Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.23
iti śrī-śrī-gopāla-campūm anv
yajña-bhāryā-sad-upacaryā-paryāptir nāma
dvāviṃśaṃ pūraṇam
||22||
(23)
atha trayoviṃśaṃ pūraṇam
prathama-saṅga-raṅgaja-
vākovākya-bhaṅgī-saṅgītam
[1] atha rāsārambhe nija-śapatha-sambhedaṃ vedayaṃṣtadīdaṃ yācanam ācinomi |
nije kāvye sarvaṃ rasa-valanam astiti likhatā
mayā dhārstyāt spaṣṭī-kṛta-mati-rahasyaṃ tu yadīha |
tad etad govinda-vraja-vijana-kāntānucaraṇaṃ
dadhadbhir yogyasya śravasi param arpyaṃ na sadasi
iti | [śikhariṇī]
[2] atha rātri-kathāyām grathyamāna-prathāyāṃ madhukaṇṭhaḥ snigdhakaṇṭhaṃ snigdhakaṇṭham apy ālambamānaḥ sambabhāṣe, yatra prathamamīdaṃ prāñjali vyañjayāmāsa-
rāsa-kelir ajaniṣṭa jāgaraṃ
sa sphuṭaṃ bhavatu tat-kathā tathā |
kāraṇaṃ bhavati yasya yad-vidhaṃ
tasya tad-vidhatayā matā sthitiḥ
[rathoddhatā]
[3] tad etad ākarṇya sānandaṃ nirvarṇya ca sarve' pi procuḥ-yukti-yuktam eva cedam uktam, yataḥ-
paramā yā rasa-dhārā
sā yadi madhye viyuktim āyāti |
pūrvāpara-saṃvalanā-
bhāvān naiva svarūpam āyāti
[gīti]
tasmād yatheccham avicchedam evedaṃ prastūyatām |
[4]madhukaṇṭha uvāca-
mukhaṃ śaśimukhī-gaṇa-pracura-moha-saṃrohaṇaṃ
dṛśor yugam amūdṛśāṃ mṛga-dṛśāṃ ghūrṇanam |
tanuḥ sutanu-maṇḍalī-dhṛti-vikhaṇḍanī śrī-hares
tadājani yadā janiṃ mṛgayate sma rāsotsavaḥ
[pṛthvī]
mukhaṃ vidhu-vimohanaṃ nayanam abja-dṛg-lobhanaṃ
rucir ghana-rucī-hita-prathama-saṅga-raṅga-pradā |
ramā-ramaṇa-rāmaṇīyaka-vibhūṣi-rāmāvales
tadājani yadā janiṃ mṛgayate sma rāsotsavaḥ
[pṛthvī]
[5] atha pūrva-krameṇa pūrṇimāśrame pūrṇāḥ pulindyaḥ [BhP 10.21.17] ity ādié vṛtte nirvṛtte satya-pūrnaṃ-manyatayā rādhikā-mātra-karṣāya haris tarṣaṃ dhṛtavān-katham aho, nibhṛtamīdaṃ sambhṛtaṃ syāt?iti |
[6] tatra kācit tat-kuṅkuma-lipta-carī vana-carī śrī-rādhām anu karuṇayā taruṇāruṇa-kamala-locanam uvāca-
tava muralīm iva nitarāṃ viṣama-śaraḥ sa vijito bhavatā |
ahaha na jāne katham iva śuṣkāṃ biddhāṃ ca tām kurute
[upagīti]
[7] tadā ca vana-gīrvāṇibhir ākāśa-vāṇīyam udbhāvitā-
śuṣkā tapta-śalākayā ca parito biddhā suvaṃśodbhavā
seyaṃ te muralī priyeti niyataṃ vijñātavān manmathaḥ|
tāṃ śuṣyad-vapuṣaṃ vidhāya kulajāṃ bāṇair nijaiḥ pañcabhir
biddhāṅgīṃ vidadhāti hā bakaripo tvat-prītaye samprati
[śārdūla-vikrīḍītam]
[8] tarhy eva cādhīratayā bhraman vanamālī kvacana tamāle kuṅkumālekham imam ālokayāmāsa-
ānaṅgārcir bhinnā tvad-atiśubhagāṅgāvṛta-manā
muralyāṃ rāga-śrī-parimala-kulaṃ sambhṛtavatī |
sadā śyāmāṃ kāntiṃ diśī vidiśi cābhāvayamato
mayāptaṃ kṛṣṇatvaṃ tad api na hi kṛṣṇa tvam abhitaḥ
[śikhariṇī]
[9] tad etan niśamana-pūrvakān niśāmanān muraśamanena tad idaṃ vicāritam-hanta hanta ! rādhāyā eveyam asādhāraṇa-vāg-arthavatī lipiḥ | seyaṃ sambhavet | evam api kula-janmatayā tayā manmatha-vikāram ācchādayantyā sthīyate | tasmān nikhilāvṛti-dhvaṃsanaṃ vaṃśī-śaṃsanaṃ paraṃ mama śaraṇam iti |
[10] tad evaṃ rādhā-sudhā-durbhikṣāditas titikṣām abhajan sa punar veṇu-śikṣā-bhikṣam eva kevalāṃ sevate sma, yatra varṣā api tarṣākaratayā vyatīyuḥ, samṛddha-gardhanatayā śarad apy ardhaṃ vardhate sma |
[11] tatrāha, rahaḥ-śikṣā tu yathā-
yarhy ākarṣa-vidhiṃ harir muralikā-śikṣāsu tasyāh kramāc
cakre tarhi gatāś cirāt para-para-kṣobhās ta ete tayā |
kampo ghūrṇanam āsanād vicalanaṃ dvitra-kramā vāstuto
niṣkrāntir vana-vartma-vartanam upavrajyā ca dūrādhvani
[śārdūla]
kiṃ ca-
rādhākarṣa-kṛte kṛtā muralikā-śikṣātha yā yā tadā
sā sā tena sadāśayā valayitāpy āsīd alaṃ niṣkalā |
tām etāṃ nata-kandharaḥ sa-pulakaṃ vande' ham uccaiḥ sadā
yā kṛṣṇasya manorathāvalim aho pūrṇam akārsīn muhuḥ
[śārdūla-vikrīḍītam]
[12] tathā hi, tad evaṃ prāvṛṣi veṇu-śikṣā-parīkṣā-tṛṣṇag asau kṛṣṇaḥ samayaṃ pratīkṣamāṇaḥ śaral-lakṣmīm āgatāṃ lakṣitavān | lakṣayann eva ca vicāritavān-
[13] iyaṃ khalu svabhāvataḥ svacchā mal-līlā-paricchadatāṃ yadi gacchati, tadā pramadāvalim ṛcchāmaḥ | kintu, samaya-mayatayā sarvavaśya-kāriṇam api bhāvaṃ vaśyaṃ kurvatīm enāṃ paśyāmi, yathā mām api rādhā |
[14] tato yady asyāṃ api vaśyatām vyasyan bhāvāntara-bhāvitatvaṃ bhāvayituṃ prabhavāmi, tad-ārādhāyām api tad-ādhānāya nirbādhatāṃ gatavān asmīty avadadhāmi |
[15] tad evaṃ vicārayann agrecaraṃ maṅgalaṃ vilocayann uvāca-āho ! śvo-vasīyasam evādhyavasīyate | yataḥ-
khañjana-khelā-rañjita-kañja-nayanaṃ nayan vidhiḥ sa mama |
rādhā-mañjula-netra-sphurad-ānanam āsu sañjayitā
[upagīti]
[16] tad etacchubha ṣakunamanubhavatā, yāvat paurṇamāsaṃṃā sameva sarvata eva veṇudhareṇa ve nusvanacaryāsañcāryate sma | tataś ca-
vaṃśī-kalād udayataḥ śaradi prabhāvān
mallībhir apy atula-phulla-daśāṃ gatābhiḥ |
rātrīr nibhālya muhur ullasitāh sa ṛāma-
bhrātā ratiṃ rati-kṛte' kṛta vallavībhiḥ
[vasantatilakā]
[17] tataś ca tūrṇam eva pūrṇa-candrā bahu-tithī tithir atithir iva tasya prasannatāṃ vidhātum āsannavatī | tatra cājñāyāhni vana-vihāra-śālī vana-mālī dhenūr ādāya vrajāgamanaṃ vidhāya sāyaṃ pratyavasāya nija-candra-śālikālindaṃ vindamānaḥ sphuṭam āditye' staṅgatya sthite sa-tārā-samudayaṃ taṃ sāndra-candrikaṃ candram udayantaṃ paśyaṃs tad-vaśya-bhāva-viśeṣa-śleṣatas tad idaṃ cintayāmāsa-
jāguḍa-piṇḍa-sapiṇḍaṃ kiṃ vidhu-bimbaṃ tad etad unnamati |
kiṃ vā roṣāruṇa-ruci mukham idam udbhāti kāmasya?
[āryā]
punaś ca,
kuṅkuma-rasa-saṅkulam iva kiṃ vidhu-bimbaṃ puraḥ sphurati |
athavā rādhā-mukham idam udayati yamunā-vanāt purataḥ ?
[upagīti]
[18] tatra yadi vidhu-bimbam evedaṃ, tadā tad idaṃ vibhāvyate-
pūrṇa-candro' yam aindrīṃ haritam anugataḥ preyasīṃ dūradeśād
asyāvaktraṃ vilimpan ghusṛṇa-śavaliteneva śaśvat kareṇa |
tad-vyājān mām amūdṛk-kṛtim upadiśatīvādya sadyaḥ kiśoraṃ
śubhrātmā yas tadīyaṃ bhavati viracanaṃ sarvato-bhadram eva
[śārdūla]
[19] kiṃ cāyam idam apy upadiśann iva sambhāvyate-
vidhur ahaṃ haritaḥ pratidik-pati-
praṇayiṇi ramayan jana-śarmadaḥ |
tvam iha kiṃ nu vidho sthagitāyase
para-ramā-ramaṇaṃ prati samprati?
[drutavilambita]
[20] tad evaṃ sarvathaiva daivānukūlyataś candra-candrikā-sāndrita śubhaṃ tasya kakubham eva gantuṃ śantur asmi, yataḥ-
nikhilam eva vanaṃ vidhunāmunā
diśi diśi pratirañjitam īkṣyate |
mad-anukūlam idaṃ śakunaṃ bhaved
iti gatir mama tatra śubhāvahā
[drutavilambita]
[21] atha yadi kāmābhidhānasya kopa-dhāmānanam idam, tadā viṣama-bāṇasya tasyānuyānam eva bhaya-nirvāṇaṃ viśrāṇayati | yadi ca tasyā eva kānti-sadanaṃ vanam idaṃ vidyate, tadā tu sutarām eva tad-diśaṃ praviśatas tan mama śarma-marma praviśatiti | kiṃ ca-
rayāṇe vartate cittaṃṇrtyaty akṣīca dakṣiṇam |
tasmād vṛttaṃ caṇrtyaṃ ca kānt abhirbhavitāmama
[anuṣṭubh]
[22] tad etad uṭṭaṅkya niṣṭaṅkya ca praṇaya-paṇa-santuṣṭaṃ dāmādi-kumāra-catuṣṭayaṃ saṅgataḥ prasajya, tad-dvārā nidrā-vyājād anyān dvāra-pālakatayā tatraiva saṃvalayya, nibhṛta-kṛta-pratīhārataś caraṇa-vihāratas tām eva haritaṃ harir muralī-dhara-karatayānusaran dina-kara-tanayā-tīram anvatīrṇavān | āvatīrya ca vicāritavān-
na kruddha-kāmānanam etad asti
prayāti yac chubra-daśām udañcat |
viyogi-rādhāsyam idaṃ ca na syād
yataḥ kalaṅkādi bhaved vibhedi
[upajāti 11]
[23] tataś ca mrga-lāñchana evāyam iti niścitya punar vicāritavān-
śārvaraṃ ṣarvarīśānaḥ saṃhartuṃ siṃhatāṃ gataḥ |
pūrva-parvatam ārohan sarvaṃ parvati parvaṇa
[anuṣṭubh]
kintu,
candramā rādhikā-vaktram anukurvan virājate |
tadākāram idaṃ cetaḥ kathaṃ mama vidūyate?
[anuṣṭubh]
[24] punar vibhāvya candraṃ prati prāha sma-
anupama-rucir asmi sarva-lokeṣv
iti bhagavann amṛta-dyute na dṛpya |
na tu bhavad-upamā daśāpi tasyāś
caraṇa-nakhā vilasanti rādhikāyāh
[puṣpitāgrā]
[25] tad evaṃ vicintya samucita-sthānaṃ vicitya dūrataś caturāṃś caturaḥ kumāran vartmani vartamānatayā vidhāya, svayam upasaritam uccatara-catvaram ātmanā rūḍhaṃ sandhāya, vraja-diśam avadhāya, veṇuṃ mukhe nidhāya, vādayiṣyamānaś cintayāmāsa-prathamaṃ rādhā-
gamanam eva sādhayāmaḥ | tām vinā phalasya ca viphalatām kalayāmi | tad-āgamana-kamanīyatayā tu ramaṇīnāṃ anyāsām apy āgatir mama manasi ramaṇīyatām āyāmam ānayati | kintu tad eva bhavyaṃ kathaṃ bhavyam ity eva pratipattavyam | ām ām, bāṇa-vidyā-pravīṇenaiva vaiṇavikena mayā tathā yoktavyam, yathā tena saivāviṣṭākṛṣṭā ca bhavati nāparā iti |
[26] tad evaṃ sampradhāryāvadhārya ca tena, veṇum evaṃ vādayiṣyāmīti yadā vicāryate sma, tadā ca tābhiḥ sāndra-candrika-candramasaḥ sandṛṣṭ-vaśatayā sāndṛṣṭikam idaṃ parāmṛṣṭam-
hanta ! sa khalv ayam oṣadhīśo' py ādhi-vyādhita-janān asmān adya sadyaḥ pratiritsed eva, na tu cikitset iti |
[27] tataś ca tat-kṣaṇaṃ kiñcid vilakṣaṇaṃ śaśa-lakṣmāṇam ālakṣya vṛndā cedaṃ cintitavatī-
hanta hanta !
tāsāṃ kṛṣṇa-viyogāgni-bāṣpair viṣvag-viniḥśrtaiḥ |
ādarśa iva paśyāndhaś candramā mandatāṃ gatah
[anuṣṭubh]
[28] atha camūru-dṛśām amūṣāṃ muhur api saṃmukhatayā vaśīkṛtim ivāpannaḥ śaśī svadiśi tadā madād unnatena kṛṣṇasya gabhasti-śatena tasya sphūrtiṃ samānināyeti |
[29] tad-avalokanāya vyākulatākulāyamanāsu tāsu-
śāradena śaśinā hariṃ prati
prasthitiḥ samam ayoji subhruvām |
pratyayoji kila tena sā tadā
maṅkṣu tasya muralī-kalena tu
[rathoddhatā]
[30] yatas tadaiva ca-
anurāgeṇa rāgeṇa varṇa-bhāgena mādhurīḥ |
kalayantaṃ kalaṃ veṇoḥ kalayāmāsa keśavaḥ
[anuṣṭubh]
[31] tatrānurāgo yathā,
sāśru-kaṇṭha-nayanaṃ sakaṇṭakaṃ
kampa-sampad-ayanaṃ sa-mādhavaḥ |
rādhikā-virahajādhibādhitaḥ
śravya-veṇu-kalabhavyam ājagau
[rathoddhatā]
[32] rāgo yathā-
rāgam īdṛśam asāv acīkpat
prāpa rāgaīva yaḥ priyā-hṛdi |
yaḥ sphuṭaṃ na rasitaḥ purā bhuvi
kvāpi nāmṛtavad aṅga-viśrutaḥ
[rathoddhatā]
[33] tat-praṇāda-maya-varṇa-vibhāgo, yathā-
ayi sudhāṃśu-sudhā-mukhi rādhike
madhura-bhāva-dhurā madhu-mādhavi |
mayi sadā dayite dayite ciraṃ
tava guṇair hṛdayaṃ mama dīryati
[drutavilambita]
[34] atha bāṇaīva veṇu-nāde pravīṇaḥ svayamaṣav anena tasyāh siddhāṃ biddhatām avabudhya sudhy-agraṇīr anyāś ca tan-nyāyam ājuhāva | [35] tatra varṇa-vibhāgas tv evam-
ahaha gopa-sutā mama gīḥ-sitā
dharatha hanta manoratha-durdharāḥ |
iti bhavāmi bhavaj-jita-lajjitas
tad-udayaṃ sudayaṃ kuruta priyāh
[drutavilambita]
[36] atha yadā pīta-vasanena gītam evam udgītam, tadā tāsam eva karṇābhyarṇatām āgataṃ tatra ca yathāyatham abhirucitam eva cittī-kṛtaṃ rāgādikam avadhārya nivārtyatātikrama-niratāsthiratāh pratasthire | tatra ca kṛṣṇābhimukhatām evātasthire, nānyat kim api | tathā hi,
yā yatra karmaṇi gatās tad-anusthitiṃ tā
vismṛtya tasya muralī-śruti-divya-netrāh |
dṛśya-prabhaṃ tam abhivavrajur aśru-nīra-
srotasvatī-mayatayā nija-jīvaneśam
[vasantatilakā]
tadā ca-
gokula-kumudākṣīṇāṃ
kumudvatīnāṃ tadā tathā kumudām |
akuruta kumad-ādhīśaḥ
sa tadā śatadhā parām sumudām
[āryā]
tadā ca-
śuśrūṣantyaḥ patīn kāścin niruddhāh prasthitiṃ prati |
kṛṣṇaṃ tatraiva tāh prapur ity evaṃ muni-jalptam
[anuṣṭubh]
[37] ātra ca ṣnigdhakaṇṭhenāntaś cintitam, tā etāh khalu pādmottarakhaṇḍa-dṛṣṭa-daṇḍakāraṇya-gata-muni-varyatayā sādhaka-caryas tadānim api lakṣmī-varyāṇāṃ rādhikādi-nitya-tad-bhāryāṇāṃ sva-kāmyaṃ sukāmyaṃ sāmyam anavāptā yathā tad avāpya śrī-kṛṣṇam avāptās tathā varṇyam iti sthite-
tam eva paramātmānaṃ jāra-buddhyāpi saṅgatāh|
jahur guṇa-mayaṃ dehaṃ sadyaḥ prakṣīṇa-bandhanāh ||[BhP 10.29.11]
ity eva pratipattaye kalpate |
[38] uktaṃ ca pādmottara-khaṇḍa [272.167] eva-
te sarve strītvam āpannāh samudbhūtāś ca gokule |
hariṃ samprāpya kāmena tato muktā bhavārṇavāt ||iti |
[39] kintu, nāsūyan khalu kṛṣṇaya [BhP 10.33.37] ity ukta-diśā tadīyās tu na tad ūhitum īśāmāsur iti jñeyam | yac ca jighāmsayāpi haraye stanaṃ dattvāpi sad-gatim [BhP 10.6.35] ity asya sadṛśena tam eva paramātmānaṃ jāra-buddhyāpi ity ādinā sādhanasya nikarṣa-rūpam aper abhidheyaṃ phalasya tu sarvottama-rūpatvaṃ pratipadyate |
[40] tac ca yuktaṃ, yataḥ-
tāsāṃ kṛṣṇaḥ parātmā na tu paraiti na prāpnuyāj jāratāṃ tat
prānte prāptaḥ patitvaṃ dadad ucita-matiṃ jāram atyāpi vittaḥ|
yadvad bakyāṃ jighāṃsāv api samucitam atyarpaṇāl lālya-bhāvaṃ
lebhe dhātrī-nibhāyāṃ sthiratamam iha yad yuktitas tat phalaṃ hi
[sragdharā]
[41] tathāpi-
uktaṃ purastād etat te caidyaḥ siddhiṃ yathāgataḥ |
dviṣann api hṛṣīkeśaṃ kim utādhokṣaja-priyāh ||[BhP 10.29.13]
ity anusārātā premāmṣena tu tāsāṃ mahad eva vailakṣaṇyam anugatam |
[42] ṇa ca nitya-kāntāsv api prakaṭa-līlāyāṃ jāra-buddhir dṛśyata iti tasyāh ślāghaiva vācyā | yataḥ-
yā nityā eva kāntā danuja-kula-ripo rādhikādyā na tāsām
ślāghāṃ sā jāratā-dhī-saciva-janir iyāt kintu rāgaḥ sa nityaḥ |
tāṃ bhittvā vighna-kartrīṃ druta-muditavatā tena taṃ nitya-kāntaṃ
prāpus tā nāparāsām iva vapur aparaṃ sa pratīkṣeta tāsām
[sragdharā] iti |
[43] tad etad vicintya sphuṭaṃ proce, tatas tataḥ ?
[44] madhukaṇṭha uvāca-abhiṣrtavatīnāṃ viśeṣo yathā-
śrute murali-kākale nija-nijāhvaya-prāpake
samaṃ vraja-nata-bhruvaḥ sapadi phulla-dehā babhuḥ |
anaṅgam api vardhitaṃ vihitavān aho yas tadā
kathaṃ na kila vardhayen nija-kalā-balenāṅganāh ?
[pṛthvī]
[45] kiṃ ca,
satvara-prasāravattva-sattva-dhāma-hāyinī
sarva-gurv-ahārya-kūṭa-vāraṇatiyāyinī |
nātham ekam anv aneka-dāra-sampad-arpiṇī
ogha-mogham anv ananta-bhakta-loka-tarpiṇī ||a||
lola-keśa-śaivalāñci-karṇa-pūra-cakriṇī
puṣpa-jāta-niṣprapāta-śubhra-pheṇa-cakriṇī |
ucchalan-navīna-mīna-netra-nīra-gātriṇī
agrimādhva-mātra-pātra-sammukhānuyātriṇī ||b||
manda-cāla-bāhu-nāla-pāṇi-padma-sālinī
accha-bāla-kacchapāṅga-vatsa-janma-jālinī |
jūti-dhūti-kṛt-kuṭīra-tīra-dhīra-gāminī
ūru-bhūruhāli-pāta-samprapāta-kāminī ||c||
kāñci-kāñci-kaṅkaṇādi-śiñjad-ambha-sañjinī
prāyaśas tu haṃsa-saṅgha-śṣabditānurañjinī |
tūrṇa-tūrṇa-ghūrṇanādi-saṅkulāṅga-nartinī
pūrṇa-pūrṇa-bhāva-gūrṇa-jāḍya-jāta-vartinī ||d||
veśa-vastra-sanniveśa-cañcalatva-bhaṅginī
tat-tad-artha-vaiparītya-kāri-vega-saṅginī |
yan-nimittam ātma-sarva-saṅga-bhaṅga-bhāvinī
yatra sarva-nāma-rūpa-vismrtiś ca bhāvinī ||e||
śyāma-dhāma-suṣṭhu-rāmam etam atra sad-dhavam
sindhu-tulyam uttaraṅgad-aṅgam āśu mādhavam |
pūrva-pūrva-bhinnayātir uttarāpta-saṅgatiḥ
āpagāli-sammitāpa seyam āli-saṃhatiḥ ||f||
[tūṇaka]
[45] tās tatra ca-
śubhaṃyu-vana-mañjule savitṛjā-rucā saṅkule
prasūna-gaṇa-rājite bhramara-kokila-bhrājite |
sugandha-marud-añcite kumuda-bandhu śobhācite
samasta-guṇa-niścite nidhitayā ciraṃ sañcite
[pṛthvī]
sthale maṇija-catvaraṃ samadhiruhya taṃ satvaraṃ
vicitra-muralī-kalaṃ viracayantam udyat-kalam |
ghanāghana-ghana-śriyaṃ taḍīd-abhīṣu-vastra-priyaṃ
maṇi-dyuti-vikasvaraṃ dadṛśur aṅgi divya-smaram
[pṛthvī]
(yugmakam)
nirmāya kṛṣṇam abhitaḥ sthitim atra gaurī-
paṅktis tadā tam avalambitum utka-cittā |
madhye tamālam upalabhya suvarṇa-varṇa-
vallī-tatir vilasatīti kila vyaloki
[vasantatilakā]
atha-
vaṃśī-dūtikayā nimantrya kalitāh saurabhya-dhārā-sakhī
saṅghaiḥ sādrti bhūri dūra-saraṇer ānāyitāh subhruvaḥ |
prāptāh svāntikam ātma-rocir amṛtāny apy āśitāh preyasā
ṭrptiṃ naiva yayur na vā viramitaṃ tad-dāna-karmāmunā
[śārdūla]
pratyuta-
navyāh kalādharāh śubhrā bhrāji-nakṣatra-mālikāh |
arāla-locanāh kṛṣṇa-cakoraṃ ṭrsṇa-jaṃ vyadhuḥ
[anuṣṭubh]
[46] atha kṛṣṇas tatra sa-tṛṣṇam acintayat-aho ! nava-tāruṇyasya puṇya-sampada etā, vara-lāvaṇyasya mat-kretavya-navya-paṇya-śreṇyas trilokī-lakṣmyāś cūḍāmaṇayaḥ, sphuran-manmathasya jīvanauṣadhayaḥ kumudāyamāna-madīya-locanayor navīnāś candra-kalāh sahāvatīrya ruciṃ vitīrya virājante |
[47] tad evaṃ sthite-
kṛṣṇāpāṅga-śaraḥ sāṅgaṃ bhittvāpāṅga-śaraṃ mama |
manorathinam udbhettuṃ kila prāviśad antaram
[anuṣṭubh]
iti tāh pratyekaṃ pratyetavyaṃ cakruḥ |
[48] vastutas tu hares tāsu sarvāsu latāsv iva dvitra-lava-sevana-pūrvakam apūrvatayābhraman-netra-bhramara-yugalaṃ kamalinyām iva rādhāyām nirbādhām sthitim ātasthe |
[49] āsthitavatīti ca tatredaṃ sa tu vicārayāmāsa-
śobhāyāh śubhadā śobhā ramāyāh paramā ramā |
seyaṃ mal-locanasyāpi rādhikā-cāru-locanam
[anuṣṭubh]
[50] tad evaṃ sati sā ca tadīya-tādṛśa-dṛśaḥ sparṣataḥ kampa-sampad-unmīlana-rasa-prasara-vaśatayā kṣobhaṃ labhamānāpi taṃ prati prahita-lobhāṃ śobhām uvāha |
[51] ātra ca praśnottara-mayaṃ padyam:
smerayoḥ prati vidhūdyad-asrayo
rādhikā-nayanayos tulāṃvada |
śāradaṃ vikaca-mecakotpalaṃ
yan maranda-jhara-moci tat kim u?
[rathoddhatā]
[52] tad evaṃ sthite tāḥ puraḥ-sthitā yadyapy anavadya-saṃvanana-pravīṇa-veṇu-vidyā-maditā lajjām ujjahati sma, tathāpy avitathābhijātyatayā namratā-kamrā muni-vratam evānuvavṛtire |
[53] śrī-kṛṣṇas tu yadā viśīṣṭa-lalanā-madhyam adhyāvasann evam adyotiṣṭha, tadā
tāsāṃ parama-durlabha-parimala-mātrāṇām api vaiṇava-madhura-gīta-madhu-maditatayā svayam eva kṛtābhiyātrāṇām āgatiṃ dṛśoḥ pathi nirmāya, sa-narma-smitas tad-vidhām buddhim upadhayā labdha-śuddhim avadhārayann iva tan-mukhād unmukhānurāga-jāgarūka-vāg-amṛtam āsvādayitum, tāsu ca samutsukatām āsādayituṃ, nijāntika-sthiti-yācñā-garbheṇa sphurad-upekṣā-sandarbheṇa vacasā tāh kṣobhayāmāsa | yathā-
mahābhāgā yuṣman-milanam abhavan naḥ śubha-kṛte
tataḥ pṛcchāmy atrāgamanam idam avyāhatam iti |
tad etāvat-kleśād abhigamanataḥ saṅkucita-dhīḥ
sa bhūyaḥ sampṛcche bhavad-abhimataṃ kiṃ nu karavai?
[śikhariṇī]
[54] tad evam atrādara-jñāpanayā jñātvāpy ajñāna-vijñāpanayā ca sveṣūpekṣāpekṣayor ekataratayā tad-abhiprāyaṃ prāyaśo boddhum asamarthāsu tāsu tata evānabhivyakta-kiñcid-arthāsu punaḥ sa-narma ca tathā vācaṃ prāha-
pṛcchato' pi purato mama bhavyaṃ
maunam eva kurutha pratigīr yat |
tad-bhavad-vraja-gṛhe gṛha-bhājāṃ
kiṃ nirāmayam atha pratibhāti?
[svāgatā]
[55] tataś ca mithaḥ sa-smita-nirīkṣitāsu tāsu punar uvāca-
tad idaṃ durabhiprāyaṃ
boddhuṃ bahvadīyam asmi na samarthaḥ |
svayam iha yūyaṃ tasmāt
kathayata saṅkocam uddhūya
[56] punar atīva saṅkacatīr nirīkṣya yojanāviśeṣa-śleṣamayatayāpi tathā prathayāmāsa-
atha na bhavati kāryaṃ brūtha tan neti buddhaṃ
vrajam anu cala-cittā yāta nādhvaṃ mayātra |
vanam idam aitghoraṃ rātrir atrātighorā
svayam atiśayi-ghora-prāṇi-vṛndaiḥ parītāḥ
[57] atra nādhvam iti na yāteti vā yojanā | punas tad eva śleṣayituṃ sopāna-viśeṣaṃ cakāra-na cedṛśī svairatā bhavādṛśīnāṃ sadṛśī bhavati yataḥ mātāpitara-pramukhāḥ sahajāḥ patayaś ca vaḥ santi iti |
[58] punaḥ sa-hāsam āha sma-śrūyante' pi tanūjāḥ iti |
[59] atra kathakaś cintayāmāsa-vṛndā-paurṇamāsī-saṃvāda-gata-siddhāntānusāri-dhiyā-
siṣeva ātmany avaruddha-saurataḥ
sarvāḥ śarat-kāvya-kathā-rasāśrayāḥ [BhP 10.33.25]
ity anena pratipannasya tatrakīya-rasasyālambana-vairūpyād vairasyāpannatā-bhiyā ca tad idaṃ parihasitam eveti vidvan-matatayā vyaktīkariṣyāmi iti |
[60] atha tad eva spaṣṭam ācaṣṭa-[61] tad evaṃ tābhiḥ saha rantuṃ kṛta-vaṃśī-dhvaniḥ sa tu sarasānāṃ śiromaṇir yadyapḸ tāsām utpattita eva sva-mātra-sātkṛta-pati-bhāvānām anyatra patir iti pratītir loka-saṃvadana-vaśaṃvadatā-mātra-mayī kevala-sva-saṅgama-kāmanā-vrataś cāparāṅga-saṅgama-rūpa-virūpatā-nirjayīti viśadam arthaṃ tāsu svīya-kāntā-bhāva-samutpatty-anyathānupapattyā sambhāvitavān |
[62] yadyapi ca tāsām ajāta-putrāṇām api devaraṃ-manya-putrādiṣu putratā-vyavahāraḥ kevalaṃ sannihita-bālaka-viṣayaka-vatsalatā-svabhāvākāras tat-sambandhābhimānas tu bahir evācāra ity āpta-vacanān nirdhāritavāṃs tathāpi tat-tad-ullekhana-karmaṇā narma-mātram ācaritavān | tad ācarya ca tad-bandhūnām andhāyamānānām api tad-anveṣaṇa-nirbandhād bhayaṃ vicārya sāmarṣam iva vivakṣitam uvāca-katham iha tat-tad-bhayaṃ kurutha iti | atra ca ṣaṣṭhī pañcamī vā samasyate |
[63] kiṃ cātra khaṇḍam akhaṇḍaṃ ca padyaṃ yathāyatham anūḍhā ūḍhābhāsāś ca tā dṛṣṭvācaṣṭeti gamyate | tatrānūḍhāḥ prati sahajā ity antam | ūḍhābhāsāḥ pratiśrūyante' pi tanūjā ity antam | akhaṇḍaṃ tu sarvāḥ pratīti jñeyam |
[64] punaś cārtha-dhvani-saṃvalanayā cittam āndolayāmāsa-
dṛṣṭaṃ yad-vanam aty apūrva-kusumair divyartunā pūjitaṃ
dyotaiś carcitam indunā yamunayā cātmānilair nartitam |
sāmagrīyam udeti deva-nicitāsmākaṃ vihāra-krame
tasmād etad abhāvatas tu va iha stavyā na vāstavyatā
kintu-
diṣṭenāpte tatra gatvā sva-goṣṭhe
kaṣṭenāpi svīya-dharmaṃ kurudhvam |
patyur bhaktir bāla-vatsādi-pālya-
vyaktīnāṃ yaḥ pālanādiś ca diṣṭaḥ
[65] tataḥ kaṣṭa-sādhyaṃ taṃ dharmaṃ bādhyamānaṃ vidhāyātrāvikala-sarva-dharma-phale mama sukha-vihāra-sthale praviśata | [66] anyathā punar udyad-vidhu-vanam idaṃ bhavatīnāṃ vidhuvanāya sampatsyata iti yācñā-pakṣābhiprāyaḥ |
[67] punaḥ sa vimarśam iva provāca-
aham ahaha na budhye smeti pūrvaṃ pralāpaṃ
cakara tad iha yūyaṃ tad vicārya kṣamadhvam |
rati-visara-vilāsair yantraṇād āgatā yas
tad-ucitam akhilaṃ yat snigdhatā mayy upaiti
tad api na yadvad virahe prītis tadvan na sānnidhye
bhavati tato gṛha-yānaṃ bhavatīnām aucitīṃ cinute
[68] atra ca prīti-viṣayād dūre sthitir na yukteti virodhi-lakṣaṇayā yācñāpakṣaḥ saṅgamyate | tataś ca-
pūrvaṃ yac cirataḥ spṛhāvalanayā saṃkptam āsīt punar
vaṃśyākāraṇayā balād upacitaṃ tad bhagnam uccair yataḥ |
tac chrutvā dayitād vyalīka-vacanaṃ bāḍhaṃ na niścikyire
kiṃ na smaḥ kim u vā sma ity aḸ tadā gopāla-vāma-bhruvaḥ
tad āsāṃ niścalāṅgīnāṃ kāñcīnām api rājayaḥ |
samaṃ samantataḥ kleśāt tūṣṇīkām eva saṅgatāḥ
tataś ca-
bāṣpa-vyājād āsāṃ priya-kṛta-parihṛti-samūḍha-santāpaḥ |
manye hṛdayāmbhoruha-nivahaḥ svarasān muhuś ca susrāva
[69] atra caivaṃ vicārayāmāsuḥ-
prāṇāṃs tyajāma dayitasya pade luṭhāma
kupyāma tatra vinivṛtya gṛhaṃ vrajāma |
kṛṣṇāṃ viśāma ca na vā kaṭhināyamānam
etaṃ svabhālam abhihatya nicāyayāma
[70] tatra tu-
śiraḥ-pīḍā bāṣpa-vyathita-galatā hṛd-gata-mahā-
prakampaḥ pratyaṅga-skhalanam iti nānā-vikṛtayaḥ |
priye rūkṣe jātā dalayitum amūr āvavṛtire
paraṃ tad-vaktrāntaḥ-prasadanam agāt pālayitṛtām
masī-valita-dṛg-jala-srava-tamobhir ārād uraḥ-
sthalaṃ valita-kuṅkuma-praciti-sandhyam āvṛṇvatīḥ |
avāṅ-mukha-vidhur vadhūḥ sapadi paurṇamāsī-śaśi-
sphuran niśi ca tāmasīr iva cacāya tasmin hariḥ
[71] tataś ca kiñcid amarṣe sati-
śvāsa-dīrṇa-madhurādhara-śriyaḥ
komalāṅghria-dala-kīrṇa-bhūmayaḥ |
hanta kāntam api taṃ nata-bhruvo
vivyadhur nayana-sāyakāsribhiḥ
[72] tad evaṃ kṣobhe sati dāḍimād antaḥ-sakta-rakta-bījānām iva nijānāṃ bhāvānāṃ hṛdayān niṣkulākṛtiḥ svayam eva jātā, tathāpi vaidagdhī-digdhatayā priya-gīrvad eva sandigdham ūcuḥ | yad adyāpi gāyanti-
iyam iva mā kuru punar ativādam |
bhakta-janān bhaja muhur itarāṃs tyaja
vibhur iva rahita-vivādam ||dhruvam||
pati-putrādika-bhajanam ihādhikam iti yaṃ vadasi vicāram |
sa tvayy eva hi tiṣṭhatu na tu bahir iti vimṛśāmaḥ sāram
anayor artha-śleṣo' yam ubhayam eva pakṣaṃ viśeṣayati |
atha dhava-suta-mukha-gaṇatas tava sukham asti satāṃ hṛdi yātam |
tad api ca na hi bhavad-anusaraṇaṃ bhavad-icchati yuvatī-jātam
atra sandigdha-kāku-padaṃ nahīti padaṃ tad-icchā-nirdhāraṇe, yad vā niṣedhe-
svām āśām anuvardhaya vara-tanu-tatir iha labhatāṃ śātam |
satatānaśvara-vara varadeśvara na vitanu vitanūtpātam
atrānuvardhayeti samedhane chedane vā-
gṛha-karmāṇy anucittaṃ sukha-tanu bhavatā nahy apinaddham |
caraṇau pracalata iha na ca valataḥ pratigamanaṃ kila baddham
atra sukha-tanv iti bhavatety asya cittam ity asya vā viśeṣaṇam | apinaddham iti bandhanābhāve bandhane vā na ceti pūrva-nahi-vat | kileti niścaye' nṛte vā |
svabhava-tāpa-bharam amṛta-dharādhara-rasa-jharataḥ svata eva |
nāśaya yadi na hi mādṛśam api sa hi saṅkramitā sakhideva
atra svabhaveti kāme svajāte vā | mādṛśam ity asmat-sadṛśe vā jane' smad-arthe vā |
lakṣmī-sukha-dadam api bhavataḥ padam ahaha pulindī-bhavyam |
spṛṣṭaṃ yad-avadhi dṛṣṭaṃ tad-avadhi sarvaṃ jagad-apasavyam
atrāpasavyaṃ pratikūlam ity ubhaya-pakṣe' pi samañjasam | ākṣepa-pakṣe punlindī-bhavyam iti nīca-gāmitvaṃ vyajyate-
lakṣīr vrajam anu tulasī-vanam anu bhavad-udaya-sphurad-udayā |
dṛśyata iti tava pada-dhūlyāplavam icchaty api pati-hṛdayā
yasyā vīkṣaṇam api valita-kṣaṇa-pārṣada-vṛnda-nidhānam |
tadvad vayam api hṛdi vāñchām api nahyāmaḥ savitānam
atrāpi-śabdaḥ samuccaye pūrvavat kākvā niṣedhe vā |
tattvaṃ sukṛpaya kṛta-vṛjinātyaya tava yāś caraṇe raktāḥ |
tā bhavataḥ smita-vīkṣaṇa-vismita-cittāḥ kuru nija-bhaktāḥ
idam ubhayatra ca yogyam |
alakāvṛta-mukha kuṇḍala-dhṛta-sukha hasita-vibhūṣita-netra |
dattābhaya-bhuja-vakṣaḥ-śrī-yuja dāsyo vayam api te' tra
atra cāpiḥ pūrvavat |
tava muralī-kalam api ca rūpa-balam anubhūyābhavad eva |
druma-kulam api pulakāṅkura-saṅkulam iha kā nārī deva
atra keti kaumutye niṣedhe vā-
vyaktaṃ vraja-bhaya-hara-līlā-caya devas tvam asi sa ko' pi |
tan no nija-karam api śirasi ca dhara dāsīnāṃ bhramato' pi
[73] tad evaṃ sthite-
tathā vilāpa-tāpena na tāsāṃ vivyathe hariḥ |
yathā rādhā preṅkhita-bhrū-dhanur iṅkhi-dṛg-āśugaiḥ
atha vyathita-mānasaḥ prathita-bhāva-kāruṇyataḥ
prahasya muditānanaḥ svaka-rahasyam ullāsayan |
pratisvam anayat priyā druta-matiḥ sva-pārśvaṃ balī
balād api balānujo valayati sma līlāṃ prati
āmṛśann aṅgulīḥ pāṇiṃ prakoṣṭhaṃ bāhum apy atha |
tāsāṃ hari-karas tṛptiṃ nāgāndhanam ivādhanaḥ
yad api ca rādhā tāsu svam abhijugopāyutādi-saṅkhyāsu |
tad api ca hariṇā spaṣṭaṃ dṛṣṭā tārāsu candralekheva
rādhā yarhi svakara-spṛṣṭā jātā murārāteḥ |
ativismitaye jajñe tarhi ca sā tatra candralekheva
gopyaḥ kṛṣṇaṃ tatra kṛṣṇaś ca rādhām
āśliṣoccair āvrajan narma-śarma |
bhāva-śreṇyaḥ sthāyi-bhāvaṃ svabhāvo
yadvat puṇyād vāsanāṃ pūrva-labdhām
[74] tatra kāścid bhūrur iva nibhālya vana-mālyaḥ parīhāsataḥ parasparam ūcuḥ-
jalade vilasati vidyud bibhyati hṛdayāni bhīrūṇām |
kiṃ parihasasi sakhi tvaṃ kiṃ na hi paśyasi puraś citram
ātmārāmā apy aho yasya gandhād
brahmānandaṃ bāḍham āccādayanti |
pūrṇānandaḥ sa svayaṃ hanta tābhiḥ
svānandāya krīḍanāya prayete
[75] atha samāpanam-
īdṛg apyayi rādhe yas tāsāṃ mukha-nirīkṣakaḥ |
tvad-utkarṣa-rasāyāsīd iva tāsu parīkṣakaḥ
Original text: Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Edition: Puridasa (1947). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0