Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.24
iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu
prathama-saṅga-raṅgaja-vāko-vākya-bhaṅgī-saṅgītaṃ nāma
trayoviṃśaṃ pūraṇam
||23||
(24)
atha caturviṃśaṃ pūraṇam
śrī-rādhā-saubhāgya-śravaṇa-subhāgyaṃ nāma
[1] tataḥ snigdhakaṇṭha uvāca-
[2] atha saṅkṣepeṇa varṇitaṃ, yathā-
tābhiḥ sametābhir udāraceṣṭitaḥ
priyekṣaṇotphulla-mukhībhir acyutaḥ |
udāra-hāsa-dvija-kunda-dīdhitir
vyorocataiṇāṅka ivoḍubhir vṛtaḥ ||[BhP 10.29.43] iti |
[3] tatra prathama-caraṇaḥ śloka-sātkriyayālaṅkriyayā paricaryate-
kāntasya tābhiḥ sva-karaṃ spṛśan karaḥ
sarpan paraṃ cāvayavaṃ vitarkitaḥ |
kīrṇaś ca tasyāntaram antaraṃ bhajan[*5]
dṛṣṭaḥ punas taj jitakāśitāṃ gataḥ
[indravaṃśā]
[*5] vrajan (gha)
[4] atha dvitīya-caraṇaḥ-
priyaṃ niyutaśo' py amūr na hi vilokamānāḥ samaṃ
nimeṣam upasedire yad iyam eva divyā sthitiḥ |
priyeṇa nijam arpitaṃ yad avaloka-śuddhāmṛtaṃ
samaṃ bubhujire pṛthak tad adhikaṃ tu kiṃ varṇyatām?
[pṛthvī]
[5] atha siṃhāvaloka-nyāyād dvitīya-tṛtīya-caraṇau ca, yathā-
yathā dṛśāṃ diśi diśi tā dadhur muhus
tathā haris tad-abhimukhaṃ dadhe dṛśam |
yadānvabhūd arahita-cāturakṣyatā
tadāhasīt sphuṭam asakṛt kṛta-kramam
[rucirā*]
[6] tadvad uttarārdhaṃ ca-
kavibhiḥ kṛṣṇe śaśitā tāsu ca nakṣatratā kavitā |
kintu smita-mukha-dīvyad-vilasita-vṛndair amī varitāḥ
[anuṣṭubh]
[7] tataś ca nānā-narma-karmaṭhatayā haṭhavattayā ca kṛṣṇena kiṃcid asaṃkoce viracite, prāyaśaḥ sarvāvayave cāvalocite, nicolādi-viparyaye ca paricite sāsraṃ bahu vihasya tad iha sarvam eva yathāvat paryācitam ācere |
[8] tad evam ācārya sasukham udaṅ-mukha-gati-caryayā yamunā-tīra-vana-śreṇīṃ śobhayann eṇīdṛśas tāḥ sva-kāntibhir ācakarṣa, [9] yatra labdha-harṣaś candramasam api nija-dakṣiṇataḥ samākarṣann iva saṅgitayāṅgīcakāra | [10] tad anu ca sarvābhir arvācīna-yauvanābhis tam ekam anusarantībhir ata eva parasparaṃ saṅgam apariharantībhir, ata eva sahasānupalabdhānurahasa-kaṇikābhir, ata eva tan-milana-viśeṣāya kalita-purūtkalikābhiḥ saha, sa haris tādṛśatām eva parāmṛśati sma-
[11] athānyathānupapattyā saṅgānasukham evāvalambamānaḥ kevalaṃ cañcac-cañcarīka-lulita-lalita-sukumāra-kusumāñcitaṃ vanam evāyaṃ sarva-guṇa-śālī vanamālī cañcati sma | kintu,
saṅgānaṃ tad idaṃ paraspara-guṇa-grāmānubhūtiḥ svataḥ
śarmāpy atra manorathāntara-kṛteḥ śaśvad babhūvāspadam |
yatrāliṅgana-cumbanādi-vidhaye tāsāṃ harer apy adaḥ
saukhyaṃ lakṣyam abhūt parāvṛti-vidhāṃ cāveśitā nirmame
[śārdūla]
[12] tad etad varṇitaṃ yathā śrī-bādarāyaṇinā-
upagīyamāna udgāyan vanitā-śata-yūthapaḥ |
mālāṃ bibhrad vaijayantīṃ vyacaran maṇḍayan vanam ||[BhP 10.29.44] iti |
[13] gāne viśeṣaś ca śrī-parāśareṇa-
kṛṣṇaḥ śarac-candramasaṃ kaumudīṃ kumudākaram |
jagau gopī-janas tv ekaṃ kṛṣṇa-nāma punaḥ punaḥ ||[ViP 5.13.52]
vidhur ayam āgatavān śaradaṃ prati samprati |
itavān vidhur atha nahi bhavatīḥ prati |
mādhava jaya gokula-vīra jaya jaya kṛṣṇa hare ||a||
kumudākara-calanaṃ na bhaved iti seyaṃ |
kaumudikāgād idam unneyam |
keśava jaya hārda-śarīra jaya jaya kṛṣṇa hare ||b||
kusuma-vanī madhupair iyam añcati kāntim |
mama bhavatīṣu prathayatu kāntim |
śyāmala jaya hārda-samīra jaya jaya kṛṣṇa hare ||c||
puṣpita-kuñja-caye vṛndācita-śobhā |
bhavad-anugataye kila kṛta-lobhā |
mohana jaya saṃvidi dhīra jaya jaya kṛṣṇa hare
[daśāvatārastotra]
[14] tad evaṃ gāyate priyāya pratigṛṇatīṣu tāsu nava-yuvatīṣu punaḥ śrī-śuka-vacanāti-rahasyaṃ, yathā-
nadyāḥ pulinam āviśya gopībhir hima-vālukam |
juṣṭaṃ[*6] tat-taralānandi-kumudāmoda-vāyunā ||
[*6] reme, vallabha, gītā press
bāhu-prasāra-parirambha-karālakoru-
nīvī-stanālabhana-narma-nakhāgra-pātaiḥ |
kṣvelyāvaloka-hasitair vraja-sundarīṇām
uttambhayan rati-patiṃ ramayāñcakāra ||[BhP 10.29.45-6] iti |
[15] tad etad, yathā-tad evaṃ bhrāmaṃ bhrāmaṃ jāta-prasare' py alabdhāvasare sa-tṛṣṇa-kṛṣṇa-sahita-mahita-mahilāvisare' bhilaṣita-vilasitāya viralatā na jātā |
[16] ajātāyāṃ ca tasyāṃ kṛṣṇayā taraṅga-kara-nikara-citam aharahar avakalitaṃ pulina-viśeṣam eva tad-ucitaṃ prabalam avakalayāmāsa |
[17] balānujanmā yaḥ khalu hima-bālukeva bālukā yasmiṃs tādṛśa iti parama-śubhra-śubhra-guṇatayā vibhrājate sma |
[18] yatraiva ca tādṛśa-sarva-guṇa-pūrṇa-pūrṇimā-nija-dvija-rāja-virājamāna-suṣamāsuṣama-pratisaṅkrama-para-bhāga-jāgarūka-mahā-mahasā sahasā nayanāni nābhyudaya-dayanāni bhavanti sma |
[19] yatraiva ca tūlikāvad anukūlikā bālukā vastra-mātram āstaraṇam apekṣate sma; yatraiva ca kalinda-tanayā svayaṃ valita-sakhīnayā saugandhika-sugandha-gandhavāha-vahanādinā sevāṃ vahati sma |
[20] tatra cātra śrī-keśavaḥ praveśam anubhūya pratipreyasy api yugmībhūya bāhu-prasārādi-līlāṃ śīlayāmāsa |
[21] sā ceyaṃ paramarahasyeti rahasy eva kiñcid vyasyate |
[22] yathā mithas tat tan mithunam-
bāhu-prasāram akarot parirambhaṇāya
bāhū tu tat-karaṇatāṃ ciram īyatur na |
yo yasya naiti vaśatāṃ sa kathaṃ nu tasya
prāpnotu sādhakatama-sthitim añjasaiva?
[vasantatilakā]
kṛtaṃ ca parirambhanaṃ na parihartum īśāv amū
babhūvatur aghāri-tat-priya-vadhū-janāv ātmanā |
kathañcid api vīrudhā bhavati cet taroḥ saṃgamas
tayoḥ katham apṛktatā svayam anīhayor jāyatām?
[pṛthvī]
sakhīnām apy āsyā-rahita-samaye yat praṇayinoḥ
parīrambhārambhāt prabala-sukha-mūrcchā samajani |
tayos tāṃ vicchetuṃ param ahaha nānā-vilasita-
pratīkṣā supteva svayam atha jajāgāra paritaḥ
[śikhariṇī]
tataś ca-
rahasi saṅkucatī punar apy asau
nija-kareṇa harer akirat karam |
vyathitatām iva tāṃ tu vivṛṇvatīṃ
tad anumṛṣṭi-miṣād ayam aspṛśat
[drutavilambitā]
vadanaṃ tava vṛṇvate bata
bhramarā nānugatāsti kācana |
iti lālayati sma sa cchalād
alakānāṃ tatim apy amūm anu
[viyoginī]
uru-sparśe niraste' pi nīvīm aspṛkṣad acyutaḥ |
niḥśaṅkayācakānāṃ hi tathācaritam īkṣyate
[anuṣṭubh]
kalayati saṃvastrayati
saṃhastayate sma tasya yā rāmā |
praṇayī sa haris tasyāḥ
spṛśati ca colīṃ vitūstanavyājāt
[gīti]
vakṣas te kim api nirīkṣyate praphullaṃ
sparśaṃ cāṇv api sahate calākṣi yan na |
tasmān man-nakha-nakharañjanī-spṛg eva
syān nīruk tad iti harir jahāsa cātra
[praharṣiṇī][*7]
[*7] This verse does not appear in ca, gha.
madhusūdanatāṃ mukhāmbuje
haritāṃ hṛd-bhava-kumbhi-kumbhayoḥ |
gatavān bata nandajaḥ kathaṃ
rati-nātha-prabhavāya nārhati
[viyoginī]
atha yat kathanīyatocitaṃ
kathitaṃ tat prathitaṃ ca kiñcana |
yad athākathitaṃ dvi-karmakaṃ
smṛti-rītyā tad avehi pāṇineḥ
[viyoginī]
[23] ity evaṃ sthite-
gopyas tāḥ pratipadya sarva-viṣaya-śreyāṃsam ātma-priyaṃ
svādhīnaṃ sapadi pratisvam asakṛt tatrātigarvaṃ dadhuḥ |
lokaś ced bahu-rāja-rāṣṭra-vasatir jaṅganti bhaṅgaṃ tadā
tasyāntar-hitatā hiteti kila so' py antardadhe mādhavaḥ
[śārdūla]
[24] tena ca vicāritaṃ khalv idaṃ-ahaha, mama paramam uddeśyam eva vismṛta-deśyam abhūt, yataḥ sarvābhir eva nirviśeṣaṃ ramamāṇe mayi ramā-śiromaṇīyamānā rādhāpi sādhāraṇatāṃ gatā |
[25] kiṃ ca, sva-manoratha-prathanāyāṃ rādhāyāḥ prathamā prathamānā-gamanatā samprati pratipannā, tasmān mahā-maha eva mama hitāya mahīyate | sa ca śāradatā-viśāradatāyām asyāṃ paurṇamāsyāṃ rāsa-rasa eva tūrṇaṃ pūrṇatām arhati | eṣa tu sarvāsām aikamatya-pratipatty-anusārata eva sāratām prasārayati | aikyamataṃ ca pratyekaṃ sābhimānāntarāsu parāsu kiñcin mad-udāsīnatā-paraṃ dāsī-kartum āsīdati | tasmād aśeṣa-guṇādhikāṃ rādhikām ādāya tirodhāya sthāsyāmi iti |
[26] tad etad vibhāvya bhāvyam arthaṃ sādhayan, mādhavas tatra tatrālasa-kara-caraṇādi-kriyāṃ priyāṃ priyāṃ praty uvāca-nūnaṃ vañcita-kāñcī-dhvanitayā kayācid apy atra sthīyata iti nāsthīyate | tac ca mama bhavad-ekānucāri-vihāritayā vicāritīkriyate | tasmād atyāyāsavatyā bhavatyā sthīyatām | mayā tu samayā mṛgayamāṇatāṃ nirmāya nātisamaya-virāmam āgamanīyam |
[27] tad etad abhidhāya, tatas tataḥ sarvataś cāntardhāya rādhayā saha sahasā jagāma |
[28] atha samaya-katipaya-vyatyayam asahamānā sā sā ca tatas tata utthāya prasthāya ca tam anvicchantīti bhramaṇāt kramaśaḥ eka-dvāditayā paramparaṃ militāḥ | militāś ca tāḥ paramparam apratītitaḥ śapathaṃ prathamānāḥ kṛṣṇa-patham evānveṣayāmāsuḥ | kintu-
anveṣṭuṃ kṛṣṇam iṣṭaṃ nikaṭam abhigataṃ cintayitvā pradūnāḥ
kartuṃ tan naiva śekuḥ param ahaha gatāḥ klāntim etā nipetuḥ |
sthitvā tadvac cirāya sphuraṇa-mayam amuṃ prāpya sarvāḥ samantān
matvānyo' nyaṃ tam eva pratihata-matayaś cakrur āliṅganādi
[sragdharā]
tataś ca-
yās tu tṛṣṇākulatayā kṛṣṇa-bhāva-vaśaṃ gatāḥ |
kṛṣṇāyante sma tā eva sarva-pālakatām itāḥ
[anuṣṭubh]
[29] atha kathañcid anusaṃhita-bahirarthāḥ samayaṃ gamayitum asamarthāḥ pūrvābhyāsa-vaśān nija-rakṣāyā vaśān nikhila-sukhada-śīlāṃ bālyādi-katal-līlāṃ gātum ārabdhās tad-āveśa-parirabdhā babhūvuḥ |
[30] tatra ca kṛṣṇam anvicchantyas tata ito gacchantyas taru-vallī-pallīm api muhur api pṛcchanti sma, unmāda-vṛtter anuvṛtteḥ, yathā-
līlā gāyaṃs tat-tad-āveśa-vaśyas
tat-tad-bhāvaṃ prāpa gopī-nikāyaḥ |
citraṃ kṛṣṇāveśitām āpa yā yā
gaurāṅgī sā kṛṣṇa-varṇā pratītā
[śālinī]
adyāpi smṛtam uttapaty ahaha mac-cittaṃ yad etā muhuḥ
pṛcchanti sma hariṃ viyoga-vidhurā hā hā tarūn apy aho |
āstāṃ tan mama hṛdy aruntudam idaṃ gītābhir etat-kṛte
ghorād bhītibhir unmadiṣṇu-hṛdayā ghorānukāraṃ dadhuḥ
[śārdūla]
[31] tadīdṛśalīlāveśaḥ paraparagacchapṛcchābhiniveśataḥ kramaśaḥ pracita-niṣkramīkṛtim avāpa, yat pṛcchābhiniveśaś caivam apagacchati sma, yathā-
kāṃścit vikāsi-kusumair upahāsa-bhāvān
kāṃścin natāgra-valanair vimukhī-kṛtāsyān |
kāṃścin madāli-virutai rūṣitokti-yuktān
matvā tarūṃs tad anuyoga-rasād viremuḥ
[vasantatilakā]
[32] tataś ca kṣitim eva praśna-lakṣitī-kṛtavatyaḥ, yathā-
aho kim akaros tapaḥ kiyad ihorvi yac chrī-hareḥ
pada-spṛg anu vindase pulaka-rūpa-nānāṅkurān |
trivikramaja-vikramāt kim iva tat tvayā sambhṛtaṃ
varāha-parirambhataḥ kim athavā kvacit kintu na
[pṛthvī]
pṛthvī kṣamā ca nāmnā tvaṃ tat-padāṅkam udaṅkitā |
tasmāt tvām eva taṃ praṣṭuṃ tā vayaṃ gatim āgatāḥ
[anuṣṭubh]
[33] tad evaṃ sarvāsu tarv-ādikaṃ pṛcchantīṣu tata itaś ca gacchantīṣu tadīyaṃ saurabhyaṃ parirabhya, jagat-prāṇeṣu sannidhānaṃ prati praṇīta-prayāṇeṣu, tad-vaidagdhī-digdha-snigdha-hṛdayā rādhā-sakhī-samudayā hariṇīṃ prati kṛta-praṇayāḥ sānumodatayā hāri vyāharanti sma-
apy eṇapatny upagataḥ priyayeha gātrais
tanvan dṛśāṃ sakhi sunirvṛtim acyuto vaḥ |
kāntāṅga-saṅga-kuca-kuṅkuma-rañjitāyāḥ
kunda-srajaḥ kula-pater iha vāti gandhaḥ ||[BhP 10.30.11] [vasantatilaka]
bāhuṃ priyāṃsa upadhāya gṛhīta-padmo
rāmānujas tulasikāli-kulair madāndhaiḥ |
anvīyamāna iha vas taravaḥ praṇāmaṃ
kiṃ vābhinandati caran praṇayāvalokaiḥ? ||[BhP 10.30.12] [vasantatilaka]
[34] atra khalu eṇeti patnīti sakhīti pada-trayeṇa-he praśasta-netre ! mādṛśa-mānuṣī-sadṛśa-vicāra-saṃcarita-vṛndāvana-kṣetre ! tat-tad-asmadīya-sukha-prakhyeṇa sukhena labdha-mad-vidha-sakhye ! iti vyajya sukha-rajya-māna-hṛdayāḥ prāha-
[35] priyayā samam acyutaḥ śrī-kṛṣṇaḥ śliṣṭatayā tasyāḥ sakāśād aviśliṣṭaḥ sann adasīya-śobhā-kṛtāsaṅgair aṅgair yuṣmākaṃ tādṛśāṃ dṛśāṃ kevala-sva-darśanajānandād apy atiśayitam ānandam utkarṣayan kiṃ yuṣmat-samīpam āpa? tatra tan-mithuna-ślāghā-garbha-vacanena hetuṃ racayanti kānta iti | gokula-rāja-kula-tilakasya yā kunda-mālā, tasyāḥ kutrāpy alabhya-saurabhyam iha tad-bhāra-milaj-java-bhaṅga-nibha-vāyu-saṅgataḥ prasarati | kīdṛśyāḥ? mālāyāḥ kāntā-parama-puṇyena parama-sarva-sādguṇyena tasyāpi lālasasya yā paramāspada-rūpā, tasyā aṅga-saṅge kuca-kuṅkuma-paṅka-kula-saṅkulāyāḥ | ataḥ santata-paricaya-viśeṣeṇa tat-saurabhya-viśeṣaṃ parirabhya sphuṭam ābhis tathā samupalabhyata ity arthaḥ
|
[36] atha tāṃ tad-darśana-jātena harṣeṇa samprati tad-viyoga-jātena tarṣeṇa sthagita-vacanām āśaṅkya, tena ca tayoḥ saṅgamam eva niṣṭaṅkya, paramānandatas tadīya-vilāsa-viśeṣaṃ vandamānās, tatra pallavādi-bhara-namrāṇāṃ kamrāṇāṃ purūṇāṃ tarūṇām api tadīya-sauvidallādi-bhṛtya-viśeṣa-bhāvena tad-vandanam utprekṣya, priyayā saha vihāra-ratena tena teṣām abhinandanaṃ sandihānās, tayos tādṛśa-vilāsāveśātiśayam āha-bāhum iti |
[37] atha tasyām udāsīnā vadanti sma-
latā imāḥ pṛcchata yā na lokitāḥ
purā taru-śliṣṭatayāpi puṣpitāḥ |
sampraty amūḥ sparśa-vaśād bakī-ripoḥ
puṣpānvitās tan-nakha-citram atra hi
[upajāti 12]
[38] atha tasmāl labdhavismaye, punar akasmād akhilaśubhapadyāni tadīya-padanalinayor amalināni padāni dadhānā, vasudhā sudhām iva sudhāmāvaliṃ tāsām anyāsām api tadapratītispṛśi dṛśi kirati sma, yāni prekṣya cāmūbhir utprekṣyate sma-
iyaṃ kṣitir muni-caritā tad-uttaraṃ
dade na hīty avamṛśatī punar dade |
dhvajāmbhjādy-upavalitāṅghri-lāñchana-
pradarśanād iva likhatī tad-āgamam
[rucirā*] ||
[39] kiyad-dūre tu tābhis tat-padāntarāṇy eva padāntarāṇi pratipannāni | tathā hi-
tad anu tasya padaṃ padam antarā
padam anīdṛśam ādadṛśe param |
anatam alpam amadhya-kṛśaṃ dhvajādy-
upacitiṃ viparītadiśi śritam
[drutavilambitā*]
[40] tatra cedam anumīyate sma-
mṛgākṣyā lakṣyaṃ syād iha caraṇa-cihnaṃ hari-pada-
prasaktaṃ vaiśiṣṭyād api tu nahi pūrvatra kim api |
sphuṭaṃ tasmāt kāñcidd hṛdi vidadhad atrārpayad asau
prasiddhā stenānāṃ jagati hi hatāṅka-praśamitā
[śārdūla]
asavya-savyau yūnor yat
padāṅkau vyatimardinau |
tat tarkyate mithaḥ spaṣṭam
aṃsa-nyasta-prakoṣṭhatā
[anuṣṭubh]
[41] tad evaṃ sādhāraṇīnāṃ varṇanam ākarṇya rādhā-sakhyaḥ punar ālapanti sma-
paraspara-karagra-sphurad-amanda-khelāspadaṃ
pramatta-kari-dampati-sthiti tayos tu yūnor yugam |
yad atra vijane vane vigata-śṛṅkhalaṃ līlayā
vidhāsyati paraṃ mahas tad atisuṣṭhu puṣṇāti naḥ
[pṛthvī]
[42] atha tatra suhṛdāṃ vacanam-
anayārādhito nūnaṃ bhagavān harir īśvaraḥ |
yan no vihāya govindaḥ prīto yām anayad rahaḥ ||[BhP 10.30.28] iti |
[43] ayam arthaḥ: nūnam anayā param anayayā ko' py anaśvara-śaktir aṅgīkṛta-bhakta-bhaktir īśvara eva nirbādhitam ārādhitaḥ, na tu devatā-mātram | sa ca sakala-harit-pati-patiḥ śrī-harir eva, na ca haraḥ sṛṣṭi-karaś ca | haritāyām api sarvāvatāra-vistāravān svayaṃ bhagavān iti sambhāvitī-bhavati na cānyas tad-aṃśatayāpi labdha-praśaṃsaḥ |
[44] tādṛśa-camatkāra-kāraṇam apy avatārayanti, yan naḥ iti | yāṃ khalu guṇa-rūpa-mahasā sahasā nikhila-hṛdayaṃ vindamānaḥ śrī-govindaḥ svayam ayaṃ nināya, na tu na iva na nināya | tat-paripāṭī ca praty-urasaṃ vidhāya prīti-rīti-parītatayā kṛtā, na tu tad-viparītatayā | prītir api smara-mahaḥ-pravaha-rahaḥ-saṃhatatayā, na tu sāmānyatā-mānyatayā | rahaḥ-saṃhananam api śarma-sampad-aṃhati-bṛṃhita-guṇa-baṃhitatayā, na tu tad-asaṃhitatayā | tac ca sarva-guṇa-vismāyikānām apy asmākaṃ tyāga-jāgarūka-samayata eva, na tu tad-vinimayata iti svayaṃ yan gacchann eva nināya iti |
[45] tad evam eva manyāmahe-yā khalu dhanyā rādhābhidhā vidhātrā niḥsādhāraṇa-nāma-guṇa-rūpatayā nirmitā, saiva daiva-kṛtānukulyā bhavitum arhati | tatra yadyapi tādṛśa-bhagavad-ārādhana-sādhanatayā tan-nāma-nirvacanaṃ sacita-racanaṃ bhaved, athāpi phala-sambandha-nirbandha eva śreyān iti rādhayati govindaṃ, govindena vā rādhyata iti niruktir eva yukti-matīti mati-gamyam iti |
[46] atha punas tasyām udāsīnāḥ procuḥ-
ayi kalayata ete reṇavo' py atra dhanyā
yad ajita-pada-padma-sparśa-bhājaḥ sphuranti |
dhruvam agham apahartuṃ brahma-bhargābdhi-kanyā
dadhati śirasi yāṃs tad-darśa-bhāgyaṃ stavāma
[mālinī]
[47] atha kācit tasyāṃ pratispardhinī vardhamāna-matsarāgnir dhūma-śikhāyamānaṃ vacanam ujjagāra-
bhavati sukhadam asmin śrī-harer aṅghri-cihnaṃ
yadi na sajati tasyā hanta durnīti-matyāḥ |
kalayata bata dhārṣṭyaṃ suṣṭhu bhāvatka-bhogyaṃ
tad-adhara-madhu juṣṭaṃ kurvatī sā nililye
[mālinī]
[48] atha tasyāḥ sakhyaḥ punar ūcuḥ-
katham ahaha padāni tāni tasyāḥ
subhagatarāṅka-padāni na sphuranti |
api hṛdi dadhad eva tāṃ nininye
sakhi dayitāṃ dayitaḥ sujāta-gātrīm
[puṣpitāgrā]
[49] atha punaḥ pratispardhinīnāṃ vacanam-
paśyotsaṅga-kṛtāṅganā-valayinaḥ kāmāturasyāsakṛt
tad-vastrādika-saṃvṛti-prathanayā vyagrasya lakṣmāṇy ataḥ |
nimna-vyasta-padāni mālya-ghusṛṇāstīrṇāni gharmāmbhasā
bhūyaḥ siktatamāni velli-talatā-kṣepānta-vartmāni ca
[śārdūla]
[50] tasyāḥ sakhīnāṃ vacanam-
nyag-jānu-dvaya-lakṣaṇasya purataḥ sūkṣmaṃ padāṅka-dvayaṃ
vaimukhyena dhṛtaṃ vyanakti sudṛśas tasyās tad-ūrvoḥ sthitim | iti |
[51] atha spardhinīnām-
tasmin garbhaka-mālya-khaṇḍa-patanād uddaṇḍam ālakṣyate
kāminyāḥ kila kāmukena racitā keśasya veśakriyā
[śārdūla]
kiṃ ca-
atrāpraguṇatābaddhā mithaḥ paddhati-paddhatiḥ |
rādhā-mādhavayoḥ krīḍāṃ nirvrīḍāṃ vedayaty asau
[anuṣṭubh]
[52] atha tāḥ sanijavṛndayā vṛndayā pariṣkṛtasya latāmandiravṛndasya dvāraṃ tayoḥ praveśadvāraṃ vivikṣanti sma |
[53] tatra tayā samadhutayā madhuraṃ puṣpavṛndaṃ tathā praveśadeśe niveśitam, yathā tallolubha-śubhaṃyumadhukaranikarā eva dauvārikā iva nivārakā jātāḥ | [54] te hi praveśārambhata eva dhṛtasaṃrambhāḥ praviśatām abhimukhaṃ dhāvantaḥ svakaśilīmukhatām arthāntareṇāpi prathayanti sma | [55] atha kathañcana ślathatāṃ cirataḥ prathayamāneṣu teṣu kramaśaḥ sarvās tarvādipallavavellanapūrvakam āviddhapaddhatitayā praviśya param apūrvaṃ tad dhāma niśāmayāmāsuḥ, yathā-
pika-prathita-pañcamaṃ bhramara-pūrṇa-mandra-svaraṃ
maruc-calita-pallava-prakaṭa-vādyam udyat-prabham |
bhujaṅga-ripu-nartana-jñapita-cañcalāvāri-bhṛd-
vibhā-valita-tad-dvayātula-sabhāsad-aṅgīkṛtam
[pṛthvī]
vicitra-kusumaiś cita-sthalam analpa-talpākulaṃ
bahu-vyajana-cāmaraṃ surabhi-vīṭikā-sampuṭam |
sa-candra-vara-candanāguru-gurūru-pātrānvitaṃ
latā-gṛha-rahaḥ-puraṃ dhvanayati sma tāḥ praty adaḥ
[pṛthvī]
(yugmakam)
ayaṃ kusuma-saṃcayaś caraṇa-pāta-jāta-ślathas
tad etad api talpakaṃ vighaṭitāṅga-bhaṅgī-sthiti |
idaṃ vyajana-cāmaraṃ galita-yantrajāndolanaṃ
tathā surabhi-vīṭikādy api vibhukta-muktī-kṛtam
[pṛthvī] tataḥ kim iva pṛcchatha sva-vadaveta mām ujjhitaṃ
paraṃ drutam itaḥ paraṃ vrajata tatra taṃ prāpnuta |
amī pika-mukhā mama sphuṭam upeyur utpitsutāṃ svayaṃ
bhavati duḥkhite bhavati kasya vāṅgīkṛtiḥ?
[pṛthvī] (yugmakam)
kiṃ ca-
idaṃ mṛga-madāvṛtaṃ ghusṛṇa-bindu-mandokṣitaṃ
kṣitaṃ śayanakaṃ tataḥ sa-parivṛtti-lakṣmāpy adaḥ |
paraspara-viparyaya-prathiti-śāli yad bāndhavaṃ
kulaṃ katham amuṣya na sphuratu pāribhāvī daśā
[pṛthvī]
[56] atha tayor vṛttam anuvṛttyatām | [57] yadā tu nikuñja-pura-dvāri praveśa-kṛtāveśānāṃ tāsāṃ kolāhala-vikalatāvakalitā, tadā sambhrama-valitena rādhā-lalitena tena tataḥ pracalana-kalanāya tasyāḥ svasya ca cela-sambhālanādikam ārabdham, na tu labdham | kintu-
utkarṇatā-samavakarṇana-vastra-veṣā-
dhānāni yā vivaśatā nijagāra tāṃ ca |
tūrṇir yadā nigirati sma tadā murārir
labdha-kṣaṇaḥ praṇayinī-valitaṃ nililye
[vasantatilakā] ||
[58] athāgrima-kathā-prathanāya parāmṛśyate |
[59] na caivam api tāsāṃ tasya ca kāmukatā-sāmānyaṃ manyatām | tan-nikāma-katā-nivāraṇasya karaṇasya kāraṇaṃ svarūpaṃ tāvan nirūpyate-
preta-prāya-śarīrāḥ sarve te kāmukāḥ kalitāḥ |
kṛṣṇaḥ sāndrānandas tasya ca rādhā-mukhāḥ śobhāḥ
[upagīti] ||
[60] yathoktam-
tvakśmaśru-roma-nakha-keśa-pinaddham antar
māṃsāsthi-rakta-kṛmi-viṭ-kapha-pitta-vātam |
jīvac-chavaṃ bhajati kāntam ativimūḍhā
yā te padābja-makarandam ajighratī strī ||[BhP 10.60.45]
kṛṣi bhūr-vācakaḥ śabdo ṇaś ca nirvṛti-vācakaḥ |
tayor aikyaṃ paraṃ brahma kṛṣṇa ity abhidhīyate ||
narākṛti paraṃ brahma |
tvayy eva nitya-sukha-bodha-tanāv anante | [BhP 10.14.22],
tābhir vidhūta-śokābhir bhagavān acyuto vṛtaḥ |
vyārocatādhikaṃ tāta puruṣaḥ śaktibhir yathā ||[BhP 10.32.10] iti ca |
[61] bhāvaś ca na kāmatāṃ bhāvayate, kintu tan-nibha-prema-viśeṣatām eva, yataḥ-
utkaṇṭhā prāpti-yogaḥ pratipada-milanāśleṣa-cumbādi-keliḥ
śrī-gopī-kṛṣṇayor apy avara-taruṇayor apy amī tulya-rūpāḥ |
kintu prācor mithaḥ syur nirupādhi-hitatāmātra-śarma-pradhānās
te' rvācor ātma-tṛpti-pravalana-paratāmātra-kptāḥ prathante
[sragdharā]
[62] yathaiva svayam eva tās tat-prema-devatā vadiṣyanti-
yat te sujāta-caraṇāmbu-ruhaṃ staneṣu
bhītāḥ śanaiḥ priya dadhīmahi karkaśeṣu | [BhP 10.31.19] ity ādinā |
[63] tasmāl lakṣaṇaviśeṣāt tatpremaviśeṣa evāsau kāmaveśāyata iti kāmatayo-pacaryate na tu vastutas tattayā smaryate | atas tatkeliśrutiphalaśrutir api tathā viśrutiḥ-
vikrīḍitaṃ vraja-vadhūbhir idaṃ ca viṣṇoḥ
śraddhānvito' nuśṛṇuyād atha varṇayed yaḥ |
bhaktiṃ parāṃ bhagavati parilabhya kāmaṃ
hṛd-rogam āśv apahinoty acireṇa dhīraḥ ||[BhP 10.33.39] iti |
[64] tāsām eṣa ca bhāva-viśeṣataḥ khalu sarveṣām api mahatāṃ mahattarāṇāṃ mahattamānām apy anveṣaṇa-padavīm anavacchinnatayā navīkaroti | yathā ca prathayiṣyate śrīmad-uddhavena-
etāḥ paraṃ tanu-bhṛto bhuvi gopa-vadhvo
govinda evam akhilātmani rūḍha-bhāvāḥ |
vāñchanti yad bhava-bhiyo munayo vayaṃ ca kiṃ brahma-janmabhir ananta-kathā-rasasya ||[BhP 10.47.58]
[65] ataeva tādṛśa-tat-prema-tṛṣṇaḥ śrī-kṛṣṇaś ca tena svasya vaśatām urīkariṣyati-
na pāraye' haṃ niravadya-saṃyujāṃ
sva-sādhu-kṛtyaṃ vibudhāyuṣāpi vaḥ | [BhP 10.32.22] ity ādinā |
[66] tad evaṃ sati tāsu sarva evānye' pi guṇāḥ svata evānuguṇā bhavanti-
yasyāsti bhaktir bhagavaty akiñcanā
sarvair guṇais tatra samāsate surāḥ | [BhP 5.18.12] itivat |
[67] tataś caivaṃ varṇyate-
yad-amita-rasa-śāstre vyañji vaidagdhya-vṛndaṃ
tad-aṇum api na vettuṃ kalpate kāmi-lokaḥ |
tad akhilam api yasya prema-sindhau na kiñcin
mithunam ajita-gopī-rūpam etad vibhāti ||[*8] [mālinī]
[68] tad evaṃ sati ca sarvāsu tāsu śrī-rādhā punar asādhāraṇatāṃ dhārayati | yathoktaṃ, anayārādhito nūnam ity ādinā | [69] tad evam ākalite nirgalite phalitam avakalitaṃ kriyate |
[*8] This verse is marked as a quote in Puri Das' edition, but I have no evidence that it is indeed so.
evaṃ rādhā-prema-dhāmā yayā'sāv
ātmārāmo' py āpta-kāmo' py adabhram |
reme yasmāt kāmināṃ kāminīnāṃ
nyakkāro' bhūd ātmanaiveti manye
[śālinī]
[70] ātmārāmatā hy atra paramānanda-rūpatayā āpta-kāmatā ca parama-lakṣmī-lakṣaṇa-gopī-lakṣa-vallabhatā-vilakṣaṇatayā, [71] adabhratā ca tāḥ parityajyāpi tasyām akhaṇḍitatāyā vyajyamānatayeti prasajyate | [72] tatra ca sati-
anyo' nyānugatiṃ yadapy anusṛtau premṇaḥ pravāhau tayo
rādhā-mādhavayos tadapy anupadaṃ kauṭilyam āsīdataḥ |
yo gāmbhīryam apāṃ javaṃ ca dadhate pūraḥ sa hi prekṣyate
sāvarta-pracayas tataḥ parataraḥ sāralya-kaivalyavān
[śārdūla] [73] yathoktam-
aher iva gatiḥ premṇaḥ svabhāva-kuṭilo bhavet | ato hetor ahetoś ca yūnor māna udañcati ||[UN 15.102] ||
[74] tad evaṃ sthite tan-maya-vilāsa-viśeṣo varṇyate-
dara-mukulita-netrā tiryag-ālambi-kaṇṭhī
śithilita-bhuja-yugmā stabdha-sakthīyam āsīt |
tad api ca madhu-hantrā jānatā svaṃ kṛtārthaṃ
muhur api hasitā kiṃ bhrū-kuṭiṃ nāpi kuryāt?
[mālinī] ||
[75] tad evaṃ vṛtte vṛtte netari cānunetari mānvat tasyāḥ kiñcid ahaṃ-māna-sparśo' pi sadarśo babhūva | yathā ca tayā pūrvaṃ nātyūhāpoha-sāmarthyam āsīd ity adhunā khalv idaṃ bhāvitam-
etāvantaṃ diṣṭam ajñāsiṣaṃ na
preyaḥ-saṅgāt kintv idānīṃ tad ūhe |
preyān sarvāḥ projjhya mām eva ramyāṃ
saṅgamyāntaḥ-kānanaṃ yan nināya
[śālinī]
[76] tataś cāgrima-gamanāya vyagreṇa nāthena prārthitāpi sā lālityena kiñcid ālasyam api vyañjayāmāsa, yathā-
tvad-gātra-spṛṣṭatā-mātra-
ślathāṅga-gatitāṃ gatām |
spandāya cātimandāṃ māṃ
yatra tatra svayaṃ naya
[anuṣṭubh] ||
[77] tad anu ca tad-udāsīnatādhīna-bhāva-samūham ūhamānaḥ praṇayavān api praṇaya-mānavān idaṃ sopalambha-parīhāsa-lambham uvāca-kathaṃ bhavatyā muhyate? mama skandha eva sa-nirbandham āruhyatām iti | [78] tadā ca tajjayā serṣyālajjayādhaḥsajjadānanam asyāḥ paśyann, antarhitavān api sakautukam antarhitavān | sahasāntarhite ca tasmin vismitā vismitā ca sā vidhurahitā kumudinīva vidhuritā babhūva | tatra kila sānulāpaṃ vilalāpa ca-
hā nātha ha ramaṇa hā priyatātikānta
hā hā kva gacchasi mahābhuja hā kva vāsi? |
dāsyāṃ sadā kṛpaṇatājuṣi nanv amuṣyām
ātmopakaṇṭham api sūcaya jīviteśa
[vasantatilakā]
[79] atrāstu tāvat tava rūpa-nirūpaṇaṃ tvan-nikaṭa-bhūmim ivodhaghaṭanayāpi dhīratāṃ dhārayāmīti dhvanitam |
[80] tataś ca, yadyapy evam api catura-śiromaṇinā tena vicāritam asti sma, yathā-yady etasyāś ca mayā parityāgaḥ parityaktābhiḥ samprati pratīyate, mayā pṛthag enayā ca saṅgamyate, tadā parasparam āsattyāṃ satyāṃ mahā-rāsa-mahaḥ sampadyate iti, tathāpi sneha-vaśān mūrcchantīṃ tām āgacchati tasminn accha-hṛdaye mṛgayamāṇā mṛgalocanā drutam āgacchanti sma |
[81] tataś ca sambhramataḥ pracchannatāṃ gacchati śrī-kṛṣṇaḥ-
eṣā campaka-mālikātra patitā kiṃ candralekhāthavā
kāntīnām adhidevatā bhavati vā vṛndāvana-śrīr uta? |
hā kaṣṭaṃ nahi ceṣṭate kim iyam ity udvigna-dhī-vṛttayas
tām āvavrur amūś camūru-nayanā bhṛṅgī-nibhāḥ padminīm
[śārdūla]
tatrānyās tu sakhī-nibhāḥ samabhavaṃs tasyāṃ dravan-mānasāḥ
prāṇa-prāṇa-samāḥ sa-māna-manasaḥ sakhyaś citaṃ tatyajuḥ |
yasmin nāsty avalambanaṃ kila kim apy asmin vidhiḥ sad-vidhis
tādṛkṣeṣu vilakṣaṇeṣu valayaty anyac ca dhanyaṃ bahu
[śārdūla]
kṛṣṇa-prasaṅga-parivāsitam aṅganānām
aṅgaṃ yadā tu nasi saṅgatim aṅgati sma |
sāraṅga-laṅgima-dṛśaḥ param aṅga-saṅghāś
cācetiṣuḥ savayaso' pi tadāṅga-tulyāḥ
[vasantatilakā]
[82] tadā tu-
kāśmīrārdraṃ kvāpi sindūra-liptaṃ
kvāpi cchinnaṃ kvāpi bhinnaṃ kva cāpi |
antaḥ-pītācchādanaṃ tan-nicolaṃ
paśyan saṅghaḥ saṅginīnāṃ nananda
[śālinī]
svayam api yadapi tadā sā
hari-parimala-bhāg athāpi tāsāṃ tu |
āgantuka-subahūnāṃ
gātrāt tad-bhāg uvāha vailakṣyam
[āryā]
[83] tad evaṃ sarvā eva hṛdya-sauhṛdya-visrabdhās tām ātmaikadhyam āgatāṃ madhyam adhyāsya tayā saha paraspara-parīrambha-baddhāḥ sudustara-duḥkha-naddhāḥ puru ruruduḥ |
[84] sudustaraṃ ruditvā ca tām amūs tu papracchuḥ-asmākaṃ khalu na duḥkhaṃ pañcabhiḥ saheti kalpenānalpam api duḥkhaṃ kalpatvāya nākalpata kalpam | tatas tan nātipraṣṭavyaṃ bhavatīty ananya-gatyā bhavatyās tu tat tyāgaḥ katham iti kathyatām, kathaṃ vā vikalatā-hetuḥ kevalatā jātā, tad api ca |
[85] sā punar anutāpa-vipad-uttaram uttaram uvāca-
kutaḥ kathaṃ kutra ca tena nītā
cakāra kiṃ vāham idaṃ na jāne |
anena hīnā tu vicārayāmi
svīyaṃ tu daurātmyam anartha-hetuḥ
[upajāti 11]
[86] tataś ca dhairya-paryayataḥ punaḥ krandanam anuvindamānā khinnatā-nati-bhinna-sakhīkābhiḥ kābhiścit kṛta-sāntvanā mārjitānanā veśa-niveśa-kṛta-mānanā sā samam unnamayāmāse |
[87] tayā ca samam unnayanam āyāmase-samprati ca kutra sa pratilabhyate? iti | [88] sā covāca-nātidūram akrūra-cetāḥ sa tu kutukitayā vilasati, na tu kitavatayā-
yataḥ gokula-rāja-kumāraḥ
śuci-rati-gambhīra-dhīr hrīmān |
tad api ca maryādāṃ naḥ
svīkārāyātyajat karuṇaḥ
iti [upagīti]
[89] tasmāt tadīya-caraṇa-carita-vartmānucaraṇam eva naḥ śreyaḥ | tad etad vacanaṃ racayamānā vana-pracayaṃ puṣpāvacaya-parā iva vicinvanti sma | tato dhvajādi-padāni pada-padma-cihnāni kramatas tāvad amūr anvakrāman yāvat tāni spaṣṭāni dṛṣṭāni | paratas tu parivīrun-mahīruha-niviḍatam āraṇya-dharaṇy-andha-tama-praviṣṭāni dṛṣṭvā nyavartanta, na ca tatrāvartanta |
[90] tatra cedaṃ vicārayāmāsuḥ-nūnam asmajjayā lajjayā sajjann asāv iha sahasā na sākṣād-bhavitum adhyavasyati, tasmāt tad abodha-nidhāya-bhūr iyaṃ dūrataḥ pariharaṇīyā parihṛtya ca sā pulina-dharaṇir evānusaraṇīyā |
[91] yatrāham atrāsmi-tatra-bhavatyas tu kutratyatām itā ity apadeśād apatrapām apanayann ayam aparokṣatāṃ prapanīpadyate |
[92] tad etad vicārya samācārya ca paryanveṣaṇās tam uddiśya diśyaṃ diśyaṃ vanaṃ praviśya, svayam anvicchantam iva saṃcarantaṃ dainya-sainya-mayam atigāna-vitānam ācaranti sma iti |
[93] tad evaṃ teṣāṃ sabhāsadāṃ kathā-samādher avadhāya kathakaḥ samāpanam āha-
īdṛg eṣa varaḥ kṛṣṇas tava vṛndāvaneśvari |
tvāṃ vinā tu paraḥ-koṭīr api nāṅgīcakāra yaḥ
Original text: Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Edition: Puridasa (1947). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0