ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.2

[મન્દાક્રાન્તા]
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
શ્રી-ગોલોક-રૂપ-નિરૂપણં નામ
પ્રથમં પૂરણમ્
॥1॥
(2)
અથ દ્વિતીયં પૂરણમ્
શ્રી-રાધા-કૃષ્ણાભ્યાં નમઃ ॥।
[1] અથ કથા-પ્રથનાય ગ્રથનમ્ ઇદમ્ આરભ્યતે । [2] સ્વભજન-લસન્-માનસ-સન્-માનદ-જન્માદિ-લીલા-ભવ્યાય ભુવ્ય્ આવિર્ભાવિતસ્ય તસ્ય નિજ-વ્રજ-લોક-ચક્રસ્ય દન્તવક્રં હતવતા શ્રી-ભગવતા તત્ર વિગત-સર્વ-શોકે ગોલોકે પુનર્ અપિ સંશ્લેષઃ સાધિત ઇતિ ચમ્પૂ-દ્વયસ્ય પ્રતિસમ્પૂર્તિ-વક્ષ્યમાણ-સપ્રમાણ-કથા-લક્ષ્યતયા વિવિક્તમ્ એવ વ્યક્તીકરિષ્યતે ।
સિદ્ધે તત્ર તુ સંશ્લેષે કુત્રાપિ રાત્રિવિશેષે શેષે ગોલોકાદ્વન્દ્વ-મહેન્દ્ર-દ્વારિ હારિ દુન્દુભિ-દ્વન્દ્વમ્ ઉન્નનાદ । નાદ-વિશેષ-મિષેણાનન્દમ્ એવેદમ્ ઉજ્જગારેતિ મત્વા, લોકોઽ પ્ય્ ઉજ્જજાગાર । ન ચ સ એવ કેવલઃ, કિન્તુ કૃષ્ણાવલોક-તૃષ્ણયા સહ, યથા કમલ-સમૂહઃ પરિમલ-ધારયા । અથ નિજ-નિજ-વૃન્દિનઃ સૂત-માગધ-વન્દિનઃ શ્રીમન્-નન્દ-રાજ-પુર-વિરાજમાન-બૃંહિત-સિંહ-દ્વારિ સર્વોર્ધ્વં વિન્દમાનાં ચન્દ્ર-શાલિકામ્ અધિરુહ્ય, નૂતનાનિ પૂતનાદિ-દન્તવક્રાન્ત-દુર્બુદ્ધિ-શક્રારિ-ચક્ર-વધ-સમ્બદ્ધાનિ વિરુદાદિ-ચ્છન્દાંસિ સ્વચ્છન્દતયા નટન્ત ઇવાપર્યન્તં પઠન્તઃ સમન્તાદ્ એવ જન-સન્દોહમ્ આનન્દ-દોહં લમ્ભયામાસુઃ । સાનુરાગ-રાગાવલિ-વિભાગ-લઙ્ગિમ-સઙ્ગીત-સઙ્ગિ-તલ્-લીલા-કથાકુલમ્ અપ્ય્ આકલયામાસુઃ
।
[3] તદા મુહુર્ અપિ હરેર્ અવદાન-ગાનતો લબ્ધ-તોષ-પોષા ઘોષાધિપતિ-દમ્પતિ-મુખાઃ પરમ-સુખાદ્ અતિશસ્ત-વસ્ત્રાલઙ્કાર-ભારં તેભ્યઃ સ્વયમ્ ઈહયા વિહાપયામાસુઃ । કિન્તુ શ્રવણેઽ પિ તૃપ્તિર્ ન ક્પ્તિમ્ અવાપ, કથં વા તત્રાવશ્યમ્ એવ વશનીયા સાતિઃ સાતિમ્ આસીદતુ? તદ્ અનુ ચ સમુદ્ભૂત-પ્રેમ-રસ-રાશિર્ વ્રજ-વારિ-રાશિઃ સ્વયમ્ એવ નિજ-નિજ-હૃદયઙ્ગમ-વ્રજ-મઙ્ગલ-શ્યામલાઙ્ગ-સઙ્ગાન-તરઙ્ગ-સઙ્ઘ-સઙ્ગિતયા વિશ્વ-વિસ્મય-કારિતાં સઙ્ગતવાન્ । તત્ર ચ, ગીયમાનતયા સન્નિધીયમાનસ્ય તદીય-યશસશ્ ચન્દ્રમસઃ સમતામ્ અનુમિમીમહે ।
[4] યદા તુ શ્રીલ-ગોપાલ-લીલા-ગાન-ગ્રહિલા મહિલા ગાતુમ્ આરબ્ધાસ્ તદા સર્વ એવ સતૃષ્ણાસ્ તૂષ્ણીમ્ આસન્, કૃષ્ણ-મુરલી-કાકલીમ્ અનુ કોકિલા ઇવ । યદ્ એવ ગાનં વૈદગ્ધી-દિગ્ધ-કઙ્કનાદિ-ઝઙ્કારાલઙ્કૃત-મન્થાન-નિર્ઘોષઃ સ્વર-તાલાદિ-દાનમ્ ઇવ કુર્વાણઃ સ્વ-પોષં પુપોષ ।
[5] તદ્ એવં સતિ, સર્વતઃ-સારેણ સપ્રમાણ-વર્ણયિતવ્યાનુસારેણાપગતાપર-પતિ-ભ્રમાઃ સર્વા એવ વ્રજ-રમા મારવાણ-દલિત-મર્માણસ્ તદ્-એક-સેવા-
ધર્મ્યેષુ નિજ-નિજ-હર્મ્યેષુ સમમ્ એવ લબ્ધાગમનં તમ્ એકમ્ એવ રમણં રમણતાં ગમયમાના ન વિરામમ્ ઇચ્છન્તીતિ સખીભિર્ એવ પ્રાભાતિકરાગમય-ગાન-નર્મણા તસ્માદ્ ઉપરમયામાસિરે ।
[6] તચ્ ચ ન સહસા, કિન્તુ ક્રમશઃ । તથા હિ,
બાહૂ વિશ્લથિતૌ શ્લથીકૃતમ્ ઉરો વક્ત્રં દરચ્યાવિતં,
તલ્પાદ્ ઉત્થિતમ્ એકદા વિનિમયેનાલમ્બ્ય યત્નાન્ મુહુઃ ।
યાભ્યાં સ્પર્શસુખાગ્રહોઽ પિ દમિતસ્ તાભ્યાં હરિપ્રેયસી
વ્યક્તિભ્યાં બત સોઢમ્ અત્ર સહસાક્રષ્ટું ન દૃષ્ટિં મિથઃ

[શાર્દૂલવિક્રીડિતા]
[7] હન્ત, તાસુ ચ સર્વાધિકા યા તુ રાધિકા, સા ખલુ તદ્-આરમ્ભ-સમ્ભવાદ્ એવ પ્રાયઃ સર્વદા મૂર્ચ્છામ્ ઋચ્છતિ । યત્ર ચ,
"પૂર્વાનુરાગ-ગલિતાં મમ લમ્ભનેઽ પિ
લોકાપવાદ-દલિતામ્ અથ મદ્-વિયુક્તૌ ।
દાવાનલ-જ્વલિત-જાતિ-વની-સદૃક્ષામ્
એતાં કથં કથમ્ અહં બત સાન્ત્વયામિ?"

[વસન્તતિલકા]
ઇતિ સદા ભાવયન્તં, સમ્પ્રતિ ચાતિવ્યગ્રીભવન્તં વ્રજ-યુવરાજં પ્રતિ સમાશ્વાસનયા વિશ્વાસનયા ચ તાં વ્યવહિતાં કુર્વાણાઃ, પ્રાણ-તુલ્યાઃ પરમાલ્યસ્ તદીય-તામ્બૂલોદ્ગારાદિ-સંવલનયા ચેતનામ્ આલમ્બયન્તિ; સમન્તાદ્ અપિ સાન્ત્વિતામ્ અથ પૃચ્છન્તિ ચ, "હન્ત, કેયં તવ રીતિઃ?" ઇતિ ।
[8] સા પુનઃ સાસ્રમ્ આશ્રાવયતિ,
"ન મૂર્ખ-ધીર્ અસ્મિ ન વા દુરાગ્રહા
શરીર-ભોગેષુ ન વાતિલાલસા ।
કિન્તુ વ્રજાધીશ-સુતસ્ય તે ગુણા
બલાદ્ અપસ્માર-દશાં નયન્તિ મામ્

[વંશસ્થવિલા]
[9] "કિં કુર્મહે? યયા મર્મ-પીડયા ક્વચન ચ શર્મ ન લભામહે વયમ્" ઇતિ ।
[10] અથ પુનર્ વ્યાકુલી-ભવન્તી સા શુભ્ર-દન્તી રસાન્તરેણ તાભિઃ સાન્ત્વિતી-ક્રિયતે । તદ્-દિને તુ તદ્ ઇદમ્ આચચક્ષે: "અશેષ-મઙ્ગલ-સઙ્ગતાચરણાનાં શ્રી-વ્રજેશ-ગૃહિણી-ચરણાનામ્ આદેશ-પ્રવેશ આસીત્, æહન્ત, સર્વા એવાર્વાચીન-વયસઃ સમાગતાઃ, મત્-પ્રાણાધિકા રાધિકા કથમ્ અધુનાપિ નાગતા?ઽ ઇતિ ।" તદ્ એવમ્ અવધારિતવતી શ્રી-રાધાપિ સાવધાની-ભવન્તી, શીઘ્રમ્ એવ પ્રાતર્ ઔચિતીં વિધાય, સર્વાભિર્ એવોપશાય-વિશાય-વલિતાભિઃ કલ્યમ્ આકલ્ય મિલિતાભિર્ લલિતા-વિશાખાદિ-સખિભિઃ સાર્ધં શ્રી-વ્રજાધીશ્વર્યા ધામ જગામ । ગત્વા ચ, પરમ-કાન્ત-સ્વ-કાન્તિ-કન્દલીભિર્ અન્તિમ-ગતાભીર-કાન્તાઃ સમન્તાદ્ અપ્ય્ અન્તર્-બહિર્ અપિ દેવયામાસ । [11] યત્ર તાસાં નિર્નિમેષતા ચ જાતા । સમ્ભાવનાવતી ભાવના ચેયં,
"અધિ-વિધુ નીલામ્બુજ-યુગમ્ અપિ તિલ-પુષ્પં સબન્ધૂકમ્ ।
યસ્યાં કનક-લતાયાં સેયં કૃષ્ણાઙ્ગના ચિત્રમ્

[ઉપગીતિ]
[12] અથ ભક્તિ-તૃષ્ણઙ્-મનાઃ કૃષ્ણ-જનનીમ્ અનુ માનનીયતયા નિજમ્ આનનમ્ અવનીમ્ અવનીય નનામ । સા ચ તાં સહ-સભ્યાનન્દમ્ અભ્યનન્દત્ । તત્ર ચ,
અસૌ ચરણયોર્ નતા શિરસિ હસ્તમ્ આધત્ત સાપ્ય્
અસૌ ભુવિ તથા સ્થિતા કચમ્ અજિઘ્રદ્ ઉત્થાપ્ય સા ।
અસૌ કુચિત-વિગ્રહા ભુજ-તલે નિધાયાથ સા
સ-બાષ્પકમ્ ઉદૈક્ષત દ્વયમ્ અહો દ્વયોહ્ કિં બ્રુવે?

[પૃથ્વી]
[13] તદ્ એવમ્ અપિ રોહિણી-પ્રભૃતીનામ્ આદરાય ભૃત-નિભૃત-સઙ્કોચામ્ આલોચયન્તી રાજ્ઞી તામ્ અનુજજ્ઞે, "પુત્રિ, વન્દસ્વ વન્દન-યોગ્યાઃ" ઇતિ । સા ચ રમ્ય-ગુણા પુરુ-નિપુણા ભક્તિ-પૂરતઃ સર્વા એવ ગુરૂર્ અવનમ્ય દૂર-દેશ એવ નિવેશં વિનત-વક્ત્રમ્ આસસાદ ।
[14] અથ લલિતાદિસ્ તદ્-આલિ-પાલિર્ અપિ તાસુ ગુરુ-વનિતાસુ તદ્વદ્ એવ કૃત-વરિવસ્યા તસ્યા એવ સદેશમ્ ઉપવિવેશ । [15] તતશ્ ચ શ્રી-રામ-પ્રસૂઃ સ્પષ્ટમ્ આચષ્ટ, "વ્રજેશ્વરિ, સર્વ-સુખ-રોહિણી રોહિણી-તારાદ્ય વિદ્યતે । તદ્ આદિશ્યતામ્: ઇયં સદ્-ભાવ-ધૂત-સર્વ-દિશ્ય-વધૂ-નૈપુણ્યા, પાકાદિ-સાદ્ગુણ્યાય પૂર્વમ્ એવ સોમાભાનુલોમતયા યા રસવતીં પ્રતીતાઃ સમમ્ અન્યા ધન્યા મઙ્ગલાદ્યા મઙ્ગલારામ-રામાનુજ-રામાસ્, તથા યાઃ પરાપર-નામાનઃ કલ્યાણારામ-રામ-રામાઃ સમન્તાદ્ અપ્ય્ અમૂર્ અમૂમ્ એવાનુવર્તન્તામ્ । લલિતાદ્યાઃ પુનર્ અસ્યાઃ કાય-નિકાય-રૂપા એવેતિ, ન સાહાયકાયાસ્માભિર્ નિયોજનીયાઃ ।"
[16] અથ તયાપિ તથાદિષ્ટા શિષ્ટાઙ્ગના-ગણ-ગણેય-ગુણા શિરો નમયિત્વા સખીષુ તિરોભૂય તત્-કાલમ્ એવ ચચાલ ।
[17] અથ પ્રસઙ્ગમ્ અન્યમ્ અપિ સઙ્ગતં પ્રથયામઃ । [18] અથ ધૃત-પ્રણય-નય-સારા વયસા મહસા સહસા ચ કૃત-સવયસઃ સભાનુકારાઃ, સ્વકુલ-પરમ્પરા-ગત-પરિચારક-શૂદ્રાભીર-કુમારાઃ સ્વાવસર-વિસર-પ્રાપ્તાવસરતયા પ્રાતર્ એવ મોહનાગાર-દ્વાર-સારમ્ આવ્રજન્તઃ સમં વિરાજન્તે સ્મ ।
[19] તતશ્ ચ સ્નાનીયાદિ-રમ્ય-કરૈસ્ તૈઃ કિઙ્કરૈર્ અનુગમ્યતયા સ તુ વર-કિશોર-વયા નિખિલ-ત્રાતા રામ-ભ્રાતા પ્રાતર્-આચારા-ચરણાય સદેશમ્ ઉપવેશ-પ્રદેશં પૂર્વમ્ એવ વિવેશ ।
[20] તત્ર ચ નર્મ-મય-શર્મદ-પ્રણયા વૈશ્યાભીર-તનયાઃ સખાયઃ સુબલાદયઃ સમમ્ એવ સમગંસત । તૈઃ સઙ્ગતૈઃ સહ તુ વિલમ્બ-કથન્તા-કથાવલમ્બેન મિથઃ પરિહાસ-વિલાસ-કૌતુકી વરાસનમ્ અધ્યાસામાસ । તે સર્વે પ્રેમ્ણા પરિચર્યાયાં પરમ્ આશ્ચર્ય-ચર્યાઃ, યતઃ-
આદેયાધારાદિ-ભાવેન ભેદાત્
પ્રાણા ભિન્નાઃ પ્રાણિનઃ સન્તિ ભિન્નાઃ ।
યે કૃષ્ણાદ્યાઃ સ્નિગ્ધતા-શર્મ-ભાજઃ
પ્રાણા જ્ઞેયાસ્ તે મિથઃ પ્રાણિનશ્ ચ

[શાલિની]
[21] પ્રભાતે ચ પ્રભાતે, તાદૃશાનામ્ મધ્યે તાદૃશસ્ય તસ્ય તુ,
શ્રીમદ્-વક્ત્ર-કરાઙ્ઘ્રિ-ધાવન-કલા તૈલાદિભિર્ મર્દનં
સ્નાનં ગાત્ર-મૃજાંશુક-દ્વય-ધૃતિઃ સાચામ-પુણ્ડ્ર-ક્રિયા ।
પ્રાતર્ ધર્મગ-કર્મ દિવ્ય-વસનં રત્નાવલી-મણ્ડનં
વંશી-શૃઙ્ગ-શિખણ્ડ-દણ્ડ-કલના મચ્-ચિત્તમ્ આકર્ષતિ

[શાર્દૂલ]
[22] તેષુ ચ કેષુચિદ્ અઙ્ગ-સેવકેષુ વિશેષઃ શેષ-વચસામ્ અપિ શેષસ્ય વિષયાયતે । યતઃ,
સૌરભ્યં શિરસઃ પદામ્બુજયુગં બાહુપ્રસારાદિકં
લબ્ધ્વા-શ્લેષવિશેષતાં દધતિ યે કૃષ્ણસ્ય તૃષ્ણાન્વિતાઃ ।
વાત્સલ્યે પરિષેવણે સખિપદે કાન્ત-સ્થિતાવ્ અપ્ય્ અમી
સૌખ્યં યત્ તદ્ અશેષમ્ એવ દધતે પ્રેમ્ણા તદભ્યઙ્ગિનઃ

[શાર્દૂલ]
[23] અથ તસ્માત્ તૈઃ પરિવીતઃ પીત-વસનઃ સ્વાઙ્ગન-પ્રવેશમ્ અઙ્ગીકુર્વન્ સદેશ-સમવયસ્કાભિઃ સમં, જનન્યા જીવ-ન્યાસ ઇવ પ્રતિમયા લભ્યતે સ્મ । તત્ર ચ,
"આગચ્છજ્ જયતાદ્ અહો મધુરતા નિર્મઞ્છનદ્રવ્યતાં
ગચ્છેયં, મમ દૃગ્દ્વયસ્ય ભવતાદ્ અત્રાતિપક્ષ્માસ્થિતિઃ ।"
ઇત્થં કઞ્જવિલોચનસ્ય કલયન્ન્ આકસ્મિકીમ્ આગતિં
ચિત્રં ચિત્રજનઃ સદા ભજતિ ચેદ્ આસાં તુ કિં તદ્ બ્રુવે?

[શાર્દૂલ]
[24] અથ ગુરવશ્ ચ તા રજનિજનિતતદ્વિરહજ્વાલાકલિતસ્નેહપૂરવશતયા મુહુર્ અગુરુતામ્ આસાદ્યાનવદ્યામોદમ્ આવિષ્કુર્વત્યઃ પૂર્વદિઙ્મુખમહા-મન્દિરાલિન્દાદ્ અવતેરુઃ । તત્ર પૂર્વં માતા વત્સમ્ ઇવ માતા વત્સં મિલિતવતી, યત્ર રોહિણ્ય્ અપિ રોહિણીવદ્ ઊહાઞ્ચક્રે લોકચક્રેણ । [25] શ્રી-ગોવિન્દશ્ ચ દ્વયોર્ અપિ તયોઃ પદારવિન્દં ક્રમાદ્ વન્દિત્વા નન્દિત્વા, માન્યાનામ્ અન્યાસામ્ અપિ યથાન્યાયં માનમ્ ઉન્નમયામાસ ।
[26] તદૈવ ચ શ્રીનીલામ્બરમ્ અનુ સમાગતિકરાઃ સહચરાઃ શ્રીદામ-સુદામાદયઃ શ્રીહરિસહવિહારિવિતતયસ્, તથા સર્વવિદ્યાપટવઃ પુરોહિત-બટવસ્, તથા કાશ્ચિદ્ અન્યાસ્ તત્પ્રસૂસમાનમાનનીય-તન્માનનીયાદિ-વરાઙ્ગનાસુ ગણ્યાસ્, તથા સર્વસુખદોહાઃ સ્વસૃસ્વસ્રીયાદિસ્નિગ્ધ-સમ્બન્ધિનીસન્દોહાસ્ તત્પ્રદેશં વિશન્તિ સ્મ । [27] વારં વારં પ્રત્યેકમ્ ઉત્થાનાદ્યભાવાર્થં તથૈવ હિ સર્વૈર્ મર્યાદા પર્યાપિતાસ્તિ ।
[28] અથ ખલુ સિદ્ધાનાં પરિષદિ યોગમાયેતિ પ્રસિદ્ધા ભક્તિ-સિદ્ધાન્ત-સદ્-ભાવ-રતે શ્રીમદ્-ભાગવતે ચ યોગ-માયામ્ ઉપાશ્રિતઃ ઇત્ય્ આદિના ભગવલ્-લીલાધિકારિતયા સિદ્ધા સ્વરૂપ-શક્તિઃ સ્વાભિવ્યક્તિમ્ અન્તરેણ રૂપાન્તરેણ તાપસીતિ વ્યવસીયતે, યસ્યાઃ પૌર્ણમાસીતિ નામ-વ્યાહાર-વ્યવહાર આસીત્ । તસ્યામ્ આગતાયામ્ અગર્વેણ સર્વેઽ પિ સ-સમ્ભ્રમમ્ અભ્રમં નમઃ સમમ્ અકુર્વત । તયા ચાનન્દાદ્ આશીર્ભિઃ સ્ફુટમ્ અભ્યનન્દિષત ।
[29] અથ યશ્ ચ સર્વ-વિદ્યા-નિષ્ણાતસ્ તસ્યાઃ સ્નાતકઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય રહસ્ય-નર્માણિ બદ્ધ-તૃષ્ણતયા તદ્-વયસ્યતાં વશ્યતામ્ આનિન્યે, યશ્ ચાવિદૂષણ-ભાવ-રૂષિત એવ દેવર્ષિ-પ્રકૃતિતયા તસ્ય કૌતુક-કૃતે વિદૂષકતામ્ અપિ વિભૂષયતિ સ્મ, સ ખલુ મધુમઙ્ગલ-નામા નર્મણા મર્મ-સ્પર્શિ-કુતુક-રચનૈર્ આશીર્-વચનૈઃ સર્વાન્ અમન્દમ્ આનન્દયામાસ, નિધિમ્ ઇવ હરિ-સન્નિધિં ચાનઞ્ચ ।
[30] તતશ્ ચ પરસ્પરં કર-બદ્ધ-કરૌ સિતાસિત-કુમાર-વરૌ માતૃભ્યામ્
ઉભયતઃ પૃષ્ઠતઃ પ્રદત્ત-હસ્તૌ સ્મિત-વશંવદ-વદન-શસ્તૌ મન્દં મન્દં તદ્ એવામન્દમ્ અલિન્દમ્ અવિન્દતામ્ । [31] સુવર્ણ-સ્વર્ણ-કિર્મીરિત-પ્રયત્ન-નિર્મિત-પૃથુ-રત્ન-પીઠમ્ અભિ પૃથક્ પૃથઙ્ નિવિષ્ટવન્તૌ સુધા-વૃષ્ટિમ્ ઇવ ચ સર્વેષૂપવિષ્ટેષુ દૃષ્ટિં સૃષ્ટવન્તૌ ।
[32] અથ પ્રતિમાસ્યા સેયમ્ આસ્યા જન્મ-તારા-ગમન-મયીતિ શ્રી-યશોદા-યશો-દાતુસ્ તસ્ય તદા તદ્-આચાર્યાણામ્ અર્ભકા દર્ભકાગ્રીય-નીરાભિષેકં વિવેકાતિરેકવન્તઃ શન્તમ-મન્ત્ર-પ્રવચન-સચનયા રચયામાસુઃ । તતશ્ ચ,
મન્ત્રા ગીતાનિ વાદ્યાન્ય્ અપિ ચ જય-રવાઃ કૃષ્ણ-શોભાસ્ તદીય-
પ્રેયો-વર્ગાતિ-ચિત્ર-પ્રણય-વિલસિતાનીતિ પર્વણ્ય્ અમુષ્મિન્ ।
પ્રત્યેકં તત્ તદ્ એકીભવનમ્ અપિ તદા પ્રાપ રુચ્યત્વમ્ ઉચ્ચૈઃ
શૃઙ્ગારાદ્યો રસો વા કવિ-કૃતિર્ અથવા ષાડવો વાપિ યદ્વત્

[સ્રાગ્ધરા]
તસ્મિન્ નીરાજ-નિર્મઞ્છન-ભવિક-પદાર્થાલિ-સંસ્પર્શનાનામ્
આજ્યાદર્શાદિ-દર્શ-દ્વિજ-નિજ-જનતાર્ચાદિકાનાં શુભાનામ્ ।
કૃષ્ણો ગોત્રાદિર્ આસીત્ પ્રવર-વર-દશાં તાનિ જગ્મુઃ સમન્તાદ્
યેભ્યોઽ ન્યે ચ પ્રથન્તે શુભ-શત-નિવહસ્યાન્વયાઃ સર્વ-લોકે

[સ્રાગ્ધરા]
બ્રાહ્મણ્યસ્ ત્વ્ અધિકચમ્ અચ્યુતસ્ય દૂર્વા
પૂર્વાણિ ન્યધિષત તત્ર મઙ્ગલાનિ ।
યદ્ય્ આશીર્વચનમ્ ઇહારુરોધ બાષ્પઃ
કલ્યાણં બત ભવતાન્ મનોરથસ્ય

[પ્રહર્ષિણી]
દૃગમ્ભઃ-સ્તમ્ભ-રુદ્ધાપિ કુર્વતી તિલકં પ્રસૂઃ ।
કુર્યાત્ કિં યદિ સાહાય્યં નાકરિષ્યત રોહિણી?

[અનુષ્ટુભ્]
માતુઃ પિતુસ્ તસ્ય ચ તત્ર માતૃ-
ભાવાન્વિતા-ભ્રાતૃ-વધૂ-સ્વસૄણામ્ ।
ઉપાયનં પુણ્ડ્રમ્ ઇતીયતી ગીર્
આસીત્ તદીયાર્થ-ચયે મિતિર્ ન

[ઉપજાતિ]
[33] અથ પ્રાચી-ગત-દ્વિતીય-પ્રકોષ્ઠાદ્ આગમ્ય રમ્ય-કુમારઃ કશ્ચિદ્ આચષ્ટ, યઃ ખલ્વ્ એતદ્-અર્થમ્ એવ પૂર્વં વિસૃષ્ટઃ । "શ્રીમન્ વ્રજ-રાજ-કુમાર, શ્રીમદ્-વ્રજ-રાજ-સભાયાં સર્વ એવ પર્વણીહ સંવલિતા વર્તન્તે, કિન્તુ ભવદ્-યાત્રા-દ્વાર-માત્રાવલોકિનઃ । યાનિ ચ સર્વારાધન-ધનાનિ શ્રીમદ્-વ્રજ-રાજ-ચરણ-રાજીવ-પરિસરાય સજ્જિતાનિ ભવદ્-વિસર્જિતાનિ તામ્બૂલ-દુકૂલાદીનિ, તાનિ ચાધુનાપિ મૂર્ધાનં ધુનાના નોપયુઞ્જતે સ્મ ।"
[34] અથ સોઽ પિ તદ્ અવધારયન્ન્ એવ, તદ્ એવાવધારયન્ માતરમ્ અનુ કાતર ઇવ નિષ્ક્રમણ-ક્લમ-સમનુજ્ઞા-યાચનમ્ અનુસન્ધાય, પ્રણામાદિના પૌર્ણમાસીમ્ ઉટજ-ગૃહાય વિહાય, શ્રી-રામમ્ અગ્રે વિધાય, શ્રીદામાદીન્ પરિતો નિધાય, પશ્ચિમાગ્રિમ-પ્રેમ-દોલાયમાન-સ્વાન્તસ્ તતો નિષ્ક્રાન્તઃ; સહસા મહસા વૃતઃ સભ્યાલિભિર્ અભ્યાલોકયાઞ્ચક્રે ।
[35] અથ સોદિત-મેઘાશ્ ચાતકા ઇવ, લબ્ધ-ચન્દ્રાશ્ ચકોરા ઇવ, સઙ્ગત-જલા જલ-જન્માન ઇવ, સમુન્મીલિત-પ્રાણા દેહા ઇવ, સર્વેઽ પ્ય્ આનન્દ-ગર્વેણ વન્દિ-વૃન્દાદિ-કલિત-કોલાહલેન ચ સમમ્ એવ સમુત્તસ્થુઃ । [36] કિન્તૂત્કલિકા-કલિત-મનસોઽ પિ સ્વ-સ્વ-મર્યાદયાપર્યાપિતા ઇવ લબ્ધ-સ્તમ્ભારમ્ભાસ્ તત્ર તત્ર કેવલં સ્થિતવન્તઃ । યુક્તમ્ એવ ચ તત્ પ્રોક્તં, યતસ્ તસ્મિન્ ખલ્વ્ અસ્માકં શ્રી-નન્દ-વ્રજ-રાજ-ગ્રામે તત્-તત્-પ્રેમ-વિશેષ-રીતિ-નીતિર્ એવ ગ્રામણીર્ ઇવ વર્તતે । [37] તથા હિ, કદાચિત્ કસ્યચિત્ કઞ્ચિત્ પ્રતિ વચનમ્,
"તૌ શુભ્ર-દ્યુતિ-નીરદ-દ્યુતિ-હરાવ્ ઇન્દ્રાશ્મ-હેમ-પ્રભા
હૃદ્-વસ્ત્રૌ સિત-કઞ્જ-નીલ-કમલ-શ્રી-ચોરિ-ચાર્વ્-આનનૌ ।
ચઞ્ચત્-ખઞ્જન-ગઞ્જનાક્ષિ-યુગલૌ દન્તીન્દ્રજિદ્-વિક્રમૌ
તાન્ અસ્તમ્ભયતાં જનાન્ યદ્ અખિલાંસ્ તન્ મિત્ર ચિત્રં ન હિ

[શાર્દૂલ]
[38] યદા ચ દક્ષિણે સર્વાનર્વાચીન-માહાત્મ્ય-ગુરવો ગુરવો બભૂવુઃ; તે ચ સર્વે પૂર્વ-પૂર્વતઃ પૂર્વજા એવ તસ્થુઃ । યત્ર પુરોહિતાઃ સ્વયમ્ અનર્ઘમ્ અર્ઘ્યં દધાનાઃ સર્વતઃ પૂર્વે ભવન્તઃ સ્વ-નામ-નિરુક્તિમ્ ઇવ વ્યક્તીકુર્વન્તિ સ્મ, "પુરો ધીયન્તે" ઇતિ । તદ્ એતદ્ અપિ યુક્તં, શ્લેષેણ ચ પ્રથમતો હિતાસ્ ત એવ હિ ભણ્યન્તે ।
[39] અથ તાદૃશ-નિજ-કુલ-ચન્દ્ર-પ્રેમાનન્દામૃત-તુન્દિલિતતયા કિલ શ્રીમદ્-ઉપનન્દાભિનન્દ-નન્દ-સનન્દ-નન્દનાદિ-નામાનઃ પ્રબલ-નન્દન-સ્નેહ-મધુર-ધામાનસ્, તાન્ અનુ ચ પ્રેમ્ણા સમ્યગ્-બન્ધુતા-બન્ધિનઃ સમ્બન્ધિનઃ પરાપર-નામાનસ્ તન્-મિલનમ્ અનુસન્ધાય સ્થિતાઃ ।
[40] અથ વામેઽ પિ તથૈવાલઘુ-પ્રેમ્ણા લઘૂભવન્તો લઘવઃ સમવતસ્થિરે । [41] સર્વે ચૈતે યથા-પૂર્વં યથા-યથં સર્વ-ચિત્તારામેણ રામેણ સહ હારિણા હરિણા મિલિતાઃ સમુન્મીલિત-ભાવા બભૂવુઃ, ચન્દ્રમસં વિન્દમાનાઃ કુમુદ-સન્દોહા ઇવ ।
[42] તતશ્ ચ ક્ષણ-કતિપયાદ્ અક્ષીણાનન્દ-વૃન્દાર્પિત-સત્વર-વિસૃત્વર-મોહાદ્ ઉન્મગ્નેષુ તેષુ તદીય-શ્રીમન્-મુખ-નિરીક્ષણ-લગ્નેષુ શ્રીમાન્ વ્રજ-રાજસ્ તં વ્યાજહાર, "તાત, તવાદ્ય વિદ્યતે સર્વ-સમ્પન્-મયી જન્મ-તારા । તસ્માદ્ વ્રજ-ધામ સ્વયમ્ આ મધ્યાહ્નમ્ અધ્યાસિતવ્યમ્ । ગો-સમ્ભાલન-પાલનાય પુનઃ પ્રાતર્ એવ મયા સમયાસ્થિતા યુક્તા નિયુક્તાઃ સન્તિ । સ્વયમ્ અથ પ્રથમ ઉપવિશ્ય દૃશ્યતાં સ્વજન-વ્રજઃ" ઇતિ ।
[43] અથ સોઽ પ્ય્ અવાચીનતા-સમીચીન-શિરસ્કતયા રાજ્ઞાં તામ્ આજ્ઞાં માલામ્ ઇવ શિરસિ નિધાય, શ્રી-રામ-મુખ-તામરસમ્ અવધાય, સ્વજન-વ્રજ-સહિતતયા સહિતમ્ અધિરુહ્ય ચતુષ્ક-દેશ-ગતં પુષ્કલમ્ ઉપવેશ-વેશ્મ વલિત-સ્મિતં તારા-પતિર્ ઇવ પૂર્વ-પર્વતમ્ અધ્યાસિતવાન્ । વિપ્રાદિ-સમ્પ્રદાનતયા યથા-યથં ગવાદિકમ્ અપિ સાતવાન્ । તતશ્ ચ તસ્મિન્ન્ ઉપવિશ્ય, પુનસ્ તામ્બુલાદિ-સંવિભાગ-સુખ-સંવલનયા સમ્બન્ધિભિર્ મિથો નર્મ-સંવાદ-સમ્બન્ધિ-સન્ધિ-કુતૂહલં કલયામાસ ।
[44] મુહૂર્તાદ્ અથ કશ્ચિદ્ અન્તઃ-પુર-સારઃ કુમારઃ સમાગમ્ય સામ્યેનોપવિષ્ટયોર્ જ્યાયઃ-કનિષ્ઠયોઃ સમ્બન્ધિ-નિવહારાધનાય ધૃત-તૃષ્ણયોઃ શ્રી-રામ-કૃષ્ણયોઃ કર્ણાભ્યર્ણં લગિતવાન્, તાભ્યામ્ અનુમતઃ પુનસ્ તદ્-રૂપ-તશ્ ચિત્રીભવિતુઃ શ્રીમદ્-વ્રજ-ધરિત્રીશિતુઃ । તેન ચ "અદ્ય શ્રીવત્સ-વત્સ-પ્રસાદ-લબ્ધસ્ય વત્સસ્ય શુભ-સમ્પન્-મય-જન્મ-ર્ક્ષમ્" ઇતિ વિનય-સન્ધેન કેવલેનાઞ્જલિ-બન્ધેન વ્યઞ્જનયા ભોજનાય યાચિતાઃ સન્તોઽ તિ-સન્તોષાદ્ વ્યતિવીક્ષ્ય યુગપદ્ ઉત્થિતવન્તસ્ તે પ્રસ્થિતવન્તશ્ ચાન્તઃ-પુરમ્ ।
[45] અથાગ્રતઃ-સરેણ તેન સુકુમારેણ કુમારેણ પ્રાઙ્ગણતઃ પ્રતિરુદ્ધ-સઙ્ગમનાસુ શુદ્ધાન્ત-સઙ્ગતાઙ્ગનાસુ પ્રવિષ્ટાસ્ તે કંસજિદ્-ઇષ્ટા ગૃહાદિ-શોભેક્ષણ-સ્પૃહાતઃ ક્ષણમ્ આવિષ્ટાઃ, ક્રમશો ભોજનાલયાય કલયામ્-બભૂવુઃ ।
[46] રામ-કૃષ્ણૌ તુ ગવાલોકન-સતૃષ્ણૌ તદ્-અઙ્ગણ-સઙ્ગત-મેર્વ્-આકાર-મહાગારમ્ આરુહ્ય, મહી-મહિત-માહેયી-સ્થાનેષુ પીયૂષ-વૃષ્ટીર્ ઇવ દૃષ્ટીર્ વિધાય, વિધેયૈર્ વિદૂર-દેશાન્ નિદેશયામાસતુઃ, "ભો ભો ગોપ-ગણાઃ, વર્ત્મનઃ સવ્યાપસવ્યયોર્ એવ પાતવ્યા ગવ્યાઃ" ઇતિ ।
અથાવતીર્ણાભ્યામ્ આભ્યામ્ અભ્યાગતૈર્ અપિ,
અગુરુજ-ગુરુ-ધૂપઃ શુભ્રતા રત્ન-પીઠા-
વલિ-મદ્-અશન-પાત્રાસઙ્ગિ-ભૃઙ્ગાર-સઙ્ઘઃ ।
નિયત-સચિવ-લોકઃ સાદર-પ્રેમ ચાસીદ્
ઇતિ દિશિ દિશિ ધર્મ્યં ભોગ-હર્મ્યં વ્યલોકિ

[માલિની]
"અઙ્ઘ્રિ-ક્ષાલન-માર્જને ઇહ ભવાન્ જીયાદ્" ઇતિ પ્રાર્થના,
સમ્યગ્ વીજનમ્ અન્તરા પ્રમદસૂહાસ-પ્રસૂ-સૂક્તયઃ ।
રુચ્યાનાં પરિવેષણં મુરરિપોર્ દૃષ્ટિ-પ્રસાદામૃતં
યત્રૈવં સુહૃદાં સભોજન-વિધિઃ સૂતે ન કિં વા સુખમ્?

[શાર્દૂલ]
[47] તત્રાનુપયુક્ત-યુક્ત-ભોક્તૄણાં વિપ્રાણાં પઙ્ક્તિર્ એકત્ર, સગ્ધિ-દિગ્ધાનામ્ અસન્દિગ્ધ-સ્નિગ્ધાનાં વૈશ્ય-વંશ્યાનામ્ અન્યત્ર । તત્ર તત્ર ચ વૃદ્ધ-મધ્યમ-નવ-યૌવનાનાં પૃથક્ પૃથગ્ ઇતિ વિયુતાવ્ અપિ, મિથો યથાસ્વં પરિહાસ-વિલાસેન સંયુતિર્ ઇવ વીક્ષ્યતે સ્મ । ન ચ કેવલેન તેન, તદ્-અવલોચન-સમુન્મીલિત-લોચન-રોચન-વિલાસાલાપ-લીલા-રસ-વારિધેર્ વ્રજેન્દ્ર-કુલ-સુધા-નિધેર્ અસકૃદ્ અનુભવ-યૌગપદ્યેન ચ ।
[48] યત્ર ચ સ એવ સર્વ-રસ-સત્રમ્ અમત્રમ્ એકમ્ આસીત્ । તત્ર ચ,
પરસ્પરસ્ય સ્ફુટ-હાસ-વાર્તાં
સઞ્ચારયન્તઃ પરિતો હરૌ ચ ।
ષણ્ણાં રસાનાં પરિવેષકા યે
તે સપ્તમસ્યાપિ બભૂવુર્ અત્ર

[ઉપજાતિ 11]
[49] યત્ર પરિહાસ-બીજં ચ પૃથગ્-દિગ્-દેશ-લોક-પ્રસિદ્ધાનામ્ અત્રૈવ ચાન્યથા-સિદ્ધાનાં તેમનાદીનાં નામ નામ્નાતું શક્યતે, નામાન્તરેણ વામ્નાયતે, સદ્-આમ્નાય-જન્મભિર્ અપિ બન્ધુ-સમ્બન્ધિભિર્ ઇત્ય્ આદિ લક્ષણં લક્ષ્યતે ।
[50] કિં ચ, તત્ર મધુમઙ્ગલઃ કૌતુકેન કેનચિત્ પ્રહિતેન નિજ-હિતેન શ્રીમદ્-વ્રજેશં સન્દિદેશ, "રાજ-વર, તદ્ એતદ્ અસ્માકં બ્રાહ્મણા નિવેદયન્તિ: æશૌક્લ-નામ-ધેયં પ્રથમમ્ એવ જન્મ તાવદ્ અસ્માદૃશાં ભૃશ-શર્મણે ચક્પે । યદ્ દ્વિતીયે સાવિત્રાખ્યે જન્મનિ લબ્ધ-સ્વ-કુલૈશ્ય-વૈશ્ય-દ્વિજતયા રાજન્યવદ્ બ્રાહ્મણ-ભોજ્ય-પક્વાન્નૈર્ અપિ ભવદ્ભિર્ વિદૂર-વિભક્ત-પઙ્ક્તાવ્ એવ નિવેશિતા વયં ન પ્રતીમઃ, તત્ર કિં કિં પરિવેષિતમ્ અત્ર વા કિમ્ ઇતિ । તસ્માદ્ ગોષ્ઠાધિપતિના સ્વ-દૃષ્ટિ-નિષ્ટઙ્કિતી-કૃતાન્ય્ અસ્મત્-કૃતે પુનઃ પ્રથમતઃ સર્વાણ્ય્ એવ તેમનાનિ પરિવેષ્યન્તામ્ । યાન્ય્ એવ વાર્ષભાનવ્ય્-આદિ-સ્વ-હસ્ત-પ્રયસ્તતયા પક્તાનિ પરમ-શસ્તાન્ય્ ઉત્તર-તાપન્ય્-અનુસારેણ પૂર્વં દુર્વાસસાપિ ક્રોધ-દુર્વાસનાં નિર્વાસયતા પ્રસાદમ્ અપિ
ભાસયતા રસનયાભ્યસ્તાનીતિ નિખિલ-મિષ્ટતાવિશિષ્ટતયા કિલ વર્ત્મન્ય્ એવ પરિવેશકૈશ્ ચોરં ચોરમ્ ઉર્વરિતાનિ, પરાણ્ય્ અપિ દૃશૈવ ભુક્ત-પૂર્વાણિ સન્તિ, તાનિ ચ ભુક્ત્વા વૈષ્ણવ-યજ્ઞાય શ્રુતિ-સ્મૃતિ-વિહિત-હિત-પ્રતીકાર-મયં દૈક્ષસમ્ આખ્યં તૃતીયમ્ અપિ જન્મ દ્રુતમ્ ઉરીકરિષ્યતેઽ ઇતિ ।"
[51] તદ્ એતદ્ આકલય્ય કલિતં હાસ-કોલાહલં, ગોકુલ-કુલેશ્વરી ગૃહાદ્ અવકલયન્તી સ્વયમ્ અનલ-પક્વ-તુલિતાનિ સૂર્ય-પક્વાનિ બહૂન્ય્ અનુપ-ભુક્ત-ચરાણિ વિહાપયામાસ, યેન બહુલમ્ એવ સહાસ-કુતૂહલં નિખિલઃ કલયામ્-બભૂવ ।
[52] તદ્ એવમ્ ઉદર-પૂરણ-માત્રેણ તૃપ્તા, ન તુ તત્-તદ્-બહુલ-રસ-પૂર-કુતૂહલેન, નતરાં તત્-તદ્-આનન્દ-મૂલેન સદ્-આનુકૂલ-પીત-દુકૂલેન પ્રતિ-રુચિ-નવ-નવાયમાનતા હિ તત્રાયતા, તથાપિ બલાદ્ ઇવ પરિમલ-રમણીયમ્ આચમનીયં દત્તમ્ । ગત્ય્-અન્તરેણાસમાપનીય-સ્પૃહણીયતા હિ તત્ર બૃહતી । તતશ્ ચ,
દિવ્ય-તામ્બૂલ-ચાર્ચિક્ય
વસ્ત્ર-માલ્ય-વિભૂષણૈઃ ।
અર્ચિતા બન્ધવઃ સર્વે
દક્ષિણાભિશ્ ચ ભૂસુરાઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[53] લક્ષિતાયાં ચ દક્ષિણાયાં, મધુમઙ્ગલઃ સ તુ નર્મ-શર્મામૃતમ્ અદુગ્ધ । "ભો વ્રજ-મહનીયાઃ, નાસ્યામ્ અક્ષીણાયામ્ અપિ દક્ષિણાયામ્ ઈર્ષયા વયં વીક્ષણીયાઃ । ભવતાં ભુઞ્જાનાનામ્ એકૈક-વ્યઞ્જન-મૂલ્ય-તુલ્યતયાસ્માકં સમસ્તાપિ સા ન પ્રસ્તાવયતિ ।"
[54] તદ્ એવં બહલ-હાસ-કોલાહલ-કુતૂહલે નિવૃત્તે પિતરમ્ ઉપેત્ય સર્વ-સુખ-પાલઃ શ્રીલ-ગોપાલઃ શનૈઃ સનિં પ્રણયન્ સ-વિનયમ્ આલલાપ, "અર્વાગ્ એવ સર્વાન્ આદાય સભાલય-વલયં સ્વયં તત્ર-ભવન્તઃ સમયન્તુ । વયં તુ શ્રી-રામ-દામ-સુદામાદયઃ સમાગત-પ્રાયાઃ ।" તદ્ એવં માતૃ-ગૃહમ્ ઉપેત્ય તામ્ અપ્ય્ ઉવાચ, "માતર્, માતૄણાં સમ્ભાલનાર્થમ્ અનુયાતૄણ્ અસ્માન્ અનુમન્યસ્વ ।"
[55] માતા ચ ક્ષરત્-ક્ષીર-કુલ-કુચ-મુકુલમ્ આલલાપ, "આયુષ્મન્, યુષ્મદ્-એક-પ્રાણા વયં, તસ્માન્ ન વિલમ્બનીયમ્" ઇતિ ।
[56] તતશ્ ચ તસ્યાઃ સવયસઃ પ્રવયસશ્ ચ સર્વાઃ સઙ્ઘશઃ સાસ્રમ્ ઊચુઃ, "વત્સ, નામ્નૈવ તા માતરઃ, એષા તુ તવ માતૈવ, તસ્માદ્ અસ્યાં કથં ન વિલક્ષણં પક્ષપાતમ્ આપાતયસિ?" સ ચ નત-વદનઃ સાસ્ર-સ્મિત-વાચમ્ ઉવાચ, "માતરઃ, કિં કુર્મઃ? તાસ્ તુ પશુ-જાતયો ન વિવેકમ્ એકમ્ અપિ લભન્તે, યતો માં વિના તૃણમ્ અપિ ન તૃણ્વન્તિ ।"
[57] માતોવાચ, "સમ્યગ્ આહ વત્સઃ, યતો ધર્મ એવાસ્માકં મર્મભેદી બભૂવ, યેષાં ધનાનિ તનયાશ્ ચ સદા વનાનિ નિલયાન્ કુર્વન્તિ ।"
[58] કૃષ્ણઃ સહાસમ્- આહ સ્મ, "માતર્, અત્ર વને ન કોઽ પિ ત્રાસઃ । સ તુ સમૂલકાસં કષિતાનાં કેશિપ્રભૃતીનાં સઙ્ગત એવ ગતઃ ।"
[59] માતોવાચ, "તર્હિ કિમ્ આકર્ણ્યતે, યદ્ અદ્યાપિ કિઞ્ચિત્ તેષામ્ ઔદ્ધત્યં વિદ્યતે, પ્રેતાનામ્ અપિ તત્તદાકારતયા સદ્યઃ પ્રેતતાં પ્રાપ્તાનામ્ ઇવ ।"
[60] કૃષ્ણઃ સહાસમ્- આહ સ્મ, "માતર્, ન તે પ્રેતજાતિતામ્ અવાપ્તાઃ । કિન્તુ, ભવચ્ચરણરેણુગણગુણિતભૂમિમ્ અનુ મરણપ્રતાપવર્ગાદ્ અપવર્ગમ્ એવ ગતાઃ । વયં તુ માયામયતત્પ્રતિકૃતિપ્રપઞ્ચસઞ્ચયમ્ અઞ્ચન્તઃ સુખસન્તાનાય મધ્યે મધ્યે લીલામ્ અધ્યસ્યામઃ; યથા નિલાયનૈઃ સેતુબન્ધૈર્ મર્કટોત્પ્લવનાદિભિઃ કૌશલ્યેયલીલામ્ ।"
[61] તતશ્ ચ સર્વાસુ ગત-સન્દેહાસુ સ્નેહાતિશયાત્ કૃષ્ણ-માતા સવ્યેન પાણિના પૃષ્ઠમ્, અપસવ્યેન ચિબુકં સ્પૃષ્ટ્વા કૃષ્ણજ્યેષ્ઠં પ્રતિ સબાષ્પમ્ આચષ્ટ, "વત્સ નીલામ્બર, તવેયમ્ અમ્બા મમ સમક્ષં બાલ્યાદ્ એવ ત્વયિ નાતીવ વાત્સલ્યમ્ ઉલ્લાસયતિ, કિન્તુ સ્વયમ્ ઉદાસીનવદ્ આસીના ભવતિ । તત્ ખલુ મમ તારલ્યં કથમ્ ઇવ વૈરલ્યાય કલ્યતામ્? તસ્માદ્ અહમ્ એવ ત્વામ્ ઉપદિશામિ: પીતામ્બરેણ સમમ્ અવિલમ્બમ્ એવાલમ્બનીયં વ્રજવર્ત્મ" ઇતિ ।
[62] અથ રામાનુજં હિતવતી રોહિણ્ય્ અભિહિતવતી, "તાત, યશોદામાત, બાલ્યાદ્ એવ લાલ્ય-ભાવાન્ માતુર્ ઉપદેશં જાતુ ન ચ મન્યસે । મમ તુ તં ન મતાન્તરમ્ આતનોષિ । તતઃ સકૃદ્ અપિ મમ નિદેશમ્ અસકૃદ્ ઇવ મન્યસ્વ । માતુર્ મનસ્-તાપ-વિસ્તારાન્ નિસ્તારાય નિજ-વદનાંશુ-સુધાં વિસ્તારય ત્વરિતમ્" ઇતિ ।
[63] અથ તાસાં ચરણ-પાતાચરણાય કૃત-રોચને નિર્મલ-કમલ-લોચને સર્વાભિર્ અનર્વાચીનાભિઃ સહ ગૃહં હિત્વા તત્-પાણિં ગૃહીત્વા પ્રાઙ્ગન-સઙ્ગિતાં ગતાયાં ગોપ-પતિ-પતિ-વ્રતાયાં, સર્વતઃ શ્રેયસ્યસ્ તત્-પ્રેયસ્યઃ સગવાક્ષ-ભિત્તિ-ભિત્તીકૃત-નિજ-વિલોકના વિલોકયામાસુઃ । તથા હિ,
ઔત્સુક્યં પ્રિય-માધુરી-મધુ-મદં પ્રેમાતિપાત-ભ્રમં
વિશ્લેષાગમ-ભીતિમ્ અપ્ય્ અનુગતા લજ્જાતિપર્યાકુલાઃ ।
ગોચારાય વનાય ગચ્છતિ હરૌ તસ્યાઙ્ગનાનાં ગણાશ્
ચિત્રાણીવ નિરીક્ષ્ય તસ્થુર્ અભિતો દ્વિત્ર-ક્ષણં ભિત્તિષુ

[શાર્દૂલ]
તત્ર સતિ,
અચ્યુતસ્ય નયન-દ્વયમ્ આસાં
તૃષ્ણગ્ અપ્ય્ અતિહ્રિયા નિમિમીલ ।
અસ્ય માનસમ્ અમૂર્ અતિગૂઢં
પશ્યતીતિ મિલિતું તદ્ ઇવેચ્છુ

[રથોદ્ધતા]
યદા ચ તાસાં સ્ફુરણં જગામ તન્-
મનસ્ તદ્ આશઙ્કત તાસુ રાધયા ।
"અહો ગુરૂણાં પુરતો વિકારિતાં
લભેય ચેત્ કિં કર-વૈતરામ્" ઇતિ

[વંશસ્થવિલા]
તત્ર માતૃ-ગણતઃ ક્રમ-પૂર્વં
પ્રાપ્ય યન્ બક-શમનઃ સમનુજ્ઞામ્ ।
અમ્બકાન્ય્ અહરત પ્રતિબિમ્બ-
વ્યાજતઃ સ્વતનુગાન્ય્ અખિલાનામ્

[રથોદ્ધતા]
[64] અથામર-દુર્લભ-ચ્છત્ર-ચામર-પટ-પુટ-તામ્બૂલ-સમ્પુટાદિ-ઘટિત-કરાઃ સવયસઃ કર્મ-કરાઃ શ્રી-રામ-દામાદિભિઃ સહ ગચ્છન્તં તમ્ અન્વગચ્છન્ ।
અથ તતભાયાં પરમ-સભાયાં
પિતૃ-મુખ-લોકાન્ સ્ફુરદ્-અવલોકાન્ ।
સુખયિતુ-કામઃ સહ-સખિ-રામઃ
સમધુર-વેશઃ સપદિ વિવેશ

[કુસુમવિચિત્રા]
તત્-તદ્-વૃન્દૈઃ કૃત-પરિવેષઃ
ક્ષોણી-પૃષ્ઠ-સ્થિત-વિધુર્ એષઃ ।
ક્રમતો દૃષ્ટિ-ભ્રમણાભ્રેષ-
સ્થિતિ-કૃતમ્ અખિલાન્ અપિ વિશિશેષ

[માત્રાસમક]
રહિત-નિમેષ-પ્રથિતોન્મેષ-
સ્વક-દૃક્-પ્રેષ-પ્રચિતાન્વેષઃ ।
અભવદ્ અશેષ-ચ્છવિ-સવિશેષ-
સ્વ-તનુ-શ્લેષઃ શ્રી-હરિર્ એષઃ

[માત્રાસમક]
[65] તદ્ એવં લબ્ધ-પરમાનન્દ-મજ્જનેષુ સર્વ-સજ્જનેષુ કુલ-પરમ્પરા-વરાવાર્યઃ કશ્ચન સૂતાચાર્યઃ કતિચિદ્ આત્મીયાન્ પરિવાર્ય પેશલ-વેશૌ કાક-પક્ષ-કેશૌ કૌચિદ્ બાલકૌ પુરતઃ સન્ધાર્ય તત્ર પ્રાટ, પાઠયામાસ ચ તાવ્ આશીર્વાદ-વિરુદમ્ । તૌ ચ ચાતકાનામ્ અન્તસ્-તડિત્વન્તમ્ ઇવ સાગરાણાં વારિ-નિધિમ્ ઇવ, ધન-ચિન્તાચિતાનાં ચિન્તામણિમ્ ઇવ, જ્યોતિર્-મણ્ડલાનાં વ્યોમ-મણ્ડલમ્ ઇવ, તેષામ્ આશ્રયં તમ્ એકં શ્રી-વ્રજ-રાજ-કુમારમ્ આલોકયામ્ આસતુઃ । તતશ્ ચ તૌ સ-પરિવારમ્ એવ તં પારાવાર-રહિત-શોભાવાર-વારાં-નિધિં નિધ્યાય ક્ષણ-કતિપયમ્ અનુધ્યાય ચ સ્વજન-સ્તમ્ભિત-પતનારમ્ભૌ મૂર્ચ્છા-પ્રાયમ્ ઋચ્છતઃ સ્મ । તદ્-ઉપરિષ્ટાદ્ એવ કથઞ્ચિદ્ વિશિષ્ટતામ્ આવિષ્ટૌ સગદ્ગદં જગદતુઃ,
"જયાશેષ-ચિન્તા-રત્ન-નીલ-રત્નાકર વ્રજ-ધરણી-ધર! જય ધરણી-ભારાવતાર-વિતીર્ણ-ધરણી-ધર-શેષ-પર્યન્તાશેષ-સુખ-સમાજ વ્રજ-યુવરાજ! જય નિજ-વંશાગ્ર-વ્રજ-કીર્તિ-ધ્વજ-સમાન-શુભ્ર-ધામ શ્રી-બલરામ! જય જય!" ઇતિ ।
[66] પુનશ્ ચ કમલ-લોચનં વિલોચન્તાવ્ ઊચતુઃ,
"રોહિણ્ય્-ઉદ્યદ્-વિધુઃ પક્ષ ઇવ કૃષ્ણઃ સ્વ-જન્મનઃ ।
સોઽ યં યશોદાનન્દઃ સન્ યશોદાનન્દ-નન્દનઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[67] પુનશ્ ચ સાશ્ચર્યમ્,
"યશઃ પ્રશંસન્તિ બુધા મુધાગિરઃ
સર્વત્ર શશ્વદ્ વિશદં ભવેદ્ ઇતિ ।
અહો, યશોદા યદ્ અસૂત સા યશસ્
તત્ કૃષ્ણ-રૂપં પુરતો વિલોક્યતામ્"

[ઉપજાતિ 12]
[68] તતઃ શ્રીમાન્ વ્રજ-રાજઃ સુપ્રલાપં લલાપ, "સર્વ-સૂત-ચૂડા-રત્ન, રત્નચૂડ, કાવ્ એતૌ સુકુમારૌ કુમારૌ?"
[69] રત્નચૂડ ઉવાચ, "સર્વ-સમ્પદ્-વિરાજમાન, શ્રીમદ્-વ્રજ-રાજ, મમ ભાગિનેયૌ ।"
[70] વ્રજરાજ ઉવાચ, "કતમાયા ભગિન્યા ભાગ-ધેય-રૂપાવ્ એતૌ?"
[71] રત્નચૂડ ઉવાચ, "અસપત્ન-રત્ન-ગર્ભા-પતે! રત્નવત્યાઃ । સા ચૈષા ભવદ્-અપૂર્વ-પૂર્વ-પુરુષ-પુણ્ય-દર્શનાય કૃત-પરામર્શા સમાગતાસ્તિ । નમસ્કરોતિ ચેયમ્ ।"
[72] વ્રજરાજ ઉવાચ, "ભગિનિ, ભાગધેયેન વર્ધસ્વ ।"
[73] રત્નચૂડ ઉવાચ, "દેવ, મમ ભગિની-પતિર્ અપ્ય્ અયં સુમતિ-નામા ।"
[74] વ્રજરાજઃ સસ્મિતમ્ ઉવાચ, "બાલ્યે દૃષ્ટોઽ યં નાતીવ નિષ્ટઙ્કિતું શક્યતે ।"
[75] તં ચ સત્કૃત્યોવાચ, "માન્ય, સ્વયમ્ અગ્રતઃ સમગ્રમ્ એહિ" ઇતિ પૃષ્ટવાંશ્ ચ, "સમ્પ્રતિ ભવતાં કુત્ર ભવનમ્?"
[76] સ ઉવાચ, "રાજવીર, નીરધિતીર એવ ।"
[77] ઉપનન્દ ઉવાચ, "તર્હિ દૂરાદ્ અભ્યાગતોઽ યમ્ અભ્યાગતઃ ।"
[78] અથ વદન-સુધા-કરાંશુ-સુધા-સ્નપિત-દૃગન્તઃ સ્મિત-મધુરાધરાવૃત-કુન્દ-કોરક-દન્તઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ સ-તૃષ્ણમ્ ઇવ પૃષ્ટવાન્, "કિં-નામાનાવ્ એતૌ?"
[79] રત્નચૂડ ઉવાચ, "પ્રાણિ-કોટિ-નિર્મઞ્છનીય-નખ-કોટે, મધુકણ્ઠ-સ્નિગ્ધકણ્ઠ-નામાનૌ ।"
[80] કૃષ્ણ ઉવાચ, "સમાન-નામાનૌ દૃશ્યેતે ।"
[81] રત્નચૂડ ઉવાચ, "સહજાવ્ એતૌ સહજાવ્ એવ ।"
[82] ઉપનન્દ ઉવાચ, "રત્નચૂડ, કિં ખલુ ભવદ્-વિદ્યામ્ અનવદ્યાદ્ અધીતવન્તાવ્ એતૌ?"
[83] રત્નચૂડ ઉવાચ, "અથ કિમ્, આકસ્મિકતયા વિસ્માયકૌ ગુણ-વિશેષાવ્ અપ્ય્ અનયોઃ સ્તઃ ।"
[84] ઉપનન્દ ઉવાચ, "કૌ તૌ?"
[85] રત્નચૂડ ઉવાચ, "સર્વજ્ઞતા તદ્-અવિતા કવિતા ચ ।" ઇતિ । [86] તતશ્ ચ સર્વે સાશ્ચર્યં પશ્યન્તિ સ્મ ।
[87] વ્રજરાજ ઉવાચ, "માન્ય સુમતે, કુત એતત્-પ્રભાવ-ભાવિતવ્ એતૌ?"
[88] સુમતિર્ ઉવાચ, "વિશ્વ-પાવન, સ્વચ્છ-કીર્તે, પૃચ્છ્યેતામ્ એતાવ્ એવ ।"
[89] વ્રજરાજ ઉવાચ, "આયુષ્મન્તૌ, યુષ્મદ્-વૃત્તેનાસ્માકં ચિત્તં વિસ્મયમ્ એવાવિવેશ, તસ્માદ્ અપનીયતામ્ અયમ્ ।"
તૌ ચ સાઞ્જલિ-વચસા વ્યાનઞ્જતુઃ, "શ્રી-ગોલોક-લોક-દેવ, શ્રી-ગુરુ-પ્રસાદ એવ સર્વત્ર દુર્વારં કારણમ્ ઇતિ તત્રભવન્ત એવાનુભવન્તિ ।"
[90] વ્રજરાજ ઉવાચ, "કે ખલ્વ્ ઈદૃશ-મહા-મહિમાનસ્ તે?"
[91] અથ તૌ પુનર્ ઘટિત-કર-પુટાવ્ ઊચતુઃ, "સુગૃહીત-નામ-ધેયા મદ્-વિધ-ભાગ-ધેય-રૂપાઃ સર્વ-સુખ-વર્ષિ-શ્રી-દેવર્ષિ-ચરણાઃ ।"
[92] અથ સર્વેઽ પ્ય્ ઊચુઃ, "તર્હિ નાશ્ચર્યમ્ ઇદમ્ ।"
[93] પુનઃ તાવ્ ઊચતુઃ, "સમ્પ્રતિ ચ યદ્-ઉપદેશાદ્ વૃન્દાવન-દેશમ્ આગતા વયમ્ । નૂનં યત્-પ્રસાદાદ્ એવ દેવ-વર્ગ-દુર્ગમ-સમધિગમસ્ય ભવાભિભવ-ભાવન-ભાવનસ્ય તદ્ એતદ્ ભવદીય-વૈભવ-પ્રદેશસ્ય પ્રવેશે સદેશ-રૂપતાં યાતાઃ સ્મ ।" [94] પુનશ્ ચ સર્વે સાશ્ચર્યમ્ ઇદં પશ્યન્તિ સ્મ ।
[95] તતશ્ ચ શ્રી-કૃષ્ણશ્ ચિન્તિતવાન્, "આં આં, ચિરાન્ મમાપ્ય્ અનયોર્ આગમનં સ્ફુરણ-મયમ્ આસીત્" ઇતિ ।
[96] અથ શ્રી-કૃષ્ણાનુમતાનુગતતયા શ્રી-રામસ્ તુ સમીપમ્ આગમ્ય વ્રજ-રાજમ્ ઉવાચ, "બૃહત્-તાત, તયોર્ અનયોઃ કૌતુકં દ્રષ્ટુમ્ ઉત્કણ્ઠિતાઃ સ્મઃ ।"
[97] તદ્ અનુમોદ્ય પુનર્ વ્રજરાજ ઉવાચ, "રત્નચૂડ, અદ્ય દિનમ્ આરૂઢમ્ । પ્રાઘુણાશ્ ચ ત એતે ઘુણાક્ષર-ન્યાયેનોપલબ્ધાઃ, તદ્ એષામ્ આતિથેય-વસ્તુભિર્ અવિતથમ્ આતિથ્યમ્ એવાદ્ય વિધીયતામ્ ।" પાર્શ્વ-વર્તિનશ્ ચાદિષ્ટવાન્, "દીયતામ્ એભ્યો વર્ષં યાવદ્ ભોગ્યા વરીયસી સમગ્રા સામગ્રી, સા ચ યથૈવાસ્માકં તથૈવ । પ્રાતર્ આરભ્ય તુ સભ્યાઃ સમાહૂયન્તાં કૌતુકાવલોકાય ।"
[98] અથ પુરસ્કૃતોપનન્દેષુ વ્રજજન-વૃન્દેષુ તત્ર જ્ઞાપિત-નિજાનન્દેષુ તથા તેષુ સૂતેષુ ચ કૃત-સર્વ-ક્લેશ-વર્જનેષુ ભોજ્ય-ભોગ્ય-યોગ્ય-વસ્તુભિઃ પ્રસ્તુત-વિસર્જનેષુ મધ્યાહ્નઃ સોઽ યમ્ અહ્નાય વ્યતીત ઇતિ રાજ્ઞે વિજ્ઞાપ્ય વિજ્ઞાત-સકલ-તત્ત્વઃ શ્રીમાન્ મહા-સત્ત્વઃ શ્રીપતિર્ અપિ શ્રી-રામાદિ-સહિત-ગતિસ્ તત્-તન્-નમનાદિ-ક્રમાન્ નિષ્ક્રમ્ય પ્રસ્થિતવાન્ । તત્ર ચ,
બુદ્ધિર્ એવ સુહૃદામ્ અનુમેને
તં ગવાનુગતયે ન મનસ્ તુ ।
સા હિ મન્ત્ર-સચિવં સુવિચારં
પાતિ તત્ તુ રહિતાર્ગલ-કામમ્

[સ્વાગતા]
અથો વનં પ્રતિ ચલિતઃ સહાગ્રજઃ
સમિત્રકઃ પૃથુ મુરલીમ્ અનાદયત્ ।
યતઃ શ્રુતાદ્ બત પુરતસ્ તુ તસ્થુષાં
સુપૂર્ણતાભવદ્ અતિશૂન્યતાન્યતઃ

[રુચિરા]
તદા ગુરુ-વ્યવહિતિમ્ આગતા મુદા
પરસ્પરં પશુપ-સુતાઃ કરૈર્ યુતાઃ ।
સભાગતં જહસુર્ અધીત્ય કસ્યચિદ્
વચસ્ તદા સ્ખલિતમ્ અનૂદ્ય ચાપરે

[રુચિરા]
[99] હાસે ચોપરતાભાસે રામ ઉવાચ, "ભઙ્ગુર, મધુમઙ્ગલ, માતૃભિર્ અસ્માસુ વિનીયમાનેષુ ભવાન્ કિમ્ અવિસ્પષ્ટમ્ આચષ્ટ, æવ્રજેશ્વરિ, કથયિષ્યામ્ય્ અહં રહઃઽ ઇતિ । કિન્તુ તાભિર્ આવેશવશાન્ નાવકલિતમ્ ।"
[100] મધુમઙ્ગલ ઉચ્ચૈર્ વિહસ્ય નિમીલ્ય ચ મૌનમ્ આલલમ્બે । ક્ષણાદ્ ઉવાચ ચ, "હન્ત, શન્તમમ્ અપિ તદ્ વિસ્મૃતમ્ ઇવ ।"
[101] રામ ઉવાચ, "પ્રિયસખ, શપથં પ્રથયાનિ, તથ્યં કથ્યતાં: કિં તત્?"
[102] મધુમઙ્ગલ ઉવાચ, "યજ્ઞોપવીતાય શપે, નાન્યથા પ્રથયાનિ । યતઃ,
"દાન્તેન દમિતઃ સોઽ હં શમિતઃ શાન્ત-ચેતસા ।
જ્ઞપ્તેન જ્ઞપિતઃ પૂર્ણેનાચાર્યેણાસ્મિ પૂરિતઃ

[અનુષ્ટુભ્]
તેન છન્નેન ચાભૂવં છાદિતાનૃત-વાક્ પુનઃ ।
કથં વા સ્પાશિતાન્ કુર્યાં ગુણાંસ્ તાન્ સ્પષ્ટમ્ ઇષ્ટદાન્"

[અનુષ્ટુભ્]
[103] "કિન્તુ યુવયોર્ વધૂનાં ચાજ્ઞામ્ આજ્ઞાય પરં વિજ્ઞાપનીયં તાસુ, તન્ ન ચેન્ ન ।"
[104] કૃષ્ણ ઉવાચ, "ઉન્મત્ત, પ્રથમમ્ આવયોર્ આવેદય ।"
[105] મધુમઙ્ગલ ઉવાચ, "યદિ ન ખિદ્યાથે ।"
[106] ઉભાવ્ ઊચતુઃ, "નહિ નહિ ।"
[107] મધુમઙ્ગલ ઉવાચ, "એવમ્ ઉચ્ચૈઃકારમ્ અપિ વિવક્ષામિ, તયોર્ અનયોર્ યથાસ્વં પ્રેયસીભિઃ સહ સા સા શ્રેયસી વિદ્યા નાદ્યાપિ વિચ્છિદ્યમાના વિદ્યતે, યન્ મુહુર્ આરભ્યત એવ વનાભ્યન્તરે કેલિ-કલહ-પ્રલાપ-કલાપઃ" ઇતિ ।
[108] તતશ્ ચ કૃષ્ણઃ સવ્યેન પાણિના તદ્-અપસવ્યં બાહું ગૃહીત્વા દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠ-મધ્યમાભ્યાં તદ્-અધર-પુટં મૃદુ નિષ્પીડ્ય સ્મયમાન ઉવાચ, "સુષ્ઠુ ઘુષ્ટ-પટ્ટ-ડોરકેણ તદ્ ઇદં સીવ્યતે ચેન્, મુનિતામ્ આપદ્યતે વિપ્રકીર્ણ-બુદ્ધિર્ અયં યન્ મિત્ર-વિપ્રઃ ।" મધુમઙ્ગલસ્ તુ તદ્વન્ મુદ્રિત-મુખ એવામ્બૂ-કૃત-નિરસ્ત-ગ્રસ્ત-વચનતયા વ્યક્તવાન્, "તથા ચેદ્ અન્તર્-લોભનમ્ અન્યત્ર તુ દુર્લભં નિજ-ગૃહાન્ મત્સ્યણ્ડી-ખણ્ડ-ચયમ્ આદાયાખણ્ડ-કાલમ્ એવ મન્-મુખં પૂરયથઃ । તતઃ કથં વા કિમ્-અર્થં વા વાણી-વ્યયં કરવાણિ? તદ્ એતદ્ અપિ સેવનમ્ એવ ભણ્યતે ।"
[109] રામઃ સસ્મિતમ્ ઉવાચ, "ઉત્કોચશ્ ચામિષમ્ એવ ભણ્યતે, તદ્ અપિ બ્રાહ્મણાઃ કામયેરન્?"
[110] તદ્ એવં સખિ-સભાસત્સુ હસત્સુ સ્વયં સ તુ નર્મ-પટુર્ બટુઃ સ-તૃષ્ણં કૃષ્ણં ક્ષણમ્ આલિઙ્ગ્ય પ્રેઙ્ખોલયન્ પ્રકટં જહાસીતિ સ્મ ।
[111] અથ સર્વ-ગુણ-શાલી વનમાલી બહલ-કુતૂહલ-કલિત-ચિત્તતયા ચલિતઃ, સખિભિર્ વલિતઃ, ફલિત-શાખિ-શાખા-શિખા-લલિતેનાધ્વના ધેનૂર્ લબ્ધ્વા વેણુ-ધ્વનિમ્ ઉદ્ભાવયામાસ ।
[112] તતશ્ ચ ધેનૂપલક્ષણતયા સર્વાણિ યદાકૃક્ષન્ત, તદા સાશ્ચર્યં નભસ્થઃ કશ્ચિદ્ આહ સ્મ,
"સર્વઃ પ્રવાહઃ સર્વત્ર
સ્વાનુકૂલ્યેન કર્ષકઃ ।
વેણુ-ધ્વનિ-પ્રવાહસ્ તુ
પ્રાતિકૂલ્યેન કર્ષતિ ।"

[અનુષ્ટુભ્] ઇતિ ।
અનન્તરં ચ--
ગાવઃ સ્વાન્ ઋષભાન્ ભુજઙ્ગમ-ભુજઃ ષડ્જાન્ પિકાઃ પઞ્ચમાન્
અન્યે ચ પ્રતિપદ્ય તાન્ નિજ-નિજાન્ સુષ્ઠુ સ્વરાન્ વેણુતઃ ।
આશ્ચર્યેણ વિકર્ષણં મુહુર્ અહો મોહં તથા ભેજિરે
સર્વે ચેદ્ અસકૃત્ ક્વ સાન્ત્વન-વિધિં કુર્વન્તુ કે વા તદા?

[શાર્દૂલ]
સ્વયમ્ અપિ મોહં ભેજે યદિ નિજ-વેણુ-ધ્વનૌ કૃષ્ણઃ ।
સ્યાદ્ ઉર્વરિતઃ કો વા, જીવઃ સ હિ સર્વ-જીવસ્ય

[ઉપગીતિ] ઇતિ ।
[113] કિન્તુ હન્ત, વેણુ-રવ-શ્રવણ-સુખ-વિસ્તાર એવ તત્ર નિસ્તારાય બભૂવ । યતઃ,
મોહેઽ પિ સ્વપ્ન-કલિતં નિશમ્ય મુરલી-કલમ્ ।
પરસ્પરં જાગ્રતસ્ તે પશ્યન્તિ સ્મ સ-વિસ્મયમ્

[અનુષ્ટુભ્]
[114] તતશ્ ચ સ્વસ્થી-ભૂતેષુ તેષુ સમુત્થિતેષુ ગાઃ પ્રતિ પ્રસ્થિતેષુ ચ મધુર્ મધુર-સ્મિતમ્ ઉવાચ, "બ્રાહ્મણાન્ પ્રતિ દુરનુધ્યાનસ્ય ફલં સદ્ય એવ જાતં નિધ્યાતમ્ । યદ્ અહો મમ મૂકત્વમ્ અનુધ્યાતં સર્વ-મધ્યમ્ અધ્યાસીનેનૈકેન, સર્વસ્યૈવ તુ મૂકત્વં જાતમ્ ।"
[115] એવમ્ એવ તેન સહ હસન્તસ્ તે માથુર-દેશ-દેશ-રૂપ-ગો-નિદેશ-
વચનતયા,
સમ્બોધને હિહીત્ય્ ઊચુઃ ક્ષેપે જિહિજિહીતિ તુ ।
ધીરીહ ઇતિ વિષ્કમ્ભે ગાં નેતું યમુનામ્ અમી

[અનુષ્ટુભ્]
ચોકારં પાથસઃ પાને ઝિરિ-કારં વિયોજને ।
તસ્માત્ પયસ ઉત્થાને ચક્રુસ્ તિરિતિરીતિ તે

[અનુષ્ટુભ્]
સ્તમ્ભયિત્વામ્ભસસ્ તીરે ગો-સઙ્ખ્યા ગો-ગણાન્ અથ ।
સમ્ભાલ્ય સમ્ભૃતાનન્દાઃ કૃત-સ્નાનાદિકા જગુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
પ્રહાપિતં પ્રતિશિશુ માતૃભિસ્ તદા
સુભોજનં સુરભિત-યોજનં મુદા ।
હરિઃ સખીન્ પરિ પરિવેષયન્ હસન્
પરીક્ષિતં સકૃદ્ અકૃત સ્વજિહ્વયા

[રુચિરા]
[116] તતશ્ ચાચરિતાચામઃ શ્રીદામ-દામ-સુદામ-વસુદામાદિભિઃ સહ કર્પૂર-પૂરિત-ખપુરાનુકૂલ-સ્વર્ણ-વર્ણ-પર્ણ-શુભ્રતાવકીર્ણ-ચૂર્ણ-મય- તામ્બૂલ-પૂર્ણ-કપોલ-લોલ-કુણ્ડલ-મણ્ડનાનન-લક્ષ્મીકશ્ ચક્ષુર્-વિજિત-નાલીકઃ સ્વજનાવલોક-નાભીકઃ શ્રીલ-ગોપાલઃ સ્વાલયાય ચચાલ । યથા,
શનૈઃ શનૈઃ સરભસમ્ અન્ય-વન્યયા
સ તર્ણયન્ સુરભિ-તૃણાનિ સૌરભમ્ ।
વ્રજ-સ્થિતાન્ પ્રતિ વિરહાકુલીભવન્
બકાન્તકઃ પ્રતિચલતિ સ્મ તૈઃ સહ

[રુચિરા]
વિધાય ગા ગોકુલ-સમ્મુખીના,
મહા-તરુ-ચ્છાયમ્ ઉપાસ્ય કૃષ્ણઃ ।
દેવોપદેવ-સ્તુતિ-ગીત-વાદ્યં
શૃણ્વન્ મુહુઃ પ્રાપ તટં વ્રજસ્ય

[ઉપજાતિ]
ગીર્-વાણૈર્ દિવ્ય-યાનૈઃ પથિ પથિ મુનિભિર્ મન્ત્ર-યોગાદિ-સિદ્ધૈર્
ગવ્યાભિર્ ઘ્રાણ-દૃગ્ભિસ્ તદ્-અનુગત-નરૈર્ દૃષ્ટિ-દેશે સરદ્ભિઃ ।
ગોષ્ઠ-સ્થૈર્ ઉન્નત-સ્થૈઃ પ્રણિહિત-વદન-શ્રીમયૂખઃ સમન્તાન્
નેત્રાબ્જ-પ્રાન્ત-લક્ષ્મી-કલિત-સુખ-કુલઃ પૂર્ણ-વેણુર્ વિવેશ

[સ્રાગ્ધરા]
હમ્બા-રાવઃ પશૂનાં પ્રમદ-કલ-કલઃ પાશુપાલ્ય-વ્રજાનાં
સ્તોત્રાસારઃ સુરાણાં નિગમ-સમુદયાવૃત્તિ-ઘોષસ્ ત્વ્ ઋષીણામ્ ।
ઇત્થં સાંરાવિણાન્ત-વધિર-સમ-દશામ્ આગતે સર્વ-લોકે
વેણોઃ સૂક્ષ્મોઽ પિ નાદઃ સ જયતિ નિતરાં યઃ સમસ્તં ભિનત્તિ

[સ્રાગ્ધરા]
[117] અથ વન-કુલ-ગોકુલાભ્યાં મિથઃ સુખમ્ અભિમુખમ્ આગતયોર્ મહતાં સમૂહયોર્ મહોદધિ-તુલ્યયોઃ સઙ્ગમઃ સંવૃત્તઃ; યથા નિત્યમ્ એવ તથાનુભવિનામ્ અપિ દિવૌકસાં ચમત્કૃતિર્ અજાયત; યત્ર શ્રી-ગોવિન્દ એવ સ્વયમ્ ઇન્દવતિ સ્મ, સ્વયમ્ એવ ચ વેણુ-શિક્ષયા ધેણૂઃ પૃથક્ પૃથગ્ અવાતસ્તમ્ભત્ ।
[118] તત્ર ગોષ્ઠાદ્ બહિર્ લમ્ભિત-મુહુર્-ઉપષ્ટમ્ભાનાં દોહનાદિ-કર્મણા ગવાં તર્ણકાદીનામ્ અપિ શર્મ નિર્માય, દુગ્ધાય જનાન્ પુરો વિધાય, સવયોભિઃ સવયોભિર્ આવૃતૌ સર્વેષાં મધ્ય-વૃત્તૌ સુવૃત્તૌ ગોપુરમ્ આવ્રજન્તૌ ગૃહાય વ્રજન્તૌ, સ્વકુલ-યશોદાદિ-પુરન્ધ્રી-રાજિ-નીરાજિતૌ રાજિતૌ લાજાદિભિર્ અભિવૃષ્ટૌ સમમ્ એવ સમસ્ત-નયન-દૃષ્ટૌ, ગોષ્ઠાભ્યન્તરં પ્રવિષ્ટૌ સમમ્ એવ નિજ-નિજ-પ્રેયસી-સમાકૃષ્ટિ-પટુ-દૃષ્ટિ-વિશિષ્ટૌ નિહત-દનુજૌ રામ-રામાનુજૌ ચરણ-માર્જન-વીજનાદિભિર્ વિશશ્રમતુઃ ।
[119] તત્ર ક્ષણ-કતિપયં જનની-જનિત-લાલન-નિર્માણ-શર્માનુભૂય, સ્નાન-ધામનિ સમ્ભૂય નિજ-સેવા-કૃજ્-જન-કારિત-મજ્જનાદિભિઃ, સુવેશતયા વિભૂય, પુનર્ જનની-સનીડમ્ એવાજગ્મતુઃ ।
[120] તતશ્ ચ સન્ધ્યાં ગમયિત્વા જનકાદિભિઃ સહ ભોજન-લીલાં જનયિત્વા બહિઃ-સભા-ભાગમ્ આગમ્ય નાના-બન્ધુ-જનતયા સમાગમ્ય તદ્-વિશિષ્ટૌ સૂપવિષ્ટૌ બભૂવતુઃ, [121] યત્ર નાના-ગુણિ-શતેષુ સમાગતેષુ તાભ્યાં સુકુમારતા-પ્રભૂતાભ્યાં કુમાર-સૂતાભ્યાં સહ સુમતિ-રત્નચૂડાવ્ આવવ્રજતુઃ ।
[122] તતઃ શ્રીમતા ગોલોક-સામ્રાજ્યવતા ભોજનાદિકં પૃષ્ટયોસ્ તયોઃ પરમ-હૃષ્ટયોઃ, શ્રીયુત-રામાનુજસ્ તુ નિજાનુજ-વદ્ એવ તૌ સૂત-તનૂજાવ્ આહૂય ભૂયસા સ્નેહેન સદેશમ્ ઉપવેશયામાસ । નિજ-વ્રજ-વાસિ-સૂતાદીનાં પ્રભૂતાનાં ભવ્યાનિ કાવ્યાનિ તૈર્ એવ શ્રાવયામાસ ચ । તતશ્ ચ તૌ પરમ-હૃષ્ટૌ સન્તૌ સ્વ-ગુણ-કલાપં સફલયિતું બલવદ્ ઉત્કણ્ઠિતવન્તૌ ।
[123] અથ પ્રહર-માત્રાયાં રાત્રાવ્ આચરિત-યાત્રાયાં નન્દિત-સર્વ-સમાજેન શ્રી-વ્રજ-રાજેન સમજ્યા-પ્રધાનેષુ પ્રાતર્ નવ્ય-કાવ્ય-શ્રવણ-નિમન્ત્રણમ્
અપવર્જ્ય વિસૃજ્યમાનેષુ, તં નિજ-જનકમ્ અનુજ્ઞાપ્ય કનક-વસનસ્ તૌ સુકુમારૌ સૂત-કુમારૌ કરે ગૃહીત્વા સ્પૃહાન્તરં હિત્વા માતૃ-ગૃહાન્તઃ સઙ્ગતવાન્ । માતરં પ્રતિ તયોઃ પ્રસઙ્ગં સઙ્ગમિતવાંશ્ ચ ।
[124] તતસ્ તુ તાં સર્વ-સ્તુતાં તૌ કુમાર-સન્તૌ સુખ-સારં સમ્ભવન્તૌ વિવિધમ્ એવં વિચારિતવન્તૌ, "કિમ્ ઇયમ્ અસ્ય ગોકુલ-કુલ-ચન્દ્રસ્ય ક્ષીર-નીરધિ-ગમ્ભીર-વેલા? કિં વા પૂર્ણ-તદ્-ઉદયાકર-રાકા-સાકારતયા લબ્ધ-મદ્-વિધ-દૃષ્ટિ-મેલા? કિં વા પ્રાચી દિગ્ એવમ્ આનન્દનયા રચિત-તનયા? વસ્તુતસ્ તુ તનય-વિષય-દયા કિલ સ્ફુરદ્ એવમ્ ઉદયતયા શીતલી-કૃત-લોક-સમુદયા" ઇતિ ।
[125] અથ સા ચ પરમ-રમણીય-ચરિતા મધુરેણ વ્યવહારાદિનાભ્ય્-અવહારાદિના વસ્ત્રાલઙ્કારાદિના ચ પ્રચુરતરમ્ એવ સ્નેહં તયોર્ આચરિતવતી ।
[126] તતશ્ ચ તયોર્ મઙ્ગલાય માતરમ્ આશિષશ્ ચિત્વા, વાસસમ્ આસાદનાય ચાનુજ્ઞા-વિતરં યાચિત્વા સ્વયમ્ અપિ સ્નેહાવેશ-મય-તન્-નિદેશ-વશતયા વિશ્રમાય સંવેશ-વેશ્મ પ્રવિશન્ સર્વ-સુખ-સારઃ શ્રી-ગોપાધિપતિ-કુમારસ્ તૌ સૂત-સુતૌ સ્વેન યુતૌ વિધાય શ્રી-રાધિકા-સદેશમ્ આસાદિતૌ ચકાર ।
[127] આસન્નૌ ચ તૌ વિદ્યુદ્-આવલિષુ તદ્-અધિદેવતામ્ ઇવ, કમલિનીષુ કમલાલયામ્ ઇવ, સર્વ-સમ્પત્તિષુ સદ્-અનુકમ્પામ્ ઇવ, ગુણ-શ્રેણિષુ સ-વિનય-નીતિમ્ ઇવ, હરિ-રતિ-જાતિષુ મહા-ભાવ-સમ્પદમ્ ઇવ, નિખિલ-સખીષુ શ્રી-રાધામ્ ઈક્ષામાસતુઃ ।
[128] અથ તાં પશ્યન્તાવ્ એવ પ્રેમ-વશ્યં તાવ્ આત્માનમ્ અજાનન્તાવ્ આત્મના કૃષ્ણ એવ સાન્ત્વયામાસ, સાન્ત્વિતૌ ચ તૌ તં ચ તાં ચ નિચાય્ય ચિન્તયામાસતુઃ,
"ઇન્દ્રનીલ-રુચિ-જીવનં મહઃ
સ્વર્ણ-વર્ણ-નિકરાકર-પ્રભા ।
યચ્ ચ યા ચ ચયનં તયોર્ ઇદં
દ્વન્દ્વમ્ આદિ-રસ-સાર-કારણમ્

[રથોદ્ધતા] ઇતિ ।
[129] અથ કંસ-રિપુણા પરિચાયિતયોશ્ ચ તયોર્ એષા સ-કૌતુકં બાલદેવ-રયોર્ ઇવ કુમાર-વરયોઃ સશર્મ સનર્મ ચ પુરસ્કારં ચકાર ।
[130] તતઃ સઙ્ગિનઃ પ્રદાપ્ય માતુલ-ગૃહમ્ એવ તૌ પ્રસ્થાપ્ય શ્રી-ગોવિન્દઃ સ્વ-મોહન-મન્દિરં પ્રવિવેશ સંવિવેશ ચ । તત્ર,
આયાતે રમણે સસમ્ભ્રમમ્ ઉપાગમ્યાસનાદિ-ક્રિયામ્
આચર્ય વ્યજનાદિભિઃ સ્વયમ્ અસૌ સેવાવધાનં દધે ।
શય્યાયાં ત્વરિતં ગતે પુનર્ ઇયં લીના સખીયાચિતાપ્ય્
આસીત્ ક્વાપિ કદાપિ તત્પરિચિતા નાસ્મીતિવદ્ વ્યઞ્જતી

[શાર્દૂલવિક્રીડિત]
[131] તત્ર સખીનાં વચનમ્,
"અદૃષ્ટે દર્શનોત્કણ્ઠાં દૃષ્ટે તુ ત્વમ્ અપહ્નુતિમ્ ।
સર્વદા કુર્વતી કૃષ્ણે કીદૃશીતિ ન લક્ષ્યસે

[અનુષ્ટુભ્]
તતઃ સખીભ્યાં સુગૃહીત-બાહુર્
નીતાપિ મધ્યે-ગૃહમ્ આયતાક્ષી ।
સ્તમ્ભેન બાહ્યેન તથાન્તરેણ,
કૃતાવલમ્બા ચકૃષે પ્રિયેણ

[ઉપજાતિ 11]
બલેન કૃષ્ટા હરિણાપ્ય્ અનલ્પં
તલ્પં ગતાસીન્ મિલિતું ચ લોલા ।
તથાપિ નાયાદ્ ઋજુતાં તુ કિન્તુ
કરાકરિપ્રાયતયા સસઞ્જ

[ઉપજાતિ 11]
અમિલન-હઠ-કૃદ્ યદામિલદ્ વા
હરિમ્ અથ ભેદયિતેયમ્ આશુ કેન ।
દ્વયમ્ અપિ ચરિતં ન ચિત્રમ્ અસ્યા
યદ્ અલમ્ અસૌ રસ-રૂપતામ્ અયાસીત્

[પુષ્પિતાગ્રા]
શ્રી-કૃષ્ણ કૃષ્ણ-ચૈતન્ય સ-સનાતન-રૂપક ।
ગોપાલ રઘુનાથાપ્ત- વ્રજ-વલ્લભ પાહિ મામ્