Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.1
śrī-śrī-gopāla-campūḥ
pūrva-campūḥ
(1)
prathamaṃ pūraṇam
śrī-śrī-rādhā-ramaṇāya namaḥ
śrī-śrī-kṛṣṇa-caitanyāya namaḥ
śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-caitanya sa-sanātana-rūpaka |
gopāla raghunāthāpta-vraja vallabha pāhi mām
[1] tad evam ārambhasambhavadantarmahasā sahasā vilikhya tad idam ullikhyate | kim idam? madiṣṭadevasya, madanviṣṭadayāśiṣṭatadbhakta-samudayasya ca kramataḥ smaraṇam āvirbhūtam | kiṃ vā, kevalasya madiṣṭa-devasya; kiṃ vā, tadviśiṣṭasya | āṃ āṃ, tantratas tat trayam api svatantratayā labhyate | tatra prathamaṃ tāvat prathamataḥ prathayāmi | atra śrī padam anyad anyad api kiñcid anuṣṭupchandaḥparacchandatayā pūrvatra ca paraparatra ca yatra na dattaṃ, tatra ca sandhātavyam |
[2] yathā: he śrī-kṛṣṇa-nāmnātidhanya! sarva-mūrdhanya! he śrī-kṛṣṇa-caitanya! sarva-śarmada-kīrtanya! he mahita-śrī-sanātana-sahita-śrī-rūpa-nāmadheya, man-mūrdhany ādheya! he śrī-gopāla-bhaṭṭākhyā-pravṛddha-bhaṭṭārakatā-samṛddha! he śrī-raghunātha-dāsa! nāma-dhāmatayātiprasiddha-parama-bhakti-bharāviddha! he teṣām evāpta-vrajatāsiddha-varṇana-sat-karṇa-garbhābharaṇa-śrī-bhūgarbhādi-sañjñādhikaraṇa! he śrī-vallabha! prāg-bhavīya-durlabha-sukṛta-sandhīyamāna-madīya-śaraṇa-pitṛ-caraṇa!
kiṃ vā, he śrī-raghunāthasyāptān vrajaty anuvrajatīti tattayā sarva-vallabha! śrīvallabha! māṃ pāhi! nijacaraṇacchāyayā matpratipālakatām āyāhi | yathā kaṃsārāter āśu sukhavilāsaṃ śaṃsantī, sahāyatayā ca lasantī ca priyasakhīyate, na tadvad anyo dhanyo' pi janaḥ sambhavati |
[3] atha dvitīyam api pratīyamānaṃ nirmāmi: śrī-kṛṣṇa iti | śrīr atra rādhā | eṣā hi śrīpradhānatayā sādhayiṣyamāṇatāyāṃ nirābādhā | tad-anantara-kṛṣṇa-śabdaś cātra śabda-brahma-gūdha-para-brahma nanda-nandana-vācakatāyāṃ rūḍhaḥ | tena, "he śrī-rādhākhya-svarūpa-śakti-yukta-kṛṣṇa" ity arthaś ca nirvyūdhaḥ |
kṛṣṇa iti:
kṛṣir bhū-vācakaḥ śabdo ṇaś ca nirvṛtivācakaḥ |
tayor aikyaṃ paraṃ brahma kṛṣṇa ity abhidhīyate ||
iti pramāṇa-jñāta-caraḥ kṛṣṇa-śabdas tv atra yoga-puraskṛta-rūḍhitayā tat-paraḥ | bhūr iti
bhāvakvibantatākaraḥ | sa cāyaṃ bhāva-śabdavad dhātv-artha-mātratā-dharaḥ | dhātvarthaś cātrākarṣaṇam, tad eva sphuṭam āptatayāptamanasām ākarṣaṇam | tataś ca bhinna-padārthatayāvagatayor dayitayor iva tayor aikyaṃ yoga eveti tad-yukta ānandaḥ sarvākarṣakānanda ity artha evāmandaḥ; paraṃ brahma iti, | ṇarākṛti paraṃ brahma iti hi prasiddhiḥ | yoga-puraskṛta-rūḍhatopagūdhatayāpi śrī-nandanandanam eva vakti tac-chabda-śaktir iti vyakti-siddhiś ca | tad etad abhidhīyate cābhidhīyate iti | tasmād eva tadīya-svabhāva-viśeṣa-bhāvanārtham eva punar-uktir iyaṃ yuktiṃ yunakti |
caitanya iti | "he sarvaprakāśaka! sadrūpatayā sarvāśrayasvarūpa!" tadrūpatā ca vipaścidbhir avagatā, sac-cid-ānanda-rūpāya kṛṣṇāyākliṣṭa-karmaṇe iti tāpanīya-nāndīni-śamanāt | tvayy eva nitya-sukhabodha-tanau iti śrī-bhāgavatīya-brahma-stave nigamanāc ca |
sa-sanātana-rūpaka iti, "he sanātanena sadātanena śvasvarūpam anubhavadbhir api sunirūpaṇa rūpeṇa saha vartamāna! tena svabhaktivittacittam anuvartamāna!"
gopāla-raghunāthāpta-vraja-vallabha iti, "gopāleṣu ye raghavo laghavo, ye ca nāthā mukhyā iti vikhyātagāthās, tair āptasya vrajasya ballava-tallaja-vrajasya vallabha!" kiṃ vā, "gopālānāṃ laghur iṣṭaḥ, sa ca nāthaś ca yas, tasya sambodhanam triṣv iṣṭe' lpe laghur iti nānārthavargalabdhabodhanam | āptavrajavallabha iti "āptavrajānāṃ svajanasamūhānāṃ vallabha! pareṣām alabhya ṃsatprabha!"
[4] atha tṛtīyam api sambhṛtīkaravāṇi: he śrī-kṛṣṇa iti | śrīr atra ca paramapreyasīṣu śreyasī rādhā, tatas "tadyuktatayā madhuralīlāyām asaṃkīrṇa! he kṛṣṇa-caitanyākhya-bhaktāvatāra! tādātmyāpannatayāvatīrṇa! he sanātana-rūpābhyāṃ paramānurakta-subhaktābhyāṃ saha vidyamāna! he gopāla-raghunāthābhyāṃ tat-tan-nāmābhyām api subhaktābhyām āptaḥ prāpto yo vrajas, tasya vallabhatayā sarva-vidyamānaṃ! māṃ pāhi, mat-pālakatāṃ yāhīti |
atha grantha-sūcanā-
[5] tad evam maṅgalaṃ saṅgamayya kāryaṃ vicāryate |
yan mayā kṛṣṇasandarbhe siddhāntāmṛtam ācitam |
tad eva rasyate kāvyakṛtiprajñā-rasajñayā
[anuṣṭubh]
so' haṃ kāvyasya lakṣyeṇa mano nirmāmi tādṛśam |
tan mahānto yad īkṣeraṃs tadā hemni cito maṇiḥ
[anuṣṭubh]
pūrvottaratayā campū-dvayī seyaṃ trayī trayī |
pṛthak pṛthag grantha-tulyā yathecchaṃ sadbhir īkṣyatām
[anuṣṭubh]
śrī-gopāla-gaṇānāṃ gopālānāṃ pramodāya |
bhavatu samantād eṣā nāmnā gopāla-campūr yā
[upagīti]
yadyapi ciram antardhā jātā śrī-gokula-sthānām |
tadapi mahātmasu teṣāṃ vyūha-samūhaḥ puraḥ sphuran jayati
[udgīti]
[6] asti kila vṛndāvana-nāma-dheyaṃ bhāga-dheyam iva subhagaṃ vanam avanī-devyāḥ | yad aho, vanam apy avanāya kalpate sakala-lokasya | prasaṅga-mātrataḥ pavamānam api tatra kṣipratā-pratāpataḥ pavamānatām apy atikrāmati | parama-tri-varga-dāne nirargalam api sarvadāpavargam apavarjayati | mukti-sandha-sambandha-gandham api svabandha-nirbandha-nibandhanaṃ bhavati | sadā sadāvalīśasya bhakti-pradam api kadāpi na dadāti tad-bhaktim | brahmaṇātmani yad anañcitam api matvā janma vāñchitam, tena tat paramañcitaṃ matam iti nija-hita-mahita-mahimārambham upalambhayati | tad evaṃ gahana-caryā-paryākulatayā virodhālaṅkāravad viruddhāyamānam apy artham anuruddhatayā paryavasānataḥ pariṇamayati | tasmin kavīnām akavitāyām api kavitā śambhāvitā bhavitā | tasminn eva ca paramodāra-sāratāvagamyate
| tadd hi taddhitatayā muhur avatīrṇasya sarvasyāpy ānandanasya śrīman-nanda-nandanasya sarvam ānanda-parva sarvadā parvati |
[7] asti ceha śrī-śukasyāpi sukha-camatkāra-kāraṇaṃ padyam-
vṛndāvanaṃ govardhanaṃ yamunā-pulināni ca |
vīkṣyāsīd uttamā prītī rāma-mādhavayor nṛpa ||iti | (BhP 10.11.36)
[8] tatra govardhanas tu purastād evaṃ prastūyate -
yad gokuleśvara iti prathitiḥ purāṇe
kṛṣṇasya tad bhavati gokulam asya dhāma |
govāsatā ca kila gokulatā-nidānaṃ
govardhanas tad iha sarva-nidhānam eva
[vasanta-tilaka]
[9] tatra cāyaṃ viśeṣaḥ -
tri-jagati mānasa-gaṅgā govardhanam api vibhindatī viditā |
aham iha manye kṛṣṇa- snehaja-dhārā tad-antaraṃ viśati
[gīti]
kiṃ ca,
tasmin śrī-hari-rādhayor yugalitaṃ yad bhāti kuṇda-dvayaṃ
saṃsaṅgena parasparaṃ parimalān manye tayos tan-miṣam |
premāsīt prakaṭaṃ yataḥ śvasanakaiḥ kampānvitaṃ jādya-yug
bhaktārdra-sthiti-kṛc ca tad ghana-rasākāraṃ darīdṛśyate
[śārdūla]
[10] yamunāyāṃ cāyam atiśayaḥ-
snāna-jāta-sukṛtān na kevalāt
sphūrtidā muraripo raveḥ sutā |
vīkṣaṇād api yato bibharti sā
śyāma-dhāma-vara-mādhurī-dhurām
[rathoddhatā]
tasyāṃ cotprekṣante-
śva-snigdha-vṛnda-viṣaya-priyatā-mahimnā
svedāṃśa eva kim u kṛṣṇatanor visārī |
vṛndasya kṛṣṇa-viṣaya-priyataiva kiṃ vā
tad-bhāva-bhāvita-gatir bhavati sma kṛṣṇā
[[vasantatilakā]]
[12] pulināni ca tasyā mahā-premollāsam āviṣkurvanti | tathā hi-
adyāpi yāni vibudhān avaloka-mātrāt
puṣṇanti kṛṣṇa-kṛta-rāsa-rasaṃ vibhāvya |
tāny atra kiṃ vara-rasāyana-divya-cūrṇair
abhyāsataḥ sva-pulināni cinoti saurī?
[[vasantatilakā]]
[13] bhāṇdīras tu sa no mano vyākulayati | tathā hi-
bhāṇdīrasya sphuṭam adhihari prema kiṃ varṇanīyaṃ
sāntardhānaṃ sthitavati harau bādham antardadhe yaḥ |
yāntu svāṃśena ca viṣayatām atra govardhanādyā
loke snigdhā racayitum idaṃ na kṣamaḥ syām itīva
[mandākrāntā]
[14] aho premagambhīryam asya paśya vṛndāvanasya! yataḥ-
kutra kutracid agasya dambhataḥ
stambham eti tad idaṃ harer vanam |
prāyaśaś cala-dalasya kampratām
aṅkurasya pulakāni sarvataḥ
[rathoddhatā]
[15] āvirvrajati ca tasmin sa-vraja-vāsi-jana-vraje vraja-rāja-tanūje kiṃ kiṃ vā tad vyañjijiṣayā
nāvirvrajati? tac ca yuktam evotpaśyāmaḥ; vrajapadam hi sarva-samīcīna-samūham ūhayati ||
[16] asti ceha śrī-bhāgavatīyaṃ padyam,
tata ārabhya nandasya vrajaḥ sarvasamṛddhimān |
harer nivāsātmaguṇai ramākrīdam abhūn nṛpa! ||iti | [BhP 10.5.18]
[17] teṣām āvirbhāvasya pādma-purāṇa-sandarbhānusāreṇa pratikalpam analpa-sukha-kalpaka-sampad-udanta-dantavakra-vadhānte sarvato' py ekānte kānte yatra praveśasya nirdeśaḥ prathayiṣyate, tasmād bhava-jana-manaḥ-kāya-nikāya-sparśa-virahitād vārāhādi-saṃkīrtita-pravara-kīrti-kadambādi-mayāt pādma-skāndādi-gatāsaṃkīrṇa-varṇākarṇita-tat-tat-sanātana-śīla-tārāmasa-rāma-go-gopa-gopāla-līlā-nidhānād vṛndāvanasyaiva vaibhava-viśeṣād aśeṣaṃ bhavati, prakṛti-sthitim atīto hi yaḥ |
[18] bṛhad-gautamīya-stha-śrī-kṛṣṇa-vacane tu tat-tat-saṃkṣepārtha-nikṣepaḥ prekṣyate |
idaṃ vṛndāvanaṃ ramyaṃ mama dhāmaiva kevalam |
atra me paśavaḥ pakṣi-mṛgāḥ kīṭā narāmarāḥ |
ye vasanti mamādhiṣṇye mṛtā yānti mamālayam ||
atra yā gopa-kanyāś ca nivasanti mamālaye |
yoginyas tā mayā nityaṃ mama sevā-parāyaṇāḥ ||
pañca-yojanam evāsti vanaṃ me deha-rūpakam |
kālindīyaṃ suṣumnākhyā paramāmṛta-vāhinī ||
atra devāś ca bhūtāni vartante sūkṣma-rūpataḥ |
sarva-deva-mayaś cāhaṃ na tyajāmi vanaṃ kvacit ||
āvirbhāvas tirobhāvo bhaven me' tra yuge yuge |
tejo-mayam idaṃ ramyam adṛśyaṃ carma-cakṣuṣā ||iti |
[19] yaṃ khalu vaibhava-viśeṣaṃ sarva-sāreṇa yathā-sthānaṃ prakāśayiṣyamāṇa-vyākhyā-viśeṣāvatāreṇa śrīmad-bhāgavatānusāreṇa gopānāṃ svaṃ lokaṃ varuṇālayād āgataḥ karuṇā-varuṇālayaḥ svayaṃ bhagavān akrūrāya vaikuṇṭha-viśeṣa-lakṣaṇa-sva-vaibhava-vyañjanayā sukha-prade brahma-hrade majjanena tasmād unmajjanena ca taj-jana-kautuka-jananād anantaraṃ chandaḥ-stūyamānenātmanāvitrā vicitram atraiva vṛndāvane tadīya-nara-līlā-veśena sādhāraṇam anyebhyas tebhyaḥ sandarśayāmāsa; yaṃ prati sampraty api prapadyamānā vidvāṃsaś cetasāpi sākṣād iva tal-līlāḥ pratipadyante; yaṃ pari hari-vaṃśe govindābhiṣeka-sampad-aṃśe mahendraḥ śrīmad-vrajendra-tanūja-tanuvad vyāpakatāṃ satyāṃ pratyāyayāmāsa; yaṃ
punar vṛndāvana-stha-samasta-samabhyarṇam api tat-tad-varṇanānusāreṇa kecit prakṛty-āvaraṇataḥ parama-viyad-ūrdhvaṃ nirvarṇayanti; ataeva līlānurūpa-rūpatayā bhūmānam abhūmānaṃ ca prapadyante yad bhūmayaḥ | eṣa eva śeṣa-nirviśeṣatayā brahma-sākṣāt-kārākāratayā ca brahma-saṃhitādiṣu bṛṃhitaṃ bṛhadbhir varṇayāmāse | tatra ca prakaṭāprakaṭa-prakāśa-mayasya vṛndāvanasya bahu-vidha-saṃsthānatayā bahu-vidha-śāstra-śrutasyāprakaṭa-prakāśa-maya-vaibhava-viśeṣa eva samprati varṇanīyaḥ | sa ca gokula-pradhāna eveti sva-vivakṣita-hitā brahma-saṃhitānu-saṃhitā kriyate | tad-vacanāni tu bodha-kramāya kramam atikramyānukramyante, yathā-
bhaje śvetadvīpaṃ tam aham iha goloka iti yaṃ
vidantas te santaḥ kṣiti-virala-cārāḥ katipaye |
śriyaḥ kāntāḥ kāntaḥ parama-puruṣaḥ kalpa-taravaḥ
drumā bhūmiś cintāmaṇi-gaṇa-mayī toyam amṛtam ||
kathā gānaṃ nāṭyaṃ gamanam api vaṃśī priya-sakhī
cid-ānanda-jyotiḥ param api tad āsvādyam api ca |
sa yatra kṣīrābdhiḥ sarati surabhibhyaś ca sumahān
nimeṣārdhākhyo vā vrajati na hi yatrāpi samayaḥ ||[bra.saṃ. 5.57-58]
[20] kiṃ ca, īśvaraḥ paramaḥ kṛṣṇaḥ ity upakramyāha-
ṣahasra-patra-kamalaṃ gokulākhyaṃ mahat padam |
tat-karṇikāraṃ tad-dhāma tad-anantāṃśa-sambhavam |
tat-kiñjalkaṃ tad-aṃśānāṃ tat-patrāṇi śriyām api ||
catur-asraṃ tat-paritaḥ śvetadvīpākhyam adbhutam |
catur-asraṃ catur-mūrteś catur-dhāma catuṣ-kṛtam ||
caturbhiḥ puruṣārthaiś ca caturbhir hetubhir vṛtam |
śūlair daśabhir ānaddham ūrdhvādho-dig-vidikṣu ca ||
aṣṭabhiḥ nidhibhir juṣṭam aṣṭabhiḥ siddhibhis tathā |
manu-rūpaiś ca daśabhir dik-pālaiḥ parito vṛtam ||
śyāmair gauraiś ca raktaiś ca śuklaiś ca pārṣada-rṣabhaiḥ |
śobhitaṃ śaktibhis tābhir adbhutābhiḥ samantataḥ ||
api ca-
cintāmaṇi-prakara-sadmasu kalpa-vṛkṣa-
lakṣāvṛteṣu surabhīr abhipālayantam |
lakṣmī-sahasra-śata-sambhrama-sevyamānaṃ
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||ity ādi |
bṛhad-vāmane-
ratna-dhātu-mayaḥ śrīmān yatra govardhano giriḥ |
ratna-baddhobhaya-taṭā kālindī saritāṃ varā ||ity ādi cānyatra |
[21] tad etad-anusāreṇa prathamaṃ tāvat kāvyasya nidhānaṃ vastu-mātraṃ sa-pramāṇaṃ prakāśyate, citrasya phalakam iva | [22] tathā hi--yasya khalu lokasya golokatayā go-gopa-vāsa-rūpasya, śvetadvīpatayā cānanya-spṛṣṭa-parama-śuddhatā-samudbuddha-svarūpasya
tādṛśa-jñāna-maya-katipaya-mātra-prameya-gātratayā tat-tat-paramatā matā, parama-golokaḥ parama-śvetadvīpa iti | [23] tad eva yuktam uktaṃ bhavati |
[24] yatra hi svacchandatānanda-prada-bahu-vacanārthā gopī-padārthāḥ śriyaḥ śrayante | nānya-vaikuṇṭhavat tad-eka-vacanārthatākuṇṭhāḥ | tāsāṃ tat-padārthatā ca tan-mahā-vāg-artha-sārākarṣa-yantre mahā-mantre ballavī-vallabhatayā tasya japam upadiśantīti sidhyati |
[25] atra na kevalaṃ tasya dvi-varṇa-padasya vṛttāv eva rūḍhim avalambāmahe, api tu dhyāne' pi | kintu, nāyaṃ śriyo' ṅga iti śukānuvādaḥ sāmānya-lakṣmī-vijayaṃ vyanakti | lakṣmī-sahasra iti viriñci-vāṇī lakṣmī-viśeṣatvam urīkaroti, yasmād atra kuru-pāṇdava-śabdavad yathāvasaraṃ khaṇdākhaṇda-vācakatā matā | tad evaṃ sati, tatrāpi rādhā parameti
pādma-skāndādivārāha-vimiśra-mātsye | govinda-vṛndāvana-nāma-tantre' py abhāṣi yat, tat katham anyathā syāt?
lakṣmīr abhitaḥ stritamā gopyo lakṣmītamāḥ prathitāḥ |
rādhā gopitamā ced asyāḥ kā vā samā rāmā?
[upagīti]
[26] tad evaṃvidhānāṃ tāsām api sarvāsām eka eva ramanas, tata eva gokuladhāmā govindanāmā pratyekam ekām ekāṃ ramāṃ ramayatāṃ ramā-ramaṇanāmnāṃ
purupuruṣāṇāṃ paramaḥ | [27] yat tu madhye māyayā pratyāyitam aupapatyaṃ, tat khalv avāstavatvāt parastād avadhvastam iti śrīparamapuruṣaśabdābhyāṃ pramitam | kathāyāṃ tu pramāṇa-viśeṣagrathanayā prathamiṣyāmaḥ | [28] evaṃ śiṣṭaḥ śrīrāmo' py atidiṣṭaḥ |
[29] kiṃ ca, aśeṣā evataravaḥ kalpataravaḥ saṅkalpadānabalāt kevalān, na tu mānyatā-dhanya-sāmānya-viśeṣāt | teṣu ca jātyā kalpa-taravas tu vilakṣaṇa-tayā kṛta-lakṣaṇā eva |
[30] kiṃ ca, ādarśanibhasvacchavibhavanānādarśasparśādimayabhūmikā bhūmiś ca kānter uta kānter vṛṣṭisṛṣṭikāriṇī cintāmaṇīyate | [31] āstāṃ tāvad uttaram anu tāratamya-ramyatā-gamya-mahimā gṛhādiṣu mahā-cintāmaṇi-mayī, yasmād udbhinnās tad-udbhidaś ca
tadīya-śobhām ātmany udbhāvayanti | yatra ca,
dṛṣṭi-śravaṇam ayātās tad-gocaritāś ca jāti-rūpābhyām |
naga-mṛga-pakṣi-viśeṣās tatratyānāṃ ca citram ādadhati
[gīti]
[32] kiṃ ca, toyam apy amṛtāyate, kim utāmṛtam? kiṃ ca, kathāpi yathā gānaṃ tathā karṇayoḥ pānakāyate, kim uta svayam eva gānam? kiṃ ca, gamanam api nṛtya-cāturī-dhurīṇatām urīkaroti, nṛtyaṃ punar atīvādṛtyam | kiṃ ca, vaṃśī yathā kaṃsārāter āśu sukha-vilāsaṃ śaṃsantī, sahāyatayā ca lasantī ca priya-sakhīyate, na tadvad anyo dhanyo' pi janaḥ sambhavati |
[34] kiṃ ca, cidānanda eva kevalaṃ svarūpānatirikta-śakti-vyakti-vaśād vyakti-viśeṣatayā vyaktībhavan, gokula-śabda-bala-labdha-lokaval-līlā-kaivalya-kalanāya puṣpavad-ādi-lakṣaṇa-prakāśakatayā tat tat prakāśya puṣpādi-lakṣaṇāsvādyatayā ca lāpaṃ kalayantīnām ālīnāṃ nija-nija-yūtha-varūthapāyāḥ paramāpūrva-pūrva-pūrvānurāgādi-kathānikāyaṃ gāyantīnāṃ madhu-madhura-kākalī-kulāni tatrakīyaṃ sarvaṃ tarv-antam ārdrīkurvanti, kim uta bahu-kaṣṭa-sṛṣṭatayā mithunī-bhūtaṃ tat tan mithunam |
[35] tathā ca, hāyaśīrṣa-pañcarātre pañca-tattva-nirūpaṇe vaikuṇṭha-stha-dravya-tattvaṃ nirūpitam -
gandha-rūpaṃ svāda-rūpaṃ dravyaṃ puṣpādikaṃ ca yat |
rasavad bhautikaṃ dravyam atra syād rasa-rūpakam ||
heyāṃśānām abhāvāc ca rasa-rūpaṃ bhavec ca tat |
tvag-bījaṃ caiva heyāṃśaṃ kaṭhināṃśaṃ ca yad bhavet |
tat sarvaṃ bhautikaṃ viddhi na hi bhūtamayaṃ hi tat ||ity ādi |
tathāpi,
prapañcaṃ niṣprapañco' pi vidambhayasi bhūtale |
prapanna-janatānanda-sandohaṃ prathituṃ prabho ||[BhP 10.14.37]
iti brahmavacanānusāreṇa kṛta-prapañcānukāre līlā-sāre tasya tat-prapanna-janasya ca yathāveśaḥ syāt, na tathā ñityākāre' pīti labhyate |
heyāṃśānām abhāvāc ca rasarūpaṃ bhavec ca tat | tvag
bījaṃ caiva heyāṃśaṃ kaṭhināṃśaṃ ca yad bhavet | tat
sarvaṃ bhautikaṃ viddhi na hi bhūtamayaṃ hi tat ||
[36] tataḥ pūrvatra tasya tasya cāveśaḥ paratra ca praveśaḥ syāt | [37] tataś ca, tad-icchā-vaśāl līlā-śaktiḥ paratra ca prāyaḥ sarvaṃ vyaktīkarotīti vivektavyam |
[38] kiṃ ca, murajin-muralī-kalī-khuralī ca sva-mādhurī-pradugdha-mugdha-surabhi-dugdhānāṃ surabhīnām ūdho-giritaḥ saritaḥ prasārayantī paritaḥ parikhāyamāṇaṃ kṣīra-vāridhiṃ visphārayati | tatra kāmadhenutayā nikāmam eva snuvatīnāṃ kṣīra-vāhitāpi
prācuryeṇaiva paryavasāyyate | [39] tato nānā-rasā api tā nadyaḥ pratipadyante vidyā-vadbhiḥ |
[40] kiṃ ca, yatra ca tat-kaiśorānurūpārdha-vārdhaka-yauvana-nava-yauvanādi-vayasa
eva tat-pitṛ-bhrātṛ-sakhi-prabhṛtayas te nikhila-vargā nānyām avasthām āśritā bhavanti |
[41] anyac ca, yasya ca golokasya madhyam adhyāsya sphuṭatarāneka-sahasra-patrī-paricitam ajasram eva khalv amalaṃ mahā-maṇi-kamalaṃ gokula-nāmatayā nija-rūpaṃ nirūpayati, "go-gopāvāsa-vraja-rūpa-vraja evāham asmi" iti |
[42] nyāya-vinyastam eva ca khalv idam, rūḍhir yogam apaharati iti | yathā jalaja-śabdenāpsavya-mātraṃ nocyate, kintu kamalam eva | rūḍhitām eva khalv ākhyā-grahaṇam
āviṣkaroti | [43] śrī-śuka-devenāpy etad-apekṣayoktaṃ, bhagavān gokuleśvaraḥ iti | varaṭ-pratyayaḥ khalv atra śīlārthatā-paraḥ | tad eva cāmnātaṃ gokulaṃ vana-vaikuṇṭham iti |
[44] atha śrīmad-vraja-rāja-tanūjatā-śīla-līlasya mahā-bhagavatas tadīya-karṇikāṃ-madhyam adhikṛtya nānā-varṇa-dhāmatayā nirvarṇita-maṇi-maya-mahā-dhāma nikāmam udbhrājate, yad eva svayam anantāṃśa-sambhūtam iti sphuṭam anantadhā prakāśate |
yasmin kesara-visarān prācīrāṅgān samantataḥ samayā |
sadayā dāyādāyāḥ sopāsīnā vasanti gopālāḥ
[gīti]
[45] gokulatābalatas tad api saṃvalate | tathā hi,
aṃśā bhāgā dāyās tad-dhita-yogena dāyavantaś ca |
tat kila jāter bhāgā bakajiti te santi dāyavantaś ca
[gīti]
tasminn aṃśo yeṣām iti vā gamyo bahu-vrīhiḥ |
vrīhi-nibhas tat-premā teṣāṃ vṛttau tad-āśrayo yuktaḥ
[udgīti]
[46] tad evam eṣāṃ tajjātitvam evoktaṃ śrī-śukena-
evaṃ kakudminaṃ hatvā stūyamānaḥ svajātibhiḥ |
viveśa goṣṭhaṃ sabalo gopīnāṃ nayanotsavaḥ ||iti | (BhP 10.36.15)
patrāṇi tatra kamale kamalālayānām
aṃśena keli-vipināni bhavanti yeṣu |
cintāmaṇi-prakara-sadmasu kalpa-vṛkṣa-
lakṣāvṛteṣu nibhṛtaṃ ramate mukundaḥ
[vasantatilakā]
tatrādhirājyaṃ kila rādhikām anu
prattaṃ priyeṇeti purāṇa-viśrutam |
ahaṃ tu manye punar-uktam eva tad
guṇena tasyāḥ sa ca yad vaśaṃ-gataḥ
[upajāti 12]
[47] iha ca pūrvaṃ yad eva śrī-parama-puruṣa-śabdābhyām adhyavasitaṃ, tad evādhyavasīyate | tāsu kevalāsu vraja-rāja-suta-vadhū-bhāvasya labdha-prasiddhitāṃ vinā
vraja-kamala-sakala-patrāvaly-ādhipatyaṃ na prasidhyatīti |
[48] atha kiñcit-kuñcita-kamala-patravad-unnata-pārśva-dvayāvayavatayā bahir
durlaṅgha-śṛṅga-maṇi-mayālavāla-śobhā-matrāṇāṃ patrāṇām antarāleṣu keśarād avatīrṇāni vistīrṇāni pṛthak pṛthag upaniṣkarāṇi virājante | teṣām agrima-sandhiṣu sphuṭam adhimadhya-madhyam adhyasta-samasteśa-goṣṭhāni goṣṭhāni vibhrājante |
ataeva tatparyantasya tasya gokulatāvakalitā |
tatrāpi doha-samayaṃ samayā samena
go-vṛnda-pāla-valayena niviśya paśyan |
cintāmaṇi-pracita-sadmasu kalpa-śākhi-
padmāvṛteṣu surabhīr abhipāti kṛṣṇaḥ
[vasantatilakā]
[49] yasya ca samīpagānām ālaya-rūpasya kamalasya sarvataś caturasraṃ bhavati, tad idaṃ sarvaṃ vṛndāvanam iti vadanti | tad-bahir-antaraṃ samasta-dīpāyamānaḥ sa
mahā-dvīpāyamānaḥ parama-suveśaḥ sarvaś ca deśaḥ śvetadvīpa ity ācakṣate goloka iti ca | yas tu bahir-bhāgaḥ sāgaravad aparicchedyas tatra vigata-śokā dhāritra-nibha-vicitra-lokāḥ salokā vidyante | patra-sthitāni tu vanāni keli-vṛndāvanānīti bhaṇanti | yathoktaṃ
pāñcarātre - mahāvṛndāvanaṃ tatra kelivṛndāvanāni ca iti |
[50] atha caturasram anu kamalāt patayālutayā paritaḥ sravantīr madhu-dhārāḥ pibanta iva punar uparata-tat-pānāya vamanta iva ca dakṣiṇa-paścimayoḥ sarvataḥ parvataḥ parvata-ṣaṭ-padā dṛśyante | yatra ca tatrāpi mahā-maṇi-maya-kūṭa-ghanaḥ śrī-govardhanaḥ kuṭī-bhūta-mahā-nidhivad akharvam ānanda-garvaṃ sarvādhipater apy āvirbhāvayati |
[51] śrī-govardhana-nāmā cāyaṃ ramaṇīya-maṇi-śilābhiḥ samāsanam āsanam,
khagāvali-kalita-kākalībhiḥ svāgataṃ svāgatam,
śyāmāka-dūrvābja-viṣṇukrāntāparyag-ākrānta-tiryag-nirjharibhir niṣpādyaṃ pādyam,
cañcan-mṛga-caraṇa-nyañcad-akṣata-darbhānantāṅkuraiḥ samarghyam arghyam,
tīra-sanīḍa-jātī-lavaṅga-kakkola-saṅgata-pallalair alam ācamanīyam ācamanīyam,
nava-nava-nava-prasūta-gavī-navīna-snuta-kṣīra-pariṇata-dadhi-tat-prasṛta-ghṛta-śabalanais tarūpahṛta-madhuparkaṃ madhuparkam,
śikhara-śekhara-śilāsara-prakhara-dhārā-pātair anukṛta-snapana-paricaryā-prīti-majjanaṃ majjanam,
dukūlavad-anukūla-saṃśleṣa-svarṇa-varṇa-vṛkṣa-viśeṣa-valkalaiḥ kalita-sukha-vasanaṃ vasanam,
svabhāvānubandha-gandha-sugandha-śilā-śata-pariṇata-hari-candana-gaura-gairikaiś carcātiśayaṃ carcātiśayam,
praphulla-māla-mālatī-latādibhir nandita-sumanasaḥ sumanasaḥ,
gavyākhuravyāhati-jātāguru-dāru-dhūmair vyāhata-sarva-dhūpaṃ dhūpam,
divāpi vidyoti-maṇi-nikara-jyotibhiḥ sarva-sampad-uddīpaṃ dīpam,
mañjula-guñjāpiñchā-divi ncholīvāñchita-nirmāṇaiḥ kṛta-suṣamā-bharaṇam ābharaṇam,
abhilāṣānukūla-phala-mūla-valayaiḥ sarva-sukha-samāhāraṃ samāhāram,
puṣpa-vāsita-śītala-jala-valayita-punar-ācamanam anu vimala-parimalātula-tulasikā-pallavādibhir mukha-vāsanaṃ mukha-vāsanam,
marud-uccala-sphuṭa-puṣpa-sampac-campaka-dīpāvalyā sphuṭam ārātrikam ārātrikam,
ghana-kisalaya-valaya-saṅkula-bakula-mukha-śākhā-nikaraiḥ śobhāntaratamātapatram ātapatram,
malaya-marul-lava-calat-pallava-viśāla-śālair nandita-bhavya-janaṃ vyājanam,
nija-svara-vivekināṃ kekinām anekāṅga-kekābhiḥ kalilāsyaṃ lāsyam,
hari-veṇu-dhvani-bhram-kīcaka-kala-krama-ktākarsa-vanitānvita-śayyāyamāna-puspa-pāta-paryāyaiḥ kta-sarvātiśayanaṃ śayanam,
kākalī-kalila-kala-kokila-kulair labdha-saṅgānaṃ saṅgānam api hariṃ parikalayan pūrva-pūrva-siddha-nija-hari-dāsa-varyatāṃ paryāpayann āste |
[52] kṛta-haridāsa-varya-saṅgā mānasa-gaṅgā ca sarva-sukha-sthemani kṛṣṇa-premaṇi mānasa-drava-mayīti kila tan-nāmatayā tāṃ varṇayanty upaślokayanti ca-
svalpenāghajid-aṃśa-vāmana-pada-sparśena gaṅgā sadā
sarvāgha-praśamany abhūd api śivasyārūḍha-mūrdhājani |
svenaivāghajitā sadā viharatā brahmeśa-lakṣmī-jayi-
prāśastyena saha vrajena militā gaṅgāparā kiṃ punaḥ
[śārdūlā]
[53] atha yatrāpy uttara-pūrvayoḥ kasyānanda-vraja-rūpasya vrajasyālindād adūrabhaveti kila kālindīti-nāmnī yamunā vilasati | yā khalu-
kadācid dhārābhir vahati hari-ratna-drava-nibhā
kadācit stabdhāṅgī sphurati hari-ratna-kṣitir iva |
kramād veṇau tasmin na nadati nadaty arka-tanayā
jalasthalyoḥ śarma prasavati hareḥ sevana-vidhau
[śikhariṇī]
paśyantī jalajekṣaṇā ghana-rasāvarta-śrutiḥ śṛṇvatī
jighrantī jhaṣa-nāsikā tarala-dor āliṅganaṃ kurvatī |
jalpantīva ca haṃsa-cakra-vadanā nīrātmanā kṛṣṇa-bhāg
yā kṛṣṇā bata sātha kīdṛg asakṛd devyātmanā ceṣṭate
[śārdūlā]
[54] yatra ca sarvatra sarāṃsi caivam utprekṣyante-
vraja-vipina-vibhāge niścalo yasya vāsaḥ
svayam ayam apareṣāṃ poṣako jañjanīti |
kalaya vara-sarāṃsi srotasām atra vṛndair
vidadhati yamunādi-dvīpinīḥ shīta-toyāḥ
[mālinī]
yatra ca-
kāścit paṅka-kairavāvali-lasat-srotasvatī-prāntagā
nānā-puṣpa-vanī-virājad avanī-madhya-sthitāḥ kāścana |
kekā-jhaṅkṛti-mat-kuhū-madhuritāḥ kāntāṅga-carcācitā
nāsādṛk-śravasaḥ sadāpi sukhadā rāsāṅkitā bhūmayaḥ
[śārdūlā]
kiṃ ca-
bhāṇḍīras taraṇi-padaṃ samunnater na
prāyātaḥ param iha kintu vistṛteś ca |
tac-chākhāḥ pariviharann avāra-pāre
kālindyā muhur abhiyāti gopa-saṅghaḥ
[praharṣiṇī]
tathā-
kvacit sadmābhāsa-prakaṭa-balavat-koṭara-ghaṭaḥ
kvacit palyaṅkābha-prathita-pṛthu-śākhā-sukhatamaḥ |
kvacid dolātulya-grathita-latikā-pāli-valitaḥ
sadāsau bhāṇḍīraḥ kam iva hari-keliṃ na tanute
[śikhariṇī]
tad-udīcīm anudeśaḥ
prathayati saukhyāni rāma-ghaṭṭākhyaḥ |
yatra ca rāmaṃ kurvan
sukhayati rāmaḥ sarāmatām añcan
[gītiḥ]
[55] atha tasya lokasya loaka-pālair varaṇīyāni vimāna-cāriṇāṃ varāṇyāvaraṇāni sura-vartmani varīvṛtati | yatra ca vāsudevādi-saṃjñaṃ svayam eva caturvyūha-vṛndaṃ loka-pālāyamānaṃ senā-vyūhatām urarīcarīkarīti | tatra ca puruṣārthādayaḥ ke varākāḥ ?
[56] tad evaṃ sati goloka-nāmāyaṃ lokaḥ parama-mānyaḥ sāmānyatayāpi kena varṇyatām ? yaḥ khalv amṛta-sindhur ity amṛtāndhasaḥ, yaśasaḥ savayā iti kavayaḥ, vicitrī-dharmākṛtir iti viśvakarmāṇaḥ, ānandānāṃ brahma-sākṣād iti brahmānubhavinaḥ, premā svayaṃ vyakta iti bhagavad-bhaktā manyanta ity aneka-mata-parāmṛṣṭatayā dṛṣṭaḥ |
kiṃ ca-
kiṃ tejaḥ kiṃ nu citraṃ kim uta naṭa-kalā kintarāṃ ko' pi lokaḥ
kiṃ vā premā sa sākṣād iha kalita-vapur yaḥ śukena pragītiḥ |
itthaṃ tal-lokapāla-pramukha-diviṣadāṃ saṃhatis tarkayantī
tasmin govinda-dhāmni pratidinam ayate sambhramaṃ ca bhramaṃ ca
[sragdharā]
[57] tad evaṃ buddha-paddhatim apy atītavān asau lokaḥ prasabhaṃ buddhi-madhyam adhyārohati | yataḥ-
ye ye prītiṃ dadati viṣayā ye ca tat-tad-vidūrās
teṣūtkaṇṭhā mama nahi kadāpy atra satyaṃ karomi |
kṛṣṇe snehaṃ bata vitanute yaś ca yatrāpi kṛṣṇaḥ
śaśval-lokaṃ sa tu sarabhasaṃ māṃ didṛkṣuṃ karoti
[mandākrāntā]
yasyākarṇanam apy apūrvam amita-brahmāṇḍa-koṭi-vraje
vaikuṇṭheṣv api vāñchitaṃ kim aparaṃ yal-lālasā śrīr api |
goloke sa tu bāndhavāgrimatayā vibhrājate sarvadā
yeṣāṃ tan-madhurimṇi hanta mama hṛn majjan muhuḥ sajjati
[śārdūlā]
[58] hanta kiṃ karavāṇi ? sahasaivārabdhavān etad varṇanam | nirvāhaṃ tu na paśyāmi | [59] yataḥ prathamataś caturasra-pari-hari-carita-cārutā-praṇidhāna evedṛśatā dṛśyate, yathā-
gavāṃ kṣepaś cāraṃ prati sakhibhir ākrīḍa-paratā
muhus tāsāṃ dūre gamanam anusambhālana-vidhiḥ |
tad-āhvānaṃ tāsu kramam anuvisṛṣṭiḥ savayasāṃ
punaḥ krīḍāveśaḥ smṛti-padatayā kṣobhayati
[śikhariṇī]
tatrāpi-
kva cāpi kṛṣṇa-rāmau tau kara-baddha-karau mithaḥ |
hasantau hāsayantau ca kurvāte cittam ākulam
[anuṣṭubh]
kiṃ ca-
vṛkṣān aṅkurayantu vidruta-daśām adrīn nayantu drutaṃ
stambhaṃ cāmbhasi lambhayantu saritāṃ kiṃ vā pratīcīnatām |
veṇu-dhvāna-ghaṭā yato' tinikaṭāḥ kasmād akasmād balāt
karṇābhyarṇa-gatā iva sphuṭam amūn dhunvanti tad-dhyāyinaḥ
[śārdūlā]
[60] yatas tad-anubhavināṃ sukhaṃ tu manasi sphurad api na vaktum īśyate |
yasmin harir yāti vihāra-hetos
tasmin mudā phullati cet kuṭo' pi |
na tatra pṛcchā na ca vaktṛtā tan
na pṛcchyam etan na ca vācyam asti
[upajāti]
[61] idaṃ ca sujana-matim atīvākarṣati |
gāyanti tatra dhavalāḥ paripālayantaḥ
pārāvatīṃ madhura-rāgavatīm udasrāḥ |
janmādi-kṛṣṇa-caritāni ciraṃ gatāni
smṛtvā yataḥ sapadi muhyati sarva eva
[vasanta]
[62] aho kutaḥ kuto vā manaḥ saṃyamanīyam, yato goṣṭhāni ca tāni draṣṭuṃ manaḥ prasabham utkaṇṭhayanti | yathā-
virājat-kastūrī-dyuti-parimalair gomaya-maya-
sphurac-cūrṇaiḥ sadma-pratikṛti-vapubhis taru-varaiḥ |
divā nūtnair vatsair niśi surabhijidbhiḥ surabhibhiḥ
samanād goṣṭhānii pratimati diśanti smṛti-śatam
[*2] [śikhariṇī]
[*2] The two latter lines are also found at the end of GC (uttara-campū 37v55).
sandhyayos tu-
vatsān mocayatāṃ dhanāni duhatāṃ dugdhāni sañcinvatāṃ
gāḥ sambhālayatāṃ gṛhān pracalatāṃ kṛṣṇaṃ puraḥ kurvatām |
tal-līlāḥ parigāyatāṃ pulakitām aśrāṇi cātanvatāṃ
gopānāṃ bata cittam uccita-madaṃ mac-cittam ākrāmati
[śārdūlā]
[63] sadā caitāni rāja-vartmāni tat-kīrtana-catvarāṇīva prasabhaṃ mac-cittam ākarṣanti | tathā hi-
rāmaḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇa-rāmau ca kṛṣṇaḥ
kṛṣṇaḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇa ity eṣa jalpaḥ |
yātāyātaṃ kurvatāṃ sarvadāpi
svairālāpe śrūyate tatra tatra
[śālinī]
[64] śrī-kṛṣṇa-pramadānāṃ pramadānāṃ pramada-vana-pātrāṇi patrāṇi tu varṇyamānāni kavīnām apatrapām eva bibhrati, yatas tatratyaṃ sarvam eva citram iti duṣpratyāyatāṃ prāpnoti | yeṣu hi-
kvacit kuñjāḥ sadma-bhramakara-rucais tair avayavaiḥ
kvacic citraiḥ sadmāny api tulita-kuñjāni śataśaḥ |
jalāni kvāpy udyat-kamala-valitāni pratipadaṃ
sthalāny apy evaṃ kvāpy atha kim iva kiṃ nirṇaya-padam
[śikhariṇī]
sakhīnāṃ sāraṇya-tridaśa-sudṛśāṃ gāna-valanāṃ
muhuḥ prodyan-mūrcchāṃ madhu-madhura-rāga-praṇayinīm |
hari-premārta-strī-prathama-racitāṃ śṛṇvati jane
sukhaṃ vā duḥkhaṃ vety avakalayituṃ kaḥ prabhavati
[śikhariṇī]
kvacid gānaṃ sūkṣmaṃ kvacid api ca tauryatrika-kalā
kvacit premṇā goṣṭhī kvacid api mahā-keli-kalahaḥ |
iti sphāraṃ tābhiḥ praṇaya-maya-sāraṃ viharaṇaṃ
harer dhyāyan nānā bhavati kavi-cittaṃ muhur api
[śikhariṇī]
premā kāmati tat-kriyā kalahati stambhādi-bhāvāvalī
sakhyāṃ sañcarati śrutaṃ ca caritaṃ sarva-śrutaṃ laṅghati |
itthaṃ keli-kalā-kalāpa-kalitaṃ vṛndāvanāntar-vane
dampatyor nikhilaṃ vicāra-padavīm uddhūya vibhrājate
[śārdūla]
akuṇṭhām utkaṇṭhāṃ vahati harir āsu pratipadaṃ
harāv apy etā yad vyatimilana-saukhyaṃ vijayate |
aho yasmād asmin nirupadhi sakhī-vṛndam ubhaya-
prakṛṣṭotkaṇṭhitvaṃ viśati tad idaṃ hanta kim iva
[śikhariṇī]
api sundaratāṃ prati tāḥ, sundaratāṃ kila vahanti gopālyaḥ |
yan nirdūṣaṇa-bhūṣaṇa-, bhūṣaṇa-kṛṣṇe vibhūṣaṇāyante
[udgītiḥ]
na bhajati lakṣmīs tulanām, iti kiṃ stutaye ghaṭeta rādhāyāḥ |
yā lakṣmīm api jetrīḥ, sva-rucā gopīḥ pṛthak kurute
[āryā]
[65] tasmād asāmpratāya tu sāmpratāya mad-vidhāya svaṃ varṇayituṃ kim uta nirvarṇayitum-
ravy-ādi-dyuti-jiṣṇu-divya-dharaṇi-kṣauṇī-ruhāntargata-
prāsāda-sthita-siṃha-pīṭha-mahasi cchannānya-dṛṣṭi-tviṣi |
spaṣṭātmīya-dṛśi prakīrṇaka-vikīrṇālī-hitālī-vṛtā
rādhā-mādhava-mādhurī-vara-sudhā tṛṣṇāṃ mudhā yacchati
[śārdūla]
[66] tad evam ānanda-satra-patrādi-sthitānām upari sāndra-śākhābhir alakṣya-talānām analpa-kalpa-vṛkṣa-lakṣāṇām adhimadhyaṃ rāja-samāja-virājamānāṃ varṇita-mañju-kiñjalka-karṇikām adhivasantaḥ sadā lasataḥ sa-parivāra-vāra-surabhī-pāla-bhūpāla-kumārasya tasya sarva-cintātīta-cintāmaṇi-mayam akṣāmaṃ sapta-kakṣyārāmaṃ dhāma nikāmaṃ dhāma vistārayan netrāṇi vistārayati | tatra ca bhāsamānaṃ tad āvāsam abhitaḥ satatam upaparārdhe gaṇanīyānāṃ sajātīyānām advitīyā vasatiḥ | seyam abhisnihya vandibhiḥ sandihyate |
abjaṃ tad āliṅgitum abja-bandhor
bandhur yayau kiṃ pariveṣa eṣaḥ |
gopālayānāṃ valayāvalir vā
gopeśa-veśmābhita evam asti
iti | [indravajrā]
[67] tad-vāsinas tv evaṃ stūyante-
arthāḥ sarva-janārthanām atigatāḥ kāmā nikāmāgrimā
dharmāḥ karmaṭha-deva-dharma-mahitā mokṣāś ca mokṣātigāḥ |
teṣāṃ tatra vasanti sevakatayā kṛṣṇāya tṛṣṇā-juṣāṃ
yad-dhāmārtha-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇāśayās tat-kṛte
[śārdūlā]
netraṃ śrotraṃ cittam apy anyad anyat
tucchaṃ yasmin bhāti kṛṣṇaṃ vinā tu |
ghoṣe tasmiṃś cakṣuṣaś cakṣur evaṃ
śrautī vārtā paśya dṛśyā vibhāti
[śālinī]
vibhrājante sūtra-sañcāra-vidyā
pāñcālyaḥ kiṃ viśva-vismāyanāya |
kiṃ vā gopāḥ svāntare kṛṣṇa-bhāvair
baddhāḥ santas tatra tatra bhramanti
[śālinī]
kiṃ ca-
pitāyaṃ māteyaṃ pitṛ-sahaja-vargaḥ svayam asau
tathaivānye cānya-prathita-hita-sambandha-mahitāḥ |
vraje khyātir yaiṣā bakaripu-gaṇe bhāti khalu tāṃ
kvacit tulyaḥ premā pathikam anu śaśvad bhramayati
[śikhariṇī]
[68] athānyad api kim api vibhāvya sambhāvyate | tad yadi satām anubhavam apy anubhavitā, tadā bhavyam eva khaly bhavyam, na cen navya-kāvyatā tu na vyabhicaritā | athavā, tathāpi yat kiñcid api teṣāṃ vāñchitaṃ syād eveti sarva añcitam eva manyāmahe |
[69] tat tu sambhāvanaṃ, yathā-atha gopāvāsābhyantare tādṛśām eva sabhyānāṃ labhyā sabhāvalir upalabhyate,
yatra bhūri-vaicitrī-dhurāṇi mahā-gopurāṇi purāṇīva virājante,
yeṣāṃ panthānaḥ kila kiñjalka-valaja-paryantāḥ samastād vibhrājante,
yatra ca parasparam abhimukhāḥ sumukhā mahāntas te gṛhā mithaḥ pṛthula-śobhā loka-spṛhā iva vimṛśya dṛśyante,
yatra ca siṃha-saṃhananānāṃ puruṣa-siṃhānāṃ niścalāṅghrīṇi mahā-siṃhāsanāni vicitratayā netrāṇāṃ paribṛṃhaṇatām aṃhante,
yatra ca parāvara-kakṣyā-vāsi-loka-lakṣāṇi samam eva samakṣāṇi santi, mithaḥ sukha-śatāni varṣanti,
yatra caikatrāsīnānām anyatrāpi rūpaka-kāvya iva pratirūpāṇi rūpāṇi pratīyante-na ca tāni kevalāni, api tu pratidhvanayaś ca dhvani-kāvya iva dhvanitayā vibhāvyante, yataḥ svacchāntaḥ-karaṇā mahāntaḥ khalu para-guṇāntarāṇy api āyacchantīti prathitiḥ prathīyasī; yadā ca tathā prathīyante vibhāvyante ca, tadā hy āgantukā nānā-janās tat-tad-rūpāṇāṃ jānānāḥ paritaḥ parihāsyante;
yatra ca kutrāpi yadā sadā paramānanda-syanda-sandoha-dohana-kānti-kandalī-lambhita-sukha-tandraḥ śrīman-nanda-kula-candraḥ svayam āloka-sudhayā loka-cakṣuś-cakora-vārapārāṇām āpūrayati, tadā tūtsavānām api mahān utsavaḥ sphurati |
[70] atha sabhā-valayam antarā ca kakṣyā-pañcakatayā labdha-bodhaḥ sarva-cittāvarodhaḥ sa tu vraja-nṛpāvarodhaḥ samudbhrājate | tatra tam eva hi saha-mātara-pitarādi-vṛndaḥ śrī-govindaḥ svayam āvasati | yatra sabhā-valayāntar-antaḥ paritaḥ parītaś catasro' py antaḥ pṛthag-avarodha-lakṣāḥ kakṣyā lakṣyante | anyā ca pañcamī dhanyā sarva-madhya-labdha-nyāsatayā yatra citrīyate, yasyāṃ tu mahā-prāṅgaṇa-saṅginyāṃ pratīcīm anu svāntara-aṅgam aṅgaṇam aṅgaṇaṃ parito nikāyānāṃ nikāyaḥ sarvato' pi śreyasyā śrīmad-vraja-nara-deva-preyasyā samāśriyate | udīcīm anu sukha-mayūkha-rohiṇyā rohiṇyā | prācīm anu samasta-kṛta-sevena śrīmad-vraja-naradevena | avācīm anu svajana-sabhājana-bhojanāpavarjana-prayojana-sāmagryā |
[71] atha tad-bahir bahir antaḥ-pura-prayuta-vibhāga-pracurāṇāṃ parama-santuṣṭa-jana-puṣṭānāṃ catuṣṭayīnāṃ ca kakṣyāṇāṃ paścān niścita-paścimādi-kakubhaṃ śubhāṃ rītim avalambya sakala-śarma-dṛśvarī śrīmad-vrajeśvarī rāma-ghaṭṭābhirāmaḥ śrīmad-balarāmaḥ sarva-loka-gatiḥ śrīmad-vrajādhipatiḥ sa ca govardhanānandanaḥ śrīmad-vrajādhipati-nandanaḥ patir atīva rājate |
[72] tatra cāharahar aviraha-rahaḥ-keli-kalita-tṛṣṇayo rāma-kṛṣṇayor vikhyāta-tat-tan-nāmasu madhyama-kakṣyā-dvaya-dhāmasu parama-ramā-gaṇa-śreyasīnāṃ preyasīnām āvāsa-prāsādāvalir udbhāsate; [73] yatra cāveśanam anu sāveśaṃ nānā-kalā-kalāpaṃ kalayantīnām ālīnāṃ nija-nija-yūtha-varūthapāyāḥ paramāpūrva-pūrva-pūrvānurāgādi-kathānikāyāṃ gāyantīnāṃ madhu-madhura-kākalī-kulāni tatrakīyaṃ sarvaṃ tarv-antam ārdrīkurvanti, kim uta bahu-kaṣṭa-sṛṣṭatayā mithunī-bhūtaṃ tat tan mithunam |
[74] tayor dvayor āvaraṇatayā lakṣye ye cānyatare pratyantara-kakṣyam eka-bhūma-dvi-bhūmatādi-prakāreṇādhika-bhūmikā-racanābhir uccatara-rītikāyāḥ samāna-māna-gṛha-sva-sva-vīthikāyā dhāriṇī goloka-dharaṇī-loka-hāriṇī bhavati | tatra sarvās tu gṛha-lekhā-maṇi-bhitti-sambadhya-madhya-rekhā-labdha-dvaividhyā samantād ubhayataḥ-sthita-dvāratayā paraspara-sammukhatā-śobhānandita-dig-antāḥ kaimutyam āsādayanti |
[76] yatra ca sarva-madhyamāvarodhasyādhimadhyaṃ bṛhat-prāṅgaṇam adhikṛtyākhaṇḍa-puṭa-bhedana-mukuṭa-bhaṅgī-laṅginaṃ niśreṇi-śreṇi-miśrāntaḥ-śvabhra-śubhra-laghu-laghu-dvāra-sukhāroha-sañcāra-merv-ākāra-cārv-aṅga-kuṭṭimād upari paritaḥ stambha-vāra-saṅgatam agāram ekaṃ sarvataś calat-patākam avalokyate | [77] yadā ca tasya sarva-kakudam udañcitasya dhiṣṇyasya purūpari cālaṅkariṣṇutayā śrī-kṛṣṇaḥ svayaṃ vartiṣṇur bhavati, tadā sarva-jiṣṇu-tad-uparicariṣṇu-jiṣṇu-nīla-maṇir iva kaṃ vā tal-loka-bhaviṣṇu-lokaṃ kānti-kandalībhir na puṣṇāti?
[78] yā ceyaṃ karṇikāyām upari purī, tad-adhastād anyāpi samantād asti, kintu sā prati-kṛṣṇa-kāntā-dhāmany eva nijāṅgana-nibha-patra-paṅkti-sīmany eva cāyantrita-dvāra-gaṇeti pareṣām ajñātā, dyumaṇivan-maṇi-gaṇa-samujjvalālaya-kalāpā, vātānīta-sujāta-parimala-sampātā, nirjanatā-janita-svairatānārata-rati-pradā, śayyāsana-cchatra-cāmarādi-sāmagrīti-bahula-śatī-prītidā-nānā-krīḍā-bhāṇḍa-maṇḍala-maṇḍitākhaṇḍa-maṇḍapā, tat-tac-ceṣṭādhiṣṭhāna-nara-mṛga-pakṣi-pratikṛti-lakṣa-vilakṣitā preyasīṣu vibhakta-pradeśa-viśeṣā śeṣālayāyate | yatratyena pathā yathāvat preyasī-nāmānandanaḥ śrīmān nanda-nandanas tatra patra-samudyad-udyāna-vṛndam amūbhir anuvindann atīva nandati | tasmād udyānād antar-dvāreṇa caturasraṃ
pratyudyānam api vindati |
[79] evaṃ śrī-balarāmasya rāma-ghaṭṭākhya-nija-krīḍā-vana-gamanaṃ ca tala-vartmanaiva vartate, kintu saṃkṣiptatayā nihitena patrāvali-paryantāla-vāla-pihitena mantavyam |
[80] tām etām uparigatāṃ śrīmad-vrajeśvara-purīṃ pari tu ślokāḥ parigīyante-
yastāṃ patākā mṛdu-vāta-kampitā
nānāmukhībhāvam itāḥ punaḥ punaḥ |
saurabhyam āyāti yadā yatas tadā
vivṛtya paśyanti diśām amūm iva
[upajāti 12]
nityaṃ sudhā-dhāmaja-dhāma-saṅgataḥ
pūrṇāṅgatām aṅgala-saṅgatiṃ gatāḥ |
yatrāpi kumbhā vidhu-kānta-sambhavāḥ
kūṭāntaratva-mukuṭā iva sthitāḥ
[indravaṃśā]
yatrānvitā kumbhā vidhukānta-sambhavāḥ
kūṭāntaratna-mukuṭā iva sthitāḥ |
yatrānvitā svacchatayā vibhātayā
hīrādi-ratna-cchadir ālir īkṣyate
[indravaṃśā]
mayūra-pārāvata-kokilādyā
vasatni yasyāṃ tu vināpi yatnam |
śabdāyamānā vipinasya tair ye
vivāda-saṃvādavad ācaranti
[upajāti 11]
vicitra-ratnāvali-citra-carcitā
sauvarṇa-bhittiḥ paritaś cakāsatī |
gopāla-bālyādii-vilāsa-mādhurīḥ
sākṣād ivālakṣayate śiśūn api
[upajāti 12]
vistāritotsaṅga-nibhair alindaiḥ
śliṣyanti kṛṣṇaṃ bhavanāni nityam |
yeṣāṃ sadāntar nivasanti te tad-
bhaktā amī tādṛśatāṃ vrajanti
[indravajrā]
prāṅgaṇāni maṇi-darpaṇa-cchavīny
ullasanti sadanāvalīm anu |
yeṣu nūtana-vadhūr bakāntakaṃ
vrīḍa-namra-vadanāpi vīkṣate
[svāgatā]
candrakānta-maṇi-baddha-bhūtale
palvalāni ca lasanti sarvataḥ |
rādhikādi-mukha-kānti kandalī
yāni pūrayanti hanta sarvadā
[svāgatā]
lokaḥ śrīnātha-loka-pratiruci-vijayī kānanaṃ śrī-spṛhājid-
vāsaḥ śrī-rājadhānī-nikhila-śubha-rucāṃ vāsinas te ta eva |
bhoktā kṛṣṇaḥ sa bhogyaḥ praṇaya-madhurimā śaśvad ity evam asmin
pratyekaṃ sarvam antaḥkaraṇam atigataṃ kas tad-antaṃ labheta
[sragdharā]
[81] tat-prema-śarmaṇāṃ sarvātiśayi-dharmatāyām aham api marma-vettā, yataḥ-
harir gopa-kṣauṇī-pati-mithunam anye ca vibudhā
na naḥ krūraṃ cittaṃ mṛdulayitum īśā lavam api |
aho teṣāṃ premā vilasati harau yas tu balavān
harer vā yas teṣu drutayati sa eva pratipadam
[śikhariṇī]
[82] ataḥ sarvataḥ kṣemāṇāṃ sa eva premā sarvatra sphurati | tathā hi-
hariḥ premā sākṣād iva bhavati kiṃ vā vraja-janas
tayor ekasmiṃś ca sphurati sa hi śaśvat sphurati naḥ |
idaṃ vāraṃ vāraṃ vidhi-śiva-surarṣi-prabhṛtayaḥ
sphuṭaṃ kartuṃ śaktiṃ dadhati natarāṃ yat kiyad api
[śikhariṇī]
[83] sa tu paramāścarya-caryaḥ, yataḥ-
tadīyānāṃ premā yad api kṛti-caryātiga-sukhaas
tathāpy uccair hetur bhavati hari-sāhāyaka-vidhau |
jagat-kārye yadvac chruti-mata-para-brahma nitarām
acintyo yo bhāvaḥ sa hi na hi vitarkaṃ viṣahate
[śikhariṇī]
[84] yasmād evaṃ sa eva cittam ākarṣati, tasmāt-
jñātvā karma svayam uta parāt kṛṣṇa-tṛṣṇānukūlaṃ
tasminn antar bahir api sadā gopa-rājāvarodhe |
yātāyātaṃ muhur atitarāṃ kurvatām ādṛtānām
apy utkaṇṭhācalita-manasāṃ mānasaṃ bhāvam īhe
[mandākrāntā]
[85] tatratyānāṃ samūhāvalokanaṃ tu parama-paramādbhutam, tathā hi-
udghūrṇante priya-parijanāḥ snigdha-bhāvā yathā-svaṃ
gopa-kṣauṇī-patim anugatās tasya cātma-dvitīyām |
yau premākhya-prabala-raśanā-yantranāt kṛṣṇa-kānti-
jyotiś-cakre ravi-śaśi-tanū ye ca nakṣatra-saṅghāḥ
[mandākrāntā]
[86] gānaṃ tu pratigaṇaṃ sādhāraṇam api kañcid viśeṣaṃ vahati, yathā-
janmādy-arbhakatā hareḥ pravayasāṃ madhye-sabhaṃ prāyaśaḥ
paugaṇḍādiṣu nirjarāri-vijiteḥ prāyaḥ suhṛn-maṇḍale |
kāliyāidiṣu durjaneṣv api kṛpā-bhakta-vraje' nalpaśaḥ
prāyenātmani rāga-rītir abhitaḥ kāntā-gaṇe gīyate
[śārdūlā]
tatra ca-
saṅgāne ced bhajati murajid-bhakta-mātraṃ vimohaṃ
śarmāśarmāpy anumiti-miyān tarhi na prekṣakāṇām |
śāntir dāsyaṃ sahacara-daśā vatsalatvaṃ tathānyad
gacched eṣāṃ hṛdi katham iha kṣīra-vār-vad vivekam
[mandākrāntā]
[87] hanta! padya-dvayam idam ālole manasi udbhūya tad evāndolayati | yathā-
mātar mātar janani mama tad dehi dehīti śabdair
vatsāyuṣman suta vadasi kiṃ prāṇa-lālyeti cārdraiḥ |
nānālāpa-praṇaya-valitā māṃ balāt sneha-mudrā
tasmin goṣṭhe smarayatitarāṃ tau savitrī-kumārau
[mandākrāntā]
geheśi tvaṃ carita-sukṛtā hanta vatsas tvad-agre
vakti psāti prathayati ruciṃ yācate jāhasīti |
ardhād evaṃ sthagita-vacanaṃ sneha-pūrād vrajeśaṃ
dhyāyed vṛttiṃ bata na labhate man-mano bambhramīti
Original text: Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Edition: Puridasa (1947). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0