Language

ENहिગુ
Scripture Library

Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.18

1.18.1

[anuṣṭubh]
[75] tad evaṃ kathāyāṃ samāpta-prathāyāṃ sarve yathā sva-svāvāsam āsannāḥ |
iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu
veṇu-śikṣā-miṣa-preyasī-bhikṣā nāma
saptadaśaṃ pūraṇam
||17||
(18)
atha aṣṭadaśaṃ pūraṇam
gotrabhid-garva-khaṇḍana-
govardhana-gotra-māna-vardhanam
atha prabhāte sadasi vrajeśitur
mahā-prabhāveṣu vibhāta-paṅktiṣu |
ānarccha sāmodam udaśru-kaṇṭhatāṃ
sa snigdhakaṇṭhaḥ kathayāmbabhūva ca

1.18.2

[upajāti 12]
[1] atha tasminn āśvināvaśeṣe labdha-viśeṣe yajña-yogya-veśe vrajād bahiḥ pradeśe sarva eva parvaṇā sāndrānanda-vrajā iva sa-prajāḥ vrajendrādayaḥ sambhrāntāśaya-prāyatayā carantaḥ surendra-yāga-yogam ācarantaḥ sthānādi-sañceṣkriyamāṇān ādiśantaḥ sva-sva-vasatiṃ vihāya vasatiṃ bahir vasanti sma |
[2] tadā ca kadācid ekasyāṃ sandhyāyāṃ gocāraṇa-bhū-bhāgataḥ samāgataḥ saṅkarṣaṇa-sahacāritayā labdha-harṣaḥ sa-kutuka-tṛṣṇaḥ śrī-kṛṣṇas tadīya-caritam ālocitavān | tatraiva ca prabhūta-kutukākuta-sambhūtatayā vasati sma |
[3] tad api ca yad api pūrva-pūrva-saṃvatsareṣu dṛṣṭam ity apūrva-dṛṣṭaṃ na bhavati, tathāpi samprati prauḍhatāprakāśataḥ śatamanyuṃ prati manyuṃ janayan janakādiṣu praṇaya-kopaṃ jñāpayann ajñānata iva jijñāsāñcakre | yadyapi śataparva-pāṇir evaṃ garvāyate, ete gopālana-kārakāḥ ke varākāḥ? nikhila-loka-lokapāla-pālakasya mama dakṣa-mukhyāḥ prajāpatayaḥ svīya-manvantara-pati-prabhṛtayaḥ pṛthivī-patayaḥ kamalajanma-janma-pradhānā munīśānā yajamānā virājantetarām iti, tathāpy ete mat-pitṛ-puraḥ-sarās tatra bhaktim atiriktīkurvanti iti |
[4] atha spaṣṭīkṛta-gaurava-sauṣṭhavam antaḥ-kaṣṭa-parāmṛṣṭaṃ pṛṣṭavān-
kathyatāṃ vaḥ pitaḥ ko' yaṃ sambhramaḥ samupāgataḥ? |
yajñārtho yadi devaḥ kaḥ? pramāṇaṃ kiṃ, phalaṃ ca kim?

1.18.3

[anuṣṭubh]
[5] vrajeśvare tu jñāna-pūrvaka-praśna-vijñānatas tad-abhiprāyaṃ prāyaḥ pratipadya sadyaḥ prativacanam adattavati, punar lālyatocita-bālyato dīnatā-dhīnam ivovāca-
yathā vidhātuṃ bhavatāṃ tathā śrotuṃ ca naḥ spṛhā |
ubhayeṣāṃ yatas tatra viśeṣāśrayatā-sthitiḥ

1.18.4

[anuṣṭubh]
[6] atha, kim asmābhir vyaktaṃ vaktavyaṃ gotrabhit-satraṃ prati, kiṃ vāyaṃ vatsaḥ pratipatsyete iti vicikitsati tāta-pāde tad eva kiñcid atiriktaṃ vyaktam iva kartum icchati sma | [7] yathā ca, tāta, sarvatra nipuṇānāṃ vaijñānikānāṃ bhavatāṃ putrā vayaṃ na tāvad gocārakatā-mātra-paryavasita-paryālocanāḥ, kintu kiñcit kiñcij jñāna-nītiṃ dharma-rītim api pratipadyāmahe iti vyañjanayā mañju vadati sma-
sarva-kṣetra-prājña ekaḥ parātmā
tasmin jīvāḥ santi naivātibhinnāḥ |
etad-vijñāḥ sādhavo vidvad-ijyās
tasmād eṣāṃ gopanaṃ naiva yuktam

1.18.5

[śālinī]
yogināṃ matam etac cen nītir apy avadhāryatām |
udāsīno' rivad varjyaḥ suhṛd ātmaiva sammataḥ

1.18.6

yady eṣa panthā dharmasya so' pi nāsty avicārataḥ |
tatra yad viduṣaḥ siddhir bhaven nāviduṣaḥ kvacit

1.18.7

dharmo vaidika eveṣṭau laukikaḥ kvāpi dṛśyate |
bhavadbhiḥ kas tayor eṣa viśeṣatvena sammataḥ?

1.18.8

[anuṣṭubh]
[8] tad evaṃ sva-sutasya suparva-pati-māna-carvaṇāyāvirbhavantaṃ sarva-mata-jñatā-garvam akharvam ālocayann, apūrvatayā bhāvanāṃ kurvāṇas tena ca nija-pakṣasyāpekṣaṇīyatāṃ lakṣayann, idaṃ vraja-patir upakṣiptavān-
dharmo' yaṃ laukikas tāta yadyapi syād athāpy asau |
yuktatvād api cāmnāyād āmnāyaja iveṣyate

1.18.9

ya indro devatātra syāt parjanyaḥ sa tu sarvavit |
tasyārcanaṃ kulāyātam asmākaṃ ketanaṃ matam

1.18.10

[anuṣṭubh]
[9] kṛṣṇas tad etat karma karma-pradhānatayā varṇyamānaṃ tad uttaram ākarṇya vāsava-hrāsa-vāsanayā karma-kāṇḍa-paṇḍitaṃ-manyānāṃ matam anusṛtya devatā-khaṇḍanam āha-
svataḥ karma-vaśād evādātuṃ karmānusāriṇaḥ |
īśaś ced asti karmānugāmy asau kā nu devatā

1.18.11

sarvaṃ tad bhasmani hutaṃ para-tantre yad arpaṇam |
gārhapatye hutaṃ tat tu yad ātmātmīya-poṣaṇam

1.18.12

tasmād ābhīra-vaiśyatvād aghnyāsevā tu naḥ kṛtiḥ |
devatā yadi manyeta mantavyā sā tad-āśrayā

1.18.13

[anuṣṭubh]
[10] atha śatamanyor api parjanyatayā tad-āśrayatvam āśaṅkya sāṅkhya-saṅkhyāvatāṃ matāt pratyācacakṣe-
rajo-bhūr yavasādy-arthas tasmān nendro gavāśrayaḥ |
kintu govardhanākhyāna-kṣauṇī-bhṛd yaḥ sa eva saḥ

1.18.14

nijājīvyatayā gāvaḥ kulāgatyā ca bhū-surāḥ |
āśrayatve samakṣatvaṃ yānty ete na divaukasaḥ

1.18.15

[anuṣṭubh]
[11] tatra matāntaraṃ vitaṇḍā-paṇḍitānāṃ matena khaṇḍayati-
āptavāg anumānaṃ ca pratyakṣād eva gamyate |
tasmāt pratyakṣam eva syāt pramāṇaṃ sarva-mardakam

1.18.16

tasmād gavāṃ brāhmaṇānām adreś cārabhyatām mahaḥ |
aindrair nirmīyatāṃ seyaṃ tri-karmī haviṣāṃ kulaiḥ

1.18.17

homo yadi vidhātavyo vahnim uddiśya hūyatām |
āśrayaḥ sa hi sarveṣāṃ pratyakṣaś cānubhūyate

1.18.18

atha viprāḥ prīṇanīyā dattvā dhenūḥ sadakṣiṇāḥ |
svabhāva eṣa bhavatāṃ vidhi-kiṅkaratā nahi

1.18.19

[anuṣṭubh]
annaṃ dattvā brāhmaṇādiśvapākānt-
ebhyaḥ śvabhyo' py atra gobhyas tṛṇāni |
kṣauṇī-bhartre dīyatām annakūṭo
yasmād eṣo' py anna-kūṭābhidhaḥ syāt

1.18.20

[śālinī]
[12] tad evaṃ śvapāka-śva-paryantebhyaḥ pradātavyaṃ, na tu pākaśāsanāyety abhipretya sarvān nirvacanekṛtya pratyekaṃ pravartayan prāha-
bhuktvā vastrālepa-veśān gṛhītvā
vipraṃ vahniṃ gāṃ parikrāmatādrim |
nātrāpy aṅghri-krāmitāvaśyakatvaṃ
svacchandatvād yānam apy atra diṣṭam

1.18.21

[śālinī]
ye vā kratubhujo' py atra janās te syur janāv iha |
suparvāṇaḥ sumanaso nirjarāś ca surā iva

1.18.22

[anuṣṭubh]
kiṃ ca-
āḍhyaṅ-karaṇī subhagaṅ-karaṇī tadvat priyaṅ-karaṇī |
śrī-govardhana-pūjā-nāmnī vidyā parisphurati

1.18.23

[upagīti]
govardhana-giri-yajñāvajñā tu gotrabhit-pūjā |
andhaṅ-karaṇī palitaṅ-karaṇī nagnaṅ-karaṇy api ca

1.18.24

[upagīti]
[13] tad evam agrajamukhaṃ nirīkṣya mṛdu hasitvā punaḥ sādaram āha sma-
ity etan me bāla-bhāvena buddhaṃ
go-viprādi-prepsitaṃ mad-dhitaṃ ca |
yuṣmabhyaṃ ced rocate tarhi śīghraṃ
kāryaṃ vighnaḥ syād vibhinna-praveśe

1.18.25

[śālinī]
sarvaṃ yan-mānasaṃ vācikaṃ vā
yuṣmadṛgbhiḥ sādhyate kāyikaṃ vā |
nityaṃ tat tad dṛśyate man-nimittaṃ
tasmād etan mad-dhitatvād vidheyam

1.18.26

[śālinī]
anunmattaḥ svataḥ sarvaṃ vetti svīyaṃ hitaṃ pitaḥ |
no ced vetti na ca brūte brūte ced vetti niścitam

1.18.27

[anuṣṭubh]
[14] tad etad vipralambha-lambhanam apy akliṣṭa-varṇana-viśiṣṭam ākarṇya tan-mukhaṃ ca nirvarṇya, tad eva savarṇair asavarṇair apy adhi parvam āgataiḥ sarvakair nirṇinye | tathā hi-
preṣṭhaḥ kiñcid yad bravīti pratītiṃ
sarveṣāṃ tad yāti nūnaṃ ruciṃ ca |
tac ced aṇv apy arhitaṃ tarhi kiṃ vā
vācyaṃ tasmāt te' py amanyanta tadd hi

1.18.28

[śālinī]
[15] tad etad avadhārya madhukaṇṭhas tv amukta-kaṇṭhaṃ parāmṛśati sma, ced apy ativedaḥ suvicāratā-naśvaraḥ so' yam anīśvara-vādaḥ kṛta-vakra-bhāva-cakra-śakra-parābhava-kautuka-tātparya-mātra-pātratayā tena prayuktaḥ, kintu na pravṛtti-virodhi-pātratayā; tathāpi tatra mitratāticitratayā labdha-nigama-visrabdha-sarva-puruṣārtha-sārtha-śiromaṇi-rūpa-svarūpeṣu teṣu vraja-bhūpeṣu nāyuktaḥ | īśvara-jñāna-gurubhir api tad-bhāvam eva pari sarvopari-purutā-parāmarśāt | yathoktam-
aho bhāgyam aho bhāgyaṃ nanda-gopa-vrajaukasām |
yan-mitraṃ paramānandaṃ pūrṇa-brahma sanātanam ||[BhP 10.14.32] ityādi |
[16] tataḥ kautuka-cāritayāpi tena yad vicāritam iva sampadyate, tad api pāramārthya-varyatayā paryavasyatīty evam aho parama-maho-vara-kara-svabhāva-dhāraḥ so' yaṃ vraja-dharā-pati-vaṃśa-janmā śaśadharaḥ iti |
[17] atha spaṣṭaṃ cācaṣṭa-tatas tataḥ?
[18] snigdhakaṇṭha uvāca-tataś ca dīpāvalīnāmānam amāvāsyām anu dīpāvali-bali-kautukaṃ pratipadya pratipat-prātas tu viśrambhataḥ paramāśrayatām āśrayamāṇair amībhir yathā tena vihitaṃ tathā vihitam |
[19] tatra ca mukhya-kalpa-kalpanāya vicitra-citra-vitāna-patākādibhiḥ sarva-sukha-saṃvardhanasya śrī-govardhanasya kūṭa-maṇḍalaṃ maṇḍayitvā, yathāvidhi nirbandha-sādhita-sādhu-gandha-bandhura-pādyādi-prāgrya-sāmagrībhir abhisabhājya, tam abhi prājya-caraṇācalavad ājya-prāghāra-nirjharāś citra-varṇa-vyañjana-vyañjita-dhātu-rañjanāḥ, dugdha-taṭinī-saṅkaṭitā dadhi-taḍāga-saṅghaṭitāḥ sampannam anna-kūṭāḥ saṅghaṭṭayya nikaṭād upaḍhaukayāmāsire | yeṣāṃ prāg-bhāvenāpūpikaṃ śāṣkulikam ityādi bhūyiṣṭha-niṣṭhāna-kūṭa-nāmnā sthānāny api ciram āmnātāni |
nānā-vādyaṃ loka-kolāhalāḍhyaṃ
svargaṃ bāḍhaṃ vyānaśe tatra satre |
yat tad deva-kṣmāpater āśvineyau
nirṇinyāte karṇa-śūle nidānam

1.18.29

[śālinī]
sṛṣṭeṣv adrer anna-kūṭeṣv analpaḥ
kṛṣṇākāraḥ kaścid āvirbabhūva |
alpīyastvaṃ kevalaṃ bheda-buddher
yasmāt kṛṣṇe kāraṇatvaṃ jagāma

1.18.30

[śālinī]
[20] taṃ ca prathamaṃ vasundharādhara-śilā-sandhitaḥ samedhamāna-sphurad-utsedhaṃ prekṣākāriṇaḥ samutprekṣāmāsuḥ-
pīta-śyāmā kiṃ prabhā? kiṃ taḍitvān?
kiṃ vā dhātu-dyoti-bhūbhṛd vibhāti? |
suṣṭhūttiṣṭhan kiṃ svid etad bakījin-
mūrti-vyūhaḥ sphūrtim atrātanoti?

1.18.31

[śālinī]
kāya-prāyata-bhājitāñjana-girir vastrāṇi sandhyābhrajid
vistāra-dyutimanti veṣamaṇayaḥ sūryādi-jetṛ-prabhāḥ |
uttaṃsā vara-puṣpa-bhāra-balavac-chākhā-sahasrāṇy aho
yasya kṣmādhara-deva eṣa kurute netrāṇi citrāṇi naḥ

1.18.32

[śārdūla]
[21] tataḥ sa tu caturānana-cāturī-cālana-caturaḥ kṛṣṇa-nāmnā madhuraḥ sa-praśrayaṃ papraccha-bhagavan, ko bhavān? iti |
[22] devas tu nirghoṣa-nibha-ghargharita-svareṇābhra-bhramaṃ prathayann, arthena tu tam anyathayan vacaḥ pracārayām āsa, pūrvitākharvavat-parvan! parvataḥ so' yam aham asmi iti |
[23] tad etad avadhārya devāry-amitraḥ śrīdāmādi-mitraḥ sva-bhujau prasārya visphūryamāṇa-kolāhalānargalaṃ gopa-vargaṃ nivārya, namaskāryaḥ khalv asau yasmāt karuṇā-vyagratā-jāgran-mahā-vigraha-samagra-vigraha-prakāśa-grahilatayā pratyakṣa-pratyayam eva sa eva devaḥ pratyavaruddhavān iti sarvān praty akharvāṃ vācam uvāca |
[24] uktvā cākhaṇḍa-daṇḍavan-natiṃ kurvati sahasa-smita-pūrvaje tasmin vismita-manasaḥ sarva eva prati parvataṃ tathākurvata | kṛtvā ca śraddhayā baddhāñjaliṣu tadāvaliṣu sarva-sukha-vardhanaḥ sa govardhanaḥ punar uvāca-
nānya-devavad asmākaṃ
bhedaṃ yuṣmad vicakṣmahe |
tat paśyata bhaved dattaṃ
pratyakṣaṃ bhuṅkṣmahe vayam

1.18.33

[anuṣṭubh]
[25] tad etad uktvā ca-
annāny āḍhaka-koṭi-taṇḍula-kṛtāny ādāya tad-vyañjanāny
apy eṣa pratikūṭam eka-kavala-prāptānnam ādat tathā |
madhyaṃ madhyam anuprakṛṣya tu yathā nīraṃ piban palvalān
kuṇḍāny āśu sarāṃsi kiṃ ca sarito ninye kṣayaṃ sarvataḥ

1.18.34

[śārdūla]
yadā grāsāya sa karaṃ prasārayati cāgrataḥ |
tadā sarve dravanti sma sarvataś caṭakā iva

1.18.35

[anuṣṭubh]
madhye-kṛtya vyañjanāny anna-kūṭaṃ
grāsaṃ grāsaṃ pāṇinā dakṣiṇena |
tarjanyāsāv uddiśan vāmayā taṃ
śakraṃ lolat-prānta-gatyā jahāsa

1.18.36

[śālinī]
doṣṇas tasyāśv atiparimiti-grāsa-hetoḥ prasāre
cākuñce ca sthagita-haritaḥ prāpta-tat-tad-gatīnām |
akṣṇām āsīd vraja-kula-bhuvāṃ citra-vṛnde' pi citraṃ
yat kvāpy ekaṃ na kila gaṇitaṃ siktham ekaṃ sthitaṃ na

1.18.37

[mandākrāntā]
atarītṛṇyata grāsān bhūbhṛd-bhūbhṛd yathā yathā |
acalīklpyatāpy uccair māṃsalāya tathā tathā

1.18.38

[anuṣṭubh]
tatra ca-
bālā bhītiṃ yauvanonmatta-cittā
hāsaṃ vṛddhāś citram arhās tu bhaktim |
yātā ye ye teṣu sarveṣu devaḥ
śuddhāṃ tuṣṭiṃ kautukitvād babhāja

1.18.39

[śālinī]
dūrād dūrāt pūram ādāya vārāṃ
vaktraṃ śaśvat kṣālayann adridevaḥ |
ṣṭhīvann uccaiḥ pṛṣṭha-deśe samantād
vṛṣṭiṃ kurvan śampa-sṛṣṭiṃ cakāra

1.18.40

[śālinī]
gaṇḍūṣāṇām antare vaṃśa-daṇḍair
dantāntargāny anna-piṇḍāni kuñcan |
udyan-mūrtis tatra śailādhidevaḥ
pūrtiṃ kurvan prāṇa-bhājāṃ sasarja

1.18.41

[śālinī]
tāmbūlānāṃ vīṭikāḥ koṭi-kharvaṃ
kūṭī-kurvaṃś carvayan garva-phullaḥ |
prānta-cchāyā-maṇḍalaś caṇḍa-raśmiḥ
prātar yadvat tadvad āsyaṃ cakāra

1.18.42

[śālinī]
jātaṃ nīrājanasya kṣaṇam anu nikhilā moham āpur yad etat
tasmin drāghīyasi syāt katham iti vividhād dhvasta-cittā vicārāt |
kṛṣṇas tv alpaṃ vihasya pratividhim akarot kalpitād yantra-bhedād
yasmin dīpāḥ sahasraṃ talam upari ca te cālyamānā virejuḥ

1.18.43

[śārdūla]
[26] atha sarvam icchan anvicchan pratīcchann api girir ayam aho giriṃ karotīti nidhyāya, mūrdhani baddhāñjalitayā sarvasminn apy ūrdhvaṃ sthitavati, sarvato' pi varān varān viracayyātarkitam antarhite parama-hite tasminn, akhaṇḍa-daṇḍavat-praṇāma-pūrvam atra dvitra-kṣaṇaṃ citram iva sarva evāsīt |
[27] avahite ca bahir-arthe śrī-harir asau sarvān parvata-parvāgatān praty uvāca-
aho kalayatācalaḥ karuṇayātma-rūpaṃ mahad
vahat-prakaṭatāṃ bhajann akhilam eva bhuṅkte sma saḥ |
anādara-kṛtāmayaṃ dalayiteti sambhāvyate
purandara-bali-grahād atibalī tathā tarkyate

1.18.44

[śikhariṇī]
[28] tataś ca sarvo' pi visrabdhaḥ parama-prema-bhājana-go-sabhājanam ārabdhavān | yat khalu-
gobhir gopā mithaḥ syuḥ pratipada-dayitās tatra nanda-vrajasthās
tatra śrī-nanda-rājaḥ svayam ayam upamā tatra tatrāsya putraḥ |
yady evaṃ tarhi govardhana-mahasi tad-abhyarcane te gavādyāḥ
kiṃ varṇyāḥ kintu nirvarṇanam anu paramaṃ jñeya-bhāvaṃ prayānti

1.18.45

[sragdharā]
tathā ca,
labdhārcāś cāru-veśaiḥ śavalita-vapuṣaḥ prāpta-bhogāvalīkā
vatsaiḥ pṛktāḥ pramodaṃ pṛthutaram abhajan dhenavaḥ satyam eva |
kintu śrī-kṛṣṇa-dṛṣṭi-pramada-valayitā yarhi tarhy eva no cet
kecid yadvad bhajante madhura-vidhurataḥ saṃskṛtaṃ ṣāḍavādi

1.18.46

[sragdharā]
[29] tad-dṛṣṭi-puṣṭīkṛtās tu-
svarṇa-nirmita-viṣāṇa-surūpā
rūpya-saṃvṛta-khurā dhṛta-hārāḥ |
kiṅkiṇi-prakara-jhaṅkṛti-yuktā
naicikī-nicitayo rucim āñcan

1.18.47

[svāgatā]
[30] tatra gopāḥ śrī-gopālādi-gopāla-satkṛti-camatkṛtim adhigamya, vidhim anugamya, citrakāṅga-nibha-citrātiramya-vastrāvṛtāṅgatayā tarṇakam ākramya, kautukato gāḥ sambhramya, taj-jāta-hāsa-kolāhalād viramya, grāsa-viśrāṇanena tā viśramya, parikramya, praṇamya, cācaryaṃ vāryam ācarya, vitāna-vitānenāgniṃ paricarya, pradakṣiṇāvartatayā vartamānaṃ ca taṃ pradakṣiṇaṃ viracayya, bhūṣaṇa-nivaha-mahitānāṃ purohitādīnāṃ pūjanam api pūrayāmāsuḥ |
[31] tatra śrī-gopāla-pūjā, yathā-
snānīyāṃśuka-citrakādi-surabhi-srak-kuṇḍalādyaṃ yadā-
ścaryaṃ tatra muhuś ca toṣa-rahitās tat-tat-parīvartataḥ |
tad govardhana-pūjanāṅga-paśupābhyarcānu kṛṣṇārcane
tātāmbādi-tadīya-bāndhava-janā nāntaṃ cirād aiyaruḥ

1.18.48

[śārdūla]
yathā kṛṣṇas tathā rāmo rāmo yadvat tathā sa ca |
vrajeśayor nātra bhedas tan-mitreṣv api tad-dṛśoḥ

1.18.49

[anuṣṭubh]
[32] go-sambhramaṇaṃ, yathā-
yadā mudā yāti hariḥ parokṣatāṃ
gavāṃ, tadā tā nija-vatsa-kṛṣṭitaḥ |
vyagrībhavanti sma yadā samakṣatāṃ
yāty eṣa yānti sma tadā tad-ātmatām

1.18.50

[upajāti 12]
[33] hāsa-kolāhalo, yathā-
ākṛṣṭe vatsa-vṛnde kila-kilita-ravair mātaro rambhamāṇā
dantair ākarṣakāṃs tān vyathayitum abhito dhāvanārtā yadā syuḥ |
hāsaṃ kolāhalāḍhyaṃ kalayati nikhile tarhi kṛṣṇānanābjaṃ
jīyād udbhāsa-hāsa-drava-madhu parito mādanaṃ yad vavarṣa

1.18.51

[śārdūla]
[34] go-grāsa-viśrāṇanaṃ, yathā-
gopā ūcuḥ kṛṣṇa go-grāsam etaṃ
hastāmbhoja-spṛṣṭam īṣat kuruṣva |
tat saugandhya-prāpta-sandhānam enaṃ
gāvaḥ suṣṭhu prītitaḥ svādayante

1.18.52

[śālinī]
[35] go-viśramaṇaṃ, yathā-
govardhanācala-mahasy ayutādi-yūtha
go-rodhanāya paśupā nahi tatra śekuḥ |
phutkāra-keli-kalayā muralī murārer
āsīd alaṃ yad asakau guṇa-koṭi-kalpā

1.18.53

[vasantatilakā]
[36] go-parikramaṇas tu śrī-kṛṣṇenettham ādiṣṭam-
na bhavati bata bahulānām atibahulānāṃ parikramaḥ sadyaḥ |
ity ekasyā vyakteḥ kriyatāṃ yasmād aśeṣagā jātiḥ

1.18.54

[gīti]
tatra pradakṣiṇī-kāryam ekaṃ vṛddhaṃ gavaurasam |
mūlārādhanataḥ sarvārādhanaṃ vibudhair matam

1.18.55

[anuṣṭubh]
[37] goṣu praṇāmātmikā bhaktis tu teṣāṃ varṇanāya nābhyarṇatām anveti, yataḥ-
bhaktaḥ svabhāvāt kila gopa-lokaḥ
śrī-nanda-lokas tu tato' pi goṣu |
asyātha govardhana-yajña-yoge
yogeśa-durgā-namanākhya-bhaktiḥ

1.18.56

[indravajrā]
[38] ācārya-varaṇa-lakṣaṇam api vilakṣaṇam eva tatra | yataḥ-
svayam āvriyatācāryas tatra nādyavad arthitaḥ |
yatra suṣṭhu sitaṃ yaṣṭuś cittaṃ tatraiva tasya ca

1.18.57

[anuṣṭubh]
[39] home ca-
govardhana-mahā-yajñe hutabhug-vyājatas tadā |
hareḥ pratāpa evendhāñcakre śakra-pratāpanaḥ

1.18.58

yadāgnir dakṣiṇāvarto yajñe jajñe tadā janaḥ |
sarvaś ca dakṣiṇāvarta-parīvartam avartata

1.18.59

[anuṣṭubh]
kṛte satre vastraṃ tilakam atha carcām avayava-
prakārālaṅkāraṃ sakalam idam apy uttamatamam |
dvijebhyaḥ prāyacchal laṣita-laṣitaṃ śaśvad anugān
mudāvādīd yasmin dada dada damātraṃ vrajapatiḥ

1.18.60

[śikhariṇī]
divya-dātavya-sambhāre vraja-rājena yojite |
parīkṣakās tatra paraṃ tat-parīkṣakatāṃ yayuḥ

1.18.61

[anuṣṭubh]
[40] yad anu sarve' pi prāṇinaḥ prīṇate sma | tathā hi vandi-jana-vandanam,
arthena goduhān nandād arthena ca sadārthinām |
vadānyaś ca vadānyaś ca vadānyaḥ ko bhaved ataḥ?

1.18.62

[anuṣṭubh]
[41] kintv ayam atrātiśayaḥ-
annāt pūrtir abhūd galāvadhi nṛṇāṃ govardhanādrer makhe
sarva-prāṇa-bhṛtāṃ tathāpi hṛdayaṃ nāpūri tatrāṇv api |
yasmin snigdham abhūd aśeṣa-diviṣad-vṛndaṃ yadapy atra bhoḥ
paśyāścaryam athāpi hanta gatavān saṅkrandanaḥ śuṣkatām

1.18.63

[śārdūla]
[42] atha tad evaṃ vipratrākṛta-satrādikaḥ purohita-hita-sahitaḥ śrī-vraja-yuva-rāja-mahitaḥ sa khalu vijñānāṃ samājaḥ puraskṛta-vraja-rājas tad-yajñāvaśiṣṭaṃ param aviśiṣṭam annam upabhujya, veśa-viśeṣaṃ saṃyujya, gīta-nibaddhaṃ sa-śraddhatayā hari-caritaṃ prati rasan hasan, viśvasan, lasan, parito govardhanaṃ paricakrāma |
[43] yathā ca prathā śrī-viṣṇu-purāṇe [5.10.45]-
dvijāṃś ca bhojayāmāsuḥ śataśo' tha sahasraśaḥ |
gāvaḥ śailaṃ tataś cakrur arcitās tāḥ pradakṣiṇam ||
[44] tatra pūrvāparībhāvo, yathā--
dhenavo hari-balādayo dvijāḥ
svāminaḥ parijanā guru-striyaḥ |
nūtna-yauvata-śatāni dāsikāḥ
śreṇi-mukhya-janatāś ca cakramuḥ

1.18.64

[rathoddhatā]
ākraṣṭuṃ pratidiśam atra netra-mīnān
vādyādi-prakaṭana-dhīvarā naṭādyāḥ |
kṛṣṇasya prathita-guṇāli-gīta-jālaṃ
tanvānāḥ punar iha dhīvaratvam āpuḥ

1.18.65

[praharṣiṇī]
[45] tatra gopāṅganānāṃ gānaṃ ca, yathā-- yatra praśnamayam ardham ekasyās taduttaram ayaṃ tu bahūnām-
giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? araci śakra-padam abhayaṃ yena |
giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? pūtanikā sā nihatā yena ||
giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? tṛṇāvarta-tanu-dalanaṃ yena |
giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? yamalārjuna-tarum udakali yena ||
giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? vatsa-bakāsura-hananaṃ yena |
giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? vyomāghāsura-maraṇaṃ yena ||
giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? kāliya-damanaṃ kalitaṃ yena |
giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? khara-pralambaka-śamanaṃ yena ||
giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? dava-yugmaṃ paripītaṃ yena |
giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? trasyati kaṃsaḥ satataṃ yena ||iti|| [

1.18.66

]
[mātrāsamaka x15]
kintu-
tadaiva guṇināṃ guṇā vividha-kautukāny apy aho,
mano-haraṇam āvahan vraja-nivāsināṃ sarvataḥ |
yadāgharipu-vaṃśikākala-tuṣāra-kānti-tviṣā
jaḍīkṛta-śarīratā bhavati taṃ tu kālaṃ vinā [

1.18.67

] [śikhariṇī]
agre kāñcana-ratna-śṛṅga-valitā dhenv-ādikāḥ sarvatas
tāsāṃ gopa-tatīr vidhāya sakhibhiḥ sārdhaṃ hariḥ sāgrajaḥ |
dīvyad-divya-suvarṇa-varṇa-vasanād udgacchad-aṅga-prabhaḥ
kanyā-kuṅkuma-yuk-karāṅka-vilasat-pṛṣṭhaḥ sphurad-veṣavān

1.18.68

[śārdūla]
sad-gandhāruṇa-cūrṇa-rocana-tanur yaṣṭiṃ nabhasy utkṣipan
gṛhṇaṃś ca pratikūla-gāmi-dhavalā vidrutya saṅkocayan |
hāsaṃ krīḍanakaṃ mithaḥ karayutiṃ saṃvāditāṃ vāditāṃ
kurvan vādita-valgu-veṇu-paritaś cakrāma govardhanam

1.18.69

[śārdūla]
[yugmakam]
yadā harir yatra gatiṃ vilāsataś
cakāra mandaṃ laghu vā yadṛcchayā |
tadā dṛśaḥ sarva-janasya tāṃ daśāṃ
tatrāyayuḥ sūtra-niyantritā iva

1.18.70

[upajāti 12]
[46] tad evaṃ bahula-kutūhalataś cālaṃ cālam amī gopa-grāmaṇyas tad eva ramyaṃ yajña-dhāma samāgamya paramānandād vāṇinī-prabhṛti-kṛta-nṛtya-vādya-gīta-grāmiṇīṃ yāminīṃ viśrāmyanti sma | prātaś ca dvitīyāyām ahimakara-kanyāyā mahima-śravaṇataḥ praṇatatayā tasyāṃ snānam ācarya nikāyyam evāgacchanti sma |
[47] tasyāṃ ca bhrātṛ-dvitīyāyāṃ bhrātṛbhiḥ praśastena bhaginī-hastena bhoktavyam iti parama-dhanyābhir upanandādi-kanyābhir mitho milantībhir nimantritau praṇaya-yantritau tatra sa-tṛṣṇau ca rāma-kṛṣṇau sahacara-nikareṇa saha bhojana-kareṇa saha maham arocayatām |
[48] tad evaṃ vṛtte vṛtte, kṛṣṇasya samunnaddhatā-bandhayā kuhanayā mad-yajña-pratyūhanam idam ity ūhamānaḥ śakras tu vakra-bhāva-cakratayā cukrodha | [49] kṛṣṇena tasya yā gūḍhāpi khaṭvārūḍhatā tarkitā, sā katham anyathā samparkitayā varteteti vyaktīkartum iva matsaratas tat-sahita-viśva-mahita-śrīman-nandādi-nindā-pūrvakaṃ saṃvartaka-meghān vraja-vighātāya pravartayāmāsa | tataś ca-
kauveryāṃ pūrvam āsīt kim api hima-marut kālimā meghaleśaḥ
śampā-nirghoṣa-vīpsā-spṛg iti paśu-kule goṣṭham evāśu nīte |
gopādyā durnimitta-prakara-kalanayā kṛṣṇam āvṛtya vṛttās
tan-nirdeśāt tam ādriṃ sapadi parigatās tasthur ūrdhvaṃ nirīkṣya

1.18.71

[sragdharā]
[50] nirdeśā, yathā--
indro yadi mahā-vṛṣṭiṃ naṣṭa-sṛṣṭiṃ taniṣyati |
tad-aṅgīkāri-girirāṭ kṛpāṃ sāṅgīkariṣyati

1.18.72

[anuṣṭubh]
[51] upatyakām upetya, taṃ vighnaṃ nighnaṃ kartum ādrim upaghnaṃ kṛtvā kṛtādhiṣṭhāne tu goṣṭhe goṣṭhendra-tanaye ca samayaṃ pratipālayati-
ghaḍad-ghaḍad iti dhvana-daghana-ghaṭābhisaṅghaṭṭanaiḥ
kaṭhora-kuṭha-kuṭṭakaiḥ kuṭila-vāyubhiḥ kuṇṭhite |
prakoṣṭha-kuṭa-kuṭṭimā-vaṭa-taṭādi-maty ujjhite
jane prakaṭam āṭa sā prathita-dhṛṣṭi-vṛṣṭi-prathā

1.18.73

[pṛthvī]
dhārāḥ śakra-dhanur vimukta-śaratāṃ tanvanti varṣopalā
vajratvaṃ bata vajra-pāta-nicayāḥ sūrya-prapāta-bhramam |
itthaṃ duḥkhitayā hariṃ gatim ite goṣṭhe sa govardhanaṃ
haste' dhatta yathā na kena ca tadā śaktaṃ darāpy ūhitum

1.18.74

[śārdūla]
[52] tad evaṃ meghaṅkare purandare niviḍīṣa-varṣādinā bhayaṅkare cārtiṅkare ca jāte kṣemaṅkaraḥ sa murāriḥ purā hy evaṃ parāmamarśa-
indraḥ svairābhimānī mayi mad-anugate cāvamānī tataś ca
svāntān medūra-mānī tad amum anu mayā māna-bhaṅga-prasaktaḥ |
goṣṭhaṃ mad-gaty-aśeṣaṃ mama mad-anugatasyāpi mud-bhṛd-viśeṣaṃ
mac-citte sāvaśeṣaṃ tad idam atha mayā prāṇa-sāmyena dhāryam

1.18.75

iti |
[sragdharā]
samajani halinā na harer giri-dhṛti-sambhrama-vaśena saṃvādaḥ |
tad api paraspara-hārdā- jñānaṃ tasminn ajījanat tam iva

1.18.76

[gīti]
[53] taṃ nagam unnayamānaś cāsau romāñcataḥ sūci-nicaya-nicita-sarvāvayavān iva nicāyann, amūla-bhīru-māthurābhīra-jāti-jātīya-gambhīra-madhura-svara-vikasvara-dūra-bhū-vibhūti-hūtibhir ūrjita-garjitādi-garvaṃ sarvaṃ kharvaṃ vidhāya priyaṅkaratayā vyaktam uktavān-
[54] yatra khalu muhur api he-śabdaḥ plutatāpluta evāsīt | tathā hi-amba he, mā vilambasva | tāta he, atraiva yūyam āyāta | ārya he, sarvān ādāyāgaccha iti prabhṛti |
[55] tad evaṃ balarāmeṇa balenāntikam ānīteṣu teṣu punar ūcivān-
pitar na kuru sambhramaṃ janani nārtim āvartaya,
praśāmya suhṛdāṃ tate mama tu ko' pi nātra śramaḥ |
yato giri-varaḥ svayaṃ karuṇayā kare māmake
samutpatana-līlayā sa varivarti tūla-prabhaḥ

1.18.77

[pṛthvī]
kiṃ ca,
bhūbhṛd-garte' py atra niśreṇi-yukte
sthānaṃ paśyann asmi pātāla-kalpam |
vistīrṇo' bhūd adrir ity antar-ambhaḥ-
saṅgātīte no nipatyādi cātra

1.18.78

[śālinī]
[56] punaś ca teṣāṃ bhāvāntaraṃ vibhāvya sva-kartṛka-dhāraṇam apy ardham aṅgīkṛtya bhaṇati sma-
mātar mantraṇayā mā māṃ nivartayata sattamāḥ |
udasto yena tad-dhastād dhvastaḥ syād girirāṭ katham?

1.18.79

[anuṣṭubh]
kiṃ ca-
mā vilambadhvam atyarthaṃ yuṣmad-duḥkhena kampratām |
mayi gacchaty adripatiḥ patitā viśata drutam

1.18.80

[anuṣṭubh]
atha paśupa-janas tadīya-hārdād
drutam aviśan nikhilas tadādri-garte |
nahi śaraṇatayā kadācid enaṃ
sa bhajati kintu tad-eka-tarṣi-buddhyā

1.18.81

[puṣpitāgrā]
tataś ca-
suvinyasta-niḥśreṇi-labdha-praveśaṃ
maṇi-śreṇi-vidyotamāna-pradeśam |
gṛhasyeva ratnāṅga-bhitti-prakāraṃ
tad-ūrdhvaṃ ca tat-tūlya-śobhā-pracāram

1.18.82

[bhujaṅgaprayātā]
sukha-sparśa-maṇy-ācita-kṣauṇi-bhāgaṃ
samastāvakāśārha-sandhā-vibhāgam |
yathāpekṣa-vibhrājita-svaccha-nīraṃ
sukhākāri-dharmāñci-nīcaiḥ samīram

1.18.83

[bhujaṅgaprayātā]
kare svasya vāme tu vāme vasantaṃ
giriṃ līlayāspṛśya santaṃ hasantam |
tadīyāntar-udyan-mahā-kuṭṭima-sthaṃ
hariṃ hāri-rūpādibhiḥ prāg-avastham

1.18.84

[bhujaṅgaprayātā]
dadhad-veṇum ānamra-hasta-pradhānaṃ
kadācin mudā sakhyur aṃse dadhānam |
dadarśa praharṣaṃ satarṣaṃ sabhītiṃ
vrajāvāsi-loko yayau cātirītim

1.18.85

[bhujaṅgaprayātā]
govardhanādris tatrāsīd ratna-citraṃ mahā-gṛham |
harir yatra harid-ratna-stambhatārambhi-vibhramaḥ

1.18.86

[anuṣṭubh]
api ca-
vilasati maṇi-daṇḍa-śrīr mukundasya bāhus
tad-upari parito' pi cchatra-tulyo girīndraḥ |
pratidiśam iha muktā-dāmavad vāri-dhārā
vraja-sadana-janānāṃ pratyutābhūd vibhūtiḥ

1.18.87

[mālinī]
[57] tataś ca sahasā rohiṇī-sahitā vrajeśa-gṛhiṇī taṃ pārśvayor gṛhītavatī | tad idaṃ varṇibhir nirvarṇya varṇyate sma, yathā-
mātṛbhyāṃ pārśva-yugme dhṛta-tanur asakṛn mṛjyamānānanābjaḥ
pitrādy-ātmīya-vargaiḥ sa-pulakam abhito vīkṣito' tarkya-karmā |
so' yaṃ smerābja-netraṃ kalita-taṭa-kalā-hastakaḥ savya-hasta-
nyasta-kṣauṇī-bhṛd uccair jaya-jaya-ninadānvīḍitaḥ krīḍatīva

1.18.88

[sragdharā]
govardhana-dharasyāgre vilāsān vyañjato balaḥ |
kṛtsnān utsāhayaty eṣa nāṭye vā naṭa-nāyakaḥ

1.18.89

[anuṣṭubh]
[58] tad evaṃ sati-
mahā-vṛṣṭir garjaḥ khara-hima-pavanaḥ sphūrjathur dhvāntam abdas
tathā vajrīty evaṃvidha-vividha-gati-kleśa-hetur bahir yaḥ |
tam antar nirvarṣaṃ madhura-nigaditaṃ cāru-vāyuḥ pragītaṃ
marīciś citraśrīr ajitagiribhṛd ity āptaśarma vyakārīt

1.18.90

[śobhā]
nṛtya-stotra-pragītāny aticaṭula-naṭādy-arthināṃ dāna-caryā
varyāṇāṃ svasti-pāṭhaḥ śruti-samaya-vidāṃ krīḍitaṃ bālakānām |
garvāt kharvākhilānām iti sakalam abhūd yasya tu prema-jātaṃ
sa śrī-govardhanādri-pravara-dhara-karaḥ kaṃ na toṣaṃ pupoṣa?

1.18.91

[sragdharā]
gurau namrā tulye smita-yug anupālye dhṛta-jalā
kvacil līlālolā maghavati tu vakrā bata satī |
dhṛtādrer dṛṣṭis tat tad anu guṇam arthaṃ vidadhatī
kriyām anyāṃ tasya svam anu punar-uktām akuruta

1.18.92

[śikhariṇī]
giridhara-vadanendo raśmi-pīyūṣa-dhārāṃ
pibad iha paśu-jātaṃ sapta-rātrin-divāni |
kṣudham api sa-tṛṣaṃ tan nāyayau tarhi tasya
praṇayi-jana-gaṇānāṃ kiṃ bruve na bruve kim?

1.18.93

[mālinī]
śrī-mukhena janatā sudhā-rasair
asya bhūdhara-dharasya pūryate |
evam apy avayatī tadā prasūs
tan muhur bahu-rasair apūrayat

1.18.94

[rathoddhatā]
saptāhar-niśa-nirmitā giribhṛtā ye ye vilāsās tadā
tān kalpair api saptabhiḥ kathayitā śeṣo' pi nāśeṣataḥ |
evaṃ ced vacanair amūṃs tri-caturaiḥ sac-cāturī-varjitais
tūrṇaṃ varṇitavān kaviḥ svayam asau durbhūya dodūyate

1.18.95

[śārdūla]
[59] tad evam atra prastāve labdhāvasthāne, tatra śakras tu duṣṭa-kramam anuṣṭhitavān-
[60] prathamaṃ tāvat prathamānena vātena vātena te pralayaṃ gatā iti sandihya, tadaiva tad-daivata-śatam eva tatra prabhūta-dūtatayā prasthāpitavān | tat tu tasmād atisatvaram āgatvaratayā tad abhīṣṭaṃ pratyācaṣṭa | tataś ca balārātir balāt pravartita-prasāreṇa jalāsāreṇa tad-vilāpanaṃ pratītya ca satyatā-pratipattaye jalada-devān eva tad-vārtāyāṃ vartayāmāsa | vartitāś ca te tad-vīkṣitena pathā pratyāgatya yathā-pūrvaṃ tat pratyāśā-padaṃ pratyākhyāya sthitavantaḥ | tataś ca paramam apūrvaṃ matvā, manasy atīva dhūrvaṇaṃ gatvā, ghanāghana-bṛṃhaṇaḥ sa ghanāghanaḥ sva-vāhanaṃ ghanāghanaṃ krodhād aṅkuśena maṅkṣu jaghāna | hatvā ca kiñcid agrato gatvā satvaram airāvatīya-vahnim ahni cāpahnuta-netra-vīryaṃ vikīrya dūtyāya tad-devatām avatārayāmāsa
| sā ca tato nivṛtya pravṛtty-antaraṃ nivedayāmāsa-deva, paramāścarya-caryeyam avadhāryatām, yat khalu sa eva bali-bhojana-valita-balaḥ sann acalaḥ samyag utpatann ivāvalokyate |
[61] indra uvāca-dṛśyatāṃ kīdṛśam anantaram antaraṃ jātam? labdha-śokaś ca vraja-lokaḥ kutra vā sa-putraḥ prayātaḥ?
[62] atha sarve yathājñāpayantīti vidrutya punaḥ saṅgatya saṃhatya pratyabhāṣanta-sarvadaiva sarva-daivata-mānya! śatamanyo! manyāmahe te sarve śata-parva-sagarbha-vidyud-vahninā pralīnatām eva nītāḥ, yad bahir na hi vilokyante |
[63] indra sa-harṣam uvāca-āyuṣmadbhir yuṣmābhir punar api nirūpyatām |
[64] atha tathā punaḥ saṅgatya gaty-antaraṃ prathayāmāsuḥ-divīśvara, nādyāpi te naśvaratāṃ prāptāḥ, pratyuta pātālatala iva giri-garta-tale praviśya tad diśantīvānanda-kolāhalaṃ kurvantaḥ pratīyante | acalaś ca svayaṃ balānuja-hasta-nyasta-prāya-grāva-nikāya-maya-kāyatayā pratīyate |
[65] indra uvāca-lakṣayāmi | mayā pūrvaṃ chinna-pakṣatir apy asau punaḥ kiṃ sa-pakṣaḥ sampannaḥ, yata eva garvavān sa parvataḥ sarvatas teṣām akṣayāya pakṣapātam ācacāra? bhavatu nāma, tam enaṃ punar nihrādi-hrādinī-vahni-prahāreṇa saṃhāre yojayāmi, yena tadīya-tale valamānatayā labdhāvalepās te' pi tūrṇam eva cūrṇatām āsādayanti iti |
[66] tathā ca, tad-vajreṇa biddhaṃ vidhāya praṇidhāna-dvārā tad anyathā praṇidhāya, manasi kopa-prakopam ādhāya, muhur api tad eva sandhāya, vyarthatā-kadarthita-puruṣārthaḥ punar nūtana-dūta-gaṇaṃ prahāpayann āha sma-are, nirūpyatāṃ tirobhūya, bhūyaḥ kiṃ tatra citram iva vartate, yenāśaner api pracāraḥ sva-vyavahārād vyabhicāraṃ sañcacāra |
[67] athāmī ca tathāgatya sva-pratyakṣaṃ pratyāyāmāsuḥ-sutrāman, na tatra kutracid api dvi-trāṇy api patrāṇi srastāni dṛśyante, na ca kācit pipīḍikāpi pīḍitā | tad evaṃ yady uparitanaṃ vṛttaṃ parito vṛttaṃ, tadā vilasita-raṅga-taraṅgāṇām antaraṅgānāṃ vārtā tu dūre vartatām |
[68] atha taṃ nikhiloccaṃ śiloccayaṃ prati pratihata-nija-ṭaṅkatayā sa-śaṅkaḥ sa vajrapāṇir vismaya-lajjā-bhayāni sajjaṃś ciram eva tuṣṇīmbhūṣṇutayā cintayāmāsa-
āṃ, kṛṣṇākāram anu viṣṇur eva tatrāvirbhaviṣṇutām āsasāda | kathaṃ vā sa ca parāt parājiṣṇutām āsīdatu, yaḥ khalv ahāryam api hāryatām āsādayāmāsa |
[69] atha tadānīm eva mūḍhaḥ, saṃjñayā śaṅkhacūḍaḥ, kaṃsa-sapakṣaḥ kaścid yakṣaḥ pratikṛṣṭam atitayātihṛṣṭaḥ saṅgamya praṇamya ca provāca-mahendradeva, drumila-dānava-nandana-mahīndra-sadanād bhavat-padāravindaṃ vindamānaḥ so' yam asmi | sa hi parama-hita-sahitatayā dundubhi-sandoha-nirghoṣaṃ pratidiśaṃ joṣayitvā bhavantaṃ prati prīti-pariṇāmaṃ praṇāmaṃ nirdideśa sandideśa ca | tad idaṃ bhavadbhir yad etad anuṣṭhitam, tena parama-tuṣṭim āpannā vayam | yataḥ kṣudratama-nirmita-garva-kirmīrita-mahad-atikramaḥ samastasya ca duḥsahaḥ sampadyate | balād utpatana-līla-pipīlikāvad amūdṛśāṃ tad-diṣṭataḥ prāpta-diṣṭāntatā ca dṛṣṭā | kiṃ ca, kiyad vābhīra-jātīnāṃ yajamānatayā bhavat-prayojanaṃ
janitā? vayam eva hi nānā-yajñān anujñāpya bhavatsu santarpaṇam arpayiṣyāmaḥ |
[70] atha tad etad avadhārya sa deva-kula-nirdhāryaś camatkāram āsasāda, [71] yatraivaṃ cintām āpa-aho, śakrāśana-vyasanatayā mama buddhir na sadā śuddhim avaruṇaddhi, yato mitrāmitratā vaiparītyaṃ parītya rīty-atikramam āpannavān asmi | tad etac ca, gotrabhid iti sva-nāma-sphurad-upaśruti-phalam iva mama pratibhāti | kiṃ ca,
garviṇaḥ suṣṭhu me yuktāpy eṣābhibhava-bhāvanā |
ātta-garvo' bhibhūtaḥ syād iti paryāyatā yataḥ

1.18.96

[anuṣṭubh]
[72] prakāśas tu sva-dāsān uvāca-bhavatu, nivartantāṃ saṃvarta-vartanā megha-vārtāḥ | avarajanmāyam iti vrajarāja-tanūjaṃ prati titikṣā-bhāja eva vayaṃ śikṣā-mātra-pātratām āsāditavantaḥ, na tu katham apy anyathā-bhāva-bhāvana-vyathām iti |
[73] atha yakṣam apy ādidesa, nijaṃ rājānam idaṃ sandiśa-[74] muhuḥ kopito' pi so' pi bhavāṃs tasmād bhayam iva bhāvayan vartata ity avadhārayata eva mamādhikaḥ krodhas tatra vardhate sma | yadi tad api tathyaṃ syāt tadā vayaṃ yāthātathyam eva prathayiṣyāmaḥ: śatamanyoḥ sahasrākṣasya śatakoṭi-hastasya mamāpi kaḥ khalu khalatayānabhīpsitaṃ kurvīta? api ca-
tvaṃ puṇya-janasevya-śrīr devānāṃ priyatāṃ gataḥ |
so' py agre tvad-vidhānāṃ syād bhojānāṃ gopa-dārakaḥ

1.18.97

[anuṣṭubh]
[75] tad etad anubhūya kupūyaḥ khalv asau dūyamāna-hṛdayatayā yakṣaḥ pratasthe, svena cānītaṃ sandeśaṃ pravāhe mūtritam ivātasthe |
[76] tad evam apadhvastaṃ-manyaḥ śatamanyuś ca śata-manyutayā vimāna-gatiṃ prati vimāna-gatim āsādya sadyaḥ sānuśayaṃ saṃśayānatayā śayānatayā ca nijāntar-nilayam ayāñcakre | śābdikāṣṭakam anu viśiṣṭatayā ralayor vyatyayam ivāvetya, nirayam eva ca taṃ manyate sma | tathā hi-
vikṣeptuṃ vrajam aicchad eṣa pavanair vikṣepam āpa svayaṃ
varṣair dharṣayituṃ ca dharṣam agamad bāḍhaṃ viḍaujā hṛdi |
vajrais tāḍayituṃ tathāpa śirasi sve vajra-tāḍyātmatāṃ
sādhūtpāta-karatvam arjati viparyastā gatir yujyate

1.18.98

[śārdūlavikrīḍitam]
[77] tad evaṃ geha-guhām avagāhamāne kauśike-
atha dyavi divākaraḥ prakaṭa-bhāvam āṭa drutaṃ
diśaḥ sphuraṇam āgaman dharaṇir āpa vartma-prathām |
tadā ca nayana-śravaś-caraṇa-saṃhatiḥ prāṇinām
idaṃ nija-nijāśraya-trayam anu svavṛttiṃ yayau

1.18.99

[pṛthvī]
niryāte megha-jāte harir atha paśupānākhyad uccair amuṣmān
niryāta prātta-gṛhyā dara ca dara-matiṃ mā kurudhvaṃ tvaradhvam |
yasmin gāmbhīrya-bhāji sphuṭa-vacasi ghanāḥ pūrvam apy asya kāntyā
bhūbhṛd-bhūtyā ca dhūtāḥ punar ahaha yayur garja-garvād vidhūtim

1.18.100

[sragdharā]
[78] atha tadāmreḍita-preritatayā vādita-bahula-kāhalādi-halahalāyamāna-kolāhalam ācarya haridāsa-varya-giri-hṛdayāyamāna-kuharāt tat-purata eva nirvrajan sa-go-samaja-vrajajana-samājaḥ sa-yaśaḥ-sneha-prasara-deha iva tasya virarāja |
gāvas tāvat purastād giri-vara-vivarāc cālyamānāḥ samantād
ārād apy antarantar giridhara-vadanaṃ draṣṭum āsan nivṛttaḥ |
yāsāṃ niryāpaṇāyāṃ muhur api tad alaṃ lokamānaḥ sa lokaḥ
stabdhī-bhāvaṃ prapannaḥ, para-vaśa-daśayā tatra vaiyagryam āpa

1.18.101

[sragdharā]
[79] atha katham api nirgiri-vara-vivaraḥ sarvaḥ parasparam anuyānaṃ parīkṣya nirnimeṣatayā śrī-kṛṣṇa-niṣkramaṇaṃ pratīkṣya kṣaṇatas tad api nirīkṣya jīva iva jīvana-nibhaṃ tam āsīdan punar atīva mudam avāpa | yataḥ-
svabhāvaḥ saundaryaṃ guṇa-garima-bhūmā mṛdulatā-
khila-vyāpi-premā giri-dhṛtir api svāvana-kṛte |
kramād ete dharmāḥ praṇayam anu sāndrīkṛti-parā
yadīyāḥ so' bhyāgān nijadṛśi gires tasya talataḥ

1.18.102

[śikhariṇī]
kintu-
yadvad utthāpitas tadvat kṛṣṇenādriḥ sa ropitaḥ |
dṛṣṭaś ca sarva-lokena prakāras tu na lakṣitaḥ

1.18.103

[anuṣṭubh]
[80] darśanād anantaraṃ tu,
atiśayitam avega-prema-dhārā-nimagnā
vivaśa-paśupa-lokā gotra-gartān milantam |
harim abhi parirambhādy-ātma-yogyaṃ dadhānā
dadhur anu nija-lābhaṃ vyutkramaṃ ca kramaṃ ca

1.18.104

[mālinī]
gopyas tatra tu mānya-bhāva-valitā dadhy-akṣatādi-sphurad
bhavya-dravya-sabhājitaṃ viracayāmāsur jita-svarpatim |
yadyapy evam athāpi mūrdhni ca karaṃ dhṛtvā tam āśīśiṣan
saṃvitte tad idaṃ sa eva ya idaṃ hṛdy anvabhūt karhy api

1.18.105

[śārdūla]
[81] śrī-vrajeśvarādīnāṃ milanaṃ tu śrīman-muni-varyeṇaivaṃ varṇyate sma, yatra cedaṃ suṣṭhutaram anuṣṭup-chandasā svalpa-vadyam api padyam amṛta-sambhṛta-kumbhavad akṣaya-rasaṃ prasūte-
yaśodā rohiṇī nando rāmaś ca balināṃ varaḥ |
kṛṣṇam āliṅgya yuyujur āśiṣaḥ sneha-kātarāḥ ||[BhP 10.25.30] iti |
[82] tathā hi, ahaha, nava-navanīta-nīti-sukumārā kumāra-tanur iyam akharva-parvata-bhārataḥ kīdṛg abhavad bhavati bhaviṣyati ca iti sneha-maya-sandeha-rīti-bhītimantas te, tad etat kleśa-kulam asmad-vapur āveśaṃ sandeśatayā prayāsyati ity abhiprayanta iva, tam āśliṣyantas tatrāpy aviśvāsā iva, viśeṣād aśeṣāśiṣaḥ prayuñjānā, nija-vaṃśaṃ yaśasvatādi-yuktaṃ kurvāṇā iva, te tat-tan-nāmnā samāmnātāś ciraṃ bāṣpa-niṣpatti-bhitta-netra-vṛttayaḥ saṃvṛttāḥ |
[83] tatra yadyapi yaugapadyatas tūrṇam eva caturṇāṃ milanaṃ samapadyata, tathāpi prema-tāratamyam anukramya kṛṣṇāvadhāna-kramaḥ kramate sma yasmāt tasmād eva tathā śrī-śuka-devaḥ pracakrame yaśodety-ādinā |
[84] yatra jñāna-kriyā-śaktibhyāṃ balaṃ valamānasyāpi baladevasya tādṛśī sneha-kātaratā niratā, tatra kimutāparasya | sa khalv apara eveti | tatra ca-
mātā sāśru mamārja vaktram abhitas tātaḥ śikhām aspṛśad
dvāv apy aṅgakulaṃ nibhālya paritaḥ papracchatuḥ śantamam |
mitrādyāḥ samavāhayann avayavān evaṃ vrajasthāḥ pare
pretyekānvitam eva sevanam adhuḥ prāṇā hi sarvasya saḥ

1.18.106

[śārdūla]
[85] atrāparāpi kautuka-paramparāvadhāryatām | [86] gate ca kaṃsa-pakṣe yakṣe yadā sa khalu vṛddhaśravā vṛddhaśravastvam evātmānaṃ pratimanyate sma, tadā sāvahittham idam utthāpitavān-bho madīya-gaṇāḥ, samavadhīyatām | sa khalu dānavārir vārita-mad-udyamatayā vipakṣavad ācarann api vairi-śamanatayā mayā sahāyatayā niścitas tat-parīkṣārtham eva ca tathā vibhīṣita ity abhinandanīya eva bhavadbhiḥ iti |
[87] tataś ca sa-vraja-vrajarāja-nandana-niṣkramādy-anantaram-
divi deva-gaṇāḥ sādhyāḥ siddha-gandharva-cāraṇāḥ |
tuṣṭuvur mumucus tuṣṭāḥ puṣpa-varṣāṇi sarvataḥ

1.18.107

śaṅkha-dundubhayo nedur divi devādi-vāditāḥ |
jagur gandharva-patayo yeṣāṃ tumburur āditaḥ

1.18.108

[BhP 10.25.31-32]
tadā divi bhuvi sthitair vividha-vādya-gītādibhiḥ
kṛta-stavatayā calan-mudita-gopa-vṛndair vṛtaḥ |
diviṣṭha-mahilā-jayi-prakaṭa-gīta-gopī-tati-
sphurat-parama-sampadaṃ vrajam agād vrajeśātmajaḥ

1.18.109

[pṛthvī]
gartaṃ praviṣṭāḥ śakaṭādi-dadhya-
kṣatāntimārtha-pracitā yathā te |
tathā nivāsaṃ punar āptavantaḥ
kiñcic ca nājñāsiṣur artha-nāśam

1.18.110

[upajāti 11]
[88] giri-gartān niṣkramaṇe yathoktaṃ śrī-bādarāyaṇinā gopyaś ca sa-sneham apūjayan mudā dadhy-akṣatādibhiḥ [BhP 10.25.29] iti |
gopa-rāja tava sūnur īdṛśaḥ
śailam apy adhṛtaḥ yaḥ svakān avan |
yaś ca śakram api ghātam antarāpy
uddhūtaṃ vyadhita dūra-deśataḥ

1.18.111

[indravajrā]
dhṛtvā girim asau naikadhuratām āgataḥ param |
bhavatāṃ jagatāṃ cāgād api sarva-dhurīṇatām

1.18.112

[anuṣṭubh]
[89] tad evaṃ kathā-prathana-pūrvakaṃ pūrvavan nija-nija-prayojanāya kṛta-vrajanāyāṃ janatāyām anukṛṣṇaṃ raveḥ samastam astaṃ yāvat kṛta-vihārau sūta-kumārau punar api rajanī-sabhāyāṃ sabhājitau nanditājitau babhūvatuḥ |
[90] tatra prathamataḥ parama-śreyasīṃ tat-preyasīṃ prati snigdhakaṇṭha uvāca-
svalpāpi līlā bhavadīyatāṃ gatā
vistāram āyāti tathā bakīripoḥ |
rādhe vivektuṃ nahi śakyate yathā
prathīyasī kā bata kā tanīyasī?

1.18.113

[upajāti 12]
[91] tām apy asmākaṃ grantha-lāghavāya saṅkocayatāṃ kaviṣu lāghavam eva paryavasyati | tathāpy akuṇṭha-buddhyā svayam eva sā bahudhā budhyatām | ity uktvā bhrātaram āha sma, ārya kathakācārya bhūyaḥ śrūyatām-
paraṃ girer eva satraṃ hariṇā na prakāśitam |
kintu śrī-rādhikādīnām ānanendu-rucer api

1.18.114

yadā tu makha-sambhāraḥ kṛṣṇena vipulīkṛtaḥ |
tadālaṅkāra-sambhāras tābhir apy urarīkṛtaḥ

1.18.115

yadā dīpālir ajvāli śikharaṃ śikharaṃ prati |
sa cāmūś ca mithas tarhi vyadṛśyantāvṛta-sthalāt

1.18.116

yadā pravartitas tasmin bakahantrā girer mahaḥ |
prāvarti ca tadā tābhis tad-didṛkṣā-mahā-mahaḥ

1.18.117

yadā samuditā jātā mahilā bhūmi-bhṛn makhe |
tadā tā muditā jātā hari-darśana-niściteḥ

1.18.118

kṛṣṇe saṃlāpam ācerur yadā vividha-subhruvaḥ |
tadārha-bodha-sadṛśaṃ dṛśaṃ tāś ca nyayūyujan

1.18.119

yadādrir janatā-dṛṣṭiṃ kṛṣṭavān prakaṭī-bhavan |
āśādhāma yayuḥ svairaṃ tadāsām akṣi-pakṣiṇaḥ

1.18.120

yadā go-pūjanaṃ kartum ārabdhaṃ sarvakais tadā |
tābhiḥ pratisva-dhenv-arcā-praśnāspadam akāri saḥ

1.18.121

yadā gopāla-pūjāyā maho vyaktam abhūd bahiḥ |
tadā mano-mahas tāsāṃ vaktre vaktre vyalokyata

1.18.122

gopa-pṛṣṭhaṃ yadā dṛṣṭaṃ kanyāpāṇyaṅkitaṃ puru |
tadāsāṃ pāṇayaḥ kṛṣṇaṃ spraṣṭum utkaṇṭhitāṃ gatāḥ

1.18.123

homa-kāle yadā kṛṣṇaḥ prāviśad brahma-saṃsadi |
hutaṃ bata tadā tābhir mānasaṃ virahānale

1.18.124

gireḥ parikrame yarhi vyavadhānaṃ yayau hariḥ |
tadā tāṃ vyavadhām eva girīyanti sma tat-priyāḥ

1.18.125

yaṣṭiṃ yarhy utkṣipan gṛhṇan kṛṣṇaś cakrāma tarhi tām |
dṛṣṭvā dūrād añjanāsrair bhānujā bhānujāyate

1.18.126

yadā yadā mitho rūpaṃ draṣṭum āsīd asambhavaḥ |
gavānudrava-lakṣyeṇa sa tāsāṃ madhyam adravat

1.18.127

dhenv-anudravaṇa-vyājāt spṛśan vavrāja yāṃ hariḥ |
cillī-vallī-tāḍyamānas tayā sa stambham īyivān

1.18.128

yadā rādhām anu spṛṣṭiṃ dṛṣṭir asya gatā tadā |
ayaṃ sarvaṃ visasmāra kintu sasmāra tan-mukham

1.18.129

yadā rātrāv abhūd vāsaḥ sarveṣām eka-dhāmani |
tac-chabda-mātra-tāt-paryāḥ śrutitāṃ tarhi tāḥ yayuḥ

1.18.130

kṛṣṇāyās tu yadā kṛṣṇaś cikrīḍa srotasi svayam |
tadāmodiny amūs tasminn akrīḍann atidūrataḥ

1.18.131

bhaginīnāṃ gṛhe yarhi bhoktum abhyāyayau hariḥ |
sakhya-lakṣyāt tadā tāsāṃ sarvās tatrāpy amūr gatāḥ

1.18.132

yathā-pūrvaṃ yadā sarve pratisvaṃ vāsam avrajan |
tadā kārā-gṛhe hanta menire tāḥ punar gatim

1.18.133

yadā saṃvarta-meghās te prāvartanta tadā tu tāḥ |
akāmayanta kṛṣṇāya sva-svaccha-trāyamāṇatām

1.18.134

yadā suhṛdbhiś chatrādyair lālitaṃ tam alokayan |
svāṅga-bhetrīm amūr vṛṣṭiṃ tadā saudhīm amaṃsata

1.18.135

vichinna-prakharāsāra-cchatre tatreha dīvyati |
kṛṣṇe svairaṃ gatā dṛṣṭiṃ menire vṛṣṭim āmṛtīm

1.18.136

abhi kṛṣṇaṃ yadā sarvaḥ śaila-garte' nvavartata |
gṛha-prāpta-nidhīnāṃ vā tadā tāsāṃ sthitir matā

1.18.137

[anuṣṭubh]
nimeṣa-rahitās tadā pratinimeṣam āsedire
harer mukha-sudhā-rasaṃ rasanayā dṛg-ākārayā |
aho rajani-saptakaṃ vraja-cakora-netrāḥ kiyat
kutaḥ sukṛtam udgataṃ na iti vismṛtīr avrajan

1.18.138

[pṛthvī]
rādhā tatra sukhātisīma-dṛśayā yuktāpi muktāvalī
svacche netra-jale tad-īkṣaṇa-bhave koṣṇatvam itthaṃ gatā |
hā dhig daiva sadaiva nāsti tava ko' py uccair viveko yataḥ
kāntasyāniśa-darśitasya ca cirād adriḥ kare dṛśyate

1.18.139

[śārdūlavikrīḍitam]
yadā giri-varaṃ dadhe muraharas tadā locanaṃ
nijārthita-vinākṛtām api diśaṃ sa ninye muhuḥ |
kadācid iha cet prathāṃ bhajati rādhikāyā mukhaṃ
tadā phala-mayaṃ mama śramatamaḥ prasajjed iti

1.18.140

[pṛthvī]
ayaṃ girivaraṃ dadhe karuṇayeti kāruṇyavān
samastam abhitarkyate tad iha citta-dhairyaṃ bhaja |
nirantarita-locana-prabhava-vṛṣṭi-bhītībhavad-
vapuś ca tava rakṣitety akṛta bhāvam eṣā tadā

1.18.141

[pṛthvī]
girer gartān niṣkrāma-vacanam ākarṇya dayitā
murāres taṃ prāṇa-pratimam apahāyāpi nirayuḥ |
sa evaṃ taṃ bhāvaṃ bata visṛjatītthaṃ sa tu paraṃ
tad āsāṃ viśliṣṭer bharam asahamāno niragamat

1.18.142

[śikhariṇī]
kiṃ girer vivarato bahir gataḥ
kiṃ sa vā sva-hṛdayād iti sphuṭam |
nātiboddhum aśakan hari-priyās
tarhi yarhi niragād asau priyaḥ

1.18.143

[rathoddhatā]
yad dṛgambu vavṛṣuḥ stana-bhūbhṛd
bhūri-bhūmi-valayeṣu mṛgākṣyaḥ |
uddhṛta-prathita-bhūbhṛti tasmiṃs
tat kim apy akathayan nija-hārdam

1.18.144

[svāgatā]
[92] atha samāpanam āha-
rādhe parito yāsīd govardhana-dhāriṇas tadā karuṇā |
sāsrān nayana-prāntāt prāntāt tvayy eva sā suviśrāntā

Original text: Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Edition: Puridasa (1947). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc