ તદ્ ભૂરિ ભાગ્યં ઇત્ય્ આદિ-રીત્યા બ્રહ્માદ્ય્-અલભ્ય-સાક્ષાત્-તત્-ફલ-સાક્ષાત્કારાય સ્વયમ્ એવ પૃથિવ્યાં ભવતોર્ ભવતોર્ એવ ભવં લભત એવ æ અચિરાદ્ એવ ચ રુચિરા રુચિરેષા યુવયોઃ સફલતાં વલિતા ।
[65] તદ્ એવં શ્રાવિતાભિહિતે તિરોહિતે ચ પરમહિતે ભગવતિ લબ્ધ-જાગરાવ્ ઉપલબ્ધામૃત-સાગરાવ્ ઇવ ચ મિથસ્ તદ્ એવ સઙ્કથયન્તૌ પ્રથયન્તૌ ચ પરમ-ચમત્કાર-નિવહં વહતઃ સ્મ ।
[66] અથ સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સ્વગતં ચિન્તયામાસ-તદ્ એવં જાતાન્ય્ એવ મમ પ્રશ્નાનામ્ ઉત્તારાણિ । તત્ર ચ ભવતોર્ એવેતિ યુક્તમ્ એવોક્તં શ્રી-ભગવતા--પ્રાગ્ અયં વસુદેવસ્ય ક્વચિજ્ જાતસ્ તવાત્મજઃ [10.8.14] ઇતિ વદતોઽ પ્ય્ અવ્યભિચાર-વચઃ-પ્રચાર-સર્ગસ્ય મુનેઃ શ્રી-ગર્ગસ્ય પ્રાયઃ સોઽ યમ્ અભિપ્રાયઃ ।
[67] શ્રી-ભગવતા સહ સમ્બન્ધઃ કિલ કેવલ-પ્રેમ-નિબન્ધનઃ-ભક્ત્યાહમ્ એકયા ગ્રાહ્યઃ [ભ્પ્ 11.14.11] ઇત્ય્ આદેઃ । અતસ્ તદ્-વિશેષસ્ય તદ્-વિશેષ એવ હેતુઃ-યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્ તથૈવ ભજામ્ય્ અહમ્ [ગીતા 4.11] ઇત્ય્ આદેઃ । તતસ્ તસ્મિન્ વત્સતાં સતાં વાત્સલ્યાભિધ એવ પ્રેમા પ્રમાપયતિ ।
[68] તત્ર શ્રી-વસુદેવસ્ય તદ્-ઐશ્વર્યાલોચનેન વાત્સલ્યસ્ય તારલ્યં સારલ્યં ચાસાદિતમ્ । શ્રી-વ્રજરાજસ્ય પુનસ્ તદ્-વાત્સલ્યં શશ્વદ્ ઉદ્બુદ્ધં શુદ્ધમ્ એવ ચ પ્રસિદ્ધમ્ । પિતૃભ્યાં પુત્રતયા તદ્-ધારણે કારણં ચ મુનિભિર્ મન એવ મન્યતે । આવિવેશાંશ-ભાગેન મન આનકદુન્દુભેઃ [ભ્પ્ 10.2.26] ઇત્ય્ આદેઃ । દધાર સર્વાત્મકમ્ આત્મ-ભૂતં કાષ્ઠા યથાનન્દ-કરં મનસ્તઃ [ભ્પ્ 10.2.18] ઇત્ય્ આદેશ્ ચ । શ્રી-વ્રજ-રાજાભ્યામ્ અપિ મનસા ધારણં તસ્ય કાર્યાન્યથાનુપપત્તિ-સિદ્ધેન ભક્તિ-સ્વાભાવ્યેનૈવ સમ્ભાવ્યતે । તત્ર ચ સતિ સામ્પ્રતં તુ વિશેષત એવ સામ્પ્રતં પરાવસ્થામ્ અનુ કૃતાસક્તૌ હિ ભક્તૌ તદ્-ઉદયઃ સ્યાત્ । તસ્માત્ તવૈવાત્મજસ્ તસ્ય વસુદેવસ્ય તુ ક્વચિત્ કાર્યે નિમિત્તે જાતઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ ઇતિ ।
[69] અથ પ્રકટમ્ ઉવાચ-તતસ્ તતઃ ?
[70] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-તદ્ એવં પરમાર્તેર્ ઉપકણ્ઠતાં પ્રાપ્તાયામ્ ઉત્કણ્ઠાયામ્ એકદા સર્વેઽ નર્વાચીના વ્રજ-વાસિનઃ સભાવાઃ સભાયાં મિલિતાઃ । મિલિત્વા ચ તદ્ એવ સોત્કણ્ઠં સુષ્ઠુ પ્રતુષ્ટુવુઃ ।
[71] તદા ચ તત્રૈકા તાપસી કેનચન સ્નાતકેન સમમ્ આયાતા । તાં ચ મહા-પ્રભાવ-લક્ષણાં લક્ષયિત્વા સર્વે સમુત્થાયાતિથ્યમ્ આવિતથ્યેન વિધાય વિજ્ઞાપયામાસુઃ-સાક્ષાદ્ ભગવતો યોગમાયેવ કા ત્વમ્ અસિ ? શ્રીમન્-નારદસ્યાભિનવ-તનુર્ ઇવાયં વા કઃ ?
[72] સા ચ સહાસમ્ આહ સ્મ-પૌર્ણમાસી-નામ્ની કાત્યાયની ચ કુમાર-શ્રમણા ચ પારિકાઙ્ક્ષિણી ચેક્ષણિકા ચાસ્મિ । અયં ચ મધુમઙ્ગલ-નામા સ્નાતકઃ શ્રી-નારદ-પ્રકૃતિઃ । આવાં ચ વિદ્યા-વિશેષેણૈતદ્-વયસ્કાવ્ એવ સદા વિદ્યાવહે ।
[73] તે ઊચુઃ-એતાવતી કૃપા કૃપણેષુ કથમ્ અસ્માસુ કૃતા ?
[74] સોવાચ-ભવતાં કિમ્ અપિ વૈભવં સમ્ભાવ્ય ।
[75] સર્વે ઊચુઃ-કિં તત્ ?
[76] સોવાચ-ભવતાં પ્રાણ-કન્દસ્ય શ્રીમન્-નન્દસ્ય જગદાનન્દઃ સ ખલુ નન્દનઃ સમ્ભવિતેતિ ।
[77] સર્વે સ-બાષ્પ-પુલક-કુલમ્ ઊચુઃ-બૃહદ્-વનમ્ અસ્માકમ્ ઇદ બૃહત્-તીર્થં ભવતિ । તસ્માદ્ અસ્મભ્યં દત્ત-વિશ્રાન્તિકે કૃષ્ણાન્તિકે સ્ફુટમ્ ઉટજં તવ ઘટયામઃ ।
[78] સોવાચ-ઉપશ્રુતિર્ એષા શ્રુતિ-વેષા નવ્યાપિ ન વ્યભિચરિતા । યતઃ કૃષ્ણાયા ઇતિ વિવક્ષિતમ્ અપિ કૃષ્ણસ્યેતિ લક્ષિતં કરોતિ । કૃષ્ણ-નામા હિ ભવિતાસૌ । મહા-પ્રભાવવતિ યસ્મિન્ જાતવતિ નિર્દાનવતા પૃથિવ્યાં ભવિષ્યતિ । તદીય-ગુણે તુ સદા નવતા, સગુણતા વિદ્યાદિ-પ્રબન્ધે તત્-સમ્બન્ધે તુ નિર્ગુણતા । સકિઞ્ચનતા વિષય-સમ્પત્તૌ તદ્-ભક્તૌ તુ નિષ્કિઞ્ચનતા ઇત્ય્ આદિકં વિરુદ્ધાયમાનમ્ અપિ સર્વૈર્ અનુરુદ્ધં કરિષ્યતિ । તસ્માદ્ અસ્માકમ્ અત્ર સ્થાતુમ્ આગ્રહ એવ ભવતામ્ અનુગ્રહાય સમ્પન્નઃ ।
[79] અથ તાં સર્વે સાનન્દં વન્દમાનાસ્ તયા સમમ્ ઇન્દીવર-રુચિ-નિન્દીહિત-કાલિન્દીં વિન્દમાનાઃ પર્ણ-મન્દિરં પૂર્ણયન્તસ્ તત્ર વાસયામાસુઃ ।
[80] તસ્મિન્ન્ એવ દિવસેઽ પગત-દોષે પ્રદોષે સમુદ્ભટ-કંસ-રોષેણ જાત-ચિત્ત-શોષેણ કૃત-પરિદેવેન વસુદેવેન પ્રહિતા વ્રજ-હિતા બડવારોહિણી રોહિણી ગુપ્તમ્ આજગામ । યસ્યામ્ આગતાયાં પરમ-પતિવ્રતાયાં સર્વ એવ વ્રજ-રાજ-રાજ-સમાજઃ શુભ-શકુન-સઙ્કુલ-શકુનાદિ-સમજેન સમમ્ ઉલ્લલાસ । તત્ર ચાનન્દ-મોહિન્યૌ શ્રી-યશોદા-રોહિણ્યૌ યમુના-ગઙ્ગે ઇવ સઙ્ગત-સઙ્ગે પરસ્પરં પરેભ્યશ્ ચ સુખ-સમૂહમ્ ઊહતુઃ ।
[81] વ્રજ-રાજ-પત્ની ચ તસ્યા જ્યૈષ્ઠમ્ અવષ્ટભ્ય માસ-ત્રય-જાતમ્ અન્તર્વત્નીત્વં પર્યાલોચ્ય સ્વાભેદ-વેદનેનૈવ શાત-જાતં પ્રાપ ।
[82] અથ માઘ-માસિ ચાસિત-પ્રતિપદિ કૃત-સર્વ-સુખ-પ્રસર-જન્યાં રજન્યાં સા વ્રજ-રાજં સેવ્યમાના તન્દ્રાપરતન્ત્રાયમાણા સ્વપ્ન-તુલ્યતા-સંચિતં કિઞ્ચિદ્ અઞ્ચિતં દદર્શ ।

[83] યથા સ એવ બાલઃ સર્વતસ્ તદ્-આવરણ-કારિકયા કયાચિચ્ દિવ્ય-કુમારિકયાત્માનં પિધાય વ્રજ-રાજ-હૃદયાન્ નિજ-હૃદયં પ્રવિશ્ય દૃશ્યવદ્ એવ સ્થિત ઇતિ । તતશ્ ચ સોઽ યં હૃદય-કમલ-મધ્ય્મ્ અધ્યાસામાસ । સેયં તુ જઠર-મધ્યમ્ ઇતિ । વ્રજરાજશ્ ચ નિરન્તર-સ્વાન્તર-તત્-પ્રવેશાવેશં દુર્નિદેશં ચિરમ્ અનુભૂય દૂયમાનતાં વિધૂય તથૈવાનુભૂતવાન્ ।
[84] અથ સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સ્વાન્તે ચિન્તયતિ સ્મ-સત્યમ્ એતદ્ અત એવ સદ્-વાણી-ગુણિભિર્ મુહુર્ અનયોર્ આત્મજ ઇતિ મતમ્ । મયા ચ સુવિચારતસ્ તદ્ એવ પૂર્વં નિશ્ચિતમ્ આચરિતમ્ ઇતિ । ઉવાચ ચ-તતસ્ તતઃ ?
[85] મધુકણ્ઠ ઉવાચ - અથ તદ્ આરભ્ય ગર્ભ-લક્ષણમ્ ઉપલભ્ય સમ્ભૂત-ભવ્યાનાં સભ્યાઙ્ગના-ગણાનાં ગોકુલ-કુલ-પાત્રી સુખ-દાત્રી બભૂવ । યથા -
મુખમ્ આપાણ્ડુ કુચાગ્રં સ્ફીતં જઠરં દરોત્તુઙ્ગમ્ ।
અભજત કર્ણેજપતાં ગર્ભે વૃત્તે યશોદાયાઃ

યથા ચ -
વ્રજ-રાજ્ઞ્યાં સ્ફુરિતાત્મા કૃષ્ણઃ સ્ફુરતિ સ્મ લોકેઽ પિ ।
દીપઃ સ્ફટિક-ઘટી-ભાગ્ અન્તર્ બહિર્ અપિ વિભાતિ તત્-તુલ્યઃ

કિન્તુ -
જિત-રસના રસ-ધૈર્યા ગામ્ભીર્યાદિ-પ્રવીણાપિ ।
સ્પૃહિતં કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ વ્રજ-નૃપ-ગૃહિણી તદા ચક્રે

યથા -
ઐહત દોહદમ્ એષા કૃષ્ણાવેશાવિશત્ તૃષ્ણા ।
તુલસી-સંસ્કૃત-ઘૃત-યુક્ સ-સિતં સિત-કાન્તિ-ગન્ધિ પરમાન્નમ્

[86] અથ યોગમાયા રોહિણ્યાઃ સાપ્તમાસિકં ગર્ભં સ્રસ્તં વિધાય દેવક્યાસ્ તદ્-વિધં તં તસ્યાં નિયોજયામાસ । તતશ્ ચ લબ્ધ-સર્વ-સમય-સમ્પદ્-દશે ચતુર્દશે માસિ શ્રાવણતઃ પ્રાક્ શ્રવણ-ર્ક્ષે સમસ્ત-સુખ-રોહિણી રોહિણી ગુણ-ગણનયા સુષમં સિત-સુષમં સુતં સુસ્રાવ । સાન્દ્ર-શુભ્રતા-વિભ્રાજમાનતયા પૌર્ણમાસી ચન્દ્રમસમ્ ઇવ, દર્શિત-વિક્રમ-ક્રમતયા સિંહ-વધૂઃ શાવકમ્ ઇવ, નિર્મલ-પરિમલ-ધારાધારતયા નવ-કમલિની ધવલ-કમલમ્ ઇવ, સર્વ-શ્રવણ-સઙ્ઘ-મઙ્ગલતયા નિરવદ્ય-વિદ્યતા યશઃ-સ્તોમમ્ ઇવ ચ ।
કિં ચ -
શુભ્રાંશુ-વક્ત્રં તડિદ્-આલિ-લોચનં
નવાબ્દ-કેશં શરદ્-અભ્ર-વિગ્રહમ્ ।
ભાનુ-પ્રભાવં તમ્ અસૂત રોહિણી
તત્ તચ્ ચ યુક્તં સ હિ દિવ્ય-બાલકઃ

[87] સ એષ ચ અસિત-વર્ષ્મા સિત-વર્ષ્મા સદ્-અનુજઃ સૂદિત-દનુજઃ, પાલિત-ધેનુકો દલિત-ધેનુકઃ, પ્રલમ્બ-બાહુઃ પ્રલમ્બ-ઘાતયિતા, સ્વયં રામ-નામા રામ-રમિત-દ્વિવિદ-વિદારયિતા ચ ભવિતા ઇતિ જ્યોતિર્વિદ્ભિર્ ઉદ્ભાવિતમ્ ।
[88] અસ્ય જાતકર્માદિકં ચ મર્મગૈર્ એવ શર્માન્તનામભિર્ ગુપ્તમ્ એવ પર્યાપ્તમ્ અકારિ આનક-દુન્દુભિ-મન્ત્રણા-પરતન્ત્રતયા । કિન્તુ તત્રૈકં દુઃખમ્ ઇવાસિત્ । [89] યતઃ સ તુ જન્મત એવાનુજ-જન્મ યાવત્ જડ એવાદૃશ્યત । તત્ર પ્રતીકારશ્ ચૈક એવાસીત્ યથાન્તર્ધૃત-નિજાવરજં વ્રજેશ્વર્ય્-અઙ્કમ્ એવ કેવલં વલમાનઃ સમુલ્લસિતવલ્ લક્ષ્યતે ।
[90] તદ્ એવં દિન-કતિપયે લબ્ધ-વ્યત્યયે ગર્ભ-સન્દર્ભાત્ સ્પષ્ટમ્ અષ્ટ-માસિ તદ્-અવરજન્મ-જન્મનઃ સમારમ્ભઃ સમ્ભવતિ સ્મ । યથા ચાધુનાપિ વર્ણયન્તિ --
અષ્ટાવિંશ-ચતુર્-યુગે કલિ-શિરઃ સંમર્દ્ય વૈવસ્વતે
ભાદ્રાન્તર્-બહુલાષ્ટમીમ્ અનુ વિધોઃ પુત્રે વિધોર્ ઉદ્ગમે ।
યોગે હર્ષણ-નામ્નિ શુદ્ધ-વિધિભે પુર્ણઃ પરઃ શ્રી-વિધુર્
નન્દન્ નન્દ-વધૂ-મુદે સ્વયમ્ ઉદૈદ્ અહ્નાય ધુન્વંસ્ તમઃ

યથા ચ -
તદા યુગાદિ દેવાસ્ તે સ્વ-સ્વ-સ્મપદ્-ઉપાયનમ્ ।
આદાય કૃષ્ણ-જન્મર્ક્ષ-નિશામ્ આશુ સિષેવિરે

યથા હિ -
વિબભૂવ વિના સત્યં ધ્યાનં ત્રેતાં વિના મખઃ ।
વિના દ્વાપરમ્ અભ્યર્ચા હરેર્ નામ કલિં વિના ॥
વિના મધું સપ્તલાદિ વિનોષ્ણં પાકિમામ્રતા ।
વિના શરદ્-અમ્બુ-શ્રીઃ શાલિસ્ તસ્યાઃ પરં વિના ॥
શિશિરેણ વિના માઘ્યં વિનાહ્નામ્બુજ-વિસ્તૃતિઃ ।
વિના જ્યોતિષ-શાસ્ત્રેણ ગ્રહાણાં શુભદા સ્થિતિઃ ॥
વિના ગુરુ-પ્રભાવેણ સર્વત્ર સ્ફુરણં હરેઃ ।
વિના સૂતિ-પ્રતીત્યા ચ પ્રસૂતોઽ સૌ યશોદયા

[91] તદ્ ઇદમ્ અગ્રે વ્યક્તીકરિષ્યતે । કિં ચ -
મધ્યે તારાવાર-સારં નભસ્ તત્-
પ્રાન્તે સિન્ધૂર્ધ્વં ધ્વનન્-મેઘ-બન્ધુ ।
ઇત્થં વર્ષાધામતર્ષા શરચ્-છ્રીસ્
તસ્યાં તિથ્યાં તથ્યમ્ આતિથ્યમ્ આપ

કિં ચ -
જાતિભિઃ સહ માધવ્યઃ કેતક્યઃ કેતકૈઃ સમમ્ ।
કુમૂદ્યાન્ય્ અમ્બુજૈઃ સાર્ધં સ્ફુટન્તિ સ્મેતિ દિગ્ યદા

તદા તદ્ અપિ નાશ્ચર્યમ્ આચાર્યૈઃ પરિચીયતે ।
સર્વાશ્ચર્ય-નિધિઃ સોઽ પિ જન્મ-ચર્યાં યતો ગતઃ

[92] તથા હિ એતદ્-ઉત્તરં ભાવિ-તદ્-વિલોકાનાં લોકાનાં ભાવિતાનમ્ -
[93] મુખમ્ અસ્ય લસિત-સ્મિતાસિત-કમલાનામ્ અધિપમ્ ઇવ વિલોક્યતે,
નેત્ર-યુગલં સૂક્ષ્મ-ભ્રમર-ચિત્ર-કૈરવાન્તઃ-પત્રાણામ્,
ઘ્રાણં નીલ-નીરદ-ચ્છવિ-લધ-કીલ-તિલ-પ્રસૂનાનામ્,
ઓષ્ઠાધરં સિન્દૂર-ગિરિજનિ-જવા-બદ્ન્હૂક-બિમ્બ-ગોષ્ઠીનામ્,
કર્ણ-દ્વન્દ્વમ્ અઞ્જન-ભૂમિજ-શ્યામલતા-પોતાનામ્,
કર-પ્રાન્તતા-કાન્ત-ભુજ-યુગલં સ-નવ-પલ્લવ-નવ-તાલ-શાખાનામ્,
શ્રીવત્સ-સિન્ધુ-વત્સાખ્ય-લેખા-સહિત-વત્સં ધૃત-દક્ષિણાવર્ત-દ્યુતિ-વિશેષ-કૃત-સ્થિર-વિદ્યુદ્-આશ્લેષ-મેઘ-ખણ્ડાનામ્ ઇતિ ।
[94] કિં ચ મુખેન મહાપદ્મં વિજેતા,
નયનાભ્યાં પદ્મમ્,
નાસિકયા મકરમ્,
સ્મિતેન કુન્દમ્,
કણ્ઠેન શઙ્ખમ્,
ચરણયોઃ પૃષ્ટાભ્યાં કચ્છપમ્,
રુચા નીલમ્,
સર્વૈર્ એવ ચ સર્વેષાં ખર્વમ્ ।
કિં બહુના, સ્વેન મુકુન્દમ્ અપીતિ યુગપદ્ અત્ર તત્-તદ્-અવસર-પ્રસવાદીનાં તથા દુર્લભ-સન્નિધીનાં નિધીનામ્ અપિ સન્નિપતનં નાસમ્ભાવ્યમ્ ।
[95] અથ તસ્ય જન્મનિ કોઽ પિ વિશેષઃ, યથા -
તદા તત્ર માયા મિલદ્-બાલ્ય-કાયા
તદીયાનુકૂલ્યં કૃપા-માત્ર-મૂલ્યમ્ ।
સદા કુર્વતી તં સમસ્તાન્ અતીતં
વિધાયાગ્રજાતં સ્વયં પ્રાપ જાતમ્

[96] અથ સ્નિગ્ધકણ્ઠેન ભાવિતં સ-પ્રમાણઃ ખલ્વ્ ઇદમ્ - અદૃશ્યતાનુજા વિષ્ણોઃ સાયુધાષ્ટ-મહાભુજા [ભ્પ્ 10.4.9] ઇતિ શ્રી-ભાગવતાદ્, તચ્ ચ નન્દસ્ ત્વ્ આત્મજ ઉત્પન્ને જાતાહ્લાદો મહા-મનાઃ [ભ્પ્ 10.5.1] ઇત્ય્ આદિષ્વ્ આત્મજ-પદૈઃ સ્થાપના-વ્યપદેશતઃ સદેશ-રૂપમ્ એવ નિરૂપ્યતે । કિન્તુ તદ્ ઇદમ્ અપ્રચ્છન્નં વિવિચ્ય પૃચ્છામઃ યથેહ સન્દેહઃ સર્વેષાં શામ્યતિ । [97] સ્પષ્ટમ્ અપ્ય્ આચષ્ટ - અહો આર્ય તર્હિ કથં વસુદેવ-દેવકી-પુત્રતયા સોઽ યમ્ અવધાર્યતે ?
[98] તદ્ ઈદૃગ્-વચસિ સતિ સ્નિગ્ધકણ્ઠે વચસિ કિઞ્ચિત્-કુણ્ઠેન મધુકણ્ઠેન મનસિ ભાવિતમ્ - શ્રીમતા દેવર્ષિણેદમ્ આવાં પ્રત્ય્ અતિહર્ષેણાદિષ્ટં - યદિ કદાચિચ્ છ્રીમતિ મહા-પ્રેમવતિ વ્રજે કૃત-વ્રજનયોઃ કથા-યોગો ભવતોઃ સમ્ભાવ્યતે, તદા શ્રી-કૃષ્ણ-દેવસ્ય સર્વતો વર્ષ્યમ્ ઐશ્વર્યં ગોપનીયમ્ ઇત્ય્ અતો મુનિવર્ગ-પ્રસિદ્ધ-ગર્ગ-સિદ્ધાન્તમ્ એવાલમ્બ્ય સંવદિષ્યાવહે । સ ચામીભિઃ શ્રુત એવેતિ નાશ્ચર્યાય પર્યવસિષ્યતીતિ ।
[99] પ્રકટં ચોવાચ - અત્ર ખલ્વ્ ઇદમ્ અસ્ય શ્રી-વ્રજ-રાજ-તનૂજસ્ય રહસ્યમ્ ઉદ્ભાવયતો મમ સમતિક્રમઃ સ્વયમ્ અમુનૈવ બાઢં સોઢવ્યઃ । તથા હિ અસ્મિન્ સર્વતો લબ્ધાતિરેકકા સંસિદ્ધિઃ ખલ્વ્ એકા વર્તતે । યદ્ અતિક્રાન્ત-સર્વેહ-સ્નેહ-મય-હૃદય એવ સદા વર્તમાનઃ સ્નિઘ્દતા-દિગ્ધ-જનાનાં ભાવ-મુદ્રયા પરોક્ષં કૃતયાપિ સ્વહૃદિ પ્રતિબિમ્બતતયા મુદ્રિતો ભવતિ । અસ્ય સ્વરૂપેણાવિર્ભાવશ્ ચ સ્નેહ-મય-સ્ફૂર્તિ-પૂર્તિ-વશીભાવત એવ સર્વથા, ન ત્વ્ અન્યથા । પુત્રતયાવિર્ભાવે ચ બીજં પિતૃ-ભાવ-મય-સ્નેહ એવ નાન્યેષામ્ ઇવાન્યત્ । જાતે ચ કુત્રચિત્ પુત્રતયાવિર્ભાવે તત્-તત્-સમ્બન્ધ-મય-સ્નેહ-કૃત-ચય-સ્ફૂર્તિર્ એવ તથા તથા ભાવેનાવિર્ભાવે નિબન્ધનં ભવતિ ।
[100] તદ્ એવં સ્થિતે સર્વતઃ સમુદ્બુદ્ધ-શુદ્ધ-પિત્રાદિ-ભાવ-વિચિત્રાણાં વ્રજ-નૃપતિ-પ્રભૃતીનાં ભૃતિ-ભુક્-પર્યન્તાનાં વ્રજ-જનાનાં યેષામ્ અધિમધ્યં પ્રતિ-દ્વિપરાર્ધં પ્રતિકલ્પમ્ આવિર્ભવતિ, વૃદ્ધિ-જીવિકાનામ્ ઇવ તેષામ્ એવ પ્રેમ-સઞ્ચય-પર્યુદઞ્ચન-પ્રપઞ્ચમ્ અઞ્ચંસ્ તદ્-વૃદ્ધેર્ અપરિચ્છેદ્યતાબુદ્ધ્યા પ્રતિદાતુમ્ અધ્યવસાયં મુઞ્ચન્ સદા પુત્રાદિતયા સ એષ વિરાજતે, નાન્યે તુ તત્ર કિલ તિલમ્ અપ્ય્ અવકાશ-કાલં લભન્તે ।
[101] એતદ્ એવોક્તં બ્રહ્મણા એષાં ઘોષ-નિવાસિનામ્ ઉત ભવાન્ કિં દેવ રાતેતિ નઃ [ભ્પ્ 10.14.35] ઇત્ય્ આદિના । એતદ્ એવ ચ શ્રી-નારાયણ-દેવેન સમાદિષ્ટં - યોઽ સાવ્ અતસી-કુસુમ-સુષમઃ સુકુમારઃ કુમારઃ ઇત્ય્ આદિના । તતશ્ ચ -
તસ્માન્ નન્દાત્મજો ઽયં તે નારાયણ-સમો ગુણૈઃ ।
શ્રિયા કીર્ત્યાનુભાવેન ગોપાયસ્વ સમાહિતઃ ॥[ભ્પ્ 10.8.19]
ઇતિ ગર્ગ-વચનાનુસારેણેદમ્ ઉત્પ્રેક્ષ્યામહે - એતદ્-રૂપ-સ્વપુત્ર-માત્ર-પર્યાપ્ત-સર્વ-સ્વાર્થેન શ્રીમદ્-વ્રજ-મહેન્દ્રેણ મહીયમાનસ્ય યસ્ય મહાભગવતો યા યોગમાયાખ્યા દુર્ઘટ-ઘઞની સ્વરૂપ-શક્તિઃ શાસ્ત્રેણ વક્તીક્રિયતે । તેન કિલ દત્તા સા ત્વત્-પુત્રે શ્રી-કૃષ્ણ એવ પર્યવસ્યતિ સ્મ । સા ચેહ સ્વજન-સ્નેહ-નિક્ષિપ્ત-ચિત્તસ્ય યદ્યપ્ય્ અસ્ય તત્-પુત્રસ્ય પ્રાયોઽ વધાનં ન પ્રાપ્નોતિ । તથાપિ તસ્માદ્ અન્યસ્માચ્ ચ પરોક્ષમ્ અનુક્ષણમ્ અનુગતિં લીલા-સહાયકં ચ પ્રપઞ્ચતિ । યથા ચ યોગમાયા તથા તદ્-અનુગતા માયાદયોઽ પીતિ । યદ્યપ્ય્ એવં તથાપિ ત્વત્-પ્રભુ-પ્રત્ત-શક્તિમ્ એનં ત્વમ્ એવ નિજ-શ્રી-પ્રભૃતિ-શક્તિભિર્ ગોપાયસ્વેતિ ગર્ગો વ્યઞ્જિતવાન્ । તદ્ એવં સતિ બહૂનિ સન્તિ નામાનિ રૂપાણિ ચ સુતસ્ય તે [ભ્પ્ 10.8.15] ઇત્ય્ અપિ તદ્-ઉક્તિર્ ઉદ્રિક્તીસ્યાત્ ।યતઃ સ્વ-સ્નિગ્ધ-જન-ભજન-રસાવેશિતાવેશતયા
સદા વિરાજમાનસ્ય શ્રીમદ્-વ્રજ-રાજાત્મજસ્ય ખલ્વ્ અસ્ય સ્વ-સ્નિગ્ધ-જન-ભાવ-સ્વભાવ-વિશેષ-વિનોદમ્ અનુમોદમાનસ્ય તદ્-ભાવ-રૂપાનુરૂપં રૂપં યદૃચ્છાવશાદ્ એકધાનેકધા ચ સમીપતોર્ઽસમીપતોઽ પ્ય્ આવિર્ભવતિ તિરોભવતિ ચ ।
[102] તતઃ શ્રી-વસુદેવ-દેવક્યોર્ અન્તર્ યચ્ ચતુર્ભુજમ્ અસ્ય રૂપં સ્ફુરતિ, તદ્ એવ હિ બહિર્ આવિર્ભવતિ સ્મ । ફલેન ફલ-કારણમ્ અનુમીયતે ઇતિ ન્યાયેન । તેનૈવ ચ ન્યાયેન શ્રી-વ્રજેશ્વર્યોસ્ તુ પરં દ્વિભુજ-મૂર્તિતયા સ્ફૂર્તિર્ આસીત્ ।
તતઃ પ્રાગ્ અયં વસુદેવસ્ય ક્વચિજ્ જાતસ્ તવાત્મજઃ [ભ્પ્ 10.8.14] ઇતિ ધૃત-તપો-વર્ગસ્ય ગર્ગસ્ય વચનમ્ અનુસૃત્ય પરામૃશ્યતે । યદા નૃશંસ-કંસ-ભિયા સ્વાવિર્ભૂત-ચતુર્ભુજ-રૂપાચ્છાદન-પૂર્વક-દ્વિભુજ-રૂપાવિર્ભાવનાય શ્રી-દેવકીચ્છા જાતા, તદા તસ્ય યદ્ અપૂર્વં દ્વિભુજ-રૂપં પૂર્વં માયયા સહ શ્રી-યશોદાયાઃ સ્વાન્તરમ્ આયાતં, તદ્ એવ તત્ર સન્નિધાનમ્ અવાપ્ય ચતુર્ભુજં રૂપમ્ અન્તર્ભાવ્ય સ્વયમ્ આવિર્બભૂવ । યત્ર સાકારતયા માતૃ-ગર્ભ-સ્થિતાપિ માયા નિરાકારતયા તૂર્ધ્વ-ગત્યા તન્વા તદ્-વાહનતામ્ આગતા । ગન્દવાહ-શ્રેણી નીલ-કમલ-દલમ્ ઇવ તત્ર સર્વાલક્ષિતતયા તત્ પ્રાપિતવતી । યા ખલુ પૂર્વં તદ્-આકર્ષેણ ધર્ષેણ પરં માતરમ્ અપિ મોહેન મ્લાપિતવતી ।
[103] અથ પુનસ્ તેન ગર્ભસ્થેનાકારેણ માતુઃ પ્રસૂતિ-ભ્રમં ચ સમ્પ્રથય્ય બહિર્ આત્મનં સંવલય્ય પ્રસૂતિ-શય્યામ્ એવાધિશય્ય સ્થિતવતી । યા ખલુ શ્રી-દેવકીતઃ શ્રી-રોહિણ્યાં સઙ્કર્ષણ-સઙ્ક્રમણેઽ પિ તથા પ્રક્રમતે સ્મ ઇતિ ।
[104] અત્ર ચ સ્નિગ્ધકણ્ઠેનાન્તશ્ ચિન્તિતમ્ - સત્યમ્ એવાહ સ્મ નૂનં અથાહમ્ અંશભાગેન [ભ્પ્ 10.29] ઇતિ હિ માયાં પ્રતિ શ્રી-ભગવદ્-વાક્યમ્ આદિષ્ટા પ્રભુણાંશેન કાર્યાર્થે સમ્ભવિષ્યતિ [ભ્પ્ 10.1.25] ઇતિ ચ દેવાન્ પ્રતિ બ્રહ્મ-વચનમ્ । અત્ર અંશભાગેન ચતુર્ભુજ-રૂપેણાકાર-ભેદેનેતિ ભગવદ્-અભિપ્રાયઃ । કાર્યાર્થે તત્-તન્-મોહનાય અંશેન સમ્ભવિષ્યતિ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય દ્વિભુજ-રૂપેણાકાર-ભેદેન સહ મિલિષ્યતિ સેતિ બ્રહ્મણોઽ ભિપ્રાયઃ । તદ્ એવમ્ એવ હિ વ્યાખ્યાતમ્ અન્યત્ર શ્રી-ભાગવત-તત્ત્વવિદ્ભિઃ અવતીર્ણૌ જગત્ય્-અર્થે સ્વાંશેન બલ-કેશવૌ [ભ્પ્ 10.38.32] ઇત્ય્ અત્ર સ્વાંશેન મૂર્તિ-ભેદેનેતિ ।
[105] અપિ ચ શ્રી-વ્રજેશ્વર-સમ્બન્ધ-નિબન્ધના યા કૃષ્ણે યોગમાયાભિવ્યક્તિર્ ઉક્તા સા સિદ્ધાન્તતોઽ પિ સિદ્ધતામ્ આસીદતિ । ભગવતઃ ખલુ પ્રિયજનેચ્છામ્ એવાનુગચ્છતિ સર્વ-શક્તિ-વ્યક્તિર્ ન તુ યદૃચ્છામ્ ઇતિ ।
[106] અથ સર્વે સાશ્ચર્યમ્ ઊચુઃ - ભવતુ નામ તત્ તત્ । કિન્તુ તતઃ કિમ્ અનન્તરં જાતમ્ ?
[107] મધુકણ્ઠ ઉવાચ - અનન્તરં તુ ચતુર્ભુજતાવિર્ભાવાનુરૂપ્યતઃ પ્રવ્યક્ત-યોગમાયસ્ય તસ્ય પ્રાગ્-ઉપદેશતઃ શ્રી-વસુદેવઃ સર્વત્ર માયિક-શાયિકાયાં જાતાયાં પૂર્વ-દેવ-ભિયા દ્વિભુજમ્ અત્રકીયં બાલકમ્ અત્રાનીય તયા બાલિકયા વિમિલિતવાન્ । સોઽ યં તુ તેનેશ્વરતા-પ્રત્યાયકેન ચતુર્ભુજ-રૂપેણોપદેશેન ચ ન તત્ર જાતકતાં વ્યઞ્જિતવાન્ ઇતિ પુત્રતાં સન્દેહિતવાન્ । અત્ર તુ દ્વિભુજ-રૂપેણ વચનાદિ-શક્તેર્ વ્યક્તેર્ અભાવેન ચ તામ્ એવ વ્યજ્ય પુત્રતામ્ એવ નિદેહિતવાન્ । શ્રીમાન્ આનકદુન્દુભિસ્ તુ તદ્ ઇદં સર્વં નાનુસદધૌ ઇતિ ।

[108] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ - નાનુસન્દધાતુ નામ । તથાપિ યાં તનયામ્ અત્રકીયામ્ અપમાય સ્વયમ્ અપનિનાય તસ્યાઃ પ્રતિદાનસ્યાપિ સદ્-ભાવાભાવાત્ કથમ્ ઇવ ન્યસ્તેઽ પ્ય્ અસ્મિન્ન્ આત્મીયતાં પ્રત્યપદ્યત ? આગમાદાવ્ અપિ યસ્ય નન્દનન્દન-નન્દાત્મજ-નન્દજ-નન્દતનય-બલ્લવીનન્દનાદિ-નામાનિ તત્-તદ્-અભીષ્ટ-પ્રદતયા નિર્દિષ્ટાનીતિ ।
[109] પુનઃ સ-હાસમ્ આહ સ્મ - યસ્ય નન્દનન્દન ઇતિ નામ વિપરીતતયા પઠતાપિ ક્રમ-પરીતતયાનુભૂયતે । તસ્માદ્ એવમ્ અપ્ય્ અસ્મન્-નૃપતેર્ એવ પૂર્વ-વ્યઞ્જિતં સમઞ્જસં સઞ્જનમ્ અઞ્જસા તસ્ય લભ્યત્વાયોપપલભ્યત ઇતિ ।
[110] હસિત્વા પુનર્ ઉવાચ - અથ સ વ્રજ-દેવ-સુતસ્ય વસુદેવસ્યાગમન-પ્રકારસ્ તુ વર્ણ્યતામ્ ।
[111] મધુકણ્ઠ ઉવાચ -
અઙ્ઘ્ર્યોર્ બન્ધો વ્યદાલીદ્ અશયિષત જના દ્વાર-રોધા વિદીર્ણાઃ
શેષશ્ છત્રં બભૂવ દ્યુમણિજનિ-નદી પ્રાપ્ય કેદાર-ભાવમ્ ।
આગોપાધીશ-ગેહં વૃતિ-રહિતમ્ અભૂદ્ ગોકુલં કૃષ્ણ-વાહં
પ્રાપ્ય શ્રી-શૂર-પુત્રં યદ્ ઇહ તદ્ અખિલં કસ્ય કિં બ્રૂહિ તત્ તુ

[112] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ - તદ્ અખિલં ગોપરાજસ્ય ભાગ્યમ્ ઇતિ ।
[113] તદ્ એવં લબ્ધ-પ્રથાયાં કથાયામ્ -
તયોર્ માયા-જાલ-પ્રથન-તુલયા સઙ્કથનયા
હરેઃ સા સા લીલા નયનમ્ ઇવ યાતા કિલ યદા ।
તદા બાષ્પ-સ્તમ્ભઅ-પ્રલય-મુખ-ભાવાઃ પ્રતિપદં
બભૂવુર્ યે વા તે કતિ કતિ ચ વર્ણ્યા વ્રજસદામ્

[115] તતશ્ ચ તં રત્ન-નિધાયં નિધાય ગતે શ્રી-વસુદેવે કારણાભાવાત્ પ્રચલાયિતતા-પ્રચય-દોહં મઓહમ્ અપહૃત્ય ચ ગતાયાં માયાયાં શ્રી-વ્રજ-રાજ-જાયા પુનઃ સમ્ભૂતં સુતં સાક્ષાદ્ એવ દદર્શ । યથા વિષ્ણુ-પુરાણે --
દદૃશે ચ પ્રબુદ્ધા સા યશોદા જાતમ્ આત્મજમ્ ।
નીલોત્પલ-દલ-શ્યામં તતોઽ ત્યર્થં મુદં યયૌ ॥[વિપ્ 5.5.22] ઇતિ ।
[117] યથા ચ -
બાલં દિવ્યાતિ-દિવ્યાસિત-મણિ-વપુષં ચન્દ્રજિચ્ ચન્દ્ર-વક્ત્રં
લોકાતીતાબ્જ-નેત્રં દ્યુ-તરુ-નવ-દલોલ્લઙ્ઘિ-શોભાઙ્ઘ્રિ-પાણિમ્ ।
કિઞ્ચિચ્ ચઞ્ચત્-કરાદિ-મ્રદિમ-મધુરિત-ક્રન્દનાદ્ વિશ્વ-મોહં
પશ્યન્તી ગોપ-રાજ્ઞી તનુજમ્ અમનુત સ્વં તદા ચિત્ર-કલ્પમ્

સામ્રાજ્યં શ્યામ-ભાસાં નિધિર્ અપિ તદ્ ઇદં રૂપ-રત્નાકરાણાં
ભાગ્યં લાવણ્ય-ભાજાં વિલસિત-નિગમસ્ તત્-તદ્-અઙ્ગાવલીનામ્ ।
એવં મીમાંસમાના વ્રજપતિ-દયિતા યાવદ્ આસ્તે સ્મ તાવત્
ક્રન્દન્ન્ ઓમ્ ઓમ્ ઇતીત્થં નવ-શિશુર્ અસકૌ તદ્ ધ્રુવં સ્વીચકાર

દૃષ્ટ્વા પુત્રમ્ અસૌ વ્રજેશ-ગૃહિણી સદ્યઃ પ્રજાતં સખીર્
આહૂતા ન શશાક કર્તુમ્ અપિ ચેદ્ આસ્તાં પરં ચેષ્ટિતમ્ ।
અસ્રૈર્ આવૃતમ્ અક્ષિ-કણ્ઠમ્ અથ યત્ સ્તબ્ધં ચ તસ્યા વપુસ્
તસ્મિન્ લાલન-લાલસા-વશતયા ચાત્માત્મના વ્યગ્રિતઃ

કિં ચ -
યદા માયા ગતા તર્હિ વ્રજે મોહં જહૌ જનઃ ।
કદા યદા હ્ય્ આવિરાસીત્ તત્ર શ્રી-પુરુષોત્તમઃ

તદા વ્યવહિતાનામ્ અપ્ય્ એષ પ્રાકાશયન્ મનઃ ।
કુમુદ્વતીનાં સુમનો-ગણં વા શીત-દીધિતિઃ

સ્ફુરતિ સ્મ પરં માતુઃ શય્યાયાં ન સ બાલકઃ ।
સ્નિગ્ધાનામ્ અપિ ચિત્તેષુ સ્વચ્છેષુ પ્રતિબિમ્બવત્

સ્ફુરતિ સ્મ યદા બાલસ્ તાસાં વ્યવહિતોઽ પિ સઃ ।
તં દ્રુતં તાસ્ તદા જગ્મુઃ સારઙ્ગ્યો વા ઘનાગમમ્

રોહિણ્યાદિભિર્ એતાભિઃ સમમ્ આલોકિ બાલકઃ ।
ઉદયત્-પૂર્ણ-ચન્દ્રો વા ચકોરીભિઃ સમન્તતઃ

સ્તમ્ભેઽ પિ સ્મેર-નેત્રાભ્યાં પશ્યન્તીં સુતમ્ એવ તામ્ ।
પ્રતિકાર્યાં વિચાર્યામૂઃ પર્યાલોચન્ત તં તતઃ

તા એતા મનસા દૃશા કલિતમ્ અપ્ય્ અત્રાસિતં બાલકં
સન્દેહાસ્પદતામ્ અનૈષુર્ અસકૃદ્ યત્ તત્ તુ યોગ્યં મતમ્ ।
યદ્ વસ્તુ પ્રથિતં સુદુર્લભતયા તદ્ દૈવતો લભ્યતાં
કિન્ત્વ્ એતત્ પ્રથમં પ્રતીતિ-પદવીં નાત્મન્ય્ અલં યચ્છતિ

તદ્ યથા -
નવ્યેન્દીવરમ્-માલ્યમ્ અસ્તિ કિમ્ ઇદં કિં શક્ર-નીલં મહત્
કિં વૈદૂર્યમ્ અહો તદ્ એતદ્ અતુલં જ્ઞાતું ન યચ્ છક્યતે ।
પશ્યામઃ કિલ બાલકસ્ય તુ તનું સર્વેન્દ્રિયાણાં કૃતિં
રુન્ધાના ખલુ યા તનોતિ નયન-દ્વન્દ્વસ્ય નિર્દ્વન્દ્વતામ્

[118] તત્ર ચ - નિર્મિતં કિલ મૃગમદ-સૌરભ-તમાલ-દલ-સારેણ, અભ્યક્તં કિલ નિખિલ-વિલમ્બક-લાવણ્યેન, ઉદ્વર્તિતં કિલ નિજ-દેહ-તેજસા, સ્નાતં કિલ નિજ-મુખ-નિર્યત્-કાન્તિ-સુધયા, અનુલિપ્તં કિલ જનની-દૃષ્ટિ-કર્પૂર-લબ્ધ-સંઘૃષ્ટિ-ભદ્ર-શ્રિયા, ભૂષિતં કિલ સહજ-શુભતા-રૂષિત-નિજાકારેણ ઇતિ સદ્યો-જાતં તદ્ અપત્યં વિતર્ક્ય મિથઃ-કૃત-સમાગમાઃ સર્વાઃ પુનસ્ તં બાલં લબ્ધ-તમાલ-પત્ર-ભોગ-મૃગ-ભેદ-મૃગમદ-સાર-પઙ્કમ્ ઇવ કોમલાઙ્ગમ્, નિજ-કર-ચૂર્ણિતતમ ઇવ ચૂર્ણ-કુન્તલમ્, વહન્-મુખ-વિધુ-બિમ્બમ્ ઈક્ષયન્તં સર્વ-મનાંસ્ય્ આક્રષ્ટુમ્ ઇવ કરૌ મુષ્ટીકુર્વન્તં, તરણિજા-નિજાગુરુ-તરઙ્ગમ્ ઇવ કર-ચરણ-કમલં ચાલયન્તં વિલોકયામાસુઃ ।
[119] તદ્ એવં વિલોક્ય ચ -
સર્વાસ્ તાઃ કલકલમ્ એવ મોદ-યુક્તાઃ
કુર્વત્યઃ પરમ્ અવિદુર્ ન તત્ર કૃત્યમ્ ।
એકા તુ દ્રુતમ્ અથ સુષ્ઠુ-ધીર-ચિત્તા
તં કમ્પ્રે કર-યુગલે દધત્ય્ અપશ્યત્

[120] તતશ્ ચ પુમ્-અપત્ય-ચિહ્નમ્ અહ્નાયાવગત્ય તાસાં પ્રત્યેકમ્ અપિ સમીહિતમ્ । યથા -
અહો શિરસિ ધારયે નયનયોર્ મુહુઃ સ્પર્શયે
હૃદિ પ્રચુરમ્ અર્પયે હૃદય-મધ્યમાવેશયે ।
ઇદં વિવિધ-ભાવનં ભૃશમ્ અતીત્ય વીચિક્ષિષા
બલાદ્ વર-દૃશાં દૃશાં વિષયતામ્ અનૈષીદ્ અમુમ્

તત્ર ચ -
મુહુર્ અહો તનયં નયનં ગતં
પ્રમદતઃ પ્રણયન્ત્ય્ અપિ નાતૃપત્ ।
ઘન-રુચિર્ જનની-સ્તન-યુગ્મજામ્
અમૃત-વૃષ્ટિમ્ અધાદ્ અપિ દૃષ્ટિજામ્

[121] તતશ્ ચાત્યર્વાગ્ અર્હ-શિશુ-સ્નપનાદિ-પર્વાનુસન્ધાનતઃ સર્વાસાં સાવધાનતા-વિધાને જાતે -
રોહિણ્યાજ્ઞામ્ અનુ પતિ-સુત-શ્રેયસી વૃદ્ધ-વિપ્રા
વૃત્તં વિજ્ઞાપયિતુમ્ અતુલાનન્દમ્ એતિ સ્મ નન્દમ્ ।
વક્ત્રોલ્લાસાત્ પલિત-વલનાદ્ અમ્બરાચ્ છુભ્ર-ધામા
ધામ્નાં હાસ-પ્રથિતિ-તુલિતા યા જવાન્ નિર્જગામ

[122] અથ તદ્ એતત્-પર્યન્તે વૃત્તે વૃત્તે, જાત-તત્-તદ્-ભાવ-સમ્પદઃ સભાસદઃ પ્રતિકૃતાઞ્જલિતયા સ્થિતયોર્ મધુકણ્ઠ-સ્નિઘ્દકણ્ઠયોર્ મધુકણ્ઠઃ પ્રાહ સ્મ -
વ્રજેન્દ્ર સોઽ યં પુત્રસ્ તે સદઃ-સાદ્ભુત-સમ્પદઃ ।
જન્મ-માત્રાજ્ જન-શ્રેણ્યા નન્દન-શ્રેણિ-જન્મદઃ