ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.24

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
પ્રથમ-સઙ્ગ-રઙ્ગજ-વાકો-વાક્ય-ભઙ્ગી-સઙ્ગીતં નામ
ત્રયોવિંશં પૂરણમ્
॥23॥
(24)
અથ ચતુર્વિંશં પૂરણમ્
શ્રી-રાધા-સૌભાગ્ય-શ્રવણ-સુભાગ્યં નામ
[1] તતઃ સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-
[2] અથ સઙ્ક્ષેપેણ વર્ણિતં, યથા-
તાભિઃ સમેતાભિર્ ઉદારચેષ્ટિતઃ
પ્રિયેક્ષણોત્ફુલ્લ-મુખીભિર્ અચ્યુતઃ ।
ઉદાર-હાસ-દ્વિજ-કુન્દ-દીધિતિર્
વ્યોરોચતૈણાઙ્ક ઇવોડુભિર્ વૃતઃ ॥[ભ્પ્ 10.29.43] ઇતિ ।
[3] તત્ર પ્રથમ-ચરણઃ શ્લોક-સાત્ક્રિયયાલઙ્ક્રિયયા પરિચર્યતે-
કાન્તસ્ય તાભિઃ સ્વ-કરં સ્પૃશન્ કરઃ
સર્પન્ પરં ચાવયવં વિતર્કિતઃ ।
કીર્ણશ્ ચ તસ્યાન્તરમ્ અન્તરં ભજન્[*5]
દૃષ્ટઃ પુનસ્ તજ્ જિતકાશિતાં ગતઃ

[ઇન્દ્રવંશા]
[*5] વ્રજન્ (ઘ)
[4] અથ દ્વિતીય-ચરણઃ-
પ્રિયં નિયુતશોઽ પ્ય્ અમૂર્ ન હિ વિલોકમાનાઃ સમં
નિમેષમ્ ઉપસેદિરે યદ્ ઇયમ્ એવ દિવ્યા સ્થિતિઃ ।
પ્રિયેણ નિજમ્ અર્પિતં યદ્ અવલોક-શુદ્ધામૃતં
સમં બુભુજિરે પૃથક્ તદ્ અધિકં તુ કિં વર્ણ્યતામ્?

[પૃથ્વી]
[5] અથ સિંહાવલોક-ન્યાયાદ્ દ્વિતીય-તૃતીય-ચરણૌ ચ, યથા-
યથા દૃશાં દિશિ દિશિ તા દધુર્ મુહુસ્
તથા હરિસ્ તદ્-અભિમુખં દધે દૃશમ્ ।
યદાન્વભૂદ્ અરહિત-ચાતુરક્ષ્યતા
તદાહસીત્ સ્ફુટમ્ અસકૃત્ કૃત-ક્રમમ્

[રુચિરા*]
[6] તદ્વદ્ ઉત્તરાર્ધં ચ-
કવિભિઃ કૃષ્ણે શશિતા તાસુ ચ નક્ષત્રતા કવિતા ।
કિન્તુ સ્મિત-મુખ-દીવ્યદ્-વિલસિત-વૃન્દૈર્ અમી વરિતાઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[7] તતશ્ ચ નાના-નર્મ-કર્મઠતયા હઠવત્તયા ચ કૃષ્ણેન કિંચિદ્ અસંકોચે વિરચિતે, પ્રાયશઃ સર્વાવયવે ચાવલોચિતે, નિચોલાદિ-વિપર્યયે ચ પરિચિતે સાસ્રં બહુ વિહસ્ય તદ્ ઇહ સર્વમ્ એવ યથાવત્ પર્યાચિતમ્ આચેરે ।
[8] તદ્ એવમ્ આચાર્ય સસુખમ્ ઉદઙ્-મુખ-ગતિ-ચર્યયા યમુના-તીર-વન-શ્રેણીં શોભયન્ન્ એણીદૃશસ્ તાઃ સ્વ-કાન્તિભિર્ આચકર્ષ, [9] યત્ર લબ્ધ-હર્ષશ્ ચન્દ્રમસમ્ અપિ નિજ-દક્ષિણતઃ સમાકર્ષન્ન્ ઇવ સઙ્ગિતયાઙ્ગીચકાર । [10] તદ્ અનુ ચ સર્વાભિર્ અર્વાચીન-યૌવનાભિસ્ તમ્ એકમ્ અનુસરન્તીભિર્ અત એવ પરસ્પરં સઙ્ગમ્ અપરિહરન્તીભિર્, અત એવ સહસાનુપલબ્ધાનુરહસ-કણિકાભિર્, અત એવ તન્-મિલન-વિશેષાય કલિત-પુરૂત્કલિકાભિઃ સહ, સ હરિસ્ તાદૃશતામ્ એવ પરામૃશતિ સ્મ-
[11] અથાન્યથાનુપપત્ત્યા સઙ્ગાનસુખમ્ એવાવલમ્બમાનઃ કેવલં ચઞ્ચચ્-ચઞ્ચરીક-લુલિત-લલિત-સુકુમાર-કુસુમાઞ્ચિતં વનમ્ એવાયં સર્વ-ગુણ-શાલી વનમાલી ચઞ્ચતિ સ્મ । કિન્તુ,
સઙ્ગાનં તદ્ ઇદં પરસ્પર-ગુણ-ગ્રામાનુભૂતિઃ સ્વતઃ
શર્માપ્ય્ અત્ર મનોરથાન્તર-કૃતેઃ શશ્વદ્ બભૂવાસ્પદમ્ ।
યત્રાલિઙ્ગન-ચુમ્બનાદિ-વિધયે તાસાં હરેર્ અપ્ય્ અદઃ
સૌખ્યં લક્ષ્યમ્ અભૂત્ પરાવૃતિ-વિધાં ચાવેશિતા નિર્મમે

[શાર્દૂલ]
[12] તદ્ એતદ્ વર્ણિતં યથા શ્રી-બાદરાયણિના-
ઉપગીયમાન ઉદ્ગાયન્ વનિતા-શત-યૂથપઃ ।
માલાં બિભ્રદ્ વૈજયન્તીં વ્યચરન્ મણ્ડયન્ વનમ્ ॥[ભ્પ્ 10.29.44] ઇતિ ।
[13] ગાને વિશેષશ્ ચ શ્રી-પરાશરેણ-
કૃષ્ણઃ શરચ્-ચન્દ્રમસં કૌમુદીં કુમુદાકરમ્ ।
જગૌ ગોપી-જનસ્ ત્વ્ એકં કૃષ્ણ-નામ પુનઃ પુનઃ ॥[વિપ્ 5.13.52]
વિધુર્ અયમ્ આગતવાન્ શરદં પ્રતિ સમ્પ્રતિ ।
ઇતવાન્ વિધુર્ અથ નહિ ભવતીઃ પ્રતિ ।
માધવ જય ગોકુલ-વીર જય જય કૃષ્ણ હરે ॥અ॥
કુમુદાકર-ચલનં ન ભવેદ્ ઇતિ સેયં ।
કૌમુદિકાગાદ્ ઇદમ્ ઉન્નેયમ્ ।
કેશવ જય હાર્દ-શરીર જય જય કૃષ્ણ હરે ॥બ્॥
કુસુમ-વની મધુપૈર્ ઇયમ્ અઞ્ચતિ કાન્તિમ્ ।
મમ ભવતીષુ પ્રથયતુ કાન્તિમ્ ।
શ્યામલ જય હાર્દ-સમીર જય જય કૃષ્ણ હરે ॥ચ્॥
પુષ્પિત-કુઞ્જ-ચયે વૃન્દાચિત-શોભા ।
ભવદ્-અનુગતયે કિલ કૃત-લોભા ।
મોહન જય સંવિદિ ધીર જય જય કૃષ્ણ હરે

[દશાવતારસ્તોત્ર]
[14] તદ્ એવં ગાયતે પ્રિયાય પ્રતિગૃણતીષુ તાસુ નવ-યુવતીષુ પુનઃ શ્રી-શુક-વચનાતિ-રહસ્યં, યથા-
નદ્યાઃ પુલિનમ્ આવિશ્ય ગોપીભિર્ હિમ-વાલુકમ્ ।
જુષ્ટં[*6] તત્-તરલાનન્દિ-કુમુદામોદ-વાયુના ॥
[*6] રેમે, વલ્લભ, ગીતા પ્રેસ્સ્
બાહુ-પ્રસાર-પરિરમ્ભ-કરાલકોરુ-
નીવી-સ્તનાલભન-નર્મ-નખાગ્ર-પાતૈઃ ।
ક્ષ્વેલ્યાવલોક-હસિતૈર્ વ્રજ-સુન્દરીણામ્
ઉત્તમ્ભયન્ રતિ-પતિં રમયાઞ્ચકાર ॥[ભ્પ્ 10.29.45-6] ઇતિ ।
[15] તદ્ એતદ્, યથા-તદ્ એવં ભ્રામં ભ્રામં જાત-પ્રસરેઽ પ્ય્ અલબ્ધાવસરે સ-તૃષ્ણ-કૃષ્ણ-સહિત-મહિત-મહિલાવિસરેઽ ભિલષિત-વિલસિતાય વિરલતા ન જાતા ।
[16] અજાતાયાં ચ તસ્યાં કૃષ્ણયા તરઙ્ગ-કર-નિકર-ચિતમ્ અહરહર્ અવકલિતં પુલિન-વિશેષમ્ એવ તદ્-ઉચિતં પ્રબલમ્ અવકલયામાસ ।
[17] બલાનુજન્મા યઃ ખલુ હિમ-બાલુકેવ બાલુકા યસ્મિંસ્ તાદૃશ ઇતિ પરમ-શુભ્ર-શુભ્ર-ગુણતયા વિભ્રાજતે સ્મ ।
[18] યત્રૈવ ચ તાદૃશ-સર્વ-ગુણ-પૂર્ણ-પૂર્ણિમા-નિજ-દ્વિજ-રાજ-વિરાજમાન-સુષમાસુષમ-પ્રતિસઙ્ક્રમ-પર-ભાગ-જાગરૂક-મહા-મહસા સહસા નયનાનિ નાભ્યુદય-દયનાનિ ભવન્તિ સ્મ ।
[19] યત્રૈવ ચ તૂલિકાવદ્ અનુકૂલિકા બાલુકા વસ્ત્ર-માત્રમ્ આસ્તરણમ્ અપેક્ષતે સ્મ; યત્રૈવ ચ કલિન્દ-તનયા સ્વયં વલિત-સખીનયા સૌગન્ધિક-સુગન્ધ-ગન્ધવાહ-વહનાદિના સેવાં વહતિ સ્મ ।
[20] તત્ર ચાત્ર શ્રી-કેશવઃ પ્રવેશમ્ અનુભૂય પ્રતિપ્રેયસ્ય્ અપિ યુગ્મીભૂય બાહુ-પ્રસારાદિ-લીલાં શીલયામાસ ।
[21] સા ચેયં પરમરહસ્યેતિ રહસ્ય્ એવ કિઞ્ચિદ્ વ્યસ્યતે ।
[22] યથા મિથસ્ તત્ તન્ મિથુનમ્-
બાહુ-પ્રસારમ્ અકરોત્ પરિરમ્ભણાય
બાહૂ તુ તત્-કરણતાં ચિરમ્ ઈયતુર્ ન ।
યો યસ્ય નૈતિ વશતાં સ કથં નુ તસ્ય
પ્રાપ્નોતુ સાધકતમ-સ્થિતિમ્ અઞ્જસૈવ?

[વસન્તતિલકા]
કૃતં ચ પરિરમ્ભનં ન પરિહર્તુમ્ ઈશાવ્ અમૂ
બભૂવતુર્ અઘારિ-તત્-પ્રિય-વધૂ-જનાવ્ આત્મના ।
કથઞ્ચિદ્ અપિ વીરુધા ભવતિ ચેત્ તરોઃ સંગમસ્
તયોઃ કથમ્ અપૃક્તતા સ્વયમ્ અનીહયોર્ જાયતામ્?

[પૃથ્વી]
સખીનામ્ અપ્ય્ આસ્યા-રહિત-સમયે યત્ પ્રણયિનોઃ
પરીરમ્ભારમ્ભાત્ પ્રબલ-સુખ-મૂર્ચ્છા સમજનિ ।
તયોસ્ તાં વિચ્છેતું પરમ્ અહહ નાના-વિલસિત-
પ્રતીક્ષા સુપ્તેવ સ્વયમ્ અથ જજાગાર પરિતઃ

[શિખરિણી]
તતશ્ ચ-
રહસિ સઙ્કુચતી પુનર્ અપ્ય્ અસૌ
નિજ-કરેણ હરેર્ અકિરત્ કરમ્ ।
વ્યથિતતામ્ ઇવ તાં તુ વિવૃણ્વતીં
તદ્ અનુમૃષ્ટિ-મિષાદ્ અયમ્ અસ્પૃશત્

[દ્રુતવિલમ્બિતા]
વદનં તવ વૃણ્વતે બત
ભ્રમરા નાનુગતાસ્તિ કાચન ।
ઇતિ લાલયતિ સ્મ સ ચ્છલાદ્
અલકાનાં તતિમ્ અપ્ય્ અમૂમ્ અનુ

[વિયોગિની]
ઉરુ-સ્પર્શે નિરસ્તેઽ પિ નીવીમ્ અસ્પૃક્ષદ્ અચ્યુતઃ ।
નિઃશઙ્કયાચકાનાં હિ તથાચરિતમ્ ઈક્ષ્યતે

[અનુષ્ટુભ્]
કલયતિ સંવસ્ત્રયતિ
સંહસ્તયતે સ્મ તસ્ય યા રામા ।
પ્રણયી સ હરિસ્ તસ્યાઃ
સ્પૃશતિ ચ ચોલીં વિતૂસ્તનવ્યાજાત્

[ગીતિ]
વક્ષસ્ તે કિમ્ અપિ નિરીક્ષ્યતે પ્રફુલ્લં
સ્પર્શં ચાણ્વ્ અપિ સહતે ચલાક્ષિ યન્ ન ।
તસ્માન્ મન્-નખ-નખરઞ્જની-સ્પૃગ્ એવ
સ્યાન્ નીરુક્ તદ્ ઇતિ હરિર્ જહાસ ચાત્ર

[પ્રહર્ષિણી][*7]
[*7] થિસ્ વેર્સે દોએસ્ નોત્ અપ્પેઅર્ ઇન્ ચ, ઘ.
મધુસૂદનતાં મુખામ્બુજે
હરિતાં હૃદ્-ભવ-કુમ્ભિ-કુમ્ભયોઃ ।
ગતવાન્ બત નન્દજઃ કથં
રતિ-નાથ-પ્રભવાય નાર્હતિ

[વિયોગિની]
અથ યત્ કથનીયતોચિતં
કથિતં તત્ પ્રથિતં ચ કિઞ્ચન ।
યદ્ અથાકથિતં દ્વિ-કર્મકં
સ્મૃતિ-રીત્યા તદ્ અવેહિ પાણિનેઃ

[વિયોગિની]
[23] ઇત્ય્ એવં સ્થિતે-
ગોપ્યસ્ તાઃ પ્રતિપદ્ય સર્વ-વિષય-શ્રેયાંસમ્ આત્મ-પ્રિયં
સ્વાધીનં સપદિ પ્રતિસ્વમ્ અસકૃત્ તત્રાતિગર્વં દધુઃ ।
લોકશ્ ચેદ્ બહુ-રાજ-રાષ્ટ્ર-વસતિર્ જઙ્ગન્તિ ભઙ્ગં તદા
તસ્યાન્તર્-હિતતા હિતેતિ કિલ સોઽ પ્ય્ અન્તર્દધે માધવઃ

[શાર્દૂલ]
[24] તેન ચ વિચારિતં ખલ્વ્ ઇદં-અહહ, મમ પરમમ્ ઉદ્દેશ્યમ્ એવ વિસ્મૃત-દેશ્યમ્ અભૂત્, યતઃ સર્વાભિર્ એવ નિર્વિશેષં રમમાણે મયિ રમા-શિરોમણીયમાના રાધાપિ સાધારણતાં ગતા ।
[25] કિં ચ, સ્વ-મનોરથ-પ્રથનાયાં રાધાયાઃ પ્રથમા પ્રથમાના-ગમનતા સમ્પ્રતિ પ્રતિપન્ના, તસ્માન્ મહા-મહ એવ મમ હિતાય મહીયતે । સ ચ શારદતા-વિશારદતાયામ્ અસ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં રાસ-રસ એવ તૂર્ણં પૂર્ણતામ્ અર્હતિ । એષ તુ સર્વાસામ્ ઐકમત્ય-પ્રતિપત્ત્ય્-અનુસારત એવ સારતામ્ પ્રસારયતિ । ઐક્યમતં ચ પ્રત્યેકં સાભિમાનાન્તરાસુ પરાસુ કિઞ્ચિન્ મદ્-ઉદાસીનતા-પરં દાસી-કર્તુમ્ આસીદતિ । તસ્માદ્ અશેષ-ગુણાધિકાં રાધિકામ્ આદાય તિરોધાય સ્થાસ્યામિ ઇતિ ।
[26] તદ્ એતદ્ વિભાવ્ય ભાવ્યમ્ અર્થં સાધયન્, માધવસ્ તત્ર તત્રાલસ-કર-ચરણાદિ-ક્રિયાં પ્રિયાં પ્રિયાં પ્રત્ય્ ઉવાચ-નૂનં વઞ્ચિત-કાઞ્ચી-ધ્વનિતયા કયાચિદ્ અપ્ય્ અત્ર સ્થીયત ઇતિ નાસ્થીયતે । તચ્ ચ મમ ભવદ્-એકાનુચારિ-વિહારિતયા વિચારિતીક્રિયતે । તસ્માદ્ અત્યાયાસવત્યા ભવત્યા સ્થીયતામ્ । મયા તુ સમયા મૃગયમાણતાં નિર્માય નાતિસમય-વિરામમ્ આગમનીયમ્ ।
[27] તદ્ એતદ્ અભિધાય, તતસ્ તતઃ સર્વતશ્ ચાન્તર્ધાય રાધયા સહ સહસા જગામ ।
[28] અથ સમય-કતિપય-વ્યત્યયમ્ અસહમાના સા સા ચ તતસ્ તત ઉત્થાય પ્રસ્થાય ચ તમ્ અન્વિચ્છન્તીતિ ભ્રમણાત્ ક્રમશઃ એક-દ્વાદિતયા પરમ્પરં મિલિતાઃ । મિલિતાશ્ ચ તાઃ પરમ્પરમ્ અપ્રતીતિતઃ શપથં પ્રથમાનાઃ કૃષ્ણ-પથમ્ એવાન્વેષયામાસુઃ । કિન્તુ-
અન્વેષ્ટું કૃષ્ણમ્ ઇષ્ટં નિકટમ્ અભિગતં ચિન્તયિત્વા પ્રદૂનાઃ
કર્તું તન્ નૈવ શેકુઃ પરમ્ અહહ ગતાઃ ક્લાન્તિમ્ એતા નિપેતુઃ ।
સ્થિત્વા તદ્વચ્ ચિરાય સ્ફુરણ-મયમ્ અમું પ્રાપ્ય સર્વાઃ સમન્તાન્
મત્વાન્યોઽ ન્યં તમ્ એવ પ્રતિહત-મતયશ્ ચક્રુર્ આલિઙ્ગનાદિ

[સ્રગ્ધરા]
તતશ્ ચ-
યાસ્ તુ તૃષ્ણાકુલતયા કૃષ્ણ-ભાવ-વશં ગતાઃ ।
કૃષ્ણાયન્તે સ્મ તા એવ સર્વ-પાલકતામ્ ઇતાઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[29] અથ કથઞ્ચિદ્ અનુસંહિત-બહિરર્થાઃ સમયં ગમયિતુમ્ અસમર્થાઃ પૂર્વાભ્યાસ-વશાન્ નિજ-રક્ષાયા વશાન્ નિખિલ-સુખદ-શીલાં બાલ્યાદિ-કતલ્-લીલાં ગાતુમ્ આરબ્ધાસ્ તદ્-આવેશ-પરિરબ્ધા બભૂવુઃ ।
[30] તત્ર ચ કૃષ્ણમ્ અન્વિચ્છન્ત્યસ્ તત ઇતો ગચ્છન્ત્યસ્ તરુ-વલ્લી-પલ્લીમ્ અપિ મુહુર્ અપિ પૃચ્છન્તિ સ્મ, ઉન્માદ-વૃત્તેર્ અનુવૃત્તેઃ, યથા-
લીલા ગાયંસ્ તત્-તદ્-આવેશ-વશ્યસ્
તત્-તદ્-ભાવં પ્રાપ ગોપી-નિકાયઃ ।
ચિત્રં કૃષ્ણાવેશિતામ્ આપ યા યા
ગૌરાઙ્ગી સા કૃષ્ણ-વર્ણા પ્રતીતા

[શાલિની]
અદ્યાપિ સ્મૃતમ્ ઉત્તપત્ય્ અહહ મચ્-ચિત્તં યદ્ એતા મુહુઃ
પૃચ્છન્તિ સ્મ હરિં વિયોગ-વિધુરા હા હા તરૂન્ અપ્ય્ અહો ।
આસ્તાં તન્ મમ હૃદ્ય્ અરુન્તુદમ્ ઇદં ગીતાભિર્ એતત્-કૃતે
ઘોરાદ્ ભીતિભિર્ ઉન્મદિષ્ણુ-હૃદયા ઘોરાનુકારં દધુઃ

[શાર્દૂલ]
[31] તદીદૃશલીલાવેશઃ પરપરગચ્છપૃચ્છાભિનિવેશતઃ ક્રમશઃ પ્રચિત-નિષ્ક્રમીકૃતિમ્ અવાપ, યત્ પૃચ્છાભિનિવેશશ્ ચૈવમ્ અપગચ્છતિ સ્મ, યથા-
કાંશ્ચિત્ વિકાસિ-કુસુમૈર્ ઉપહાસ-ભાવાન્
કાંશ્ચિન્ નતાગ્ર-વલનૈર્ વિમુખી-કૃતાસ્યાન્ ।
કાંશ્ચિન્ મદાલિ-વિરુતૈ રૂષિતોક્તિ-યુક્તાન્
મત્વા તરૂંસ્ તદ્ અનુયોગ-રસાદ્ વિરેમુઃ

[વસન્તતિલકા]
[32] તતશ્ ચ ક્ષિતિમ્ એવ પ્રશ્ન-લક્ષિતી-કૃતવત્યઃ, યથા-
અહો કિમ્ અકરોસ્ તપઃ કિયદ્ ઇહોર્વિ યચ્ છ્રી-હરેઃ
પદ-સ્પૃગ્ અનુ વિન્દસે પુલક-રૂપ-નાનાઙ્કુરાન્ ।
ત્રિવિક્રમજ-વિક્રમાત્ કિમ્ ઇવ તત્ ત્વયા સમ્ભૃતં
વરાહ-પરિરમ્ભતઃ કિમ્ અથવા ક્વચિત્ કિન્તુ ન

[પૃથ્વી]
પૃથ્વી ક્ષમા ચ નામ્ના ત્વં તત્-પદાઙ્કમ્ ઉદઙ્કિતા ।
તસ્માત્ ત્વામ્ એવ તં પ્રષ્ટું તા વયં ગતિમ્ આગતાઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[33] તદ્ એવં સર્વાસુ તર્વ્-આદિકં પૃચ્છન્તીષુ તત ઇતશ્ ચ ગચ્છન્તીષુ તદીયં સૌરભ્યં પરિરભ્ય, જગત્-પ્રાણેષુ સન્નિધાનં પ્રતિ પ્રણીત-પ્રયાણેષુ, તદ્-વૈદગ્ધી-દિગ્ધ-સ્નિગ્ધ-હૃદયા રાધા-સખી-સમુદયા હરિણીં પ્રતિ કૃત-પ્રણયાઃ સાનુમોદતયા હારિ વ્યાહરન્તિ સ્મ-
અપ્ય્ એણપત્ન્ય્ ઉપગતઃ પ્રિયયેહ ગાત્રૈસ્
તન્વન્ દૃશાં સખિ સુનિર્વૃતિમ્ અચ્યુતો વઃ ।
કાન્તાઙ્ગ-સઙ્ગ-કુચ-કુઙ્કુમ-રઞ્જિતાયાઃ
કુન્દ-સ્રજઃ કુલ-પતેર્ ઇહ વાતિ ગન્ધઃ ॥[ભ્પ્ 10.30.11] [વસન્તતિલક]
બાહું પ્રિયાંસ ઉપધાય ગૃહીત-પદ્મો
રામાનુજસ્ તુલસિકાલિ-કુલૈર્ મદાન્ધૈઃ ।
અન્વીયમાન ઇહ વસ્ તરવઃ પ્રણામં
કિં વાભિનન્દતિ ચરન્ પ્રણયાવલોકૈઃ? ॥[ભ્પ્ 10.30.12] [વસન્તતિલક]
[34] અત્ર ખલુ એણેતિ પત્નીતિ સખીતિ પદ-ત્રયેણ-હે પ્રશસ્ત-નેત્રે ! માદૃશ-માનુષી-સદૃશ-વિચાર-સંચરિત-વૃન્દાવન-ક્ષેત્રે ! તત્-તદ્-અસ્મદીય-સુખ-પ્રખ્યેણ સુખેન લબ્ધ-મદ્-વિધ-સખ્યે ! ઇતિ વ્યજ્ય સુખ-રજ્ય-માન-હૃદયાઃ પ્રાહ-
[35] પ્રિયયા સમમ્ અચ્યુતઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ શ્લિષ્ટતયા તસ્યાઃ સકાશાદ્ અવિશ્લિષ્ટઃ સન્ન્ અદસીય-શોભા-કૃતાસઙ્ગૈર્ અઙ્ગૈર્ યુષ્માકં તાદૃશાં દૃશાં કેવલ-સ્વ-દર્શનજાનન્દાદ્ અપ્ય્ અતિશયિતમ્ આનન્દમ્ ઉત્કર્ષયન્ કિં યુષ્મત્-સમીપમ્ આપ? તત્ર તન્-મિથુન-શ્લાઘા-ગર્ભ-વચનેન હેતું રચયન્તિ કાન્ત ઇતિ । ગોકુલ-રાજ-કુલ-તિલકસ્ય યા કુન્દ-માલા, તસ્યાઃ કુત્રાપ્ય્ અલભ્ય-સૌરભ્યમ્ ઇહ તદ્-ભાર-મિલજ્-જવ-ભઙ્ગ-નિભ-વાયુ-સઙ્ગતઃ પ્રસરતિ । કીદૃશ્યાઃ? માલાયાઃ કાન્તા-પરમ-પુણ્યેન પરમ-સર્વ-સાદ્ગુણ્યેન તસ્યાપિ લાલસસ્ય યા પરમાસ્પદ-રૂપા, તસ્યા અઙ્ગ-સઙ્ગે કુચ-કુઙ્કુમ-પઙ્ક-કુલ-સઙ્કુલાયાઃ । અતઃ સન્તત-પરિચય-વિશેષેણ તત્-સૌરભ્ય-વિશેષં પરિરભ્ય સ્ફુટમ્ આભિસ્ તથા સમુપલભ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ
।
[36] અથ તાં તદ્-દર્શન-જાતેન હર્ષેણ સમ્પ્રતિ તદ્-વિયોગ-જાતેન તર્ષેણ સ્થગિત-વચનામ્ આશઙ્ક્ય, તેન ચ તયોઃ સઙ્ગમમ્ એવ નિષ્ટઙ્ક્ય, પરમાનન્દતસ્ તદીય-વિલાસ-વિશેષં વન્દમાનાસ્, તત્ર પલ્લવાદિ-ભર-નમ્રાણાં કમ્રાણાં પુરૂણાં તરૂણામ્ અપિ તદીય-સૌવિદલ્લાદિ-ભૃત્ય-વિશેષ-ભાવેન તદ્-વન્દનમ્ ઉત્પ્રેક્ષ્ય, પ્રિયયા સહ વિહાર-રતેન તેન તેષામ્ અભિનન્દનં સન્દિહાનાસ્, તયોસ્ તાદૃશ-વિલાસાવેશાતિશયમ્ આહ-બાહુમ્ ઇતિ ।
[37] અથ તસ્યામ્ ઉદાસીના વદન્તિ સ્મ-
લતા ઇમાઃ પૃચ્છત યા ન લોકિતાઃ
પુરા તરુ-શ્લિષ્ટતયાપિ પુષ્પિતાઃ ।
સમ્પ્રત્ય્ અમૂઃ સ્પર્શ-વશાદ્ બકી-રિપોઃ
પુષ્પાન્વિતાસ્ તન્-નખ-ચિત્રમ્ અત્ર હિ

[ઉપજાતિ 12]
[38] અથ તસ્માલ્ લબ્ધવિસ્મયે, પુનર્ અકસ્માદ્ અખિલશુભપદ્યાનિ તદીય-પદનલિનયોર્ અમલિનાનિ પદાનિ દધાના, વસુધા સુધામ્ ઇવ સુધામાવલિં તાસામ્ અન્યાસામ્ અપિ તદપ્રતીતિસ્પૃશિ દૃશિ કિરતિ સ્મ, યાનિ પ્રેક્ષ્ય ચામૂભિર્ ઉત્પ્રેક્ષ્યતે સ્મ-
ઇયં ક્ષિતિર્ મુનિ-ચરિતા તદ્-ઉત્તરં
દદે ન હીત્ય્ અવમૃશતી પુનર્ દદે ।
ધ્વજામ્ભ્જાદ્ય્-ઉપવલિતાઙ્ઘ્રિ-લાઞ્છન-
પ્રદર્શનાદ્ ઇવ લિખતી તદ્-આગમમ્

[રુચિરા*] ॥
[39] કિયદ્-દૂરે તુ તાભિસ્ તત્-પદાન્તરાણ્ય્ એવ પદાન્તરાણિ પ્રતિપન્નાનિ । તથા હિ-
તદ્ અનુ તસ્ય પદં પદમ્ અન્તરા
પદમ્ અનીદૃશમ્ આદદૃશે પરમ્ ।
અનતમ્ અલ્પમ્ અમધ્ય-કૃશં ધ્વજાદ્ય્-
ઉપચિતિં વિપરીતદિશિ શ્રિતમ્

[દ્રુતવિલમ્બિતા*]
[40] તત્ર ચેદમ્ અનુમીયતે સ્મ-
મૃગાક્ષ્યા લક્ષ્યં સ્યાદ્ ઇહ ચરણ-ચિહ્નં હરિ-પદ-
પ્રસક્તં વૈશિષ્ટ્યાદ્ અપિ તુ નહિ પૂર્વત્ર કિમ્ અપિ ।
સ્ફુટં તસ્માત્ કાઞ્ચિદ્દ્ હૃદિ વિદધદ્ અત્રાર્પયદ્ અસૌ
પ્રસિદ્ધા સ્તેનાનાં જગતિ હિ હતાઙ્ક-પ્રશમિતા

[શાર્દૂલ]
અસવ્ય-સવ્યૌ યૂનોર્ યત્
પદાઙ્કૌ વ્યતિમર્દિનૌ ।
તત્ તર્ક્યતે મિથઃ સ્પષ્ટમ્
અંસ-ન્યસ્ત-પ્રકોષ્ઠતા

[અનુષ્ટુભ્]
[41] તદ્ એવં સાધારણીનાં વર્ણનમ્ આકર્ણ્ય રાધા-સખ્યઃ પુનર્ આલપન્તિ સ્મ-
પરસ્પર-કરગ્ર-સ્ફુરદ્-અમન્દ-ખેલાસ્પદં
પ્રમત્ત-કરિ-દમ્પતિ-સ્થિતિ તયોસ્ તુ યૂનોર્ યુગમ્ ।
યદ્ અત્ર વિજને વને વિગત-શૃઙ્ખલં લીલયા
વિધાસ્યતિ પરં મહસ્ તદ્ અતિસુષ્ઠુ પુષ્ણાતિ નઃ

[પૃથ્વી]
[42] અથ તત્ર સુહૃદાં વચનમ્-
અનયારાધિતો નૂનં ભગવાન્ હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
યન્ નો વિહાય ગોવિન્દઃ પ્રીતો યામ્ અનયદ્ રહઃ ॥[ભ્પ્ 10.30.28] ઇતિ ।
[43] અયમ્ અર્થઃ: નૂનમ્ અનયા પરમ્ અનયયા કોઽ પ્ય્ અનશ્વર-શક્તિર્ અઙ્ગીકૃત-ભક્ત-ભક્તિર્ ઈશ્વર એવ નિર્બાધિતમ્ આરાધિતઃ, ન તુ દેવતા-માત્રમ્ । સ ચ સકલ-હરિત્-પતિ-પતિઃ શ્રી-હરિર્ એવ, ન ચ હરઃ સૃષ્ટિ-કરશ્ ચ । હરિતાયામ્ અપિ સર્વાવતાર-વિસ્તારવાન્ સ્વયં ભગવાન્ ઇતિ સમ્ભાવિતી-ભવતિ ન ચાન્યસ્ તદ્-અંશતયાપિ લબ્ધ-પ્રશંસઃ ।
[44] તાદૃશ-ચમત્કાર-કારણમ્ અપ્ય્ અવતારયન્તિ, યન્ નઃ ઇતિ । યાં ખલુ ગુણ-રૂપ-મહસા સહસા નિખિલ-હૃદયં વિન્દમાનઃ શ્રી-ગોવિન્દઃ સ્વયમ્ અયં નિનાય, ન તુ ન ઇવ ન નિનાય । તત્-પરિપાટી ચ પ્રત્ય્-ઉરસં વિધાય પ્રીતિ-રીતિ-પરીતતયા કૃતા, ન તુ તદ્-વિપરીતતયા । પ્રીતિર્ અપિ સ્મર-મહઃ-પ્રવહ-રહઃ-સંહતતયા, ન તુ સામાન્યતા-માન્યતયા । રહઃ-સંહનનમ્ અપિ શર્મ-સમ્પદ્-અંહતિ-બૃંહિત-ગુણ-બંહિતતયા, ન તુ તદ્-અસંહિતતયા । તચ્ ચ સર્વ-ગુણ-વિસ્માયિકાનામ્ અપ્ય્ અસ્માકં ત્યાગ-જાગરૂક-સમયત એવ, ન તુ તદ્-વિનિમયત ઇતિ સ્વયં યન્ ગચ્છન્ન્ એવ નિનાય ઇતિ ।
[45] તદ્ એવમ્ એવ મન્યામહે-યા ખલુ ધન્યા રાધાભિધા વિધાત્રા નિઃસાધારણ-નામ-ગુણ-રૂપતયા નિર્મિતા, સૈવ દૈવ-કૃતાનુકુલ્યા ભવિતુમ્ અર્હતિ । તત્ર યદ્યપિ તાદૃશ-ભગવદ્-આરાધન-સાધનતયા તન્-નામ-નિર્વચનં સચિત-રચનં ભવેદ્, અથાપિ ફલ-સમ્બન્ધ-નિર્બન્ધ એવ શ્રેયાન્ ઇતિ રાધયતિ ગોવિન્દં, ગોવિન્દેન વા રાધ્યત ઇતિ નિરુક્તિર્ એવ યુક્તિ-મતીતિ મતિ-ગમ્યમ્ ઇતિ ।
[46] અથ પુનસ્ તસ્યામ્ ઉદાસીનાઃ પ્રોચુઃ-
અયિ કલયત એતે રેણવોઽ પ્ય્ અત્ર ધન્યા
યદ્ અજિત-પદ-પદ્મ-સ્પર્શ-ભાજઃ સ્ફુરન્તિ ।
ધ્રુવમ્ અઘમ્ અપહર્તું બ્રહ્મ-ભર્ગાબ્ધિ-કન્યા
દધતિ શિરસિ યાંસ્ તદ્-દર્શ-ભાગ્યં સ્તવામ

[માલિની]
[47] અથ કાચિત્ તસ્યાં પ્રતિસ્પર્ધિની વર્ધમાન-મત્સરાગ્નિર્ ધૂમ-શિખાયમાનં વચનમ્ ઉજ્જગાર-
ભવતિ સુખદમ્ અસ્મિન્ શ્રી-હરેર્ અઙ્ઘ્રિ-ચિહ્નં
યદિ ન સજતિ તસ્યા હન્ત દુર્નીતિ-મત્યાઃ ।
કલયત બત ધાર્ષ્ટ્યં સુષ્ઠુ ભાવત્ક-ભોગ્યં
તદ્-અધર-મધુ જુષ્ટં કુર્વતી સા નિલિલ્યે

[માલિની]
[48] અથ તસ્યાઃ સખ્યઃ પુનર્ ઊચુઃ-
કથમ્ અહહ પદાનિ તાનિ તસ્યાઃ
સુભગતરાઙ્ક-પદાનિ ન સ્ફુરન્તિ ।
અપિ હૃદિ દધદ્ એવ તાં નિનિન્યે
સખિ દયિતાં દયિતઃ સુજાત-ગાત્રીમ્

[પુષ્પિતાગ્રા]
[49] અથ પુનઃ પ્રતિસ્પર્ધિનીનાં વચનમ્-
પશ્યોત્સઙ્ગ-કૃતાઙ્ગના-વલયિનઃ કામાતુરસ્યાસકૃત્
તદ્-વસ્ત્રાદિક-સંવૃતિ-પ્રથનયા વ્યગ્રસ્ય લક્ષ્માણ્ય્ અતઃ ।
નિમ્ન-વ્યસ્ત-પદાનિ માલ્ય-ઘુસૃણાસ્તીર્ણાનિ ઘર્મામ્ભસા
ભૂયઃ સિક્તતમાનિ વેલ્લિ-તલતા-ક્ષેપાન્ત-વર્ત્માનિ ચ

[શાર્દૂલ]
[50] તસ્યાઃ સખીનાં વચનમ્-
ન્યગ્-જાનુ-દ્વય-લક્ષણસ્ય પુરતઃ સૂક્ષ્મં પદાઙ્ક-દ્વયં
વૈમુખ્યેન ધૃતં વ્યનક્તિ સુદૃશસ્ તસ્યાસ્ તદ્-ઊર્વોઃ સ્થિતિમ્ । ઇતિ ।
[51] અથ સ્પર્ધિનીનામ્-
તસ્મિન્ ગર્ભક-માલ્ય-ખણ્ડ-પતનાદ્ ઉદ્દણ્ડમ્ આલક્ષ્યતે
કામિન્યાઃ કિલ કામુકેન રચિતા કેશસ્ય વેશક્રિયા

[શાર્દૂલ]
કિં ચ-
અત્રાપ્રગુણતાબદ્ધા મિથઃ પદ્ધતિ-પદ્ધતિઃ ।
રાધા-માધવયોઃ ક્રીડાં નિર્વ્રીડાં વેદયત્ય્ અસૌ

[અનુષ્ટુભ્]
[52] અથ તાઃ સનિજવૃન્દયા વૃન્દયા પરિષ્કૃતસ્ય લતામન્દિરવૃન્દસ્ય દ્વારં તયોઃ પ્રવેશદ્વારં વિવિક્ષન્તિ સ્મ ।
[53] તત્ર તયા સમધુતયા મધુરં પુષ્પવૃન્દં તથા પ્રવેશદેશે નિવેશિતમ્, યથા તલ્લોલુભ-શુભંયુમધુકરનિકરા એવ દૌવારિકા ઇવ નિવારકા જાતાઃ । [54] તે હિ પ્રવેશારમ્ભત એવ ધૃતસંરમ્ભાઃ પ્રવિશતામ્ અભિમુખં ધાવન્તઃ સ્વકશિલીમુખતામ્ અર્થાન્તરેણાપિ પ્રથયન્તિ સ્મ । [55] અથ કથઞ્ચન શ્લથતાં ચિરતઃ પ્રથયમાનેષુ તેષુ ક્રમશઃ સર્વાસ્ તર્વાદિપલ્લવવેલ્લનપૂર્વકમ્ આવિદ્ધપદ્ધતિતયા પ્રવિશ્ય પરમ્ અપૂર્વં તદ્ ધામ નિશામયામાસુઃ, યથા-
પિક-પ્રથિત-પઞ્ચમં ભ્રમર-પૂર્ણ-મન્દ્ર-સ્વરં
મરુચ્-ચલિત-પલ્લવ-પ્રકટ-વાદ્યમ્ ઉદ્યત્-પ્રભમ્ ।
ભુજઙ્ગ-રિપુ-નર્તન-જ્ઞપિત-ચઞ્ચલાવારિ-ભૃદ્-
વિભા-વલિત-તદ્-દ્વયાતુલ-સભાસદ્-અઙ્ગીકૃતમ્

[પૃથ્વી]
વિચિત્ર-કુસુમૈશ્ ચિત-સ્થલમ્ અનલ્પ-તલ્પાકુલં
બહુ-વ્યજન-ચામરં સુરભિ-વીટિકા-સમ્પુટમ્ ।
સ-ચન્દ્ર-વર-ચન્દનાગુરુ-ગુરૂરુ-પાત્રાન્વિતં
લતા-ગૃહ-રહઃ-પુરં ધ્વનયતિ સ્મ તાઃ પ્રત્ય્ અદઃ

[પૃથ્વી]
(યુગ્મકમ્)
અયં કુસુમ-સંચયશ્ ચરણ-પાત-જાત-શ્લથસ્
તદ્ એતદ્ અપિ તલ્પકં વિઘટિતાઙ્ગ-ભઙ્ગી-સ્થિતિ ।
ઇદં વ્યજન-ચામરં ગલિત-યન્ત્રજાન્દોલનં
તથા સુરભિ-વીટિકાદ્ય્ અપિ વિભુક્ત-મુક્તી-કૃતમ્

[પૃથ્વી] તતઃ કિમ્ ઇવ પૃચ્છથ સ્વ-વદવેત મામ્ ઉજ્ઝિતં
પરં દ્રુતમ્ ઇતઃ પરં વ્રજત તત્ર તં પ્રાપ્નુત ।
અમી પિક-મુખા મમ સ્ફુટમ્ ઉપેયુર્ ઉત્પિત્સુતાં સ્વયં
ભવતિ દુઃખિતે ભવતિ કસ્ય વાઙ્ગીકૃતિઃ?

[પૃથ્વી] (યુગ્મકમ્)
કિં ચ-
ઇદં મૃગ-મદાવૃતં ઘુસૃણ-બિન્દુ-મન્દોક્ષિતં
ક્ષિતં શયનકં તતઃ સ-પરિવૃત્તિ-લક્ષ્માપ્ય્ અદઃ ।
પરસ્પર-વિપર્યય-પ્રથિતિ-શાલિ યદ્ બાન્ધવં
કુલં કથમ્ અમુષ્ય ન સ્ફુરતુ પારિભાવી દશા

[પૃથ્વી]
[56] અથ તયોર્ વૃત્તમ્ અનુવૃત્ત્યતામ્ । [57] યદા તુ નિકુઞ્જ-પુર-દ્વારિ પ્રવેશ-કૃતાવેશાનાં તાસાં કોલાહલ-વિકલતાવકલિતા, તદા સમ્ભ્રમ-વલિતેન રાધા-લલિતેન તેન તતઃ પ્રચલન-કલનાય તસ્યાઃ સ્વસ્ય ચ ચેલ-સમ્ભાલનાદિકમ્ આરબ્ધમ્, ન તુ લબ્ધમ્ । કિન્તુ-
ઉત્કર્ણતા-સમવકર્ણન-વસ્ત્ર-વેષા-
ધાનાનિ યા વિવશતા નિજગાર તાં ચ ।
તૂર્ણિર્ યદા નિગિરતિ સ્મ તદા મુરારિર્
લબ્ધ-ક્ષણઃ પ્રણયિની-વલિતં નિલિલ્યે

[વસન્તતિલકા] ॥
[58] અથાગ્રિમ-કથા-પ્રથનાય પરામૃશ્યતે ।
[59] ન ચૈવમ્ અપિ તાસાં તસ્ય ચ કામુકતા-સામાન્યં મન્યતામ્ । તન્-નિકામ-કતા-નિવારણસ્ય કરણસ્ય કારણં સ્વરૂપં તાવન્ નિરૂપ્યતે-
પ્રેત-પ્રાય-શરીરાઃ સર્વે તે કામુકાઃ કલિતાઃ ।
કૃષ્ણઃ સાન્દ્રાનન્દસ્ તસ્ય ચ રાધા-મુખાઃ શોભાઃ

[ઉપગીતિ] ॥
[60] યથોક્તમ્-
ત્વક્શ્મશ્રુ-રોમ-નખ-કેશ-પિનદ્ધમ્ અન્તર્
માંસાસ્થિ-રક્ત-કૃમિ-વિટ્-કફ-પિત્ત-વાતમ્ ।
જીવચ્-છવં ભજતિ કાન્તમ્ અતિવિમૂઢા
યા તે પદાબ્જ-મકરન્દમ્ અજિઘ્રતી સ્ત્રી ॥[ભ્પ્ 10.60.45]
કૃષિ ભૂર્-વાચકઃ શબ્દો ણશ્ ચ નિર્વૃતિ-વાચકઃ ।
તયોર્ ઐક્યં પરં બ્રહ્મ કૃષ્ણ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥
નરાકૃતિ પરં બ્રહ્મ ।
ત્વય્ય્ એવ નિત્ય-સુખ-બોધ-તનાવ્ અનન્તે । [ભ્પ્ 10.14.22],
તાભિર્ વિધૂત-શોકાભિર્ ભગવાન્ અચ્યુતો વૃતઃ ।
વ્યારોચતાધિકં તાત પુરુષઃ શક્તિભિર્ યથા ॥[ભ્પ્ 10.32.10] ઇતિ ચ ।
[61] ભાવશ્ ચ ન કામતાં ભાવયતે, કિન્તુ તન્-નિભ-પ્રેમ-વિશેષતામ્ એવ, યતઃ-
ઉત્કણ્ઠા પ્રાપ્તિ-યોગઃ પ્રતિપદ-મિલનાશ્લેષ-ચુમ્બાદિ-કેલિઃ
શ્રી-ગોપી-કૃષ્ણયોર્ અપ્ય્ અવર-તરુણયોર્ અપ્ય્ અમી તુલ્ય-રૂપાઃ ।
કિન્તુ પ્રાચોર્ મિથઃ સ્યુર્ નિરુપાધિ-હિતતામાત્ર-શર્મ-પ્રધાનાસ્
તેઽ ર્વાચોર્ આત્મ-તૃપ્તિ-પ્રવલન-પરતામાત્ર-ક્પ્તાઃ પ્રથન્તે

[સ્રગ્ધરા]
[62] યથૈવ સ્વયમ્ એવ તાસ્ તત્-પ્રેમ-દેવતા વદિષ્યન્તિ-
યત્ તે સુજાત-ચરણામ્બુ-રુહં સ્તનેષુ
ભીતાઃ શનૈઃ પ્રિય દધીમહિ કર્કશેષુ । [ભ્પ્ 10.31.19] ઇત્ય્ આદિના ।
[63] તસ્માલ્ લક્ષણવિશેષાત્ તત્પ્રેમવિશેષ એવાસૌ કામવેશાયત ઇતિ કામતયો-પચર્યતે ન તુ વસ્તુતસ્ તત્તયા સ્મર્યતે । અતસ્ તત્કેલિશ્રુતિફલશ્રુતિર્ અપિ તથા વિશ્રુતિઃ-
વિક્રીડિતં વ્રજ-વધૂભિર્ ઇદં ચ વિષ્ણોઃ
શ્રદ્ધાન્વિતોઽ નુશૃણુયાદ્ અથ વર્ણયેદ્ યઃ ।
ભક્તિં પરાં ભગવતિ પરિલભ્ય કામં
હૃદ્-રોગમ્ આશ્વ્ અપહિનોત્ય્ અચિરેણ ધીરઃ ॥[ભ્પ્ 10.33.39] ઇતિ ।
[64] તાસામ્ એષ ચ ભાવ-વિશેષતઃ ખલુ સર્વેષામ્ અપિ મહતાં મહત્તરાણાં મહત્તમાનામ્ અપ્ય્ અન્વેષણ-પદવીમ્ અનવચ્છિન્નતયા નવીકરોતિ । યથા ચ પ્રથયિષ્યતે શ્રીમદ્-ઉદ્ધવેન-
એતાઃ પરં તનુ-ભૃતો ભુવિ ગોપ-વધ્વો
ગોવિન્દ એવમ્ અખિલાત્મનિ રૂઢ-ભાવાઃ ।
વાઞ્છન્તિ યદ્ ભવ-ભિયો મુનયો વયં ચ કિં બ્રહ્મ-જન્મભિર્ અનન્ત-કથા-રસસ્ય ॥[ભ્પ્ 10.47.58]
[65] અતએવ તાદૃશ-તત્-પ્રેમ-તૃષ્ણઃ શ્રી-કૃષ્ણશ્ ચ તેન સ્વસ્ય વશતામ્ ઉરીકરિષ્યતિ-
ન પારયેઽ હં નિરવદ્ય-સંયુજાં
સ્વ-સાધુ-કૃત્યં વિબુધાયુષાપિ વઃ । [ભ્પ્ 10.32.22] ઇત્ય્ આદિના ।
[66] તદ્ એવં સતિ તાસુ સર્વ એવાન્યેઽ પિ ગુણાઃ સ્વત એવાનુગુણા ભવન્તિ-
યસ્યાસ્તિ ભક્તિર્ ભગવત્ય્ અકિઞ્ચના
સર્વૈર્ ગુણૈસ્ તત્ર સમાસતે સુરાઃ । [ભ્પ્ 5.18.12] ઇતિવત્ ।
[67] તતશ્ ચૈવં વર્ણ્યતે-
યદ્-અમિત-રસ-શાસ્ત્રે વ્યઞ્જિ વૈદગ્ધ્ય-વૃન્દં
તદ્-અણુમ્ અપિ ન વેત્તું કલ્પતે કામિ-લોકઃ ।
તદ્ અખિલમ્ અપિ યસ્ય પ્રેમ-સિન્ધૌ ન કિઞ્ચિન્
મિથુનમ્ અજિત-ગોપી-રૂપમ્ એતદ્ વિભાતિ ॥[*8] [માલિની]
[68] તદ્ એવં સતિ ચ સર્વાસુ તાસુ શ્રી-રાધા પુનર્ અસાધારણતાં ધારયતિ । યથોક્તં, અનયારાધિતો નૂનમ્ ઇત્ય્ આદિના । [69] તદ્ એવમ્ આકલિતે નિર્ગલિતે ફલિતમ્ અવકલિતં ક્રિયતે ।
[*8] થિસ્ વેર્સે ઇસ્ મર્કેદ્ અસ્ અ qઉઓતે ઇન્ પુરિ દસ્ઽ એદિતિઓન્, બુત્ ઇ હવે નો એવિદેન્ચે થત્ ઇત્ ઇસ્ ઇન્દેએદ્ સો.
એવં રાધા-પ્રેમ-ધામા યયાઽસાવ્
આત્મારામોઽ પ્ય્ આપ્ત-કામોઽ પ્ય્ અદભ્રમ્ ।
રેમે યસ્માત્ કામિનાં કામિનીનાં
ન્યક્કારોઽ ભૂદ્ આત્મનૈવેતિ મન્યે

[શાલિની]
[70] આત્મારામતા હ્ય્ અત્ર પરમાનન્દ-રૂપતયા આપ્ત-કામતા ચ પરમ-લક્ષ્મી-લક્ષણ-ગોપી-લક્ષ-વલ્લભતા-વિલક્ષણતયા, [71] અદભ્રતા ચ તાઃ પરિત્યજ્યાપિ તસ્યામ્ અખણ્ડિતતાયા વ્યજ્યમાનતયેતિ પ્રસજ્યતે । [72] તત્ર ચ સતિ-
અન્યોઽ ન્યાનુગતિં યદપ્ય્ અનુસૃતૌ પ્રેમ્ણઃ પ્રવાહૌ તયો
રાધા-માધવયોસ્ તદપ્ય્ અનુપદં કૌટિલ્યમ્ આસીદતઃ ।
યો ગામ્ભીર્યમ્ અપાં જવં ચ દધતે પૂરઃ સ હિ પ્રેક્ષ્યતે
સાવર્ત-પ્રચયસ્ તતઃ પરતરઃ સારલ્ય-કૈવલ્યવાન્

[શાર્દૂલ] [73] યથોક્તમ્-
અહેર્ ઇવ ગતિઃ પ્રેમ્ણઃ સ્વભાવ-કુટિલો ભવેત્ । અતો હેતોર્ અહેતોશ્ ચ યૂનોર્ માન ઉદઞ્ચતિ ॥[ઉન્ 15.102] ॥
[74] તદ્ એવં સ્થિતે તન્-મય-વિલાસ-વિશેષો વર્ણ્યતે-
દર-મુકુલિત-નેત્રા તિર્યગ્-આલમ્બિ-કણ્ઠી
શિથિલિત-ભુજ-યુગ્મા સ્તબ્ધ-સક્થીયમ્ આસીત્ ।
તદ્ અપિ ચ મધુ-હન્ત્રા જાનતા સ્વં કૃતાર્થં
મુહુર્ અપિ હસિતા કિં ભ્રૂ-કુટિં નાપિ કુર્યાત્?

[માલિની] ॥
[75] તદ્ એવં વૃત્તે વૃત્તે નેતરિ ચાનુનેતરિ માન્વત્ તસ્યાઃ કિઞ્ચિદ્ અહં-માન-સ્પર્શોઽ પિ સદર્શો બભૂવ । યથા ચ તયા પૂર્વં નાત્યૂહાપોહ-સામર્થ્યમ્ આસીદ્ ઇત્ય્ અધુના ખલ્વ્ ઇદં ભાવિતમ્-
એતાવન્તં દિષ્ટમ્ અજ્ઞાસિષં ન
પ્રેયઃ-સઙ્ગાત્ કિન્ત્વ્ ઇદાનીં તદ્ ઊહે ।
પ્રેયાન્ સર્વાઃ પ્રોજ્ઝ્ય મામ્ એવ રમ્યાં
સઙ્ગમ્યાન્તઃ-કાનનં યન્ નિનાય

[શાલિની]
[76] તતશ્ ચાગ્રિમ-ગમનાય વ્યગ્રેણ નાથેન પ્રાર્થિતાપિ સા લાલિત્યેન કિઞ્ચિદ્ આલસ્યમ્ અપિ વ્યઞ્જયામાસ, યથા-
ત્વદ્-ગાત્ર-સ્પૃષ્ટતા-માત્ર-
શ્લથાઙ્ગ-ગતિતાં ગતામ્ ।
સ્પન્દાય ચાતિમન્દાં માં
યત્ર તત્ર સ્વયં નય

[અનુષ્ટુભ્] ॥
[77] તદ્ અનુ ચ તદ્-ઉદાસીનતાધીન-ભાવ-સમૂહમ્ ઊહમાનઃ પ્રણયવાન્ અપિ પ્રણય-માનવાન્ ઇદં સોપલમ્ભ-પરીહાસ-લમ્ભમ્ ઉવાચ-કથં ભવત્યા મુહ્યતે? મમ સ્કન્ધ એવ સ-નિર્બન્ધમ્ આરુહ્યતામ્ ઇતિ । [78] તદા ચ તજ્જયા સેર્ષ્યાલજ્જયાધઃસજ્જદાનનમ્ અસ્યાઃ પશ્યન્ન્, અન્તર્હિતવાન્ અપિ સકૌતુકમ્ અન્તર્હિતવાન્ । સહસાન્તર્હિતે ચ તસ્મિન્ વિસ્મિતા વિસ્મિતા ચ સા વિધુરહિતા કુમુદિનીવ વિધુરિતા બભૂવ । તત્ર કિલ સાનુલાપં વિલલાપ ચ-
હા નાથ હ રમણ હા પ્રિયતાતિકાન્ત
હા હા ક્વ ગચ્છસિ મહાભુજ હા ક્વ વાસિ? ।
દાસ્યાં સદા કૃપણતાજુષિ નન્વ્ અમુષ્યામ્
આત્મોપકણ્ઠમ્ અપિ સૂચય જીવિતેશ

[વસન્તતિલકા]
[79] અત્રાસ્તુ તાવત્ તવ રૂપ-નિરૂપણં ત્વન્-નિકટ-ભૂમિમ્ ઇવોધઘટનયાપિ ધીરતાં ધારયામીતિ ધ્વનિતમ્ ।
[80] તતશ્ ચ, યદ્યપ્ય્ એવમ્ અપિ ચતુર-શિરોમણિના તેન વિચારિતમ્ અસ્તિ સ્મ, યથા-યદ્ય્ એતસ્યાશ્ ચ મયા પરિત્યાગઃ પરિત્યક્તાભિઃ સમ્પ્રતિ પ્રતીયતે, મયા પૃથગ્ એનયા ચ સઙ્ગમ્યતે, તદા પરસ્પરમ્ આસત્ત્યાં સત્યાં મહા-રાસ-મહઃ સમ્પદ્યતે ઇતિ, તથાપિ સ્નેહ-વશાન્ મૂર્ચ્છન્તીં તામ્ આગચ્છતિ તસ્મિન્ન્ અચ્છ-હૃદયે મૃગયમાણા મૃગલોચના દ્રુતમ્ આગચ્છન્તિ સ્મ ।
[81] તતશ્ ચ સમ્ભ્રમતઃ પ્રચ્છન્નતાં ગચ્છતિ શ્રી-કૃષ્ણઃ-
એષા ચમ્પક-માલિકાત્ર પતિતા કિં ચન્દ્રલેખાથવા
કાન્તીનામ્ અધિદેવતા ભવતિ વા વૃન્દાવન-શ્રીર્ ઉત? ।
હા કષ્ટં નહિ ચેષ્ટતે કિમ્ ઇયમ્ ઇત્ય્ ઉદ્વિગ્ન-ધી-વૃત્તયસ્
તામ્ આવવ્રુર્ અમૂશ્ ચમૂરુ-નયના ભૃઙ્ગી-નિભાઃ પદ્મિનીમ્

[શાર્દૂલ]
તત્રાન્યાસ્ તુ સખી-નિભાઃ સમભવંસ્ તસ્યાં દ્રવન્-માનસાઃ
પ્રાણ-પ્રાણ-સમાઃ સ-માન-મનસઃ સખ્યશ્ ચિતં તત્યજુઃ ।
યસ્મિન્ નાસ્ત્ય્ અવલમ્બનં કિલ કિમ્ અપ્ય્ અસ્મિન્ વિધિઃ સદ્-વિધિસ્
તાદૃક્ષેષુ વિલક્ષણેષુ વલયત્ય્ અન્યચ્ ચ ધન્યં બહુ

[શાર્દૂલ]
કૃષ્ણ-પ્રસઙ્ગ-પરિવાસિતમ્ અઙ્ગનાનામ્
અઙ્ગં યદા તુ નસિ સઙ્ગતિમ્ અઙ્ગતિ સ્મ ।
સારઙ્ગ-લઙ્ગિમ-દૃશઃ પરમ્ અઙ્ગ-સઙ્ઘાશ્
ચાચેતિષુઃ સવયસોઽ પિ તદાઙ્ગ-તુલ્યાઃ

[વસન્તતિલકા]
[82] તદા તુ-
કાશ્મીરાર્દ્રં ક્વાપિ સિન્દૂર-લિપ્તં
ક્વાપિ ચ્છિન્નં ક્વાપિ ભિન્નં ક્વ ચાપિ ।
અન્તઃ-પીતાચ્છાદનં તન્-નિચોલં
પશ્યન્ સઙ્ઘઃ સઙ્ગિનીનાં નનન્દ

[શાલિની]
સ્વયમ્ અપિ યદપિ તદા સા
હરિ-પરિમલ-ભાગ્ અથાપિ તાસાં તુ ।
આગન્તુક-સુબહૂનાં
ગાત્રાત્ તદ્-ભાગ્ ઉવાહ વૈલક્ષ્યમ્

[આર્યા]
[83] તદ્ એવં સર્વા એવ હૃદ્ય-સૌહૃદ્ય-વિસ્રબ્ધાસ્ તામ્ આત્મૈકધ્યમ્ આગતાં મધ્યમ્ અધ્યાસ્ય તયા સહ પરસ્પર-પરીરમ્ભ-બદ્ધાઃ સુદુસ્તર-દુઃખ-નદ્ધાઃ પુરુ રુરુદુઃ ।
[84] સુદુસ્તરં રુદિત્વા ચ તામ્ અમૂસ્ તુ પપ્રચ્છુઃ-અસ્માકં ખલુ ન દુઃખં પઞ્ચભિઃ સહેતિ કલ્પેનાનલ્પમ્ અપિ દુઃખં કલ્પત્વાય નાકલ્પત કલ્પમ્ । તતસ્ તન્ નાતિપ્રષ્ટવ્યં ભવતીત્ય્ અનન્ય-ગત્યા ભવત્યાસ્ તુ તત્ ત્યાગઃ કથમ્ ઇતિ કથ્યતામ્, કથં વા વિકલતા-હેતુઃ કેવલતા જાતા, તદ્ અપિ ચ ।
[85] સા પુનર્ અનુતાપ-વિપદ્-ઉત્તરમ્ ઉત્તરમ્ ઉવાચ-
કુતઃ કથં કુત્ર ચ તેન નીતા
ચકાર કિં વાહમ્ ઇદં ન જાને ।
અનેન હીના તુ વિચારયામિ
સ્વીયં તુ દૌરાત્મ્યમ્ અનર્થ-હેતુઃ

[ઉપજાતિ 11]
[86] તતશ્ ચ ધૈર્ય-પર્યયતઃ પુનઃ ક્રન્દનમ્ અનુવિન્દમાના ખિન્નતા-નતિ-ભિન્ન-સખીકાભિઃ કાભિશ્ચિત્ કૃત-સાન્ત્વના માર્જિતાનના વેશ-નિવેશ-કૃત-માનના સા સમમ્ ઉન્નમયામાસે ।
[87] તયા ચ સમમ્ ઉન્નયનમ્ આયામસે-સમ્પ્રતિ ચ કુત્ર સ પ્રતિલભ્યતે? ઇતિ । [88] સા ચોવાચ-નાતિદૂરમ્ અક્રૂર-ચેતાઃ સ તુ કુતુકિતયા વિલસતિ, ન તુ કિતવતયા-
યતઃ ગોકુલ-રાજ-કુમારઃ
શુચિ-રતિ-ગમ્ભીર-ધીર્ હ્રીમાન્ ।
તદ્ અપિ ચ મર્યાદાં નઃ
સ્વીકારાયાત્યજત્ કરુણઃ

ઇતિ [ઉપગીતિ]
[89] તસ્માત્ તદીય-ચરણ-ચરિત-વર્ત્માનુચરણમ્ એવ નઃ શ્રેયઃ । તદ્ એતદ્ વચનં રચયમાના વન-પ્રચયં પુષ્પાવચય-પરા ઇવ વિચિન્વન્તિ સ્મ । તતો ધ્વજાદિ-પદાનિ પદ-પદ્મ-ચિહ્નાનિ ક્રમતસ્ તાવદ્ અમૂર્ અન્વક્રામન્ યાવત્ તાનિ સ્પષ્ટાનિ દૃષ્ટાનિ । પરતસ્ તુ પરિવીરુન્-મહીરુહ-નિવિડતમ્ આરણ્ય-ધરણ્ય્-અન્ધ-તમ-પ્રવિષ્ટાનિ દૃષ્ટ્વા ન્યવર્તન્ત, ન ચ તત્રાવર્તન્ત ।
[90] તત્ર ચેદં વિચારયામાસુઃ-નૂનમ્ અસ્મજ્જયા લજ્જયા સજ્જન્ન્ અસાવ્ ઇહ સહસા ન સાક્ષાદ્-ભવિતુમ્ અધ્યવસ્યતિ, તસ્માત્ તદ્ અબોધ-નિધાય-ભૂર્ ઇયં દૂરતઃ પરિહરણીયા પરિહૃત્ય ચ સા પુલિન-ધરણિર્ એવાનુસરણીયા ।
[91] યત્રાહમ્ અત્રાસ્મિ-તત્ર-ભવત્યસ્ તુ કુત્રત્યતામ્ ઇતા ઇત્ય્ અપદેશાદ્ અપત્રપામ્ અપનયન્ન્ અયમ્ અપરોક્ષતાં પ્રપનીપદ્યતે ।
[92] તદ્ એતદ્ વિચાર્ય સમાચાર્ય ચ પર્યન્વેષણાસ્ તમ્ ઉદ્દિશ્ય દિશ્યં દિશ્યં વનં પ્રવિશ્ય, સ્વયમ્ અન્વિચ્છન્તમ્ ઇવ સંચરન્તં દૈન્ય-સૈન્ય-મયમ્ અતિગાન-વિતાનમ્ આચરન્તિ સ્મ ઇતિ ।
[93] તદ્ એવં તેષાં સભાસદાં કથા-સમાધેર્ અવધાય કથકઃ સમાપનમ્ આહ-
ઈદૃગ્ એષ વરઃ કૃષ્ણસ્ તવ વૃન્દાવનેશ્વરિ ।
ત્વાં વિના તુ પરઃ-કોટીર્ અપિ નાઙ્ગીચકાર યઃ