Language

ENहिગુ
Scripture Library

Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.15

1.15.1

[anuṣṭubh]
[30] kṛṣṇaś ca sānandam uvāca-tad adya naktam evānavadyā seyaṃ vidyā nivedyatām iti bāhu-yugaṃ gṛhītvā sakhi-goṣṭhīm anu tāv amū nītvā bahala-kutūhala-veṣṭitena ceṣṭitena yāvad virocana-nimlocanāvasaraṃ vāsaraṃ gamayāmāsa |
iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu
gardabhāsura-mardanaṃ nāma
caturdaśaṃ pūraṇam
||14||
(15)
atha pañcadaśaṃ pūraṇam
apūrvānurāga-caryā-jāgaryā
[1] atha goloka-yuva-rājaḥ sakhibhiḥ saha rājamānaḥ, sāyaṃ pratyavasāya, mātur ājñām ādāya, valita-prabhāyāṃ gopa-rāja-sabhāyāṃ prati-rajanī-janita-sarvāyata-parvākṛtābhiprāye prahara-prāye gurūn anujñāpya, tad anyān prasthāpya, mahāntaḥ-puraṃ prāpya, prasū-nideśam avāpya, subala-madhu-maṅgalādibhir antaraṅga-saṅgibhiḥ saṅgataḥ sūtāṅga-jātābhyāṃ ca tābhyām anugataḥ prāg-varṇita-gokula-kamala-patra-sthitaṃ parama-sukha-satratayā pramitaṃ śrī-rādhārāma-dhāma jagāma |
[2] akasmād āgate ca tasmin sasmita-krīḍā-narma-juṣām amūṣāṃ sambhrama-bhrama-vismaya-smaya-trapā-patrapādarādara-harṣa-tarṣādayas te bhāvā yugapad eva samutpannāś citrīyamāṇatāṃ citrāyamāṇatām apy āceruḥ | atra ca,
akasmād āyāntaṃ harim anubhavantī kila hriyā
daśām akṣṇor nānā-drutam apidadhe sā nata-mukhī |
mudā smerā bhugnā vikasitavatī kuñcitavatī
sa-bāṣpā stabdhābhābhavad iti samaṃ yā na ghaṭate

1.15.2

[mandākrāntā]
[3] atha praguṇa-guṇālaṅkṛtā kiṅkarī-tatir vitasti-daghna-rāṅkavās taraṇena tam ativistīrṇaṃ maṇi-kīrṇam alindam āstīrṇaṃ cakre | āstīrṇasya ca tasya pratīcī-pracita-sulalita-tulikāyāṃ prācī-mukhatayā svayaṃ niviśamānaḥ śubhratārāma-cāmarādi-karābhiḥ kiṅkarībhiḥ sevyamānaḥ śrī-rādhāyā bahir api virājamāna-prāṇaḥ pāṇinā tām ādāya sva-rasa-milita-tadīya-rasa-veṇī-samāplavana-jīvanānāṃ śreṇī-kṛtānām eṇīdṛśāṃ gaṇāgra-deśa-gatatayā vāma-deśe niveśayāmāsa |
[4] dakṣiṇatas tu kevala-tadīya-nava-taruṇimāvatāra-samucita-sevā-prakāra-kāmanārāma-prathama-vayasaḥ subalādi-savayasaḥ | [5] yat-paṅkti-dvayāntima-sīma-madhya-gatau tan-mithunābhimukhatābhiratau tādṛśa-praṇaya-sukumārau sūta-kumārau tasthatuḥ, yayo rāga-tālādi-sāhāyakāḥ sakhāya eva kecana sacante sma |
[6] yau khalu dvayor api tayoḥ savayasām āvalyor ardha-maṇisara-vallyor ivāgrima-sīma-madhyam adhikṛtya mithaḥ śobhā-vinimaya-śīlatayā nīla-pītatā-viveka-vyatireka-maya-mahā-nāyakāyamānaṃ sarvatra prathita-dṛṣṭi-prasādam api mithaḥ samarpita-netra-tribhāga-rāgaṃ tan-mithunam avalokayantau dvi-tra-kṣaṇaṃ citravad ivāsthiṣātām |
[7] tataś ca prahasya nava-ghana-śyāmenādi-śyamānatayā sāvadhānatāṃ dadhānāv ānandād ubhāv eva saṃhitāñjali-karau nāndī-karau babhūvatuḥ |
[8] tatra vastu-nirdeśaḥ-
imau gaurī-śyāmau manasi viparītau bahir api
sphurat tat-tad-vastrāv iti budha-janair niścitam idam |
sa ko' py accha-premā vilasad-ubhaya-sphūrtikatayā
dadhan mūrti-bhāvaṃ pṛthag apṛthag apy āvirudabhūt

1.15.3

[śikhariṇī]
[9] atha namaskriyā,
śrīr āsāṃ na tulāṃ bibharti nitarām ity uddhavaḥ kīrtayan
yāsām aṅghri-rajo nanāma hariṇā yaḥ svena tulyo mataḥ |
tāsāṃ tat-priyatā-sudhākara-tanuṃ viṣvak cakorāyite-
nānenānugatāṃ samasta-mahitāṃ vandāvahe rādhikām

1.15.4

[śārdūlavikrīḍitā]
[10] athāśīḥ,
premā yo' sau rādhikā-kṛṣṇa-yugmaṃ
svānandena plāvayitvā sakhīś ca |
śaśvad viśvaṃ plāvayan suprasiddhaḥ
so' yaṃ buddhiṃ naḥ samiddhāṃ karotu

1.15.5

[śāliṇī]
iti parasparaṃ sa-vailakṣya-smitam īkṣitvā sthitayos tayoḥ snigdhakaṇṭha eva sotkaṇṭham uvāca-
[11] atha śrī-kṛṣṇa-janmādi-mādhuryavad eva śrī-rādhikāyās tat-tan-mādhurī varṇanīyeti nirṇaye' py ativistīrṇatā-saṅkocanāya kiñcid eva sūcayiṣyāmaḥ |
[12] tatra śrīmad--bhāgavate khalv etad udbhāvitam-
tata ārabhya nandasya vrajaḥ sarva-samṛddhimān |
harer nivāsātma-guṇai ramā-krīḍam abhūn nṛpa ||iti|| [BhP 10.5.18]
[13] tac caivaṃ viśadayanti-
janmārabhya harer vraja-sthalam abhūd viśva-rddhi-yuktaṃ punar
lakṣmīṇāṃ ramaṇāspadaṃ ca tad-adhiṣṭhānād viśiṣyājani |
rādhā yāsu lalāsa pūrṇa-śaśabhṛn-mūrtīva tārāsu sā
kāntiḥ kintv iha citra-bhāva-valitā yā kṛṣṇa-pakṣādhikā

1.15.6

[śārdūla]
[14] bṛhad-gautamīye' py eṣā sarvato labdha-viśeṣā prastūyate-
devī kṛṣṇamayī proktā rādhikā para-devatā |
sarva-lakṣmī-mayī sarva-kāntiḥ sammohinī parā ||iti |
[15] alaṃ-lakṣmīṇām etad-ādīnāṃ lakṣmīṇāṃ janma ca śrīmat-parjanyam ārabhya dhanyatayā labhyasya puruṣa-trayasya paramātula-stotrāṇāṃ mātula-gotrāṇāṃ ye khalv āmuṣyāyaṇa-kulatā-nirbandhinaḥ sambandhinas tebhya eveti māgadhānām anusandhānaṃ sa-yatnī-bhūya yajña-patnīs tyaktavatas tasya tathāvyakta-maryādatānyathā na paryāptatām āpadyate |
[16] tad evaṃ sthiteṣu ca śrī-rādhikāyās tu sarvato' py āḍhya-kulīnāś chrīmad-vṛṣabhānutayā labdha-khyātikān mahā-gopa-payonidher janma sammatam |
[17] atra copagāyanti-
satyaṃ bahu-suta-ratnā- karatāṃ na prāpa gopa-dugdhābdhiḥ |
kintv amṛta-dyuti-rādhā- lakṣmī-jananād agāt pūrtim

1.15.7

[āryā]
[18] sā khalu śrī-kṛṣṇa-janma-varṣānantara-varṣe sarva-sukha-satre rādhā-nāmni nakṣatre jāteti rādhābhidhīyate |
[19] janmānantaraṃ tasyāḥ san-mādhurī ceyaṃ kṛtāvalokena lokena kīdṛg iti pṛcchataḥ prati nirūpitā-
navendur mūrtir vā kanaka-kamalaṃ vaktram athavā
cakorau netre vā visarad-amṛtaṃ dṛṣṭir athavā |
apītthaṃ rādhāyāṃ yadi jita-tulāyāṃ na valate
vikalpaḥ kiṃ tarhi prasajatitarāṃ tat-tad-upamā

1.15.8

[śikhariṇī]
[20] āstāṃ tāvad asau vraja-lakṣmīṇāṃ parama-lakṣmīr akhilāś ca tās tathā varṇyante | yathā-
harim anu vindati śaśval lakṣmīr iti yā tu sarvataḥ khyātā |
tām api kila gopāyituṃ gopī-saṃjñā jayanti tā lakṣmyaḥ

1.15.9

[āryā*]
kiṃ ca-
kṛṣṇānurūpam apy āsāṃ vayo-vṛddhiḥ samṛddhyate |
yathā candramasaḥ puṣṭis tathā tasya rucām api

1.15.10

[anuṣṭubh]
[21] tatra kaumāra-madhyam adhyāsīnāyāṃ śrī-rādhikāyāṃ tadānītanānāṃ keṣāñcin nārī-janānām utprekṣā yathā-paśya paśya,
aruṇita-laghu-śāṭī-khaṇḍa-kamrādharāṅgī
śravaṇa-galava-randhra-prota-susparśa-sūtrā |
rajasi nija-sakhībhiḥ krīḍayā lola-netrā
madhuri-purati-bīja-śrī-nibhā bhāti rādhā

1.15.11

[mālinī]
[22] tad evam īdṛg-vayasi paryavasite tadādīnāṃ tāsāṃ saundarya-sārasya pracāraḥ sarvata eva prasarpan mātara-pitarādibhir nāpasarpayitum īśāñcakre cintayāmāse ca, na jānīmahe, durjanaḥ kaṃsaḥ kiṃ samprati sampratipatsyate iti |
[23] atha pratyaham eva pratyekam antaḥ paraspara-militāḥ santaś ca te sarve vicāritavantaḥ, sāmpratam eva pātrasātkartum etāḥ sāmprataṃ | tatrāpy āsāṃ śrīman-nanda-nandanād avaras tu na varatām arhati | avara eva hi sarvaḥ | tathā hi-
kanyā dhanyatamā ramām api jitāṃ kurvanty amūr nandajaḥ
svasmād ūnadaśāṃ ramā-ramaṇam apy āsādayan dṛśyate |
tasmāt tulyatayā sa eva varatām arhaty amūṣāṃ tadapy
āstāṃ dhāma-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇā hi nas tatkṛte

1.15.12

[śārdūla]
[24] atha, yadyapy adhunā yajña-sūtram alabdhavatas tasya na vivāhāvasaraḥ sambhavati, tathāpi sajjana-samājñām ācārya bhāṣā-bandhaś ca sandhātavya iti |
[25] tad etad vicārya sthitānāṃ teṣāṃ niścayāvadhāraṇa-pūrvakaṃ tan nivāraṇaṃ prati pūrvavad eva vasudeva-mantraṇayā yantrita-vicāra-vargatayāpi gargaḥ sarva-darśitayā tad idaṃ parāmamarśa-
[26] tal-līlā-kramaḥ khalv ayaṃ duratyayatayā mayāsugamas tal-līlā-śakti-prayutānām asmākaṃ ca tatra pratyag-vadācaraṇe' pi nāradavan na pratyavāyas, tathāpi tathā prathanīyam yathā tāsāṃ na pratyavāyaḥ syād, āyatyām iṣṭāpattiḥ syād, akhilāyatyāṃ pūrna-tad-āpattiś ca syāt iti |
[27] tad evaṃ vimṛśan sa kila vilambam anavalambamānaḥ śrī-vrajam ājagāma | āgamya ca nijam uṭaja-taṭaṃ sa-dhyānam adhyāsīnāṃ paurṇamāsīṃ prati jagāma | gatvā ca sarvam evedaṃ nivedya punar nivedayāmāsa, mayedaṃ tāvat kartavyam, bhavatyā tu tāsāṃ yathānyatra patyādi-vyavahāraḥ satyāya na kalpate, kintu loka-pratyāyana-mātrāya tathā vyavahartavyam iti |
[28] tad evaṃ tāṃ sambhāṣya śrīmad-vrajarāja-sambhāṣaṇaṃ nirvāhya, bāhyāvaraṇa-vāsinām āvāseṣu babhrāma | te ca tam āgatam akasmān niśāmya śāmyac-cintā-tamasaḥ sva-sva-manoratha-labdhaye lubdha-manasaḥ praṇāmādibhiḥ paripūjya kuśalam anuyujya pracchannatayā tam evārthaṃ papracchuḥ, idaṃ tāvac chaṅkitaṃ; tatra kiṃ kartavyam? iti |
[29] sa tūvāca-vayam idaṃ sarvam apūrvaṃ pūrvam api jānīmahe | idaṃ ca bhavadbhiḥ sambaddhyam adhyavasitam, kintv ekā śaṅkā śaṅkur iva maṅkṣu hṛdi parivartate | yadā bhavad-aṅga-jātāṅganānāṃ vraja-rājāṅgaja-vara-kumāreṇa saha saṅgamaḥ syāt, tadā nātivilamabataḥ sarvasyāpi vrajasya tadīya-cira-vipralambha-lambhanaṃ bhavitā, kim utāmūṣām? kiṃ ca, prauḍhatām ūḍhavatīnāṃ tu sahaja-tad-anurāga-svābhāvyenādarśane' py udbhavat-tat-sphūrtīnāṃ na ko' pi tasmād vinivartanaṃ kartuṃ samarthaḥ syād ity api kadarthanāntaraṃ bhaviṣyati | tasmān nanda-kulāvataṃsāt kaṃsāc ca vañcayituṃ cañcalam evānyebhyaḥ sampradātavyā navyāḥ kanyakāḥ |
[30] tad evam ādiśya prasthite yadu-purohite tat-kṛtopadeśopajātādaro nija-nija-kanyā-gopana-paro gopa-nikaro' pi tāsāṃ sampradānāya sampradānam anveṣṭuṃ suṣṭhu cintām avāpa, kintu santatam asya sā lālasā tu nālasā jātā |
[31] tad evam etāsāṃ sva-tanayena pariṇayanaṃ prati vrajapati-jampatī ca pūrvam atīva tīvra-spṛhā-gṛhīta-cittāv āstām | viśeṣatas tu rādhāyā mādhurya-viśeṣāvadhāraṇataḥ | kintu gargeṇa tadvad eva nirastāv ity astamita-prayatnāv abhūtām |
[32] anutāpas tu tayor nāpajagāma, tad-bhrātṛ-paryāyāś ca tad ekānugati-maryādayā paryākulās tāsāṃ kanyānām sva-putrāya nyāsam anyāyaṃ manyamānās tataḥ parāṅ-mukhā babhūvuḥ | kiṃ bahunā? sarva eva kevala-snehatas tatra kṛṣṇa-varatāyām eva jātehatāṃ saṃhitavantaḥ samadṛśyanta | yataḥ-
yogyena yogyasya tu nitya-saṅgamaḥ
kasmai na roceta bhṛśaṃ sa-cetase |
ratnena hemnaḥ śaradā saro' mbhasaḥ
sitākhya-pakṣeṇa yathā sudhā-ruceḥ

1.15.13

[upajāti 12]
[33] varatā-sambhāvanā-viṣayāṇāṃ pitṛ-vargaś ca tādṛg apy anargala-karṇe-japa-labdha-saṃsarga-garga-vacana-sargata eva bhinna-cittatām āpa | [34] putrān apy atikramya tatra sthitānāṃ kṛṣṇa eva hi sukhasatrāyate |
[35] tad evaṃ jñāta-rahasyo' pi nirṇīta-nīti-praṇītaye rahasi vraja-rājam upavrajya sa ca tat-pitṛ-vargaḥ pratisvam eva tam artham arthayāmāsa, [36] āmuṣyakulikā kalitā dhanyāḥ khalu tāḥ kanyāḥ kṛṣṇanyāsata eva sa-nyāyatām arhanti | sa yadi bhavadbhiḥ svayam aṅgīkriyate, tadā bhaṅgībhiḥ prasaṅgam aṅgīkriyatām asmābhir iti |
[37] vrajarājas tu tad ākarṇyam ākarṇya sa-niśvāsam idaṃ vivarṇatayā varṇitavān, asmābhiḥ sva-putrāya sarvathā na te sambandhāḥ sandhātavyāḥ, kintu yūyam apīdaṃ vidāṃkurute | yat khalu yuṣmākam apatyāni yuṣmākam ivāsmākaṃ sneha-sātatya-vahāni samudvāhayitavyāni ca, tasmād asmābhir eva tatra tatra satrā-kurvadbhiḥ prayatanīyam |
[38] tad evaṃ sthagita-samullāse nikhile ca vrajāvāse vrajapaty-anumaty-anusāratas tāsāṃ pitaras tad-vitaram ācarituṃ ruciṃ vināpi bahir udyamam ācaritavantaḥ | [39] tat kumāryas tv atibālya-caryā-paryākulatayā na kiñcid api cid-amatratāṃ ninyire |
[40] atha yā kācid vṛndāvana-gahvarataḥ sākṣāt kila yogamāyāyā vyājatas tāpasyās tatra cāhvayataḥ paurṇamāsyāḥ samabhyarṇaṃ ahar-divaṃ prāyaḥ kimapi mantrāyituṃ āgantrī dṛśyate; yā ca mānuṣy api devīyamāneti vā devy api mānuṣīyamāṇeti vā lakṣayituṃ na śakyate kintu sad-ānukūlatayā tad-vana-pālitāsiṣā-dhayiṣita-kṛṣṇa-līlatā rādhādiṣu ca parama-sneha-latā yasyām anumīyate, sā vṛndāriketi nijākhyāṃ prakhyāpayanty api jana-vṛndena lāghavād vṛndeti svenaiva nāmnā samāmnāyate | sā ca samprati sarva-śocyatā-maya-tad-vārtā-śravaṇād atīvārtā tad-abhyāsam evābhyajagāma |
[41] abhyāgatām atha tāṃ japārtham āsīnāpi, paurṇamāsī tūrṇam upavrajya namaskurvatīṃ pariṣvajya śubhāśiṣā ca saṃyujya svacchamanāḥ papracchuḥ, kathyatāṃ katham asamayam idaṃ tava samāgamanam? iti |
[42] vṛndāha-bhagavati, param āpadāṃ padam ekam utpannam asti, kathaṃ tava niścintatā dṛśyate?
[43] paurṇamāsī uvāca-kiṃ tāvac cintā-kāraṇaṃ tat-padam?
[44] vṛndāha-hanta, yāḥ khalu nityatayā kṛṣṇasya preyasya iti śrūyante, tāsām apy anya-sambandhaḥ sanirbandha iva dṛśyate |
[45] paurṇamāsī uvāca-katham ivāyaṃ parāmṛśyate?
[46] vṛndāha-tasyānubandhaś cakṣuṣā spṛśyate |
[47] paurṇamāsī uvāca-na bhaviṣyati tāsām anyenānyena saṃyoga-sambandhaḥ, yato mayā hi māyayā parā nirmāya nirmāsyate tatra pratibandhaḥ |
[48] vṛndāha-atha tathāpi lokataḥ kalaṅkaḥ śaṅkanīyaḥ |
[49] paurṇamāsī uvāca-na syād api tasyāpi sthitiḥ, yato munayaḥ punar idaṃ gāsyanti-
nāsūyan khalu kṛṣṇāya
mohitās tasya māyayā |
manyamānāḥ sva-pārśva-sthān
svān svān dārān vrajaukasaḥ ||[BhP 10.33.39] iti |
[50] ataeva putrotpatty-abhāvāt pāyayantyaḥ śiśūn payaḥ ity atra śiśūn ity eva payaḥ ity eva ca vakṣyanti, na tu sutān stanam iti | etad apekṣayaiva kvacit putratva-vyapadeśaś ca śrī-kṛṣṇa-parihāsa-nirdeśaś ca saṅgaṃsyate |
[51] vṛndāha-yady evaṃ tarhy anyena tāsāṃ pāṇipīḍanaṃ punar atīva pīḍanam | yatra prāyaścittāntaram api na cintayanti tantra-vidaḥ, tat kathaṃ sāmprataṃ sva-vratam upekṣase?
[52] paurṇamāsī sasmitam uvāca-bhāviny, etad api na bhāvi, tvayā tu ramyānanatayā gamyatām |
[53] vṛndā sānandaṃ padāravindayoḥ patantī sānumodaṃ ruroda | sā tu tāṃ niravahittham utthāpya sāntvayitvā gahanāya prasthāpayāmāsa |
[54] atha vṛndāpi tathā viśvasatī niśvasatī ca vitrāsa-rahitā dvitrāho-rātrān gamayāmāsa | dināntare tu tāsām udvāha-nirvāham ākarṇya vivarṇa-vadanā paurṇamāsy-abhyarṇaṃ punar api tūrṇam upasthānā mṛtaka-pratīkā tasthau |
[55] paurṇamāsī uvāca-kim iva vṛttaṃ vṛttam yasmād bhavaty udvṛtta-cittā dṛśyate?
[56] vṛndāha-mama mukhataḥ kācid apy uktir na vyaktībhavati, kim iva vaktavyam?
[57] paurṇamāsī uvāca-paṅkajākṣi, na kācid api śaṅkā manasi śaṅkanīyā |
[58] vṛndā sa-rūkṣa-hāsam āha-bhagavati, katham iva?
[59] paurṇamāsī uvāca-yad adyāpy asiddha-nirvāha eva tāsāṃ vivāhaḥ |
[60] vṛndāha-vicakṣaṇe, tam etaṃ cākṣuṣam eva vidhāya sarve' py ācakṣate |
[61] paurṇamāsī uvāca-samprati tā bālikāḥ kutra?
[62] vṛndāha-tad idam api śrutam, yad atibālakatayāvagatāḥ pitṛ-geha eva tā nidhāya te gatā iti |
[63] paurṇamāsī sa-praṇaya-roṣam uvāca-atha kathaṃ mat-kathanaṃ na pratyeṣi yat kiṃvadantīm eva muhur vadantī vartase?
[64] vṛndā sānandam uvāca-bhagavati, tad etad ṛtam anṛtam eva bhavatu, kintu mayā nāyaṃ sandhir anusandhīyate |
[65] paurṇamāsī sahāsam uvāca-na lokenātathyaṃ kathyate, na ca grathyate sma tāsām udvāha-bandhah |
[66] vṛndāha-nedaṃ ca budhye |
[67] paurṇamāsī uvāca-yuktam evedam, yataḥ-
tvayy api līlā-śaktyām, avasara-nāmnī bhaved vibhoḥ śaktiḥ |
tvām api yā bhramayantī, tasmiṃs tasmin pravartayati

1.15.14

[udgīti]
[68] vṛndā sa-kāku prāha-tarhi svayam evedaṃ rahasyaṃ prakāśyatām?
[69] paurṇamāsī kṣaṇaṃ hasitvā nīcair uvāca-yugapad eva, devi, sarveṣu tādṛg-duḥsvapna eva kevalaṃ jāgara-kalpatayā mayā kalpitaḥ |
[70] vṛndā viśvasya niśvasya ca punar uvāca-tathāpi tāsāṃ tathā khyātir api na yuktā |
[71] paurṇamāsī uvāca-sāpi na bhaviṣyati, yato munaya eva punaḥ punar idaṃ gāsyanti, tatra tapanyāṃ tāḥ pṛcchatīḥ prati durvāsāḥ, sa vo hi svāmī [Gtu 2.27] iti; rāsaprasaṅge ca bhagavān bādarāyaṇiḥ, kṛṣṇavadhvaḥ [BhP 10.33.7] iti; uddhava-sandeśe svayaṃ śrī-kṛṣṇa eva ca, ballavyo me madātmikāḥ [BhP 10.46 |3] iti | tad idaṃ gacchoddhava vrajaṃ saumya pitror naḥ prītim āvaha iti vallabhābhimānitām ātmani vyajya śrī-kṛṣṇasya vacanaṃ brāhmaṇādīnāṃ mama brāhmaṇīty ādivat | tathā, mām eva dayitaṃ preṣṭham ātmānaṃ manasā gatāḥ [BhP 10.46 |4] iti pracuraṃ pracuratārdha-padyena ca tābhir api bahir-dṛṣṭyā paraṃ tatra kvacid upapatitvaṃ pratīyate, śaśvad antar-dṛṣṭyā tu patitvam evānubhūyata iti sūcyate, yathā ca, api bata
madhu-puryāṃ ārya-putro' dhunāste? iti |
athāgame ca mantra-draṣṭāro gopī-padānantaraṃ janety asyānte vallabheti | [72] tad idaṃ tridhā niruktam apy āgamasya rahasya-rītitayā kramāt pūrva-pūrva-pakṣasya tūttara-pakṣatvaṃ vyañjitam | yathā gautamīya-tantre,
gopīti prakṛtiṃ vidyāj janas tattva-samūhakaḥ |
anayor āśrayo vyāptyā kāraṇatvena ceśvaraḥ |
sāndrānandaṃ paraṃ jyotir vallabhatvena kathyate ||
athavā gopī prakṛtir janas tad-aṃśa-maṇḍalam |
anayor vallabhaḥ proktaḥ svāmī kṛṣṇākhya īśvaraḥ ||
kārya-kāraṇayor īśaḥ śrutibhis tena gīyate ||
aneka-janma-siddhānāṃ gopīnāṃ patir eva vā |
nanda-nandana ity uktas trailokyānanda-vardhanaḥ ||iti |
[73] atra prathamā prakṛtiḥ pradhānam, dvitīyā svarūpa-śaktiḥ | tattvāni mahad-ādīni aṃśāḥ,
jñāna-śakti-balaiśvarya-vīrya-tejāṃsy aśeṣataḥ |
bhagavac-chabda-vācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ ||
iti viṣṇu-purāṇoktāḥ [ViP 6.5.79] | aneka-janma-siddhānāṃ iti, bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna [Gītā 4.5] iti śrī-bhagavad-gītā-vadanāditvam eva bodhayati, patir eva iti kadācid upapatitva-vyavahāras tu māyika evety arthaḥ | vā-śabdas tv asyaivottara-pakṣatā-bodhanāya |
[74] ataevāprakaṭa-līlāyāṃ prakaṭam eva brahma-saṃhitā tathānusaṃhitavatī yatra brahmā prāha-
ānanda-cin-maya-rasa-pratibhāvitābhis
tābhir ya eva nija-rūpatayā kalābhiḥ |
goloka eva nivasaty akhilātma-bhūto
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||iti||[5.48] |
[75] atra kalātvān nija-rūpatve svataḥ-siddhe' pi nija-rūpatayeti punar upādānam, na tu prakaṭa-līlā-madhyavat parakīyābhāsatayopalakṣitābhis tābhir ity artha-jñāpanārtham |
[76] tathā ca tatraiva śriyaḥ kāntāḥ kāntaḥ parama-puruṣaḥ ity atra yuktiṃ ca darśitavān | śrī-parama-puruṣayor aupapatyaṃ nāstīti | kāśī-khaṇḍe ca dharma-rājaḥ, gopī-pate yadu-pate vasudeva-sūno iti | saṅgīta-śāstre ca, gopī-patir ananto' pi vaṃśa-dhvani-vaśaṃ gataḥ iti | bhaviṣyat-kāvyeṣu śrī-gīta-govinde patyur manaḥ kīlitam iti |
[77] etad abhiprāyeṇaiva lakṣya-bhedenoktam-
tvām aprāpya mayi svayaṃ-vara-parāṃ kṣīroda-tīrodare
śaṅke sundari kāla-kūṭam apiban mūḍho mṛḍānīpatiḥ |
itthaṃ pūrva-kathābhir anya-manaso vikṣipya vakṣo' ñcalaṃ
rādhāyāḥ stana-korakopari milan-netro hariḥ pātu vaḥ ||iti |
anyatra ca, gopī-bhartuḥ pada-kamalayor dāsa-dāsānudāsaḥ iti | bhagavac-chaṅkarācārya-kṛte yamunā-stotre ca, vidhehi tasya rādhikā-dhavāṅghri-paṅkaje ratim iti |
[78] lalita-mādhave śrī-rādhikādīnāṃ tathā-varṇanaṃ tu sphuṭam eva nirvarṇitam | ujjvala-nīlamaṇau sākṣāt-kathanayā kumārikāṇāṃ sākṣād anya-sambandhābhāva-prathanayā ca parāsām api yad eva samṛddhimad-ākhya-sambhoge lalita-mādhavānusāreṇa sphuṭam aṅgīkṛtam asti |
bhāvārtha-dīpikāyāṃ ca, ṛṣabhasya jaguḥ kṛtyāni [BhP 10.33.21] ity atra ṛṣabhasya patyuḥ iti kṛṣṇavadhvaḥ iti svayam uktam idam eva patitvaṃ śrī-parīkṣit-praśnottare paty-antarābhyupagama-vādenaiva hi bahir-aṅgānām bodhāya paramātmatayā śrī-bādarāyaṇinā bodhitam: gopīnāṃ tat-patīnāṃ ca sarveṣām api ca dehinām | yo' ntaś carati so' dhyakṣaḥ eṣa krīḍana-deha-bhāk ||[BhP 10.33.35] ity atrānataraṅgān prati tv ayam arthaḥ: gopīnāṃ kāścid vyūḍhāḥ kāścid avyūḍhā iti dvidhātra loka-mātra-prasiddhānāṃ vastutas tu nitya-siddhānāṃ sarvataḥ śreyasīnāṃ tat-preyasīnām anyāsām api nānā-bhāva-samṛddhānāṃ kumārītaruṇī-vṛddhānāṃ, tathā yathā-sambhavaṃ tāsāṃ patīnāṃ tad-upalakṣitatayā kumāra-tatīnāṃ,
kiṃ bahunā? sarveṣām api tad-eka-jīvānāṃ vraja-jīvānāṃ yāni tat-tad-upacitatācita-tadīya-krīḍā-sādhana-dehāni, tad-āsaktaḥ sann antaḥ-śabdābhihite mahite jagan-netrād antar-hite sadābhave sva-vaibhave yaś carati krīḍati | sa eṣa evādhyakṣaḥ kadācij jagat-pratyakṣaḥ san krīḍati | tasmān nija-preyasībhiḥ samam anādita eva mithunateti kathanād aupapatyam asya nopapatty-arham, kintu parama-vyomādhipa-lakṣmī-nārāyaṇavad dāmpatyam eva tad-arhaṃ bhavatīti |
tad idaṃ, jayati jananivāsaḥ [BhP 10.90.48] ity ādau vraja-pura-vanitānāṃ vardhayan kāma-devam iti pura-vanitābhiḥ saha tāsāṃ saha-pāṭhād draṣṭavyam | śrīmān uddhavas tu, etāḥ paraṃ tanu-bhṛto bhuvi gopa-vadhvaḥ [BhP 10.47.58] ity ādāv āsām anugatiṃ mumukṣu-mukta-mad-vidha-bhaktā api vāñchanti ity uktvā kṛṣṇe paramātmani vṛndāvana-carya imāḥ kva, tad-īdṛśa-bhāva-vyabhicāra-dṛṣṭās tv anye kveti vadan kṛṣṇe paramātmani hy eṣa rūḍha-bhāva iti pratyakṣato darśayann āsu māhātmya-viśeṣaṃ darśayati, nāyaṃ śriyo' ṅge [BhP 10.47.60] ity ādau śrī-prabhṛtibhyaḥ punar api viśeṣayati ca |'
[79] atha sānandāpi vṛndā punaḥ papraccha-katham īdṛśī prakriyā nātipriyā, nānyathā kriyate sma bhavatyā? bhavatyāḥ khalu nāśakyaṃ tarkyate |

[80] paurṇamāsī uvāca-rasa-viśeṣa-sampādayitrī līlāvaśyakatāvasara-vaicitrīyaṃ sītāyā rāvaṇa-gṛha-gativan nāsmābhir apy anyathā kartuṃ śakyate | rasa-viśeṣaś caivam eva saṅgacchate | bhrama-janitatvād aślīlatā-viśliṣṭe para-sambandhasyābhāsa-mātre dṛṣṭe sati tāsāṃ para-nivāraṇa-kuṇṭhitānām utkaṇṭhā-vardhanataḥ sphurad-akharva-sukha-gatyāṃ sarvāyatyāṃ viśrānta-bhrama-nitānta-sthiratā-nirata-kānta-prāptitas tasyātīva dīptatā-prāptir iti | tathā ca bhaviṣyat-kāvyeṣu śrīmad-ujjvala-nīlamaṇau pramāṇī-kṛtaṃ prācāṃ matam | tatra mūlaṃ yathā-
laghutvam atra yat proktaṃ tat tu prākṛtanāyake |
na kṛṣṇe rasaniryāsasvādārtham avatāriṇi ||[1.21] iti |
pramāṇaṃ yathā,
neṣṭā yad aṅgini rase kavibhir paroḍhā
tad gokulāmbujadṛśāṃ kulam antarena |
āśāṃsayā rasavidher avatāritānāṃ
kaṃsāriṇā rasikamaṇḍalaśekhareṇa ||[5.3] iti |
[81] atra rasotkarṣasya tarṣata eva kaṃsāriṇāvatāritānām iti tāsāṃ nityaṃ tan-nija-preyasītayā vihāras, tad-avatāra-samaya eva tu rasa-maya-mahotkarṣāya māyayā paroḍha-vyavahāra ity ato na doṣaḥ, pratyuta parama-guṇa eveti bhāvaḥ | iha cāvatāritānām iti devī-caratāṃ sādhāraṇa-lakṣmī-caratāṃ ca na pracārayati, nāyaṃ śriyo' ṅga u nitānta-rateḥ prasādaḥ svar-yoṣitāṃ nalina-gandha-rucāṃ kuto' nyāḥ? [BhP 10.47.60] ity anena virodhāt | tenaivānyatamatānyathā-kāritayā tadīya-parama-lakṣmītvam eva tāsāṃ lakṣyata iti |
tad evaṃ ca nirūpya punar apy āha sma-tādṛśaṃ parama-rahasyam ākāśāya ca na prakāśanīyam | kintu-
rādhādīnāṃ kevalānāṃ kevalo nanda-nandanaḥ |
varaḥ syāt kevalaṃ tasmāt ke balāt kuryur anyathā?

1.15.15

[anuṣṭubh]
yataḥ,
vraja-lakṣmī-janatāyā harir iha ramaṇaḥ paraṃ na paraḥ |
katham atha cakora-jāter vṛttiś candrād bhaved anyaḥ?

1.15.16

[upagīti]
[82] atha vṛndā tu, bhavatu yāthākathācaṃ | yad idam ācitam, tad ācitam eva | kintv āyatyāṃ sarva-sukha-samutthāpanaṃ bhavad-abhyutthānam eva gaty-antarāya bhavitā iti prārthya namaskṛtya ca calitā |
[83] paurṇamāsī tu prāha-
avacam avocam uvāca ca, vacmi hi vaktāsmi vakṣyāmi |
ucyāsam idaṃ vacyāṃ vacāni no ced avakṣyaṃ na

1.15.17

[anuṣṭubh]
[84] tad evaṃ tāsāṃ khelā-mātra-vilāsinīnāṃ sva-vāsinīnāṃ mātara-pitarādibhir antaḥ-puryām asūryampaśyatayā dhūtākarṇana-kṛṣṇa-varṇanatayā ca paritaḥ parītaṃ vāritānām api dīpyamāna-kaiśora-sāmīpya-samiddhaḥ sva-bhāva-siddhaḥ kṛṣṇa-bhāvaḥ svayam udbhūtavān vāridā-gamana-samayaṃ samayā kāsāñcid vallī-jātīnāṃ pallava iva | yataḥ-
hṛdayam anaṅgas tāsām aviśad vayasaḥ kramād eva |
śyāmāṅgaḥ sa tu sāṅgaṃ viveśa sahasā tataḥ pūrvam

1.15.18

[anuṣṭubh]
[85] dṛṣṭāntayanti cedam-
āsīd āsu hareḥ sphūrtir darśana-śravaṇe vinā |
yathāntaḥpura-ruddhāsu kanyāsu madanodgamaḥ

1.15.19

[anuṣṭubh]
[86] ataevoktam-
navya-yauvanataḥ pūrvaṃ kṛṣṇe tāsāṃ tu yā ratiḥ |
tasyāṃ nātiśayoktiḥ sā sva-bhāvoktis tu manyatām

1.15.20

[anuṣṭubh]
[87] tadā ca, yadā prasaṅga-saṅgatyā kṛṣṇeti varṇa-dvayaṃ karṇābhyarṇam āpadyate, vaṃśī-vādyaṃ vā, tadā tam eva paśyantya iva hṛṣyantyaḥ punar apy apaśyantyas tāpam āpnuvanti sma, kintu kañcit prati na kiñcit prakāśayām āsuḥ | cetasi tu bhāvayām babhūvuḥ, yathā-
yaḥ kṛṣṇa-nāmākṣara-mādhurī-jharair
āsvādyate veṇu-kalī-rasair api |
sa eva ekāmbuda-rocir eṣa me
kaḥ svāntam uccaiḥ kurute puru-vyathām?

1.15.21

[upajāti 12]
[88] tatra ca śrī-rādhāyā bhāvanā, yathā-
yāte kṛṣṇeti śabde śruti-patham amṛtād apy atisvāda-yukte,
vaṃśī-vādye ca śaśvan manasi sapadi yaḥ sphūrtim āpnoti so' yam |
ājanmābhyāsa-hīno' py atisuparicita-prāya eveti bhāti
prāpti-vyāvṛttitas tu prasabham acirato neṣyati prāṇavargam

1.15.22

[sragdharā]
[89] punaś ca samprati svayam eva parasparam ivāha-rādhe, kim udagraṃ vyagracittāsi? rādhike, tad etan nāvadadhāsi ced avadhānaṃ vidhehi |
śravyāṇāṃ svāda-sāraṃ śrutir anumanute yat tu yad vā sudhābdher
manthāl labdhaṃ, rasajñā sukha-hṛdija-sukhaṃ citta-vṛttir yad eva |
kiṃ tat kṛṣṇeti varṇa-dvayam ayam athavā kṛṣṇa-varṇa-dyutīnām
ājīvyaḥ ko' pi śaśvat sphurati nava-yuvety ūhayā mohitāsmi

1.15.23

[sragdharā]
[90] evaṃ śrī-kṛṣṇasya ca tadīya-pracariṣṇu-tat-tad-guṇa-bhaviṣṇu-tṛṣṇasya bhāva-ramyatā gamyatām-
nāmni śrotraṃ sadana-saraṇau netram āmoda-pūre
ghrāṇaṃ pṛṣṭhe vapur api guṇe sūktam āsāṃ madīyam |
māṃ projjhyāsīd drutam iti hariḥ svīya-doṣaṃ vicārāt
pratyākhyāya sphuṭam anusaraṃ tatra citrāyate sma

1.15.24

[mandākrāntā]
rādhāṛkṣe kvacana gaṇake nāntikād varṇyamāne
dṛṣṭvā rādhāṃ ghaṭayati jane sañjanaṃ svasya dūrāt |
rādhā-gehān mṛdula-pavane vāti nāsmāri tat tat
kṛṣṇenāsmin punar alam asau sasmare saiva rādhā

1.15.25

[mandākrāntā]
[91] tad evam apūrva-kṛṣṇa-darśana-parvaṇy ajāta-pūrve yadā tu kāliya-dandaśūka-sandalanam āsīt tadā vidhvasta-nirodhā rādhādayo' pi vrajavāsi-sādhāraṇatayā tatra gacchanti sma | [92] etad artham eva kāliya-damanārthe tāvān vilambārambha-sambhāras tena lambhitaḥ |
[93] tad evaṃ tatra gatavatīnām api bālyām okataḥ śokataś ca na lokatas tāsāṃ bhāvaḥ svasya viśeṣaṃ bhāvayāmāsa, kintu premātiśaya-mātram | tathā hi-
yadā dūre nṛtyaṃ phaṇi-śirasi cakre muraripus
tadā tābhiḥ sākṣād araci sa itīdaṃ nahi mṛṣā |
tathāpy āsāṃ bālyād bahujana-samājād api śucā-
vṛter bhāvo naiva sva-rasa-mayatām aṇv api yayau

1.15.26

[śikhariṇī]
yadā kālīyasya hrada-valayataḥ so' yam uditas
tadā rādhā-mukhyāḥ prathama-kalanād eva patitāḥ |
bahir-jñānaṃ nāsīd yadapi tadapi sphūrti-valitā
na mūrcchāṃ nāmūrcchāṃ yayur ahaha rātrindivam anu

1.15.27

[śikhariṇī]
yadyapi kṛṣṇas tāsāṃ kalanād antar-vikāramāsannaḥ |
tadapi ca samayāntarajāṃ cakāra gambhīratāṃ śaraṇam

1.15.28

[āryā]
[94] tataś ca, prabhāte tāḥ śakaṭa-samārohitatayā vrajam ānītāḥ katham api svasthatāṃ yātāḥ, yathā-
muhur bandhu-stome tad-upacaraṇād utthita-matau
jana-dvārā tāsāṃ harir api vimūrcchāṃ kalitavān |
atha vyagrībhūyāmṛtam iva muralyā mṛdu-kalaṃ
jagau tāś ca prāpur bahir-avahitiṃ satvaratayā

1.15.29

[śikhariṇī]
[95] kintu tasya vaṃśī-śaṃsana-mādhuryam eva tāsv abhiṣajyad avabudhya tad-avadhi tāsāṃ pratibandhāya bandhavas tenātinirbandhaṃ yayur iti kadācic cirato darśanam api tasya tāsu paryavasyati sma |
[96] atha śrī-kṛṣṇasya ṣaṣṭhe varṣe gate tāsāṃ ca tataḥ kiñcid ūnatayā mate samārabdha-prapañcād bhāvād akṣīṇānāṃ nava-kaiśora-lakṣmīṇāṃ mud-añcanaṃ tasya ca tāsāṃ ca tathā jātaṃ yathā parasparaṃ spardhayeva sañcayam añcad āsīt |
[97] tatra tasya śrī-kṛṣṇasya, yathā-
vaktraṃ pūrṇa-kapola-kānti-valitaṃ keśā bhṛśa-śyāmalā
netre lola-viśāla-pāṭala-taṭe vakṣaḥ sphūrad-vistṛti |
bāhu-dvandvam akharva-puṣṭa-ghaṭanaṃ madhyaḥ kṛśas tat-paraḥ
sphītas tadvad urū pṛthū bhavitum udyātau sma tasmin hareḥ

1.15.30

[śārdūla]
[98] tatra ca kasyacin marmajña-janasya narma-vacanam-
tanau śyāmā lakṣmīr abhajad ayam antar-hṛdi punaḥ
sadā gaurīr itthaṃ kapaṭam abhipaśyan muraripoḥ |
sphuran-netra-dvandvaṃ bhajad aruṇatām īṣad abhito
muhuḥ karṇābhyarṇaṃ vrajati kila kiñcit kathayitum

1.15.31

[śikhariṇī]
[99] atha tāsāṃ, yathā-
kaṭākṣe kṛṣṇābhā sphuṭam adharayo rāga-garimā
kapola-dvandvāntaḥ śucir urasi cārūnnati-ruciḥ |
amī ceto-dharmā bahir ahaha yady evam uditā
bhavet kiṃvā tarhi vraja-mṛgadṛśāṃ gopana-padam

1.15.32

[śikhariṇī]
[100] tatra śrī-rādhāṃ prati kasyāścid uktiḥ-
bhadrā padmā dhaniṣṭhā śivi-paśupa-sutā pālikā śyāmalā sā
candrāvaly apy abhīkṣṇaṃ vayasi nija-nija-śrī-samutkarṣi dṛṣṭā |
śrī-rādhe tvaṃ punaḥ svaṃ jita-kanaka-guṇaṃ dyotam udyotayantī
tad divyaṃ śyāmadhāma prathayasi paritaḥ kena vā tan na vedmi

1.15.33

śārdūla]
[101] tatrānyasyā vacanam-
vilasati kṛṣṇa-navābdaḥ sphuṭam adhi hṛdayaṃ praviśya rādhāyāḥ |
na bhavati tad yadi katham iva pulakaiḥ saha locane sravataḥ

1.15.34

[āryā] iti |
[102] tat-prabhṛti tāsāṃ bhāvanā ceyam-
tad eva yamunāraṇyaṃ ta eva ca tamālakāḥ |
tad eva cittam asmākaṃ sāmprataṃ kim ivānyathā?

1.15.35

[anuṣṭubh]
tataś ca-
śārada-prathama-śubhra-pañcamī
bhāvi-rātri-nikarābja-saprabham |
subhruvāṃ mukham uroja-yugmam apy
āyata pratidinaṃ mahodayam

1.15.36

[rathoddhatā]
yadā rādhā tāsu prathama-vayasākīrṇa-kiraṇā
tadā tāḥ sarvāś ca pratihata-samajñāḥ samabhavan |
paraṃ nānā-puṣpāvaliṣu latikāsu prathamataḥ
praphullantī khyātiṃ sadasi suravallī valayate

1.15.37

[śikhariṇī]
[103] tatra ceyaṃ kiṃvadantī vadantī-babhūva-
indur mandati khañjarīṭa-taruṇaḥ khañjann ivālokyate
dūnaṃ bhāti tila-prasūnam aruṇād bimbaṃ guṇāl lambate |
svarṇa-śrī-jayi-varṇa-jāla-vilasad-vallī na līnāyate
rādhāyā madhurimṇi yad vidhuratām āpnoti tan-mādhurī

1.15.38

[śārdūla]
[104] tad evaṃ labdha-dara-sphore kaiśore tāsāṃ sa eva kṛṣṇa-premā tṛṣṇā-viśeṣam āsāditavān | [105] vratati-tatīnāṃ kṛta-vratatitve labdha-sattve svāśrayaṃ pratyabhimukha-prasāras tad-valayana-lālasam iva | tatra tāsāṃ bhāvanā, yathā-
janmany etad aho kim atra bhavitā yat tasya vakṣaḥ-sthalaṃ
vistīrṇātula-nīla-ratna-masṛṇaṃ spṛśyeta mad-vakṣasā |
tāmbūlaṃ bata carvitaṃ ca mukhataḥ kṛṣyeta kiṃ man-mukhe-
naivaṃ keyam aho mamādya vimatir dharma-dhrug abhyāgatā

1.15.39

[śārdūla]
[106] atha premāpi parama-varimāṇamāsasāda, yathā-
pūrvaṃ yat parito harer anubhavāt kaiśoram atyudgataṃ
tat tāsu sphuritaṃ tam eva vidadhal līlābhir uccaiḥ sthitam |
apy ākarṇanadarśanādirahitās tā devatāviṣṭavac
ceṣṭante sma yataḥ śaśāka nahi yad boddhuṃ janaś cāṇv api

1.15.40

[śārdūla]
tatra tu-
śūnyaṃ paśyati bāṣpa-pūram aniśaṃ momucyate kampate
svidyaty udgata-kaṇṭakatvam ayate stambhaṃ punaḥ prārcchati |
glāniṃ gacchati vācitāpi vacanaṃ nābhāṣate seti tāṃ
paśyantī suhṛdāṃ tatir muhur aho rādhām aśocan muhuḥ

1.15.41

[śārdūla]
[107] tasyā bhāvanā ceyam-
rūpeṇāmṛta-sindhuḥ kīrtibhir amṛta-dyutir yad api |
tad api harir mama hṛdayaṃ vidahati hā dhig vidhir vāmaḥ

1.15.42

[upagīti]
tasya ca pūrvaṃ hṛdayam aliptaṃ
bhāvaḥ kaḥ punar alipta me sahasā? |
smarad api yasya tu viṣayān
svayam atha cittaṃ svato' pi jihreti

1.15.43

[udgīti]
[108] punaś ca kāliya-damanam anv anubhūtaṃ tāsāṃ bhāvaṃ vibhāvayann āha-
pitā me sādhūnāṃ kula-tilakatā-viśruta-gatis
tathā mātā sādhvī-samudaya-vivekāgrima-lipiḥ |
kathaṃ rādhādīnāṃ para-mṛgadṛśāṃ bhāvam abhito
bhajaty antaḥ kiṃvā mama mṛdulatā māṃ klamayati

1.15.44

[śikhariṇī]
kiṃ ca-
hanta jñānaṃ mama vilulitaṃ kvāpi na syāt parantu
premārdraṃ tad bhavati sutarāṃ tāsu tu preyasīṣu |
yasmāt tāsu sphurati na dhiyā premamayyā parā tvaṃ
nāpi khyātiṃ bahir anugayā tāṃ parākartum īśe

1.15.45

[mandākrāntā]
[109] tac-ceṣṭā ca, yathā-
maunārhe pratibhāṣate sma vacanaucitye munitvaṃ dadhe
śocyatve hasati sma hāsa-kathane rūkṣatvam evādade |
prastāve vraja-subhruvāṃ sakhi-janair nirmīyamāṇe harer
yadyapy evam athāpi-varṇa-vikṛter vyatyastir ālakṣyate

1.15.46

[śārdūlavikrīḍitā]
[110] tāsāṃ vivāha-śravaṇe tu-
bahiḥ surasatāṃ vyañjann api tarhi balānujaḥ |
antas tu virasaḥ praikṣi marmajñaiḥ pakva-pīluvat

1.15.47

[anuṣṭubh]
[111] tad evaṃ sthite tāsāṃ janyaṃ-manya-janena nija-nija-vadhūnāṃ nayanāya yācyamānaṃ tat-pitṛ-kulaṃ tāsu na tad-vācyam akārṣīt, kevalaṃ tu karṇe karṇe mitha eva varṇayāmāsa |
[112] tāsu gargādi-hita-vargād api kramād adhigata-kṛṣṇaika-tṛṣṇāsu prāṇa-paryanta-saṅkṣayāśaṅkayā tam udvāham api na sahasā na ca sākṣād udbhāvayāmāsa, kim uta tādṛg-avasthānāṃ prasthāpanam?
[113] atha yathā durvahaś ca vivāha-niśamana-saṅklamaḥ prathama-labhya-bālyam ārabhya pūrva-pūrva-krama-labdha-visaratayā paramparayāvadhārita iti krama-viṣayatayā viṣa-bhakṣaṇavad abhyāsavyāsata eva soḍhas tathedam api bāḍhaṃ soḍhavyam iti tathaiva śrāvayāmāsa |
[114] tās tu tad-vārtā-mātrataḥ paramārtā jātāḥ | yatra ca kaṣṭam bhoḥ kaṣṭam, jīvanam api niṣṭhīvanam āpayituṃ vyavasitim āyātāḥ | [115] tathā hi prathamaṃ tāvat pratyekaṃ pūrvāhnataḥ pūrvam eva gṛhād ātmānaṃ nihnuvānāḥ sambhṛta-gambhīra-nīram ucchalat-taraṅga-saṅgha-nihrāda-vilīyamāna-karṇaṃ kāla-varṇaṃ kāliya-hradam eva nirvyatireka-vivekam antareṇa bhāvāntareṇa bhāvayām babhūvuḥ |
[116] atha tāḥ samastā evābalāḥ kevalatayā gatā api samastā babhūvuḥ | parasparam aparicita-prāyatayā nicāyanti sma | papracchuś ca-kā bhavatyaḥ? iti | [117] pracite ca paricaye tatrāvrajana-prayojanam apy anvayuñjata |
[118] tataś ca samāna-vāsanāvāsita-mānasa-vyasana-śaṃsaka-daśana-vasanādi-ruci-vilokana-valita-mithaḥ-snehād āliṅgita-kaṇṭhā mukta-kaṇṭham utkaṇṭhayā sphuṭam eva rurudur, vividuś ca parasparaṃ hṛdayam |
[119] tad evaṃ kulāṅganānām api tāsāṃ svayam eva niṣkulākṛta-manasām utkṛṣṭa-guṇatayākṛṣṭa-sarva-nayanā śrī-rādhā tu svata eva madhyam ādhāratām āpannātikaṣṭataḥ prakaṭam eva nija-niścayam āviścakāra, yathā-
yady etad-vapur anya-sātkṛtam abhūt pitrādibhis tarhy adaḥ
preta-grastam ivāpi jīvad adhikaṃ dhik-kāra-yogyaṃ bhavet |
dhik cātmānam aho yad eṣa sahate' py etasya saṅgāpadaṃ
tat-tīrthāya balād balānujakṛte kartavyam asyārpaṇam

1.15.48

[śārdūla]
[120] vistaram atra cālaṃ kṛtvā, yataḥ śreyāṃsi bahu-vighnāni iti nīti-nighnatayā nātivilambanam ālambanīyam ity utthāya tābhiḥ saha mitho baddha-pāṇitayā pānīya-samīpaṃ prasthāya yamunāṃ praty añjaliṃ valayantī sāśru-gadgadam ardhodgata-varṇam udgadati sma-
goṣṭha-kṣmāpati-dampatī śvaśuratāṃ rāmānujaḥ svāmitāṃ
vṛndāraṇyam idaṃ sadāpi bhajatām ārāmatāṃ naḥ pari |
yāḥ snehād vyatibaddha-hastam abhitaḥ kālindi magnā bhavat-
pānīyāntar amūr bhajantu sakhitāṃ tvām āśritās tad vayam

1.15.49

[śārdūla]
[121] atha sahāyāntarāṇy api tābhis tad antarāptāni yathā |
[122] tad evam amūm anu punar amūr asādhāraṇa-bādhānām ādhāratayā prāṇa-dhāraṇāyāṃ tu dhuta-kāraṇā hradam agādha-jalaṃ valamānāḥ prati prathitākāśa-vāṇī pratyāvartayituṃ pratyāśāṃ vardhayāmāsa |
ahaha gopa-sutāḥ saha-sāhasaṃ
na sahasā kurutāpuru-buddhayaḥ |
śṛṇuta vaḥ pratikūla-kusaṅgatir
na bhavitā na bhaven na bhaviṣyati

1.15.50

[drutavilambitā]
[123] tad evaṃ-
virahāvagraha-kliṣṭā gopī-bhūmi-sarojinīḥ |
kṛtvā gīḥ-sudhayā siktā devābdās tri-divaṃ yayuḥ

1.15.51

[anuṣṭubh}
[124] tataś ca vismaya-phulla-vilocanatayā vyativilokamānāsu tāsu sūrajā-pūrataḥ kāpy adūrataḥ sametya śrī-rādhām upetya sarvāś cāhūya svayaṃ vibhūya tat-tad-gātraṃ gṛhītvā pātraṃ mocayitum īhitvā tīraṃ pratīrayāmāsa | [125] sā hi phullendīvara-sundarī svayam eva kālindī | tayā ca tīram ānītāsu tāsu vṛndayā kathita-tat-tad-vṛtta-vṛndayā madhumaṅgalena ca vāñchita-tad-vṛtta-maṅgalena sahitā parama-hitā mahitā pūrṇimā ca tūrṇam evāgatā |
[126] tataḥ pratisvaṃ taru-mātrāvalambana-gātratayā niścetanavat kṛta-ketanā vraja-niketanāṅganāḥ sāliṅgana-sambodhana-pūrvaṃ gīrvāṇa-varṇita-vāṇīvad eva vadamānā tatrānuvadamānābhyāṃ vṛndā-kālindībhyāṃ sārdhaṃ bodhayāmāsa |
[127] bodhayitvā ca punar bhaṇati sma, parama-masṛṇa-matīnāṃ bhavatīnāṃ katham etāvatī karkaśatā jātā? | [128] vastutas tu-
candro na hata-kalaṅkaḥ kvacid api na kalaṅki vaktraṃ vaḥ |
candro muhur api naśyati naśyati nahi varṣma yuṣmadīyaṃ tu

1.15.52

[upagīti]
[129] kiṃ ca, tisṛbhir apy asmābhir aparokṣaṃ parokṣam api tathā sāhāyyaṃ kāryam, yathā kṛṣṇa-mātra-pati-gatīnāṃ bhavatīnāṃ nānabhīpsita-puruṣa-śayyā-yogaḥ syāt |
[130] athavā tad-viṣayakasya bhāva-mātrasya sa eṣa prabhāvaḥ, kim uta bhavad-vidhānāṃ mahā-bhāvasya? yaṃ khalu gopa-varga-nṛpatiṃ prati gargaḥ pratijñātavān |
ya etasmin mahā-bhāge prītiṃ kurvanti mānavāḥ |
nārayo bhibhavanty etān viṣṇu-pakṣān ivāsurāḥ ||[BhP 10.8.18] iti |
[131] tasmāt parama-śubhavatyaḥ svayaṃ bhavatyaḥ punar atra cintāṃ na kurvantu, kintu guru-vaśaṃvadatayā vadamānāḥ śam āsīdantu iti |
evaṃ tasyāṃ sāntvayantyāṃ tamālasy-
ādhaḥ sthātrī hema-gātrī-tatiḥ sā |
nyañcad-vaktrā bāṣpa-netrā tadīyāṃ
patra-śreṇīṃ mārjayanty eva tasthau

1.15.53

[śālinī]
[132] tad evaṃ sānuvrajanam ātmānaḥ parirabhya tāḥ kṛta-prasthitīr upalabhya tad-upadeśaṃ viśrabhya sadyaḥ samudyantīṃ kṛṣṇāvaloka-tṛṣṇāṃ pratilabhya hasta-graha-grahila-mahilābhiḥ sāhacaryam ācarya pracchanna-vartmanā niṣpratyūha-nigūha-mānāṅgaṃ nija-nijāṅgana-samīpa-vanaṃ śrī-rādhādayaḥ samājagmuḥ | tad-dinataś ca-
viśākhā-lalitā-mukhyāḥ śrī-rādhā-sakhyam aiyaruḥ |
padmā-śaivyādayaś candrāvaler ity ādi gamyatām

1.15.54

[anuṣṭubh]
[133] tad etad-avadhikā muhur adhikā sahāyatāyāḥ sahāyatā tāsu kṛṣṇa-tṛṣṇā-niratāsu nāścaryā | [134] yataḥ sādhāraṇasyāpi-
sāhāyakaṃ suvidhir icchati yasya kartuṃ
tasyānukūla-nicitiṃ yugapac cinoti |
nānā-graharkṣa-śakunāmara-mānavās tad-
rājyādi-labdhi-samaye hy udayanti bhavyāḥ

1.15.55

[vasanta] iti |
[135] prastūyamānaṃ ca śrūyatām | atha madhumaṅgalaṃ saṅginaṃ vidhāya pūrṇa-manāḥ pūrṇimā vṛndayā saha sahasā hari-samīpam āsasāda | [136] bhānu-tanūjānubhāvita-bhāvi-bhāva-viśeṣa-śleṣā samīpataḥ svāgamanam apahnutavatī | pathi punar idaṃ pracchannaṃ papraccha-vṛnde, vrajendra-nandanasya prema kim āsu vartate?
[137] vṛndāha-atha kiṃ? kintu nigūḍham |
[138] yamunāha-etāsāṃ tu spaṣṭam adya dṛṣṭam |
[139] vṛndāha-tac ca daśama-daśā-vaśād eva |
[140] yamunāha-tarhi kiṃ pārasparikaṃ tat parasparaṃ na jānate?
[141] vṛndāha-yadapi tathā nigūḍham, tathāpi vikriyāṃ vinā prema kathaṃ dhriyatām? satyāṃ ca vikriyāgatyāṃ parasparaṃ durapahnava eva nava-navānurāgaḥ katham āvrīyatām? yataḥ-
tamālā vakṣoja-prabha-ghusṛṇa-mudrā-nivalitā
nakhāṅka-śreṇībhiḥ śavalita-dalāś campaka-latāḥ |
sarojāni śyāmāny uta kanaka-varṇāny adharaja-
dravyāṇy evaṃ vanyāpy ubhaya-ratim atra prathayati

1.15.56

[śikhariṇī]
[142] tad evaṃ sampṛcchya pracchannāyāṃ yamunāyāṃ vṛndā-madhumaṅgala-pūrṇa-pārśvā pūrṇimā harer abhyarṇam ājagāma | āgamya ca virahatāpa-nirvāpaṇāya kvacid ekānte nitānta-kānta-candrakānta-śilā-madhyam adhyāsīnaṃ parama-dhyānavantaṃ tam antar-manasaṃ santaṃ nidhyātavatī | tasmāt pracchannā cedaṃ sa-gadgadam ākalitavatī-
doṣākaraḥ sa doṣā-
kara eva na cātra sandehaḥ |
kamalaṃ khalv api kamalaṃ
rādhā-vadanaṃ tu śarmaṇāṃ sadanam

1.15.57

[udgīti]
[143] tad evaṃ muhur moham ūhamānā śanair upasṛtya tad ādṛtya tāḥ kṛta-kṛtyaṃ-manyā sāsram āśīḥ-sahasreṇedaṃ śrāvitavatī-
vidyate durlabhaṃ kiṃ te vinte tad yad bhavān api |
avaśya-vaśyatāṃ yasya paśya labdhās tu mad-vidhāḥ

1.15.58

[anuṣṭubh}
[144] kṛṣṇas tu prema-puṣitena ghuṣitena tena vākyena spaṣṭam api teṣām api nija-bhāvam astariṣṭa | saj-jātānāṃ lajjā kevalaṃ balāya sajjatīti |
[145] atha kamala-locane sādara-dara-saṅkoca-locana-nikocatayā kṛta-rocane sā sa-prarocanam avocata-
[146] ayaṃ madhumaṅgala-nāmā svayaṃ sva-saṅgama-maṅgala-saṅghena saṅgamanīyaḥ iti tat-pāṇī samānīya hari-pāṇī prati samarpaṇīyatayā praṇītavatī |
[147] harir api, sva-vihāra-sukha-sāra-samupahāra evāyam iti tam anusandhāya prema-bandhāya sphurad-iṅgitam āliṅgitavān | [148] so' pi taṃ kila vilakṣaṇam āślikṣad yatra cāśliṣan mithaḥ pulaka-kulam |
[149] tad evam upatiṣṭhamānatayā dvayor apy eka-niṣṭhatāyāṃ jātāyāṃ punar vṛndāvana-candramā vṛndāṃ nirvarṇya pūrṇimāṃ prati varṇayāmāsa, keyaṃ bhavatīm anuvartamānā vartate?
[150] paurṇamāsī sa-smitam uvāca-kim iyaṃ na paricīyate bhavatā?
[151] śrī-kṛṣṇa uvāca-nūnaṃ yan-nāmnā vanam idaṃ dhāmnā samāmnātam asti, saiveyam anumeyā |
[152] pūrṇimā tu smita-pūrṇa-vadanaṃ tām avādīt, nādyāvadhikam asya vidyamānā babhūvitha?
[153] śrī-kṛṣṇa sa-smitam uvāca-aparicitā na svayaṃ milanāya samucitāyate |
[154] pūrṇimātha vṛndām ūce-bhavatu cetaḥ paraṃ bhavatī sacetaḥ sarvadāsya dāsyam ivācarantī cariṣyati |
[155] atha sāśru-vṛndāṃ vṛndāṃ praṇamantīm eva ramā-ramaṇas tu vanamālayā puraskurvan vana-mālayā puraścakāreti gamayāmāsa |
[156] tad anu ca vyañjita-nija-sukhāsañjanayā pūrṇimā-vṛndayoḥ vācā rañjanayā cirād virājamānaḥ punar gatayos tayor labdha-mahā-sahāyatā-mahasā bṛṃhita-manā mahāmanāḥ sa tu puruṣa-siṃhaḥ saha gacchatas tad eva madhumaṅgalataḥ kāliya-hrada-saṅgataṃ preyasī-prasaṅgaṃ śravasi saṅgamayan sakhi-saṅghaṃ saṅghati sma | sa tu prasaṅgaḥ saṅgamyate-
kasmād āgān munīśā phaṇi-hrada-valayāt tatra kiṃ rādhikādyā
hetau kasmiṅs tad etan mama tu kathayato rudhyate hanta kaṇṭhaḥ |
hā dhik kiṃ kiṃ vidhātā kuśalitam akarod eva kiṃ yāvad evaṃ
sidhyed itthaṃ sa tena vyatikathitayā vyaśvasīn nyaśvasīc ca

1.15.59

[sragdharā]
[157] punaś ca śrī-kṛṣṇa uvāca-bhagavatyāḥ purataḥ kim api tābhir uktam?
[158] madumaṅgala uvāca-nahi nahi, kintu sā sumukhī-tatir adhomukhī-bhavantī santīvra-locana-jala-skhalanataḥ stanaṃ siñcantī tamālam api taṃ mlāpayāmāsa |
[159] śrī-kṛṣṇa uvāca-atha tāsāṃ manoratha-pathaḥ kim avagataḥ?
[160] madumaṅgala uvāca-atha kiṃ |
[161] śrī-kṛṣṇa uvāca-katham iva?
[162] madumaṅgala uvāca-tābhir muhur api bhavataḥ savarṇasya tamālasyāvalocana-racanena |
[163] śrīkṛṣṇa uvāca-viśeṣeṇa cet kathyatām |
[164] madumaṅgala uvāca-kālindī-vacanena ca, yatas tāṃ praviśantīnāṃ tāsām imāṃ kākum ākulī-bhavantī paścād asmāsu sānukṛtavatī | yathā-goṣṭha-kṣmā-pati-dampatī [GCP 15.120] ity ādi |
[165] śrī-kṛṣṇa sa-gadgadam uvāca-āgaccha gacchāva tāvat sakhi-saṅgham iti |
[166] atha madhukaṇṭhaḥ sotkaṇṭhaṃ papraccha-tatas tāsāṃ kā matir jātā?
[167] snigdhakaṇṭha uvāca-tataś ca vraja-sundarīṇām unmanastayā dharma-trastatayā ca mahatī manaḥ-kathā jātā | yathā-[168] nanu yady evam unmanastā-grastā dharma-rakṣaṇārtham akṣamāsi, tarhi pratyāsanna eva dharma-tyāgaḥ? tatrāha-
dharmas tyājyaḥ katham atitarāṃ loka-yugmābhinandī?
[169] tarhi loka eva tyājyāḥ? tatrāha-
lokas tyājyaḥ katham atitula-prārthitārthasya dhārī? |
[170] nanu tarhi tena cārthena kim? tatrāha-
arthas tyājyaḥ katham ayam atha prāṇa-rakṣādhikārī?
[171] nanv etāvati saṅkaṭe prāna-tyāga eva trāṇadaḥ? tatrāha-
prāṇas tyājyaḥ katham iva na sā lālasā māṃ jahāti

1.15.60

[mandākrāntā]
[172] kṣaṇaṃ śūnyam iva sthitvā pratisvaṃ punaḥ svagatam ūcuḥ-
hanta tāta-jananī-kulaṃ kulaṃ
cānyad ākṣipatu māṃ yathā tathā |
kṛṣṇa-rāga-rucirā matiḥ kathaṃ
jātu yātu rucim anyabhāvitām

1.15.61

[rathoddhatā]
[173] punaś cintāyām api sodvegam ūcuḥ-
nidrā mama sukhadālir yā tasya sphūrti-vismṛtī datte |
tām api cintā kravyād-vṛddhā śaśvad balād grasate

1.15.62

[āryā]
[174] tasya ca tathā vacanam, yathā-
re re citta, praṇaya-mayatāpāratantryaṃ kim eṣi
tvaṃ tatrāpi vyasani yadi vā dharmatas tat prayāhi |
haṃho kiṃvā para-gṛha-juṣāṃ bhāvinīnāṃ ca bhāve
lagnaṃ magnaṃ bhavasi bahudhā projjhya tat-tad-vicāram

1.15.63

[mandākrāntā]
[175] tad evam abhidhyābhramābhidhyānataḥ kathaṃ katham api kṣapiteṣu teṣu dineṣu vraja-vāsināṃ sambhrameṇa jāta-vyutkrame dhenuka-vadha-vikrameḍita-vāsare preyasā saha camūru-dṛśām amūṣāṃ parasparam atiramyaṃ samyag-darśanam āsīt | tatra tu-
tāsāṃ nitya-preyasīnāṃ murārer
janmany asmin vismṛtātma-sthitīnām |
śobhā tasya smārayantīva tattvaṃ
dharmatrāsaṃ drāṅ muhur lumpati sma

1.15.64

[śālinī]
[176] tathā ca varṇitaṃ śrī-bādarāyaṇinā-
pītvā mukunda-mukha-sāragham akṣi-bhṛṅgais
tāpaṃ juhur virahajaṃ vraja-yoṣito' hni |
tat-sātkṛtiṃ samadhigamya viveśa goṣṭhaṃ
savrīḍa-hāsa-vinayaṃ yad apāṅga-mokṣam ||[BhP 10.15.43] iti | [vasantatilakā]
tathā hi-
pītaṃ harer vadanam abja-rasaṃ prasahyāpy
āsāṃ dṛśā racita-bhṛṅga-cakora-bhaṅgi |
tenāpi satkṛtim amanyata sa praśastām
ājīvyatāṃ gatavatīṣu tad āsu yuktam

1.15.65

[vasantatilakā]
tasminn apāṅga-śara-mokṣam amūr akurvan
vrīḍā-smitāñci-nayanair anuninyire ca |
tenāpi sat-kṛtim amanyata sa-praśastām
ājīvi loka-caritaṃ kila tādṛg eva

1.15.66

[vasantatilakā]
kiṃ ca-
kṛṣṇaṃ lakṣyaṃ vidhāyāmūr abhyāsthan netra-patriṇaḥ |
tac ca bhaktir itīvāhuḥ śarābhyāsa upāsanam

1.15.67

[177] tadā ca, tās tan-mukha-sudhā-ruci-rucipā-nānā-pūrṇa-rucayo' pi valatas tat-kula-pālikābhir nilayam eva nītāś cakora-vadhva iva pañjara-madhyam | tad anu ca-
āyātāḥ pratibimbatāṃ yadapi tāś citta-hrade śrī-hareś
citraṃ tatra tathāpi bimba-padavīṃ sthityā vikarṣe' py ayuḥ |
yatra prasphuṭa-tārakā iva tadā sarvā babhuḥ sarvataḥ
śrī-rādhā punar antarindu-valaya-dyota-śriyā didyute

1.15.68

[śārdūlavikrīḍitā]
tatra ca-
pūrvaṃ tāsāṃ vyavasitir abhūd evam īṣat kadācit
kṛṣṇaṃ paśyanty upaśamam asau lapsyate citta-vṛttiḥ |
dṛṣṭe dṛṣṭe punar atha muhus tatra cinteyam āsīt
kiṃ bhūyaś ca kvacid ahaha tad-vaktra-lakṣmīṃ pibāmaḥ

1.15.69

[mandākrāntā]
[178] tatra ca sakhīṣv api gopana-prakriyeyam-
nahi para-puruṣe vāñchā mama sakhī kācit kathañcid apy asti |
prakṛtiḥ seyaṃ yad asita-vastuni dṛṣṭe bhavet kampaḥ

1.15.70

[āryā]
tatra tu,
rādhā bādhā-pratihata-tanuḥ sarvadā dhāraṇābhiś
citte śāntīr api nidadhatī vyākulāsīd atīva |
hā hā tasyāḥ priya-savayaso py āśu tad-bhāva-bhāvāt
tām evāpuḥ kaṭutara-daśāṃ hanta ke' mūm avantu

1.15.71

[mandākrāntā]
[179] tad eva para-cchandatā-mandatāyām api-
saṅkalpaḥ kvacanānvajīgamad itaḥ sākṣāt-kṛtiṃ śrī-hareḥ
svapnaḥ kutra ca locanaṃ kva ca viyogārtau ca rādhādiṣu |
yair etaiḥ sudhayā latāsv iva tayā tāsv indu-bimbair javād
ullāsāvali-lambhanāt taruṇimārambho' pi sambhāvitaḥ

1.15.72

[śārdūlavikrīḍitā]
[180] atha snigdhakaṇṭhaḥ samāpana-digdham āha-
sa eṣa rādhike sarva-durlabhas tava vallabhaḥ |
tvad-arthaṃ pīḍayāpy ārto dināni krīḍayānayat

1.15.73

[anuṣṭubh]
tad evaṃ sūtāṅga-prabhava-śiśu-yugme kathayati
sphurat-premāveśāt pratipada-vivikter nighaṭanāt |
kathā kiṃ nāṭyaṃ kiṃ kim uta nija-līleti vividhaṃ
samajyāsau sārdhaṃ sphuraṇam ajitenāpy anuyayau

Original text: Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Edition: Puridasa (1947). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc