ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.23

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અન્વ્
યજ્ઞ-ભાર્યા-સદ્-ઉપચર્યા-પર્યાપ્તિર્ નામ
દ્વાવિંશં પૂરણમ્
॥22॥
(23)
અથ ત્રયોવિંશં પૂરણમ્
પ્રથમ-સઙ્ગ-રઙ્ગજ-
વાકોવાક્ય-ભઙ્ગી-સઙ્ગીતમ્
[1] અથ રાસારમ્ભે નિજ-શપથ-સમ્ભેદં વેદયંષ્તદીદં યાચનમ્ આચિનોમિ ।
નિજે કાવ્યે સર્વં રસ-વલનમ્ અસ્તિતિ લિખતા
મયા ધાર્સ્ત્યાત્ સ્પષ્ટી-કૃત-મતિ-રહસ્યં તુ યદીહ ।
તદ્ એતદ્ ગોવિન્દ-વ્રજ-વિજન-કાન્તાનુચરણં
દધદ્ભિર્ યોગ્યસ્ય શ્રવસિ પરમ્ અર્પ્યં ન સદસિ

ઇતિ । [શિખરિણી]
[2] અથ રાત્રિ-કથાયામ્ ગ્રથ્યમાન-પ્રથાયાં મધુકણ્ઠઃ સ્નિગ્ધકણ્ઠં સ્નિગ્ધકણ્ઠમ્ અપ્ય્ આલમ્બમાનઃ સમ્બભાષે, યત્ર પ્રથમમીદં પ્રાઞ્જલિ વ્યઞ્જયામાસ-
રાસ-કેલિર્ અજનિષ્ટ જાગરં
સ સ્ફુટં ભવતુ તત્-કથા તથા ।
કારણં ભવતિ યસ્ય યદ્-વિધં
તસ્ય તદ્-વિધતયા મતા સ્થિતિઃ

[રથોદ્ધતા]
[3] તદ્ એતદ્ આકર્ણ્ય સાનન્દં નિર્વર્ણ્ય ચ સર્વેઽ પિ પ્રોચુઃ-યુક્તિ-યુક્તમ્ એવ ચેદમ્ ઉક્તમ્, યતઃ-
પરમા યા રસ-ધારા
સા યદિ મધ્યે વિયુક્તિમ્ આયાતિ ।
પૂર્વાપર-સંવલના-
ભાવાન્ નૈવ સ્વરૂપમ્ આયાતિ

[ગીતિ]
તસ્માદ્ યથેચ્છમ્ અવિચ્છેદમ્ એવેદં પ્રસ્તૂયતામ્ ।
[4]મધુકણ્ઠ ઉવાચ-
મુખં શશિમુખી-ગણ-પ્રચુર-મોહ-સંરોહણં
દૃશોર્ યુગમ્ અમૂદૃશાં મૃગ-દૃશાં ઘૂર્ણનમ્ ।
તનુઃ સુતનુ-મણ્ડલી-ધૃતિ-વિખણ્ડની શ્રી-હરેસ્
તદાજનિ યદા જનિં મૃગયતે સ્મ રાસોત્સવઃ

[પૃથ્વી]
મુખં વિધુ-વિમોહનં નયનમ્ અબ્જ-દૃગ્-લોભનં
રુચિર્ ઘન-રુચી-હિત-પ્રથમ-સઙ્ગ-રઙ્ગ-પ્રદા ।
રમા-રમણ-રામણીયક-વિભૂષિ-રામાવલેસ્
તદાજનિ યદા જનિં મૃગયતે સ્મ રાસોત્સવઃ

[પૃથ્વી]
[5] અથ પૂર્વ-ક્રમેણ પૂર્ણિમાશ્રમે પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્યઃ [ભ્પ્ 10.21.17] ઇત્ય્ આદિé વૃત્તે નિર્વૃત્તે સત્ય-પૂર્નં-મન્યતયા રાધિકા-માત્ર-કર્ષાય હરિસ્ તર્ષં ધૃતવાન્-કથમ્ અહો, નિભૃતમીદં સમ્ભૃતં સ્યાત્?ઇતિ ।
[6] તત્ર કાચિત્ તત્-કુઙ્કુમ-લિપ્ત-ચરી વન-ચરી શ્રી-રાધામ્ અનુ કરુણયા તરુણારુણ-કમલ-લોચનમ્ ઉવાચ-
તવ મુરલીમ્ ઇવ નિતરાં વિષમ-શરઃ સ વિજિતો ભવતા ।
અહહ ન જાને કથમ્ ઇવ શુષ્કાં બિદ્ધાં ચ તામ્ કુરુતે

[ઉપગીતિ]
[7] તદા ચ વન-ગીર્વાણિભિર્ આકાશ-વાણીયમ્ ઉદ્ભાવિતા-
શુષ્કા તપ્ત-શલાકયા ચ પરિતો બિદ્ધા સુવંશોદ્ભવા
સેયં તે મુરલી પ્રિયેતિ નિયતં વિજ્ઞાતવાન્ મન્મથઃ।
તાં શુષ્યદ્-વપુષં વિધાય કુલજાં બાણૈર્ નિજૈઃ પઞ્ચભિર્
બિદ્ધાઙ્ગીં વિદધાતિ હા બકરિપો ત્વત્-પ્રીતયે સમ્પ્રતિ

[શાર્દૂલ-વિક્રીડીતમ્]
[8] તર્હ્ય્ એવ ચાધીરતયા ભ્રમન્ વનમાલી ક્વચન તમાલે કુઙ્કુમાલેખમ્ ઇમમ્ આલોકયામાસ-
આનઙ્ગાર્ચિર્ ભિન્ના ત્વદ્-અતિશુભગાઙ્ગાવૃત-મના
મુરલ્યાં રાગ-શ્રી-પરિમલ-કુલં સમ્ભૃતવતી ।
સદા શ્યામાં કાન્તિં દિશી વિદિશિ ચાભાવયમતો
મયાપ્તં કૃષ્ણત્વં તદ્ અપિ ન હિ કૃષ્ણ ત્વમ્ અભિતઃ

[શિખરિણી]
[9] તદ્ એતન્ નિશમન-પૂર્વકાન્ નિશામનાન્ મુરશમનેન તદ્ ઇદં વિચારિતમ્-હન્ત હન્ત ! રાધાયા એવેયમ્ અસાધારણ-વાગ્-અર્થવતી લિપિઃ । સેયં સમ્ભવેત્ । એવમ્ અપિ કુલ-જન્મતયા તયા મન્મથ-વિકારમ્ આચ્છાદયન્ત્યા સ્થીયતે । તસ્માન્ નિખિલાવૃતિ-ધ્વંસનં વંશી-શંસનં પરં મમ શરણમ્ ઇતિ ।
[10] તદ્ એવં રાધા-સુધા-દુર્ભિક્ષાદિતસ્ તિતિક્ષામ્ અભજન્ સ પુનર્ વેણુ-શિક્ષા-ભિક્ષમ્ એવ કેવલાં સેવતે સ્મ, યત્ર વર્ષા અપિ તર્ષાકરતયા વ્યતીયુઃ, સમૃદ્ધ-ગર્ધનતયા શરદ્ અપ્ય્ અર્ધં વર્ધતે સ્મ ।
[11] તત્રાહ, રહઃ-શિક્ષા તુ યથા-
યર્હ્ય્ આકર્ષ-વિધિં હરિર્ મુરલિકા-શિક્ષાસુ તસ્યાહ્ ક્રમાચ્
ચક્રે તર્હિ ગતાશ્ ચિરાત્ પર-પર-ક્ષોભાસ્ ત એતે તયા ।
કમ્પો ઘૂર્ણનમ્ આસનાદ્ વિચલનં દ્વિત્ર-ક્રમા વાસ્તુતો
નિષ્ક્રાન્તિર્ વન-વર્ત્મ-વર્તનમ્ ઉપવ્રજ્યા ચ દૂરાધ્વનિ

[શાર્દૂલ]
કિં ચ-
રાધાકર્ષ-કૃતે કૃતા મુરલિકા-શિક્ષાથ યા યા તદા
સા સા તેન સદાશયા વલયિતાપ્ય્ આસીદ્ અલં નિષ્કલા ।
તામ્ એતાં નત-કન્ધરઃ સ-પુલકં વન્દેઽ હમ્ ઉચ્ચૈઃ સદા
યા કૃષ્ણસ્ય મનોરથાવલિમ્ અહો પૂર્ણમ્ અકાર્સીન્ મુહુઃ

[શાર્દૂલ-વિક્રીડીતમ્]
[12] તથા હિ, તદ્ એવં પ્રાવૃષિ વેણુ-શિક્ષા-પરીક્ષા-તૃષ્ણગ્ અસૌ કૃષ્ણઃ સમયં પ્રતીક્ષમાણઃ શરલ્-લક્ષ્મીમ્ આગતાં લક્ષિતવાન્ । લક્ષયન્ન્ એવ ચ વિચારિતવાન્-
[13] ઇયં ખલુ સ્વભાવતઃ સ્વચ્છા મલ્-લીલા-પરિચ્છદતાં યદિ ગચ્છતિ, તદા પ્રમદાવલિમ્ ઋચ્છામઃ । કિન્તુ, સમય-મયતયા સર્વવશ્ય-કારિણમ્ અપિ ભાવં વશ્યં કુર્વતીમ્ એનાં પશ્યામિ, યથા મામ્ અપિ રાધા ।
[14] તતો યદ્ય્ અસ્યાં અપિ વશ્યતામ્ વ્યસ્યન્ ભાવાન્તર-ભાવિતત્વં ભાવયિતું પ્રભવામિ, તદ્-આરાધાયામ્ અપિ તદ્-આધાનાય નિર્બાધતાં ગતવાન્ અસ્મીત્ય્ અવદધામિ ।
[15] તદ્ એવં વિચારયન્ન્ અગ્રેચરં મઙ્ગલં વિલોચયન્ન્ ઉવાચ-આહો ! શ્વો-વસીયસમ્ એવાધ્યવસીયતે । યતઃ-
ખઞ્જન-ખેલા-રઞ્જિત-કઞ્જ-નયનં નયન્ વિધિઃ સ મમ ।
રાધા-મઞ્જુલ-નેત્ર-સ્ફુરદ્-આનનમ્ આસુ સઞ્જયિતા

[ઉપગીતિ]
[16] તદ્ એતચ્છુભ ષકુનમનુભવતા, યાવત્ પૌર્ણમાસંંઆ સમેવ સર્વત એવ વેણુધરેણ વે નુસ્વનચર્યાસઞ્ચાર્યતે સ્મ । તતશ્ ચ-
વંશી-કલાદ્ ઉદયતઃ શરદિ પ્રભાવાન્
મલ્લીભિર્ અપ્ય્ અતુલ-ફુલ્લ-દશાં ગતાભિઃ ।
રાત્રીર્ નિભાલ્ય મુહુર્ ઉલ્લસિતાહ્ સ ઋઆમ-
ભ્રાતા રતિં રતિ-કૃતેઽ કૃત વલ્લવીભિઃ

[વસન્તતિલકા]
[17] તતશ્ ચ તૂર્ણમ્ એવ પૂર્ણ-ચન્દ્રા બહુ-તિથી તિથિર્ અતિથિર્ ઇવ તસ્ય પ્રસન્નતાં વિધાતુમ્ આસન્નવતી । તત્ર ચાજ્ઞાયાહ્નિ વન-વિહાર-શાલી વન-માલી ધેનૂર્ આદાય વ્રજાગમનં વિધાય સાયં પ્રત્યવસાય નિજ-ચન્દ્ર-શાલિકાલિન્દં વિન્દમાનઃ સ્ફુટમ્ આદિત્યેઽ સ્તઙ્ગત્ય સ્થિતે સ-તારા-સમુદયં તં સાન્દ્ર-ચન્દ્રિકં ચન્દ્રમ્ ઉદયન્તં પશ્યંસ્ તદ્-વશ્ય-ભાવ-વિશેષ-શ્લેષતસ્ તદ્ ઇદં ચિન્તયામાસ-
જાગુડ-પિણ્ડ-સપિણ્ડં કિં વિધુ-બિમ્બં તદ્ એતદ્ ઉન્નમતિ ।
કિં વા રોષારુણ-રુચિ મુખમ્ ઇદમ્ ઉદ્ભાતિ કામસ્ય?

[આર્યા]
પુનશ્ ચ,
કુઙ્કુમ-રસ-સઙ્કુલમ્ ઇવ કિં વિધુ-બિમ્બં પુરઃ સ્ફુરતિ ।
અથવા રાધા-મુખમ્ ઇદમ્ ઉદયતિ યમુના-વનાત્ પુરતઃ ?

[ઉપગીતિ]
[18] તત્ર યદિ વિધુ-બિમ્બમ્ એવેદં, તદા તદ્ ઇદં વિભાવ્યતે-
પૂર્ણ-ચન્દ્રોઽ યમ્ ઐન્દ્રીં હરિતમ્ અનુગતઃ પ્રેયસીં દૂરદેશાદ્
અસ્યાવક્ત્રં વિલિમ્પન્ ઘુસૃણ-શવલિતેનેવ શશ્વત્ કરેણ ।
તદ્-વ્યાજાન્ મામ્ અમૂદૃક્-કૃતિમ્ ઉપદિશતીવાદ્ય સદ્યઃ કિશોરં
શુભ્રાત્મા યસ્ તદીયં ભવતિ વિરચનં સર્વતો-ભદ્રમ્ એવ

[શાર્દૂલ]
[19] કિં ચાયમ્ ઇદમ્ અપ્ય્ ઉપદિશન્ન્ ઇવ સમ્ભાવ્યતે-
વિધુર્ અહં હરિતઃ પ્રતિદિક્-પતિ-
પ્રણયિણિ રમયન્ જન-શર્મદઃ ।
ત્વમ્ ઇહ કિં નુ વિધો સ્થગિતાયસે
પર-રમા-રમણં પ્રતિ સમ્પ્રતિ?

[દ્રુતવિલમ્બિત]
[20] તદ્ એવં સર્વથૈવ દૈવાનુકૂલ્યતશ્ ચન્દ્ર-ચન્દ્રિકા-સાન્દ્રિત શુભં તસ્ય કકુભમ્ એવ ગન્તું શન્તુર્ અસ્મિ, યતઃ-
નિખિલમ્ એવ વનં વિધુનામુના
દિશિ દિશિ પ્રતિરઞ્જિતમ્ ઈક્ષ્યતે ।
મદ્-અનુકૂલમ્ ઇદં શકુનં ભવેદ્
ઇતિ ગતિર્ મમ તત્ર શુભાવહા

[દ્રુતવિલમ્બિત]
[21] અથ યદિ કામાભિધાનસ્ય કોપ-ધામાનનમ્ ઇદમ્, તદા વિષમ-બાણસ્ય તસ્યાનુયાનમ્ એવ ભય-નિર્વાણં વિશ્રાણયતિ । યદિ ચ તસ્યા એવ કાન્તિ-સદનં વનમ્ ઇદં વિદ્યતે, તદા તુ સુતરામ્ એવ તદ્-દિશં પ્રવિશતસ્ તન્ મમ શર્મ-મર્મ પ્રવિશતિતિ । કિં ચ-
રયાણે વર્તતે ચિત્તંણ્ર્ત્યત્ય્ અક્ષીચ દક્ષિણમ્ ।
તસ્માદ્ વૃત્તં ચણ્ર્ત્યં ચ કાન્ત્ અભિર્ભવિતામમ

[અનુષ્ટુભ્]
[22] તદ્ એતદ્ ઉટ્ટઙ્ક્ય નિષ્ટઙ્ક્ય ચ પ્રણય-પણ-સન્તુષ્ટં દામાદિ-કુમાર-ચતુષ્ટયં સઙ્ગતઃ પ્રસજ્ય, તદ્-દ્વારા નિદ્રા-વ્યાજાદ્ અન્યાન્ દ્વાર-પાલકતયા તત્રૈવ સંવલય્ય, નિભૃત-કૃત-પ્રતીહારતશ્ ચરણ-વિહારતસ્ તામ્ એવ હરિતં હરિર્ મુરલી-ધર-કરતયાનુસરન્ દિન-કર-તનયા-તીરમ્ અન્વતીર્ણવાન્ । આવતીર્ય ચ વિચારિતવાન્-
ન ક્રુદ્ધ-કામાનનમ્ એતદ્ અસ્તિ
પ્રયાતિ યચ્ છુબ્ર-દશામ્ ઉદઞ્ચત્ ।
વિયોગિ-રાધાસ્યમ્ ઇદં ચ ન સ્યાદ્
યતઃ કલઙ્કાદિ ભવેદ્ વિભેદિ

[ઉપજાતિ 11]
[23] તતશ્ ચ મ્ર્ગ-લાઞ્છન એવાયમ્ ઇતિ નિશ્ચિત્ય પુનર્ વિચારિતવાન્-
શાર્વરં ષર્વરીશાનઃ સંહર્તું સિંહતાં ગતઃ ।
પૂર્વ-પર્વતમ્ આરોહન્ સર્વં પર્વતિ પર્વણ

[અનુષ્ટુભ્]
કિન્તુ,
ચન્દ્રમા રાધિકા-વક્ત્રમ્ અનુકુર્વન્ વિરાજતે ।
તદાકારમ્ ઇદં ચેતઃ કથં મમ વિદૂયતે?

[અનુષ્ટુભ્]
[24] પુનર્ વિભાવ્ય ચન્દ્રં પ્રતિ પ્રાહ સ્મ-
અનુપમ-રુચિર્ અસ્મિ સર્વ-લોકેષ્વ્
ઇતિ ભગવન્ન્ અમૃત-દ્યુતે ન દૃપ્ય ।
ન તુ ભવદ્-ઉપમા દશાપિ તસ્યાશ્
ચરણ-નખા વિલસન્તિ રાધિકાયાહ્

[પુષ્પિતાગ્રા]
[25] તદ્ એવં વિચિન્ત્ય સમુચિત-સ્થાનં વિચિત્ય દૂરતશ્ ચતુરાંશ્ ચતુરઃ કુમારન્ વર્ત્મનિ વર્તમાનતયા વિધાય, સ્વયમ્ ઉપસરિતમ્ ઉચ્ચતર-ચત્વરમ્ આત્મના રૂઢં સન્ધાય, વ્રજ-દિશમ્ અવધાય, વેણું મુખે નિધાય, વાદયિષ્યમાનશ્ ચિન્તયામાસ-પ્રથમં રાધા-
ગમનમ્ એવ સાધયામઃ । તામ્ વિના ફલસ્ય ચ વિફલતામ્ કલયામિ । તદ્-આગમન-કમનીયતયા તુ રમણીનાં અન્યાસામ્ અપ્ય્ આગતિર્ મમ મનસિ રમણીયતામ્ આયામમ્ આનયતિ । કિન્તુ તદ્ એવ ભવ્યં કથં ભવ્યમ્ ઇત્ય્ એવ પ્રતિપત્તવ્યમ્ । આમ્ આમ્, બાણ-વિદ્યા-પ્રવીણેનૈવ વૈણવિકેન મયા તથા યોક્તવ્યમ્, યથા તેન સૈવાવિષ્ટાકૃષ્ટા ચ ભવતિ નાપરા ઇતિ ।
[26] તદ્ એવં સમ્પ્રધાર્યાવધાર્ય ચ તેન, વેણુમ્ એવં વાદયિષ્યામીતિ યદા વિચાર્યતે સ્મ, તદા ચ તાભિઃ સાન્દ્ર-ચન્દ્રિક-ચન્દ્રમસઃ સન્દૃષ્ટ્-વશતયા સાન્દૃષ્ટિકમ્ ઇદં પરામૃષ્ટમ્-
હન્ત ! સ ખલ્વ્ અયમ્ ઓષધીશોઽ પ્ય્ આધિ-વ્યાધિત-જનાન્ અસ્માન્ અદ્ય સદ્યઃ પ્રતિરિત્સેદ્ એવ, ન તુ ચિકિત્સેત્ ઇતિ ।
[27] તતશ્ ચ તત્-ક્ષણં કિઞ્ચિદ્ વિલક્ષણં શશ-લક્ષ્માણમ્ આલક્ષ્ય વૃન્દા ચેદં ચિન્તિતવતી-
હન્ત હન્ત !
તાસાં કૃષ્ણ-વિયોગાગ્નિ-બાષ્પૈર્ વિષ્વગ્-વિનિઃશ્ર્તૈઃ ।
આદર્શ ઇવ પશ્યાન્ધશ્ ચન્દ્રમા મન્દતાં ગતહ્

[અનુષ્ટુભ્]
[28] અથ ચમૂરુ-દૃશામ્ અમૂષાં મુહુર્ અપિ સંમુખતયા વશીકૃતિમ્ ઇવાપન્નઃ શશી સ્વદિશિ તદા મદાદ્ ઉન્નતેન કૃષ્ણસ્ય ગભસ્તિ-શતેન તસ્ય સ્ફૂર્તિં સમાનિનાયેતિ ।
[29] તદ્-અવલોકનાય વ્યાકુલતાકુલાયમનાસુ તાસુ-
શારદેન શશિના હરિં પ્રતિ
પ્રસ્થિતિઃ સમમ્ અયોજિ સુભ્રુવામ્ ।
પ્રત્યયોજિ કિલ તેન સા તદા
મઙ્ક્ષુ તસ્ય મુરલી-કલેન તુ

[રથોદ્ધતા]
[30] યતસ્ તદૈવ ચ-
અનુરાગેણ રાગેણ વર્ણ-ભાગેન માધુરીઃ ।
કલયન્તં કલં વેણોઃ કલયામાસ કેશવઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[31] તત્રાનુરાગો યથા,
સાશ્રુ-કણ્ઠ-નયનં સકણ્ટકં
કમ્પ-સમ્પદ્-અયનં સ-માધવઃ ।
રાધિકા-વિરહજાધિબાધિતઃ
શ્રવ્ય-વેણુ-કલભવ્યમ્ આજગૌ

[રથોદ્ધતા]
[32] રાગો યથા-
રાગમ્ ઈદૃશમ્ અસાવ્ અચીક્પત્
પ્રાપ રાગઈવ યઃ પ્રિયા-હૃદિ ।
યઃ સ્ફુટં ન રસિતઃ પુરા ભુવિ
ક્વાપિ નામૃતવદ્ અઙ્ગ-વિશ્રુતઃ

[રથોદ્ધતા]
[33] તત્-પ્રણાદ-મય-વર્ણ-વિભાગો, યથા-
અયિ સુધાંશુ-સુધા-મુખિ રાધિકે
મધુર-ભાવ-ધુરા મધુ-માધવિ ।
મયિ સદા દયિતે દયિતે ચિરં
તવ ગુણૈર્ હૃદયં મમ દીર્યતિ

[દ્રુતવિલમ્બિત]
[34] અથ બાણઈવ વેણુ-નાદે પ્રવીણઃ સ્વયમષવ્ અનેન તસ્યાહ્ સિદ્ધાં બિદ્ધતામ્ અવબુધ્ય સુધ્ય્-અગ્રણીર્ અન્યાશ્ ચ તન્-ન્યાયમ્ આજુહાવ । [35] તત્ર વર્ણ-વિભાગસ્ ત્વ્ એવમ્-
અહહ ગોપ-સુતા મમ ગીઃ-સિતા
ધરથ હન્ત મનોરથ-દુર્ધરાઃ ।
ઇતિ ભવામિ ભવજ્-જિત-લજ્જિતસ્
તદ્-ઉદયં સુદયં કુરુત પ્રિયાહ્

[દ્રુતવિલમ્બિત]
[36] અથ યદા પીત-વસનેન ગીતમ્ એવમ્ ઉદ્ગીતમ્, તદા તાસમ્ એવ કર્ણાભ્યર્ણતામ્ આગતં તત્ર ચ યથાયથમ્ અભિરુચિતમ્ એવ ચિત્તી-કૃતં રાગાદિકમ્ અવધાર્ય નિવાર્ત્યતાતિક્રમ-નિરતાસ્થિરતાહ્ પ્રતસ્થિરે । તત્ર ચ કૃષ્ણાભિમુખતામ્ એવાતસ્થિરે, નાન્યત્ કિમ્ અપિ । તથા હિ,
યા યત્ર કર્મણિ ગતાસ્ તદ્-અનુસ્થિતિં તા
વિસ્મૃત્ય તસ્ય મુરલી-શ્રુતિ-દિવ્ય-નેત્રાહ્ ।
દૃશ્ય-પ્રભં તમ્ અભિવવ્રજુર્ અશ્રુ-નીર-
સ્રોતસ્વતી-મયતયા નિજ-જીવનેશમ્

[વસન્તતિલકા]
તદા ચ-
ગોકુલ-કુમુદાક્ષીણાં
કુમુદ્વતીનાં તદા તથા કુમુદામ્ ।
અકુરુત કુમદ્-આધીશઃ
સ તદા શતધા પરામ્ સુમુદામ્

[આર્યા]
તદા ચ-
શુશ્રૂષન્ત્યઃ પતીન્ કાશ્ચિન્ નિરુદ્ધાહ્ પ્રસ્થિતિં પ્રતિ ।
કૃષ્ણં તત્રૈવ તાહ્ પ્રપુર્ ઇત્ય્ એવં મુનિ-જલ્પ્તમ્

[અનુષ્ટુભ્]
[37] આત્ર ચ ષ્નિગ્ધકણ્ઠેનાન્તશ્ ચિન્તિતમ્, તા એતાહ્ ખલુ પાદ્મોત્તરખણ્ડ-દૃષ્ટ-દણ્ડકારણ્ય-ગત-મુનિ-વર્યતયા સાધક-ચર્યસ્ તદાનિમ્ અપિ લક્ષ્મી-વર્યાણાં રાધિકાદિ-નિત્ય-તદ્-ભાર્યાણાં સ્વ-કામ્યં સુકામ્યં સામ્યમ્ અનવાપ્તા યથા તદ્ અવાપ્ય શ્રી-કૃષ્ણમ્ અવાપ્તાસ્ તથા વર્ણ્યમ્ ઇતિ સ્થિતે-
તમ્ એવ પરમાત્માનં જાર-બુદ્ધ્યાપિ સઙ્ગતાહ્।
જહુર્ ગુણ-મયં દેહં સદ્યઃ પ્રક્ષીણ-બન્ધનાહ્ ॥[ભ્પ્ 10.29.11]
ઇત્ય્ એવ પ્રતિપત્તયે કલ્પતે ।
[38] ઉક્તં ચ પાદ્મોત્તર-ખણ્ડ [272.167] એવ-
તે સર્વે સ્ત્રીત્વમ્ આપન્નાહ્ સમુદ્ભૂતાશ્ ચ ગોકુલે ।
હરિં સમ્પ્રાપ્ય કામેન તતો મુક્તા ભવાર્ણવાત્ ॥ઇતિ ।
[39] કિન્તુ, નાસૂયન્ ખલુ કૃષ્ણય [ભ્પ્ 10.33.37] ઇત્ય્ ઉક્ત-દિશા તદીયાસ્ તુ ન તદ્ ઊહિતુમ્ ઈશામાસુર્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । યચ્ ચ જિઘામ્સયાપિ હરયે સ્તનં દત્ત્વાપિ સદ્-ગતિમ્ [ભ્પ્ 10.6.35] ઇત્ય્ અસ્ય સદૃશેન તમ્ એવ પરમાત્માનં જાર-બુદ્ધ્યાપિ ઇત્ય્ આદિના સાધનસ્ય નિકર્ષ-રૂપમ્ અપેર્ અભિધેયં ફલસ્ય તુ સર્વોત્તમ-રૂપત્વં પ્રતિપદ્યતે ।
[40] તચ્ ચ યુક્તં, યતઃ-
તાસાં કૃષ્ણઃ પરાત્મા ન તુ પરૈતિ ન પ્રાપ્નુયાજ્ જારતાં તત્
પ્રાન્તે પ્રાપ્તઃ પતિત્વં દદદ્ ઉચિત-મતિં જારમ્ અત્યાપિ વિત્તઃ।
યદ્વદ્ બક્યાં જિઘાંસાવ્ અપિ સમુચિતમ્ અત્યર્પણાલ્ લાલ્ય-ભાવં
લેભે ધાત્રી-નિભાયાં સ્થિરતમમ્ ઇહ યદ્ યુક્તિતસ્ તત્ ફલં હિ

[સ્રગ્ધરા]
[41] તથાપિ-
ઉક્તં પુરસ્તાદ્ એતત્ તે ચૈદ્યઃ સિદ્ધિં યથાગતઃ ।
દ્વિષન્ન્ અપિ હૃષીકેશં કિમ્ ઉતાધોક્ષજ-પ્રિયાહ્ ॥[ભ્પ્ 10.29.13]
ઇત્ય્ અનુસારાતા પ્રેમામ્ષેન તુ તાસાં મહદ્ એવ વૈલક્ષણ્યમ્ અનુગતમ્ ।
[42] ણ ચ નિત્ય-કાન્તાસ્વ્ અપિ પ્રકટ-લીલાયાં જાર-બુદ્ધિર્ દૃશ્યત ઇતિ તસ્યાહ્ શ્લાઘૈવ વાચ્યા । યતઃ-
યા નિત્યા એવ કાન્તા દનુજ-કુલ-રિપો રાધિકાદ્યા ન તાસામ્
શ્લાઘાં સા જારતા-ધી-સચિવ-જનિર્ ઇયાત્ કિન્તુ રાગઃ સ નિત્યઃ ।
તાં ભિત્ત્વા વિઘ્ન-કર્ત્રીં દ્રુત-મુદિતવતા તેન તં નિત્ય-કાન્તં
પ્રાપુસ્ તા નાપરાસામ્ ઇવ વપુર્ અપરં સ પ્રતીક્ષેત તાસામ્

[સ્રગ્ધરા] ઇતિ ।
[43] તદ્ એતદ્ વિચિન્ત્ય સ્ફુટં પ્રોચે, તતસ્ તતઃ ?
[44] મધુકણ્ઠ ઉવાચ-અભિષ્ર્તવતીનાં વિશેષો યથા-
શ્રુતે મુરલિ-કાકલે નિજ-નિજાહ્વય-પ્રાપકે
સમં વ્રજ-નત-ભ્રુવઃ સપદિ ફુલ્લ-દેહા બભુઃ ।
અનઙ્ગમ્ અપિ વર્ધિતં વિહિતવાન્ અહો યસ્ તદા
કથં ન કિલ વર્ધયેન્ નિજ-કલા-બલેનાઙ્ગનાહ્ ?

[પૃથ્વી]
[45] કિં ચ,
સત્વર-પ્રસારવત્ત્વ-સત્ત્વ-ધામ-હાયિની
સર્વ-ગુર્વ્-અહાર્ય-કૂટ-વારણતિયાયિની ।
નાથમ્ એકમ્ અન્વ્ અનેક-દાર-સમ્પદ્-અર્પિણી
ઓઘ-મોઘમ્ અન્વ્ અનન્ત-ભક્ત-લોક-તર્પિણી ॥અ॥
લોલ-કેશ-શૈવલાઞ્ચિ-કર્ણ-પૂર-ચક્રિણી
પુષ્પ-જાત-નિષ્પ્રપાત-શુભ્ર-ફેણ-ચક્રિણી ।
ઉચ્છલન્-નવીન-મીન-નેત્ર-નીર-ગાત્રિણી
અગ્રિમાધ્વ-માત્ર-પાત્ર-સમ્મુખાનુયાત્રિણી ॥બ્॥
મન્દ-ચાલ-બાહુ-નાલ-પાણિ-પદ્મ-સાલિની
અચ્છ-બાલ-કચ્છપાઙ્ગ-વત્સ-જન્મ-જાલિની ।
જૂતિ-ધૂતિ-કૃત્-કુટીર-તીર-ધીર-ગામિની
ઊરુ-ભૂરુહાલિ-પાત-સમ્પ્રપાત-કામિની ॥ચ્॥
કાઞ્ચિ-કાઞ્ચિ-કઙ્કણાદિ-શિઞ્જદ્-અમ્ભ-સઞ્જિની
પ્રાયશસ્ તુ હંસ-સઙ્ઘ-શ્ષબ્દિતાનુરઞ્જિની ।
તૂર્ણ-તૂર્ણ-ઘૂર્ણનાદિ-સઙ્કુલાઙ્ગ-નર્તિની
પૂર્ણ-પૂર્ણ-ભાવ-ગૂર્ણ-જાડ્ય-જાત-વર્તિની ॥દ્॥
વેશ-વસ્ત્ર-સન્નિવેશ-ચઞ્ચલત્વ-ભઙ્ગિની
તત્-તદ્-અર્થ-વૈપરીત્ય-કારિ-વેગ-સઙ્ગિની ।
યન્-નિમિત્તમ્ આત્મ-સર્વ-સઙ્ગ-ભઙ્ગ-ભાવિની
યત્ર સર્વ-નામ-રૂપ-વિસ્મ્ર્તિશ્ ચ ભાવિની ॥એ॥
શ્યામ-ધામ-સુષ્ઠુ-રામમ્ એતમ્ અત્ર સદ્-ધવમ્
સિન્ધુ-તુલ્યમ્ ઉત્તરઙ્ગદ્-અઙ્ગમ્ આશુ માધવમ્ ।
પૂર્વ-પૂર્વ-ભિન્નયાતિર્ ઉત્તરાપ્ત-સઙ્ગતિઃ
આપગાલિ-સમ્મિતાપ સેયમ્ આલિ-સંહતિઃ ॥f॥

[તૂણક]
[45] તાસ્ તત્ર ચ-
શુભંયુ-વન-મઞ્જુલે સવિતૃજા-રુચા સઙ્કુલે
પ્રસૂન-ગણ-રાજિતે ભ્રમર-કોકિલ-ભ્રાજિતે ।
સુગન્ધ-મરુદ્-અઞ્ચિતે કુમુદ-બન્ધુ શોભાચિતે
સમસ્ત-ગુણ-નિશ્ચિતે નિધિતયા ચિરં સઞ્ચિતે

[પૃથ્વી]
સ્થલે મણિજ-ચત્વરં સમધિરુહ્ય તં સત્વરં
વિચિત્ર-મુરલી-કલં વિરચયન્તમ્ ઉદ્યત્-કલમ્ ।
ઘનાઘન-ઘન-શ્રિયં તડીદ્-અભીષુ-વસ્ત્ર-પ્રિયં
મણિ-દ્યુતિ-વિકસ્વરં દદૃશુર્ અઙ્ગિ દિવ્ય-સ્મરમ્

[પૃથ્વી]
(યુગ્મકમ્)
નિર્માય કૃષ્ણમ્ અભિતઃ સ્થિતિમ્ અત્ર ગૌરી-
પઙ્ક્તિસ્ તદા તમ્ અવલમ્બિતુમ્ ઉત્ક-ચિત્તા ।
મધ્યે તમાલમ્ ઉપલભ્ય સુવર્ણ-વર્ણ-
વલ્લી-તતિર્ વિલસતીતિ કિલ વ્યલોકિ

[વસન્તતિલકા]
અથ-
વંશી-દૂતિકયા નિમન્ત્ર્ય કલિતાહ્ સૌરભ્ય-ધારા-સખી
સઙ્ઘૈઃ સાદ્ર્તિ ભૂરિ દૂર-સરણેર્ આનાયિતાહ્ સુભ્રુવઃ ।
પ્રાપ્તાહ્ સ્વાન્તિકમ્ આત્મ-રોચિર્ અમૃતાન્ય્ અપ્ય્ આશિતાહ્ પ્રેયસા
ટ્ર્પ્તિં નૈવ યયુર્ ન વા વિરમિતં તદ્-દાન-કર્મામુના

[શાર્દૂલ]
પ્રત્યુત-
નવ્યાહ્ કલાધરાહ્ શુભ્રા ભ્રાજિ-નક્ષત્ર-માલિકાહ્ ।
અરાલ-લોચનાહ્ કૃષ્ણ-ચકોરં ટ્ર્સ્ણ-જં વ્યધુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[46] અથ કૃષ્ણસ્ તત્ર સ-તૃષ્ણમ્ અચિન્તયત્-અહો ! નવ-તારુણ્યસ્ય પુણ્ય-સમ્પદ એતા, વર-લાવણ્યસ્ય મત્-ક્રેતવ્ય-નવ્ય-પણ્ય-શ્રેણ્યસ્ ત્રિલોકી-લક્ષ્મ્યાશ્ ચૂડામણયઃ, સ્ફુરન્-મન્મથસ્ય જીવનૌષધયઃ કુમુદાયમાન-મદીય-લોચનયોર્ નવીનાશ્ ચન્દ્ર-કલાહ્ સહાવતીર્ય રુચિં વિતીર્ય વિરાજન્તે ।
[47] તદ્ એવં સ્થિતે-
કૃષ્ણાપાઙ્ગ-શરઃ સાઙ્ગં ભિત્ત્વાપાઙ્ગ-શરં મમ ।
મનોરથિનમ્ ઉદ્ભેત્તું કિલ પ્રાવિશદ્ અન્તરમ્

[અનુષ્ટુભ્]
ઇતિ તાહ્ પ્રત્યેકં પ્રત્યેતવ્યં ચક્રુઃ ।
[48] વસ્તુતસ્ તુ હરેસ્ તાસુ સર્વાસુ લતાસ્વ્ ઇવ દ્વિત્ર-લવ-સેવન-પૂર્વકમ્ અપૂર્વતયાભ્રમન્-નેત્ર-ભ્રમર-યુગલં કમલિન્યામ્ ઇવ રાધાયામ્ નિર્બાધામ્ સ્થિતિમ્ આતસ્થે ।
[49] આસ્થિતવતીતિ ચ તત્રેદં સ તુ વિચારયામાસ-
શોભાયાહ્ શુભદા શોભા રમાયાહ્ પરમા રમા ।
સેયં મલ્-લોચનસ્યાપિ રાધિકા-ચારુ-લોચનમ્

[અનુષ્ટુભ્]
[50] તદ્ એવં સતિ સા ચ તદીય-તાદૃશ-દૃશઃ સ્પર્ષતઃ કમ્પ-સમ્પદ્-ઉન્મીલન-રસ-પ્રસર-વશતયા ક્ષોભં લભમાનાપિ તં પ્રતિ પ્રહિત-લોભાં શોભામ્ ઉવાહ ।
[51] આત્ર ચ પ્રશ્નોત્તર-મયં પદ્યમ્:
સ્મેરયોઃ પ્રતિ વિધૂદ્યદ્-અસ્રયો
રાધિકા-નયનયોસ્ તુલાંવદ ।
શારદં વિકચ-મેચકોત્પલં
યન્ મરન્દ-ઝર-મોચિ તત્ કિમ્ ઉ?

[રથોદ્ધતા]
[52] તદ્ એવં સ્થિતે તાઃ પુરઃ-સ્થિતા યદ્યપ્ય્ અનવદ્ય-સંવનન-પ્રવીણ-વેણુ-વિદ્યા-મદિતા લજ્જામ્ ઉજ્જહતિ સ્મ, તથાપ્ય્ અવિતથાભિજાત્યતયા નમ્રતા-કમ્રા મુનિ-વ્રતમ્ એવાનુવવૃતિરે ।
[53] શ્રી-કૃષ્ણસ્ તુ યદા વિશીષ્ટ-લલના-મધ્યમ્ અધ્યાવસન્ન્ એવમ્ અદ્યોતિષ્ઠ, તદા
તાસાં પરમ-દુર્લભ-પરિમલ-માત્રાણામ્ અપિ વૈણવ-મધુર-ગીત-મધુ-મદિતતયા સ્વયમ્ એવ કૃતાભિયાત્રાણામ્ આગતિં દૃશોઃ પથિ નિર્માય, સ-નર્મ-સ્મિતસ્ તદ્-વિધામ્ બુદ્ધિમ્ ઉપધયા લબ્ધ-શુદ્ધિમ્ અવધારયન્ન્ ઇવ તન્-મુખાદ્ ઉન્મુખાનુરાગ-જાગરૂક-વાગ્-અમૃતમ્ આસ્વાદયિતુમ્, તાસુ ચ સમુત્સુકતામ્ આસાદયિતું, નિજાન્તિક-સ્થિતિ-યાચ્ઞા-ગર્ભેણ સ્ફુરદ્-ઉપેક્ષા-સન્દર્ભેણ વચસા તાહ્ ક્ષોભયામાસ । યથા-
મહાભાગા યુષ્મન્-મિલનમ્ અભવન્ નઃ શુભ-કૃતે
તતઃ પૃચ્છામ્ય્ અત્રાગમનમ્ ઇદમ્ અવ્યાહતમ્ ઇતિ ।
તદ્ એતાવત્-ક્લેશાદ્ અભિગમનતઃ સઙ્કુચિત-ધીઃ
સ ભૂયઃ સમ્પૃચ્છે ભવદ્-અભિમતં કિં નુ કરવૈ?

[શિખરિણી]
[54] તદ્ એવમ્ અત્રાદર-જ્ઞાપનયા જ્ઞાત્વાપ્ય્ અજ્ઞાન-વિજ્ઞાપનયા ચ સ્વેષૂપેક્ષાપેક્ષયોર્ એકતરતયા તદ્-અભિપ્રાયં પ્રાયશો બોદ્ધુમ્ અસમર્થાસુ તાસુ તત એવાનભિવ્યક્ત-કિઞ્ચિદ્-અર્થાસુ પુનઃ સ-નર્મ ચ તથા વાચં પ્રાહ-
પૃચ્છતોઽ પિ પુરતો મમ ભવ્યં
મૌનમ્ એવ કુરુથ પ્રતિગીર્ યત્ ।
તદ્-ભવદ્-વ્રજ-ગૃહે ગૃહ-ભાજાં
કિં નિરામયમ્ અથ પ્રતિભાતિ?

[સ્વાગતા]
[55] તતશ્ ચ મિથઃ સ-સ્મિત-નિરીક્ષિતાસુ તાસુ પુનર્ ઉવાચ-
તદ્ ઇદં દુરભિપ્રાયં
બોદ્ધું બહ્વદીયમ્ અસ્મિ ન સમર્થઃ ।
સ્વયમ્ ઇહ યૂયં તસ્માત્
કથયત સઙ્કોચમ્ ઉદ્ધૂય

[56] પુનર્ અતીવ સઙ્કચતીર્ નિરીક્ષ્ય યોજનાવિશેષ-શ્લેષમયતયાપિ તથા પ્રથયામાસ-
અથ ન ભવતિ કાર્યં બ્રૂથ તન્ નેતિ બુદ્ધં
વ્રજમ્ અનુ ચલ-ચિત્તા યાત નાધ્વં મયાત્ર ।
વનમ્ ઇદમ્ ઐત્ઘોરં રાત્રિર્ અત્રાતિઘોરા
સ્વયમ્ અતિશયિ-ઘોર-પ્રાણિ-વૃન્દૈઃ પરીતાઃ

[57] અત્ર નાધ્વમ્ ઇતિ ન યાતેતિ વા યોજના । પુનસ્ તદ્ એવ શ્લેષયિતું સોપાન-વિશેષં ચકાર-ન ચેદૃશી સ્વૈરતા ભવાદૃશીનાં સદૃશી ભવતિ યતઃ માતાપિતર-પ્રમુખાઃ સહજાઃ પતયશ્ ચ વઃ સન્તિ ઇતિ ।
[58] પુનઃ સ-હાસમ્ આહ સ્મ-શ્રૂયન્તેઽ પિ તનૂજાઃ ઇતિ ।
[59] અત્ર કથકશ્ ચિન્તયામાસ-વૃન્દા-પૌર્ણમાસી-સંવાદ-ગત-સિદ્ધાન્તાનુસારિ-ધિયા-
સિષેવ આત્મન્ય્ અવરુદ્ધ-સૌરતઃ
સર્વાઃ શરત્-કાવ્ય-કથા-રસાશ્રયાઃ [ભ્પ્ 10.33.25]
ઇત્ય્ અનેન પ્રતિપન્નસ્ય તત્રકીય-રસસ્યાલમ્બન-વૈરૂપ્યાદ્ વૈરસ્યાપન્નતા-ભિયા ચ તદ્ ઇદં પરિહસિતમ્ એવેતિ વિદ્વન્-મતતયા વ્યક્તીકરિષ્યામિ ઇતિ ।
[60] અથ તદ્ એવ સ્પષ્ટમ્ આચષ્ટ-[61] તદ્ એવં તાભિઃ સહ રન્તું કૃત-વંશી-ધ્વનિઃ સ તુ સરસાનાં શિરોમણિર્ યદ્યપૣ તાસામ્ ઉત્પત્તિત એવ સ્વ-માત્ર-સાત્કૃત-પતિ-ભાવાનામ્ અન્યત્ર પતિર્ ઇતિ પ્રતીતિર્ લોક-સંવદન-વશંવદતા-માત્ર-મયી કેવલ-સ્વ-સઙ્ગમ-કામના-વ્રતશ્ ચાપરાઙ્ગ-સઙ્ગમ-રૂપ-વિરૂપતા-નિર્જયીતિ વિશદમ્ અર્થં તાસુ સ્વીય-કાન્તા-ભાવ-સમુત્પત્ત્ય્-અન્યથાનુપપત્ત્યા સમ્ભાવિતવાન્ ।
[62] યદ્યપિ ચ તાસામ્ અજાત-પુત્રાણામ્ અપિ દેવરં-મન્ય-પુત્રાદિષુ પુત્રતા-વ્યવહારઃ કેવલં સન્નિહિત-બાલક-વિષયક-વત્સલતા-સ્વભાવાકારસ્ તત્-સમ્બન્ધાભિમાનસ્ તુ બહિર્ એવાચાર ઇત્ય્ આપ્ત-વચનાન્ નિર્ધારિતવાંસ્ તથાપિ તત્-તદ્-ઉલ્લેખન-કર્મણા નર્મ-માત્રમ્ આચરિતવાન્ । તદ્ આચર્ય ચ તદ્-બન્ધૂનામ્ અન્ધાયમાનાનામ્ અપિ તદ્-અન્વેષણ-નિર્બન્ધાદ્ ભયં વિચાર્ય સામર્ષમ્ ઇવ વિવક્ષિતમ્ ઉવાચ-કથમ્ ઇહ તત્-તદ્-ભયં કુરુથ ઇતિ । અત્ર ચ ષષ્ઠી પઞ્ચમી વા સમસ્યતે ।
[63] કિં ચાત્ર ખણ્ડમ્ અખણ્ડં ચ પદ્યં યથાયથમ્ અનૂઢા ઊઢાભાસાશ્ ચ તા દૃષ્ટ્વાચષ્ટેતિ ગમ્યતે । તત્રાનૂઢાઃ પ્રતિ સહજા ઇત્ય્ અન્તમ્ । ઊઢાભાસાઃ પ્રતિશ્રૂયન્તેઽ પિ તનૂજા ઇત્ય્ અન્તમ્ । અખણ્ડં તુ સર્વાઃ પ્રતીતિ જ્ઞેયમ્ ।
[64] પુનશ્ ચાર્થ-ધ્વનિ-સંવલનયા ચિત્તમ્ આન્દોલયામાસ-
દૃષ્ટં યદ્-વનમ્ અત્ય્ અપૂર્વ-કુસુમૈર્ દિવ્યર્તુના પૂજિતં
દ્યોતૈશ્ ચર્ચિતમ્ ઇન્દુના યમુનયા ચાત્માનિલૈર્ નર્તિતમ્ ।
સામગ્રીયમ્ ઉદેતિ દેવ-નિચિતાસ્માકં વિહાર-ક્રમે
તસ્માદ્ એતદ્ અભાવતસ્ તુ વ ઇહ સ્તવ્યા ન વાસ્તવ્યતા

કિન્તુ-
દિષ્ટેનાપ્તે તત્ર ગત્વા સ્વ-ગોષ્ઠે
કષ્ટેનાપિ સ્વીય-ધર્મં કુરુધ્વમ્ ।
પત્યુર્ ભક્તિર્ બાલ-વત્સાદિ-પાલ્ય-
વ્યક્તીનાં યઃ પાલનાદિશ્ ચ દિષ્ટઃ

[65] તતઃ કષ્ટ-સાધ્યં તં ધર્મં બાધ્યમાનં વિધાયાત્રાવિકલ-સર્વ-ધર્મ-ફલે મમ સુખ-વિહાર-સ્થલે પ્રવિશત । [66] અન્યથા પુનર્ ઉદ્યદ્-વિધુ-વનમ્ ઇદં ભવતીનાં વિધુવનાય સમ્પત્સ્યત ઇતિ યાચ્ઞા-પક્ષાભિપ્રાયઃ ।
[67] પુનઃ સ વિમર્શમ્ ઇવ પ્રોવાચ-
અહમ્ અહહ ન બુધ્યે સ્મેતિ પૂર્વં પ્રલાપં
ચકર તદ્ ઇહ યૂયં તદ્ વિચાર્ય ક્ષમધ્વમ્ ।
રતિ-વિસર-વિલાસૈર્ યન્ત્રણાદ્ આગતા યસ્
તદ્-ઉચિતમ્ અખિલં યત્ સ્નિગ્ધતા મય્ય્ ઉપૈતિ

તદ્ અપિ ન યદ્વદ્ વિરહે પ્રીતિસ્ તદ્વન્ ન સાન્નિધ્યે
ભવતિ તતો ગૃહ-યાનં ભવતીનામ્ ઔચિતીં ચિનુતે

[68] અત્ર ચ પ્રીતિ-વિષયાદ્ દૂરે સ્થિતિર્ ન યુક્તેતિ વિરોધિ-લક્ષણયા યાચ્ઞાપક્ષઃ સઙ્ગમ્યતે । તતશ્ ચ-
પૂર્વં યચ્ ચિરતઃ સ્પૃહાવલનયા સંક્પ્તમ્ આસીત્ પુનર્
વંશ્યાકારણયા બલાદ્ ઉપચિતં તદ્ ભગ્નમ્ ઉચ્ચૈર્ યતઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા દયિતાદ્ વ્યલીક-વચનં બાઢં ન નિશ્ચિક્યિરે
કિં ન સ્મઃ કિમ્ ઉ વા સ્મ ઇત્ય્ અૡ તદા ગોપાલ-વામ-ભ્રુવઃ

તદ્ આસાં નિશ્ચલાઙ્ગીનાં કાઞ્ચીનામ્ અપિ રાજયઃ ।
સમં સમન્તતઃ ક્લેશાત્ તૂષ્ણીકામ્ એવ સઙ્ગતાઃ

તતશ્ ચ-
બાષ્પ-વ્યાજાદ્ આસાં પ્રિય-કૃત-પરિહૃતિ-સમૂઢ-સન્તાપઃ ।
મન્યે હૃદયામ્ભોરુહ-નિવહઃ સ્વરસાન્ મુહુશ્ ચ સુસ્રાવ

[69] અત્ર ચૈવં વિચારયામાસુઃ-
પ્રાણાંસ્ ત્યજામ દયિતસ્ય પદે લુઠામ
કુપ્યામ તત્ર વિનિવૃત્ય ગૃહં વ્રજામ ।
કૃષ્ણાં વિશામ ચ ન વા કઠિનાયમાનમ્
એતં સ્વભાલમ્ અભિહત્ય નિચાયયામ

[70] તત્ર તુ-
શિરઃ-પીડા બાષ્પ-વ્યથિત-ગલતા હૃદ્-ગત-મહા-
પ્રકમ્પઃ પ્રત્યઙ્ગ-સ્ખલનમ્ ઇતિ નાના-વિકૃતયઃ ।
પ્રિયે રૂક્ષે જાતા દલયિતુમ્ અમૂર્ આવવૃતિરે
પરં તદ્-વક્ત્રાન્તઃ-પ્રસદનમ્ અગાત્ પાલયિતૃતામ્

મસી-વલિત-દૃગ્-જલ-સ્રવ-તમોભિર્ આરાદ્ ઉરઃ-
સ્થલં વલિત-કુઙ્કુમ-પ્રચિતિ-સન્ધ્યમ્ આવૃણ્વતીઃ ।
અવાઙ્-મુખ-વિધુર્ વધૂઃ સપદિ પૌર્ણમાસી-શશિ-
સ્ફુરન્ નિશિ ચ તામસીર્ ઇવ ચચાય તસ્મિન્ હરિઃ

[71] તતશ્ ચ કિઞ્ચિદ્ અમર્ષે સતિ-
શ્વાસ-દીર્ણ-મધુરાધર-શ્રિયઃ
કોમલાઙ્ઘ્રિઅ-દલ-કીર્ણ-ભૂમયઃ ।
હન્ત કાન્તમ્ અપિ તં નત-ભ્રુવો
વિવ્યધુર્ નયન-સાયકાસ્રિભિઃ

[72] તદ્ એવં ક્ષોભે સતિ દાડિમાદ્ અન્તઃ-સક્ત-રક્ત-બીજાનામ્ ઇવ નિજાનાં ભાવાનાં હૃદયાન્ નિષ્કુલાકૃતિઃ સ્વયમ્ એવ જાતા, તથાપિ વૈદગ્ધી-દિગ્ધતયા પ્રિય-ગીર્વદ્ એવ સન્દિગ્ધમ્ ઊચુઃ । યદ્ અદ્યાપિ ગાયન્તિ-
ઇયમ્ ઇવ મા કુરુ પુનર્ અતિવાદમ્ ।
ભક્ત-જનાન્ ભજ મુહુર્ ઇતરાંસ્ ત્યજ
વિભુર્ ઇવ રહિત-વિવાદમ્ ॥ધ્રુવમ્॥
પતિ-પુત્રાદિક-ભજનમ્ ઇહાધિકમ્ ઇતિ યં વદસિ વિચારમ્ ।
સ ત્વય્ય્ એવ હિ તિષ્ઠતુ ન તુ બહિર્ ઇતિ વિમૃશામઃ સારમ્

અનયોર્ અર્થ-શ્લેષોઽ યમ્ ઉભયમ્ એવ પક્ષં વિશેષયતિ ।
અથ ધવ-સુત-મુખ-ગણતસ્ તવ સુખમ્ અસ્તિ સતાં હૃદિ યાતમ્ ।
તદ્ અપિ ચ ન હિ ભવદ્-અનુસરણં ભવદ્-ઇચ્છતિ યુવતી-જાતમ્

અત્ર સન્દિગ્ધ-કાકુ-પદં નહીતિ પદં તદ્-ઇચ્છા-નિર્ધારણે, યદ્ વા નિષેધે-
સ્વામ્ આશામ્ અનુવર્ધય વર-તનુ-તતિર્ ઇહ લભતાં શાતમ્ ।
સતતાનશ્વર-વર વરદેશ્વર ન વિતનુ વિતનૂત્પાતમ્

અત્રાનુવર્ધયેતિ સમેધને છેદને વા-
ગૃહ-કર્માણ્ય્ અનુચિત્તં સુખ-તનુ ભવતા નહ્ય્ અપિનદ્ધમ્ ।
ચરણૌ પ્રચલત ઇહ ન ચ વલતઃ પ્રતિગમનં કિલ બદ્ધમ્

અત્ર સુખ-તન્વ્ ઇતિ ભવતેત્ય્ અસ્ય ચિત્તમ્ ઇત્ય્ અસ્ય વા વિશેષણમ્ । અપિનદ્ધમ્ ઇતિ બન્ધનાભાવે બન્ધને વા ન ચેતિ પૂર્વ-નહિ-વત્ । કિલેતિ નિશ્ચયેઽ નૃતે વા ।
સ્વભવ-તાપ-ભરમ્ અમૃત-ધરાધર-રસ-ઝરતઃ સ્વત એવ ।
નાશય યદિ ન હિ માદૃશમ્ અપિ સ હિ સઙ્ક્રમિતા સખિદેવ

અત્ર સ્વભવેતિ કામે સ્વજાતે વા । માદૃશમ્ ઇત્ય્ અસ્મત્-સદૃશે વા જનેઽ સ્મદ્-અર્થે વા ।
લક્ષ્મી-સુખ-દદમ્ અપિ ભવતઃ પદમ્ અહહ પુલિન્દી-ભવ્યમ્ ।
સ્પૃષ્ટં યદ્-અવધિ દૃષ્ટં તદ્-અવધિ સર્વં જગદ્-અપસવ્યમ્

અત્રાપસવ્યં પ્રતિકૂલમ્ ઇત્ય્ ઉભય-પક્ષેઽ પિ સમઞ્જસમ્ । આક્ષેપ-પક્ષે પુન્લિન્દી-ભવ્યમ્ ઇતિ નીચ-ગામિત્વં વ્યજ્યતે-
લક્ષીર્ વ્રજમ્ અનુ તુલસી-વનમ્ અનુ ભવદ્-ઉદય-સ્ફુરદ્-ઉદયા ।
દૃશ્યત ઇતિ તવ પદ-ધૂલ્યાપ્લવમ્ ઇચ્છત્ય્ અપિ પતિ-હૃદયા

યસ્યા વીક્ષણમ્ અપિ વલિત-ક્ષણ-પાર્ષદ-વૃન્દ-નિધાનમ્ ।
તદ્વદ્ વયમ્ અપિ હૃદિ વાઞ્છામ્ અપિ નહ્યામઃ સવિતાનમ્

અત્રાપિ-શબ્દઃ સમુચ્ચયે પૂર્વવત્ કાક્વા નિષેધે વા ।
તત્ત્વં સુકૃપય કૃત-વૃજિનાત્યય તવ યાશ્ ચરણે રક્તાઃ ।
તા ભવતઃ સ્મિત-વીક્ષણ-વિસ્મિત-ચિત્તાઃ કુરુ નિજ-ભક્તાઃ

ઇદમ્ ઉભયત્ર ચ યોગ્યમ્ ।
અલકાવૃત-મુખ કુણ્ડલ-ધૃત-સુખ હસિત-વિભૂષિત-નેત્ર ।
દત્તાભય-ભુજ-વક્ષઃ-શ્રી-યુજ દાસ્યો વયમ્ અપિ તેઽ ત્ર

અત્ર ચાપિઃ પૂર્વવત્ ।
તવ મુરલી-કલમ્ અપિ ચ રૂપ-બલમ્ અનુભૂયાભવદ્ એવ ।
દ્રુમ-કુલમ્ અપિ પુલકાઙ્કુર-સઙ્કુલમ્ ઇહ કા નારી દેવ

અત્ર કેતિ કૌમુત્યે નિષેધે વા-
વ્યક્તં વ્રજ-ભય-હર-લીલા-ચય દેવસ્ ત્વમ્ અસિ સ કોઽ પિ ।
તન્ નો નિજ-કરમ્ અપિ શિરસિ ચ ધર દાસીનાં ભ્રમતોઽ પિ

[73] તદ્ એવં સ્થિતે-
તથા વિલાપ-તાપેન ન તાસાં વિવ્યથે હરિઃ ।
યથા રાધા પ્રેઙ્ખિત-ભ્રૂ-ધનુર્ ઇઙ્ખિ-દૃગ્-આશુગૈઃ

અથ વ્યથિત-માનસઃ પ્રથિત-ભાવ-કારુણ્યતઃ
પ્રહસ્ય મુદિતાનનઃ સ્વક-રહસ્યમ્ ઉલ્લાસયન્ ।
પ્રતિસ્વમ્ અનયત્ પ્રિયા દ્રુત-મતિઃ સ્વ-પાર્શ્વં બલી
બલાદ્ અપિ બલાનુજો વલયતિ સ્મ લીલાં પ્રતિ

આમૃશન્ન્ અઙ્ગુલીઃ પાણિં પ્રકોષ્ઠં બાહુમ્ અપ્ય્ અથ ।
તાસાં હરિ-કરસ્ તૃપ્તિં નાગાન્ધનમ્ ઇવાધનઃ

યદ્ અપિ ચ રાધા તાસુ સ્વમ્ અભિજુગોપાયુતાદિ-સઙ્ખ્યાસુ ।
તદ્ અપિ ચ હરિણા સ્પષ્ટં દૃષ્ટા તારાસુ ચન્દ્રલેખેવ

રાધા યર્હિ સ્વકર-સ્પૃષ્ટા જાતા મુરારાતેઃ ।
અતિવિસ્મિતયે જજ્ઞે તર્હિ ચ સા તત્ર ચન્દ્રલેખેવ

ગોપ્યઃ કૃષ્ણં તત્ર કૃષ્ણશ્ ચ રાધામ્
આશ્લિષોચ્ચૈર્ આવ્રજન્ નર્મ-શર્મ ।
ભાવ-શ્રેણ્યઃ સ્થાયિ-ભાવં સ્વભાવો
યદ્વત્ પુણ્યાદ્ વાસનાં પૂર્વ-લબ્ધામ્

[74] તત્ર કાશ્ચિદ્ ભૂરુર્ ઇવ નિભાલ્ય વન-માલ્યઃ પરીહાસતઃ પરસ્પરમ્ ઊચુઃ-
જલદે વિલસતિ વિદ્યુદ્ બિભ્યતિ હૃદયાનિ ભીરૂણામ્ ।
કિં પરિહસસિ સખિ ત્વં કિં ન હિ પશ્યસિ પુરશ્ ચિત્રમ્

આત્મારામા અપ્ય્ અહો યસ્ય ગન્ધાદ્
બ્રહ્માનન્દં બાઢમ્ આચ્ચાદયન્તિ ।
પૂર્ણાનન્દઃ સ સ્વયં હન્ત તાભિઃ
સ્વાનન્દાય ક્રીડનાય પ્રયેતે

[75] અથ સમાપનમ્-
ઈદૃગ્ અપ્યયિ રાધે યસ્ તાસાં મુખ-નિરીક્ષકઃ ।
ત્વદ્-ઉત્કર્ષ-રસાયાસીદ્ ઇવ તાસુ પરીક્ષકઃ